70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar (XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA) - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	404.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar (XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA)

Sotib olish

70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar“ ”
(XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA)
1

REJA
Kirizh.................................................................................................................3-6
I.BOB. 70-yillar oxiri 80-yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar
I.1. 70-80 yillar hikoyachiligida uslub va mahorat .. .7-19……………………… …
I.2. Xayriddin Sultonning qahramon yaratish san ati 20-36
’ ………………………
II.BOB. Xayriddin Sulton hikoyalarining kompozitsion о‘ziga xosligi…..…37-44
II.1.Ijodkorning sujet, konflikt yaratish mahorati………………………........45-50
II.2. Adib hikoyalarida muallif va qahramon nutqidagi individualliklar……51-55
Xulosa……………………………………...…………………….…………..56-58
Foydalanilgan adabiyotlar r о ‘yxati…………………………………….……59-60
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Ijtimoiy tafakkur eskicha qarash va
yondashuvlardan xalos b о ‘lib borayotgan bir davrda ilm-fanning barcha sohalari
qatori adabiyotshunoslikning ham muhim nazariy masalalarini har tomonlama
teran tadqiq etish borasida keng imkoniyatlar ochilmoqda. Zero, «Ilm-ma’rifatga
qiziqishi sust millatning kelajagi ham b о ‘lmaydi» Binobarin, yozuvchi uslubi va
badiiy mahorati masalasiga bag‘ishlangan tom ma’nodagi ilmiy tadqiqotlar
yaratish dolzarb ahamiyatga ega. Chunki busiz milliy badiiy-estetik tafakkurni
boyitib, yangilab, rivojlantirib b о ‘lmaydi. Bunda, ayniqsa, hayotni badiiy yorqin
tasvirlash, betakror obrazlar yaratish, milliy adabiyotimiz xazinasini yangi poetik
kashfiyotlar bilan boyitishga muvaffaq b о ‘lgan yozuvchilar ijodini tadqiq etish
beqiyos о ‘rin tutadi. Shu ma’noda, о ‘tgan asr 80-yillari о ‘zbek nasrida, xususan,
hikoya janrida samarali ijod qilgan, iste’dodi va badiiy mahorati bilan adabiy
jamoatchilik e’tiborini qozongan adiblar ijodi, uslubiy о ‘ziga xosligini о ‘rganish
muhim masala hisoblanadi.
Adabiyotshunoslik va uning tadrijida badiiy mahorat masalasi azaldan
muhim ahamiyat kasb etib keladi. Aynan shu nuqtai nazardan qaraganda, taniqli
yozuvchi, k о ‘rkam asarlari bilan milliy adabiyotimiz rivojiga salmoqli hissa
q о ‘shib kelayotgan Xayriddin Sultonning badiiy mahorati, uslub borasidagi
izlanish hamda erishgan natijalarini tadqiq etish maqsadga muvofiqdir.
Yozuvchi Xayriddin Sultonning о ‘zbek adabiyotida munosib о ‘rni bor.
Uning zamonaviy va tarixiy mavzudagi asarlari jamlangan quyidagi kitoblari nashr
etilgan: «Quyosh barchaga barobar» (hikoyalar t о ‘plami), «Bir oqshom ertagi»
(hikoyalar, tarixiy etyudlar, qissa), «Onamning yurti» (qissa va hikoyalar), «Umr
esa о ‘tmoqda» (hikoyalar t о ‘plami), «Boburning tushlari» (qissalar, hikoyalar,
esselar), «Y о ‘qchilik va t о ‘qchilik» (hikoyalar, qissa, tarjima), «Boburiynoma»
(ma’rifiy roman).
3

Adibning Bobur Mirzo hayotidan ibratli bir voqeani aks ettirgan «Saodat
sohili», inson ichki olami butun murakkabliklari bilan tasvirlangan «Yozning
yolg‘iz yodgori», о ‘tmish bugungi kun voqeligiga favqulodda bir shaklda
uyg‘unlashtirib yuborilgan «K о ‘ngil ozodadur», shuningdek, «Ajoyib kunlarning
birida» qissalari betakror qahramonlari, jozibali tili, g о ‘zal tasvirlari, teran
mazmun-mohiyati bilan kitobxon qalbidan joy olib ulgurgan. Sababi, ularning
barchasida inson qalbi talqini asosiy о ‘rin egallaydi.
X.Sulton tarixiy mavzuga k о ‘p murojaat qilgan, ayniqsa, Bobur Mirzo
shaxsiyati, ijodi uni mudom qiziqtirgan, yangi-yangi izlanishlarga undagan.
Shuning samarasi о ‘laroq yaratilgan Bobur haqidagi hikoyalar, qissa va esselari
adib ijodining deyarli yarmini tashkil etadi. Ushbu asarlar Bobur Mirzo qadami
yetgan mamlakatlarga qilingan ilmiy ekspeditsiya xotiralari kompozitsiyasiga
singdirilib, ajib falsafiylik kasb etgan «Boburiynoma» ma rifiy romani yuzaga— ’
kelgan. Bu asarni adib badiiy tafakkurining yuksak mahsuli deyish mumkin.
«Ra no gulining suvi» (Abdulla Qodiriy haqida), «Bunchalar shirinsan,
’
achchiq hayot!» (Qurbonjon dodho haqida) tarixiy etyudlari, «Boburning tushlari»,
«Tavba» («Boburnoma» asosida), «Andisha» (Abdulla Qodiriyning « О ‘tkan
kunlar» asari asosida), «Shoirona, darveshona bir ma’no» («Mehrobdan chayon»
asari asosida) esselari Xayriddin Sultonning Bobur Mirzo va Abdulla Qodiriy ijod
olamini nechog‘liq chuqur anglashini, uni butun nozikliklari bilan teran tadqiq eta
olganini k о ‘rsatadi.
Shuningdek, X.Sulton mohir tarjimon va otashin publitsist sifatida ham
e’tirof etilganini ta’kidlash lozim.
Tadqiqot ishimiz Xayriddin Sultonning hikoyanavislik mahoratini
о ‘rganishga bag‘ishlangan. Tabiiyki, uning 80-yillarda yaratilgan hikoyalari ish
uchun asos qilib olindi. Shu bois adibning boshqa janrdagi asarlari hamda
faoliyatiga batafsil t о ‘xtalmaymiz.
4

Mavzuning о ‘rganilish darajasi. Adabiyot olamida paydo b о ‘lgan yangi
iste’dod egasi, uning о ‘ziga xos asari hech qachon adabiy jamoatchilik e’tiboridan
chetda qolmaydi. Ularga tezda baho beriladi, yutuqlari e’tirof etilib,
kamchiliklariga nisbatan tanqidiy fikrlar bayon qilinadi. Tadqiqot maqsadimiz
b о ‘lgan yozuvchi Xayriddin Sulton ham ilk asarlari bilanoq adabiy jamoatchilik
nazariga tushgan: bir talay yetuk adabiyotshunoslar uning ijodiga munosabat
bildirgan. Xususan, U.Normatov, N.V.Vladimirova, B.Nazarov, I.G afurov,‘
A.Rasulov, H.Boltaboyev, B.Karimov, shuningdek, M.Qarshiboy, N.Shukurov,
I.Hasanov, SH.Nuraliyev, S.Rahmon lar adib asarlari haqida yozgan maqola va
taqrizlarni misol keltirish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishning asosiy
maqsadi 70-80 yillar hikoyanavisligida yangi tamoyillar va Xayriddin Sulton
hikoyalarini tahlil qilish asosida yozuvchining hikoya yaratishdagi individual
uslubi, badiiy mahoratini aniqlash, syujet, kompozitsiya, til kabi muhim poetik
komponentlardan foydalanishdagi о ‘ziga xosligi haqida mushohada yuritish, uning
о ‘zbek hikoyachiligi taraqqiyotiga q о ‘shgan hissasini k о ‘rsatishdir.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari. Bitiruv malakaviy ishi maqsadidan
kelib chiqib quyidagi vazifalarni amalga oshirish k о ‘zda tutildi:
— 70-80 yillar hikoyanavisligidagi yangicha talimotlarni tahlil qilish
— X.Sulton adabiyotga kirib kelgan davr hamda u yozuvchi sifatida shakllangan
adabiy muhit haqida fikr yuritish;
yozuvchi hikoyalarida mavzu va qahramon masalasi, badiiy g oya va shakl
— ‘
xususiyatlarini tadqiq etish;
adibning obraz yaratish mahorati, hikoya syujeti, kompozitsiyasi, konflikt,
—
kolliziya va til masalalarida olib borgan badiiy izlanishlari va erishgan yutuqlarini
ilmiy-nazariy rejada yoritish;
5

yozuvchining — о ‘tgan asrning 80-yillari о ‘zbek hikoyachiligida tutgan о ‘rnini
aniqlash.
Bitiruv malakaviy ishning manbalari. Bitiruv malakaviy ish uchun
Xayriddin Sulton hikoyalari asosiy manba b о ‘ldi. Shuningdek, qiyosiy tahlilda
SH.Xolmirzayev, E.A’zam, M.M.D о ‘st va boshqa yozuvchilarning hikoyalaridan
ham foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. X.Sulton hikoyalarining badiiy-
uslubiy о ‘ziga xosligi va umuman, yozuvchining hikoyanavislik mahorati mazkur
bitiruv malakaviy ish ishida ilk bor maxsus monografik tadqiqot tarzida
о ‘rganilmoqda. X.Sultonning hikoyanavislik mahoratini baholash asnosida adib
ijodiga xos quyidagi jihatlar yoritildi:
— muayyan davr nasrida badiiy tafakkurdagi о ‘ziga xos siljish va uning X. Sulton
ijodida aks etishi;
— yozuvchining qahramon yaratish, kompozitsiya, konflikt, personaj nutqi
borasidagi badiiy-uslubiy izlanishlari;
adib qahramonlarining ma naviy-axloqiy olami; personajlar ruhiy dunyosi
— ’
butun ziddiyat va murakkabliklari bilan tasvirlanishi;
yozuvchi hikoyalarida aks etgan asosiy badiiy-estetik tamoyillar.
—
Bundan tashqari maktab, litsey, kollejlarda hikoya janri mavzusida tahlil
qilinadigan ijodkorlar ijodi o rganilishida mazkur bitiruv malakaviy ishdan
’
foydalanish mumkin.
6

I.BOB
70-yillar oxiri 80-yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar.—
I.1. 70-80 yillar hikoyachiligida uslub va mahorat.
Xayriddin Sulton adabiyotga kirib kelgan о ‘tgan asrning 70- yillarida,
ijtimoiy hayotning barcha jabhalaridagi kabi, adabiyot va san’atda ham sh о ‘ro
mafkurasi yakkahukmron edi. Adabiyot olamiga kirib keladigan har qanday yosh
ijodkorga, uning asarlariga nisbatan bir qolipdagi siyosiy-mafkuraviy talablar
q о ‘yilardi: yozuvchining ijtimoiy kelib chiqishi qanday, asarlarida partiyaviylik,
sinfiylik pozitsiyasi sezilarlimi, voqelikni revolyusion taraqqiyotda tasvirlaydimi-
y о ‘qmi, u partiyaning rahbarlik, yetakchilik rolini t о ‘laqonli ochib bera oladimi,
qahramonlari kommunistmi, oddiy ishchi yoki kolxozchimi? Xullas, hukmron
kommunistik mafkura sotsialistik realizm metodi hayotni haqqoniy aks ettirishning
birdan-bir t о ‘g‘ri y о ‘li, degan bahona bilan badiiy adabiyotning erkin rivojiga, ijod
erkinligiga mutlaqo y о ‘l bermas edi. Ammo 80-yillarga kelib bu metodning
yaroqsizligi tobora k о ‘proq ayon b о ‘ladi. Shu bois bu davrda sotsialistik realizm
metodi talablari bir oz susayib, tanqidiy realizm ruhidagi asarlar yaratila, ijodda
yangicha uslub va y о ‘nalishlar sinab k о ‘rila boshlandi. Aynan shu davrda о ‘zbek
adabiyotiga bir guruh iste’dodli yosh ijodkorlarning kirib kelishi bilan badiiy
tafakkurda о ‘ziga xos siljish k о ‘zga tashlanadi. Nasrda, xususan, kichik janrda ham
ancha jonlanish r о ‘y bergani — hikoyaning nafaqat soni ortgani, balki mavzu
doirasi ham kengaygani, eng muhimi, uning badiiy-poetik jihatdan takomillashib
borgani kuzatiladi. Ayniqsa, yosh nosirlar ijodida adabiyotning asl vazifasi
voqelikni quruq bayon qilish, sotsialistik tuzumni ta’riflash emas, balki avvalo
inson ruhiyati va k о ‘ngil kechinmalarini tasvirlash, shu orqali davrning qiyofasini
jonlantirish deb qaralishi, shuni amalda isbotlashga b о ‘lgan intilish yaqqol
k о ‘rinadi. Bu jarayonning ildizlari о ‘tgan asr ibtidosida yangi davr о ‘zbek
adabiyoti tamal toshini q о ‘ygan Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid
Ch о ‘lpon, shu avlod an’analarini davom ettirishga harakat qilgan Oybek, Fafur
Fulom, Abdulla Qahhor kabi mumtoz adiblar ijodiga borib taqaladi. Bu
7

yozuvchilar realistik hikoya janrini milliy adabiyotimizga olib kirdi, mazkur
janrning yuksak namunasi b о ‘lib qolgan asarlarni yaratdi. О ‘tgan asrning ikkinchi
yarmida Asqad Muxtor, Said Ahmad, Odil Yoqubov, Saida Zunnunova, О ‘lmas
Umarbekov, Uchqun Nazarov, О ‘tkir Hoshimov, Shukur Xolmirzayev singari
yozuvchilar milliy hikoyachilik an’analarini davom ettirib, samarali ijod qildilar.
XX asrning 80-yillariga kelib esa Erkin A’zam, Murod Muhammad D о ‘st,
Xayriddin Sulton, Alisher Ibodinov, Nodir Normatov singari yosh adiblar hikoya
janriga yangicha nafas olib kirishga harakat qildilar va bunga ozmi-k о ‘pmi
muvaffaq b о ‘ldilar.
Modomiki, Xayriddin Sultonning hikoyachilik mahoratini о ‘rganar ekanmiz,
u mansub b о ‘lgan davr adabiy muhiti, hikoya janri va adabiy tanqidchilikning unga
munosabati t о ‘g‘risida ham t о ‘xtalib о ‘tishni lozim topdik. Chunki bu
о ‘rganayotgan obyektimizni xolis baholashga yordam beradi.
Holbuki, о ‘sha vaqtda yirik asarlar yaratishga e tibor kuchayib, hikoya janri’
bir oz oqsay boshlagan edi. Adabiyotshunos Umarali Normatov shu jarayonni
sharhlab, hatto ijodini hikoya qoralashdan boshlagan, bu janrda ancha barakali ijod
qilgan iste dod egalari ham boshqa janrlarga (qissa, roman)
’ о ‘tib ketgani
t о ‘g‘risida yozgan edi. «Hikoya — ulkan hayot haqiqatini, shaxsning tub
mohiyatini, xarakterini ixcham, siqiq shaklda ifodalash, ochib berish qudratiga ega.
Hikoyani xalq tajribasining l о ‘nda ifodasi sanalmish aforizmga, maqolga qiyos
qilishlari tasodifiy emas, — deb izoh bergan edi olim. — Hikoya uchun doim
mavzu, material topilaveradi, faqat unga e’tibor bilan qaralsa, bu janrga chinakam
iste’dodlar murojaat etsa bas, e’tibor k о ‘rsatilgan hamono u о ‘zining samaralarini
k о ‘rsata qoladi» .
Adabiyotshunos Abdug‘afur Rasulov esa 80-yillar hikoyachiligi t о ‘g‘risida
fikr yuritar ekan, О ‘.Hoshimov, SH.Xolmirzayev, О ‘.Usmonov, S.Nurov,
A.Ibodinov, X.Sulton kabi yozuvchilarning hikoyachilikdagi izlanishlari samarali
b о ‘lganini qayd etadi. Olim bu davr hikoyachiligida k о ‘zga tashlangan ayrim
kamchiliklar, shuningdek, yutuqlarni ham k о ‘rsatib о ‘tadi: «Yoshlar hikoyalarida
8

samimiy, beg‘araz, nari borsa raqibidan arazlab ketadigan ijobiy tiplar k о ‘payib
bormoqda. ...X.Sultonovning «Qog‘oz gullar», A.A’zamning «Odamning olasi»,
N.Qobulning «D о ‘stmurod bobo», G‘.Hotamovning «Qilk о ‘prik»,
M.Hazratqulovning «Momaqaldiroq», Z.A’lamning «Kiyik k о ‘zlari»,
N.Qilichevning «Yugan» hikoyalari mahorat bilan yozilgan, kitobxon diqqatini
jalb qiladi. Mazkur hikoyalarda ijobiy qahramonlarning samimiy kishilar,
hayotning tirgagi ekanini his qilasiz» .
О ‘sha davr adabiyotshunosligida biron-bir asar tahlil etilib, adabiy-estetik
jihatdan baholanar ekan, avvalo uning mundarijasi, obrazlarning qaysi ijtimoiy
toifaga mansubligi, qahramonning ijobiy yoxud salbiy ekaniga asosiy e’tibor
qaratilar, hayotdagi dolzarb masalalar, yetakchi qahramonlar qalamga olinishi
badiiy yuksaklikning muhim sharti deb hisoblanar edi.
Shu bois munaqqid A.Rasulov nazarida, hikoyachilikda о ‘sha davrning
muhim masalalari, yetakchi qahramonlarini tasvirlashdan chetlashish hollari ham
seziladi, yaratilayotgan asarlarning aksariyatida kitobxon his-tuyg ulariga ta sir‘ ’
etadigan, uni yig latadigan sentimental ruh kuchlilik qiladi: «Hikoyalarda
‘
tasvirlanayotgan hayvonu parrandalar ham yetarli g oyaviy vazifani bajarmayapti.
‘
Turmush ikir-chikirlariga о ‘ralashib qolish hayotga yuzaki munosabatda b о ‘lish
natijasidir. San’atkor hayotga jiddiy munosabatda b о ‘lib, zamondoshlar xarakterini
chuqur tadqiq qilsagina yetuk hikoyalar, о ‘lmas asarlar yaratishi tabiiy» .
Aynan shu masala xususida U.Normatovning fikri esa quyidagicha: «Biz —
adabiy tanqidchilar yuksak ch о ‘qqilarni nishonga olib ish k о ‘rish bilan barobar
nihol shaklidagi adabiy yutuqlarimizni avaylash, q о ‘llab-quvvatlashga burchlimiz.
Shunday yutuqlar bugungi hikoyachiligimizda parranda-darrandalar, jondorlar
obrazlarini yaratish bobida ham bor. E’tiborga molik tomoni shundaki,
hikoyanavislarimiz parrandayu darrandalar obrazlari, ularning inson bilan
munosabati, о ‘ziga xos hayot tarzi, qismati ifodasi orqali hozirgi kunda
hammamizni о ‘ylantirayotgan ekologiya muammosiga о ‘z munosabatini
bildirmoqda; eng muhimi, inson hayotining murakkabliklarini k о ‘rsatishga, muhim
9

ijtimoiy, ma’naviy-axloqiy muammolarni о ‘rtaga q о ‘yishga, hayot haqiqati, uning
chigalliklari xususidagi о ‘y-mushohada va mulohazalarini ilgari surishga
intilayotirlar» .
Aynan о ‘sha yillari adabiyotga kirib kelgan yoshlar ijodi hikoya janrining
mavzu doirasi kengayishi barobari har qanday voqea-hodisa, har qanday vaziyat
unga asos qilib olinishi mumkinligini k о ‘rsatadi. Chunonchi, turmush ikir-
chikirlari, kundalik voqealardan badiiy ma’no axtarish, hayvonlaru parrandalar
obrazi orqali jamiyatdagi, insonlar о ‘rtasidagi munosabatlarni tasvirlashga tobora
k о ‘proq e’tibor qaratilgani ham bu davr hikoyachiligining muhim xususiyatidir.
U.Normatov e’tirof etganidek, adabiy jarayonda buni tabiiy hol sifatida qabul
qilish lozim. Ma’lumki, jahon va rus adabiyotida hayvonlar, parrandayu
darrandalar asosiy obraz sifatida talqin etilgan mashhur asarlar mavjud. О ‘zbek
adabiyoti uchun ham bu mavzu yangi emas. Chunonchi, о ‘rganilayotgan davrda bu
borada SH.Xolmirzayevning «Qizilboy», «CH о ‘loq turna», M.Muhammad
D о ‘stning «Darvoza yonidagi it», X.D о ‘stmuhammadning «Qoyalardan balandda»
hikoyasi kabi bir talay asarlar yaratilganki, ularning barchasi milliy
hikoyachiligimizdagi izlanish va tajribalar natijasi sifatida baholansa maqsadga
muvofiq b о ‘lardi.
Adabiyotshunos H.Boltaboyev 80-yillar adabiy jarayoni, xususan, nasr
janrida qalam tebratgan yosh adiblarning ijoddagi о ‘ziga xosligi haqida fikr
bildirar ekan, odatda uslub haqida s о ‘z ochilganda k о ‘proq ijodda, adabiyotda
xiylagina tajriba orttirgan, ma’lum bir mavqega ega b о ‘lgan ustoz adiblar, ularning
ijodiy xususiyatlari t о ‘g‘risida mulohaza yuritilishini ta’kidlaydi. Holbuki,
adabiyot — jonli jarayon, bir joyda t о ‘xtab turmaydi, qolaversa, uning maydoni
keng, yangi-yangi ijodkorlar kirib kelaveradi. H.Boltaboyev boshqa tengqurlariga
nisbatan uslub borasida ancha muvaffaqiyatli izlanishlarga erishgan adiblardan
M.M.D о ‘st, E.A’zam, X.Sulton, A.Ibodinov kabi ijodkorlarni sanab о ‘tadi.
H.Boltaboyev shu о ‘rinda E.A’zam, X.Sulton, A.Ibodinovlar ijodida ma’lum
darajada yaqinlik borligini, bu mushtaraklik qahramonlar tabiatida, asar
10

kompozitsiyasining aksariyat ma’naviy-axloqiy muammolar asosiga qurilishi,
yetakchi personajlarning hayotda uchraydigan soxtalik va loqaydliklarga qarshi
oshkora kurashida namoyon b о ‘lishini ta’kidlaydi. Munaqqid E.A’zam
qahramonlari ruhiyatida kurashchanlik ochiq isyon tarzida ifoda etilishiga e’tiborni
tortar ekan, «U (E.A’zam — SH.S.) k о ‘pincha bosh qahramon nomidan gapiradi
yoki hikoyachi-bayonchi uslubini q о ‘llaydi. Lekin uning ba’zi hikoyalari
eksperiment uchun yozilganday taassurot qoldiradi. Shu bilan birga, ularda tasvir
ehtirosli b о ‘lgani uchun kitobxon diqqatini tutib turadi» , degan fikrni bildiradiki,
biz bu mulohazaga q о ‘shilamiz. Ayni chog‘da shuni ham ta’kidlash kerakki,
kitobxon diqqatini jalb etish uchun ehtirosli tasvirning о ‘zigina yetarli emas.
Bizning nazarimizda, E.A’zamning ham, ijodiy tamoyillari unga birmuncha yaqin
b о ‘lgan X.Sultonning ham asarlarida voqealarning jonli va hayotiy asosga ega
ekani; qahramonlarning qandaydir favqulodda fazilat va xatti-harakatlari emas,
balki о ‘ziga xos fe’l-atvori, jaydari xarakteri kitobxonni k о ‘proq jalb etadi.
Darhaqiqat, о ‘sha davrda nasr janrida qalam tebratgan yosh ijodkorlar
asarlarining hammasini ham badiiylik nuqtai nazardan talab darajasida deb
b о ‘lmasdi. Shu ma’noda, yuqorida keltirilgan — ustoz adabiyotshunoslarimizning
hikoyachilikdagi kamchiliklar haqida bildirgan fikrlari bejiz emas edi. Bu davrda
k о ‘plab hikoyalar yaratildi-yu, lekin, taniqli adib Xurshid D о ‘stmuhammad
aytganidek, «XX asr о ‘zbek badiiy tafakkurining о ‘lmas mulkiga aylangani
unchalik k о ‘p emas. Buning bosh sabablaridan biri badiiy s о ‘z sh о ‘ro
mafkurasining xizmatchisiga aylanib qolganida edi» .
Shunga qaramasdan, о ‘tgan asrda о ‘zbek adabiyotida hikoya eng
sermahsul janrga aylandi, deyishga asosimiz bor. Ma’lumki, chinakam badiiy
asarlar — «badiiy tafakkurning о ‘lmas mulki» b о ‘lgan hikoyalar ustoz A.Qodiriy,
A.Qahhor, G‘.G‘ulomlar tomonidan yaratilgan. Ularning realistik hikoyachilikdagi
an’analarini davom ettirgan ijodkorlar SH.Xolmirzayev, M.M.D о ‘st, E.A’zam,
T.Murod, X.Sultonovlarning asarlari ham milliy hikoyachiligimizda yangilik
b о ‘ldi. Chunonchi, «Qaydasan, quvonch sadosi?», «Bir toychoqning xuni», «Soy
11

b о ‘yi, chimzor», «K о ‘k eshik», «Dunyoning siri», «YO, Jamshid!», «Nomus» kabi
hikoyalar ham о ‘sha davr mahsulidir. Yozuvchi X.D о ‘stmuhammadning fikricha,
«Ayni shu asarlar adabiyotimizga xos b о ‘lgan muammobozlik, z о ‘rma-z о ‘rakilik,
nasihatbozlik, fikrga erk bermaslik an’anasini buzdi. Yanayam muhimi, oq-qora
ibtidoiyligi ushbu asarlar misolida fosh b о ‘ldi» . U t о ‘g‘ri ta’kidlaganidek, bu
yozuvchilar ijodida an’anaviy bayonchilik, nasihatbozlik usullaridan voz
kechilgani, uning о ‘rniga psixologik tahlilni kuchaytirish, xarakter yaratish
y о ‘lidagi izlanishlarga, voqeaviy syujetlardan k о ‘ra uning mushohadasiga k о ‘proq
ahamiyat qaratilgani seziladi.
Albatta, о ‘zbek adabiyotida hikoyaning mumtoz namunalarini, о ‘lmas
durdonalarini yaratgan, realistik hikoyachiligimizning asoschilaridan deya haqli
ravishda tan olingan buyuk adib Abdulla Qahhordan keyin bu borada yangilik
qilishga erishgan (sotsialistik realizm quyushqonlariga sig‘magan, mafkuraga
b о ‘ysunmagan hikoyalar yaratgan) ijodkor Shukur Xolmirzayev edi. Adibning
voqealar tafsilotiga emas, psixologik tahlil, milliy xarakterlarga asoslangan
hikoyalari adabiyotni asl vazifasiga — inson va uning taqdiri, k о ‘nglini tadqiq
etishga y о ‘naltirish y о ‘lidagi izlanishlar edi. Keyinroq bu janrda barakali mehnat
qilib, uning yangi imkoniyatlarini ochishga uringan Murod Muhammad D о ‘st,
Erkin A’zam, Xayriddin Sulton singari nosirlar ijodi ana shunday izlanishlardan
oziqlandi. Bu adiblar adabiyot, avvalo, insonshunoslik ekanini isbotlashga harakat
qildi. Zero, hikoyachilik ustasi SH.Xolmirzayev ta kidlaganidek,’
«Muammolarning muammosi odam. Badiiy asarda odamni chinakamiga aks
—
ettirish orqali uning qilmish-qidirmishlaridan muammolar kelib chiqaveradi. Bu
muammolarni hal qilish esa yozuvchining ishi emas. Uni hayot hal etadi. О ‘sha hal
etilish jarayoni esa yana adabiyotda о ‘z aksini topishi mumkin» .
Tadqiqot obyektimiz b о ‘lgan davr vakillari — yosh nosirlar hikoyalarida
jamiyatdagi yirik ijtimoiy-siyosiy masalalar, yetakchi, faol qahramonlar hayoti
qalamga olinmaydi. Ular uchun kundalik turmushdagi oddiy hodisa, biror
odamning odatiy hayoti ham mavzu, о ‘sha insonning о ‘zi qahramon b о ‘lishi
12

mumkin. Ularning asosiy maqsadi — qahramonning yetakchilik faoliyati, namuna
b о ‘ladigan jihatlarini k о ‘rsatishdan k о ‘ra uning qalbiga chuqurroq kirish, k о ‘ngil
kechinmalarini teranroq ifoda etish.
Hayotdagi, jamiyatdagi har qanday hodisa va о ‘zgarishlar, bir s о ‘z bilan
aytganda, ijtimoiy muhit, sharoit adabiyotga ta’sir etmay qolmaydi. Shu
ma’noda, biz s о ‘z yuritayotgan davr nasrini baholashda adabiyotshunos
H.Boltaboyevning fikrlari diqqatga sazovor: «Hayot sharoitining о ‘zi ma’naviy-
axloqiy masalalarga har doimgidan k о ‘ra izchilroq yondashishni, inson qalbini
butun murakkabliklari, jarohat va iztiroblari bilan tadqiq etish, uning qatidagi
g о ‘zal va xunuk sifatlarni «yorib» k о ‘rsatishni talab etmoqda» .
Umuman, о ‘tgan asrning 70-yillari oxiri va 80-yillarida adabiyotda hayotni
bor ziddiyat va murakkabliklari bilan k о ‘rsatishga intilish kuchaydi. Jumladan,
tezkor, hozirjavob janr — hikoyachilik orqali davrning ma’naviy-ruhiy
muammolari badiiy aks ettirildi. Bizningcha, bu davr nasri, xususan,
hikoyachiligiga xos asosiy xususiyatlar q о ‘yidagilardan iborat:
— ijodkorni jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy ahamiyatga molik dolzarb, yirik
muammolar, kurashchan qahramonlar faoliyatidan k о ‘ra aksariyat hollarda
k о ‘pchilik nazaridan chetda qolib kelgan kamtar, kamsuqum va jaydari, rindtabiat
odamlar olami, ularning k о ‘ngil kechinmalari, ruhiyati jalb eta boshladi;
— maishiy hayot ikir-chikirlarining butun tafsilotlari bilan aks ettirilishi,
shuningdek, jonivorlar, parranda-darrandalar obrazidan foydalanish; oddiy turmush
voqeligining umuminsoniy ahamiyatga daxldor jihatlarini k о ‘rsatish, odamzod
taqdiri bilan bog‘liq muammolar hech qachon birinchi yoki ikkinchi darajali
b о ‘lmasligini ta’kidlash tamoyili yetakchilik qiladi;
— muayyan voqeani bayon etishdan k о ‘ra k о ‘proq xarakter yaratishga e’tibor
qaratish, ya’ni xarakter dinamikasi, xarakter talqinidan iborat hikoyalarning
k о ‘payishi;
13

— hayotdagi, jamiyatdagi ba’zi nohaqlik va kamchiliklarga nisbatan botiniy
isyonkorlik va norozilik kayfiyatining ifodalanishi;
— obraz yaratishda didaktika, ya’ni nasihatbozlik о ‘rniga badiiy tahlil usulidan
samarali foydalanish; erkin bayon usulining faollashuvi, ya’ni voqelikka о ‘z
«men»i orqali yondashish, bunda yozuvchi-kitobxon muloqoti shaklining faol
q о ‘llanishi; qishloq mavzui keng yoritilishi, qahramonni tabiatga yaqinlashtirish;
qahramonlar tafakkuridagi о ‘sish va о ‘zgarish, dinamikaning izchilligi, ularning
voqea-hodisalarga aqlan yondashish orqali о ‘z qadr-qiymatini anglab yetishi,
intellektual qahramonlarning k о ‘payishi.
Odatda havaskor yozuvchi ijodni hikoya qoralashdan boshlaydi. Chunki
hikoya janri b о ‘lajak yozuvchiga mashq qilish, malaka oshirish, ijodkor sifatida
shakllanish, muayyan bir y о ‘nalishga tushib olib, о ‘ziga xos uslubga ega b о ‘lish
uchun har jihatdan qulay. Ammo bu janrning ham murakkab qonun-qoidalari,
meyor- о ‘lchovlari borki, ular yozuvchidan chuqur bilim, teran mushohada, s о ‘zga
e’tibor va talabchanlikni, fikrni aniq-ravshan va ravon ifodalashni, qisqasi, doimiy
izlanishni talab etadi. Hikoyaning janr xususiyatlarini belgilaydigan asosiy jihatlar
— qisqalik, aniq va l о ‘nda fikr, teran tuyg‘ularni muxtasar ifodalash, shirali va
ravon tilda bayon etishdan iborat. Shuningdek, hikoya — hozirjavob va tezkor
janr. U tayin syujetsiz yoki falsafiy, yengil ohangli yoki g‘amgin, ba’zan esa
yakunsiz ham b о ‘lishi mumkin. Shu о ‘rinda ta’kidlash joizki, nasrdagi izlanish va
tajribalar samarasi о ‘laroq bugungi kunda hikoyaning hajmi, mavzu doirasi,
badiiy-estetik tasvir vositalari kengaydi. Romanga xos vazmin va keng k о ‘lamli
tasvirning hikoyaga k о ‘chishi, ichki psixologik tahlilning kuchayishi, hozirgi
murakkab fan va texnologiyalar zamonida inson dunyoqarashi, tuyg‘u va
kechinmalari chigallashib borayotgani bunga sabab b о ‘ldi.
Yuqorida ta’kidlab о ‘tganimizdek, XX asrning 80-yillarida milliy
adabiyotimizda sifat о ‘zgarishi k о ‘zga tashlana boshladi. Ijodkor endi, Abdulla
Qahhor aytganidek, «partiyaning oddiy soldati emas, ongli a’zosi» ekanini anglab
yetgan edi g о ‘yo. Bu davr hikoyachiligida faqat partiya, sh о ‘roviy g‘oyalar
14

tantanasini о ‘ylab yashovchi mehnat zarbdorlari, « о ‘z baxtini kolxozda
mexanizator yoki sut sog‘uvchi b о ‘lishdan topgan» qahramonlar taqdiri emas,
haqiqiy jonli insonlar, ularning turmushi, ichki kechinmalari, ruhiyatini о ‘zgacha
bir samimiyat bilan tasvirlash tamoyili ustunlik qila boshladi. Bu hol bejiz emas
edi.
Xayriddin Sulton samarali ijod qilgan (hikoya janri nazarda tutilmoqda) davr
adabiy muhiti t о ‘g‘risida adibning о ‘zi quyidagicha fikr bildiradi: « О ‘tgan asrning
saksoninchi yillari о ‘zbek adabiyotida qandaydir k о ‘tarilish davri b о ‘ldi. Adabiyot
mafkuraviy kishanlardan qutulib, о ‘zining haqiqiy о ‘zaniga — hayotiylik,
haqqoniylik, xalqchillik о ‘zaniga qaytishga intila boshlagan edi. Shu bilan birga,
о ‘zbek prozasida shu davrda butun sovet prozasida b о ‘lgani kabi, «tarixiy-
revolyusion, ishlab chiqarish, agrosanoat, ishchilar temasi» kabi bozori chaqqon
mavzularga javob beradigan katta-katta «adabiy g‘isht zavodlari» ham gurillab
ishlab yotar edi.
Shunday bir vaziyatda milliy о ‘zligini, adabiyotning asl mohiyatini
anglashga intilgan yosh о ‘zbek adiblarining bir qarashda oddiy b о ‘lib k о ‘rinadigan
turmush ikir-chikirlaridan poetik ma’no axtarishi bejiz emas edi. Nafsilamrini
aytganda, bu paytda men mansub b о ‘lgan adiblar avlodi beshinchi sinfda adabiyot
о ‘qituvchim aytgan haqiqatga amal qila boshlagan, ya’ni faqat о ‘zi yaxshi bilgan,
о ‘zi k о ‘rib-yashab turgan hayotni b о ‘yamay-bejamay yozishga kirishgan edi.
О ‘ylaymanki, kattami, kichikmi, lekin badiiy adabiyot nuqtai nazaridan bu t о ‘g‘ri
y о ‘l edi» .
Aynan shu davrda dastlabki asarlari bilan k о ‘rina boshlagan Xayriddin
Sulton ijodida ham ma’naviy-maishiy mavzular asosiy о ‘rin tutishi tabiiy edi.
Milliy kayfiyat, til, tabiat, xalqimizning bir qarashda soddaroq tuyuladigan
turmush tarzi, kundalik hayot tashvishlari; insonning taqdir sinov va zarbalariga
duch kelishi, goh yengib, goho yengilib olg‘a borishi, jamiyatda о ‘z о ‘rni, qadr-
qiymatini topishga intilib yashashi о ‘z talqinini topib, X. Sulton hikoyalarining
asosiy mundarijasini tashkil etdi.
15

Shu о ‘rinda ta’kidlash joizki, X.Sulton о ‘zi ustoz deb bilgan Abdulla
Qodiriydek, asarlarida hamisha hayotdan о ‘ziga xos bir «shoirona, darveshona
ma’no» axtaradi. Va bunda teran hikmat borligini, hayot har qancha og‘ir, har
qancha uqubatli b о ‘lmasin, baribir g о ‘zalligini, g о ‘zallik esa — she’riyat, sof,
yuksak insoniy xayol va orzu ekanini e’tirof etadi. «K о ‘p chalg‘igan va
chalg‘itilgan bizning bugungi jafokash adabiyotimiz esa, afsuski, mana shu
qudratli safarbar ruhdan — hayotdan shoirona, darveshona ma’nolar topa bilish va
uni badiiy y о ‘sinda ifodalay olish xislatidan tobora uzoqlashib borayotir. Aksariyat
asarlarimiz k о ‘ngil dardlari, inson ruhiyatining ming bir sirli jilvalaridan zarracha
ham nishon k о ‘rmaymiz» , deydi adib taassuf bilan.
Xulosa qilishimiz mumkinki, X.Sulton ijodi, xususan, u yaratgan hikoyalar
80-yillar adabiy muhitida nasr janrining о ‘ziga xos xususiyatlarini belgilovchi
ahamiyat ega b о ‘ldi. Shuningdek, milliy hikoyachiligimiz rivojiga salmoqli hissa
q о ‘shdi. Ammo shuni ham aytib о ‘tish lozimki, Xayriddin Sultonning hamma
hikoyalari birdek mukammal, yetuk, kamchiliklardan xoli emas. Tadqiqot
ishimizda biz asosiy e’tiborni yozuvchi hikoyalarining fazilatlariga qaratdik. Bu
bejiz emas — tahlilga tortilgan asarlarning aksariyat jihatlari shunga asos beradi.
Qolaversa, ular nisbatan pishiq-puxta yozilgani bilan о ‘sha davr hikoyachiligi
manzarasida alohida ajralib turadi. Biroq, har t о ‘kisda bir qusur, deganlaridek,
adibning hikoyalarida zamon mafkurasi, sotsrealizm metodi ta’sirida yuzaga
kelgan ayrim cheklanishlar ham k о ‘zga tashlanadi. Chunonchi, voqelikka
yondashuvda, xarakterlar tasvirida goho hayotning murakkab jihatlarini, davr
nuqtai nazaridan qaltisroq tuyulgan muammolarni «maqsadga muvofiq» tarzda
chetlab о ‘tish, mahorat hisobiga ularni silliqlab yuborish hollari ham uchraydi.
Deylik, «D о ‘stim Esonboy» hikoyasida qahramonning bag‘rikengligini,
odamiyligini ta’rif-tavsif etish bilangina kifoyalanmay, mazkur xarakterga
muayyan bir ijtimoiy salmoq ham yuklash mumkin edi, bunga asarda imkoniyat
borligi seziladi. Yoki xiyla jiddiy hikoyalardan hisoblangan «Y о ‘qchilik va
t о ‘qchilik»da qahramonning avtohalokatga uchrashi asar yechimini «oson»lashtirib
16

q о ‘ygan. Holbuki, hissiyotbozlik y о ‘lidan bormay, mol-dunyo yig‘ishga ruju
q о ‘ygan haris odamning ma’naviy fojiasi kengroq ochib berilganda, bizningcha,
asarning hayotiylik qiymati yanada oshgan b о ‘lar edi.
Tahlil uchun tanlab olganimiz yuqoridagi hikoyalar asosida X.Sulton ijodiga
xos quyidagi muhim jihatlarni ta’kidlab k о ‘rsatishimiz mumkin:
— yozuvchi odatda о ‘zi sevgan, k о ‘ngliga yaqin mavzuga, о ‘zini zavqlantirgan
voqea va xarakterlarga murojaat etadi. U xoh zamonaviy hayotni, xoh tarixiy
о ‘tmishni aks ettirsin, hamisha mavzuga ruhiy-estetik ehtiyoj, ma’naviy zarurat
asosida yondashadi;
— muallif о ‘zi guvoh b о ‘lgan, goho ishtirok etgan, boshidan kechirgan voqea-
hodisalar t о ‘g‘risida yozadi; g‘ayritabiiy, о ‘quvchi hazm qilishi qiyin sanalgan
xususiyatlar uning hikoyalarida deyarli uchramaydi; ularga asos b о ‘lgan har
qanday voqea-hodisa — hayotning, tiriklikning bir b о ‘lagi;
— muayyan hikoya syujeti bir qarashda u qadar ahamiyatga ega b о ‘lmagan,
kundalik turmushda har qadamda uchraydigan oddiy voqeadek tasavvur
tug diradi. Ammo muallifning muvaffaqiyati shundaki, ana shu oddiy hayot‘
voqealaridan chuqur mantiqqa asoslangan ibratli badiiy xulosa chiqara biladi;
adib qanday mavzuni yoritishga kirishmasin, badiiy mazmunni real voqelikdan
—
oladi, avvalo insonni, uning k о ‘nglini tadqiq etadi; aynan inson, inson taqdiri,
qadr-qiymati masalasi hikoyalarida yetakchilik qiladi;
— uning barcha hikoyalarida milliy asos mustahkam;
— adib hikoyalariga k о ‘pincha hayotdagi biror muhim voqea-hodisa yoki keskin
burilishlarni asos qilib olmaydi. U butun e’tiborini insonning ichki olamiga, uning
axloqiy-ma’naviy jihatlariga qaratadi, hayotning k о ‘pchilik ahamiyat
beravermaydigan nozik tomonlariga, inson yuragining tub-tubiga nazar soladi va
dardli nuqtalarini topadi;
17

— aksariyat hikoyalari qat’iy xulosa bilan yakunlanmaydi, kitobxonni о ‘ylashga,
fikrlashga undaydi.
Badiiy ijodning murakkab, ayni damda muhim masalasi uslubdir.
Yozuvchining « о ‘z ovozi», ya’ni uslubi «uning о ‘ziga xos boy hayotiy tajribasi,
narsalarga, voqea-hodisalarga b о ‘lgan о ‘z qarashi, nuqtai nazari, g о ‘zallik va
xunuklikka nisbatan tushunchalari, simpatiya va antipatiyasi, ta’bi, didi va
intilishlari» orqali namoyon b о ‘ladi.
Yozuvchi uslubi haqida gap ketganda, bu masalaga uning hayotni kuzatishi
va voqelikni anglashi, ijodiy his etishi hamda q о ‘llagan ifoda usullari asosida
yondashish muhim. Aynan shu jarayonda yozuvchining ziyrak nigohi k о ‘rgan-
kuzatganlari orasidan eng zarur deb hisoblagan voqealarni saralaydi va badiiy
tahlil etadi. «Adabiyotda hammabop tayyor qolip y о ‘q. Ijodkor har safar mavjud
voqelikdan va о ‘z tasavvuridan kelib chiqib, ana shu real voqelikning teranliklarini
ochib beradigan insoniy munosabatlarning yangi shaklini kashf etishi kerak» ,
deganida mashhur yozuvchi Chingiz Aytmatov avvalo, ijodkor mahoratini, adabiy
iqtidorini nazarda tutgan.
Xayriddin Sultonning fikricha, о ‘z uslubiga ega b о ‘lish uchun yozuvchi
shaxs sifatida shakllanishi zarur. «Uslub bu — insondir», degan mashhur ta’rif
ham aynan shu fikrni ifodalaydi. Shuningdek, X.Sulton yozuvchining uslubi uning
tabiati, fe’l-atvoridan, olgan insoniy va adabiy tarbiyasidan, mavjud badiiy
an’analardan kelib chiqishini, qolaversa, yozayotganda qanday kitobxon k о ‘zda
tutilgani ham bu borada muhim ahamiyatga ega ekani, bundan tashqari, har qaysi
asarning materiali о ‘ziga xos uslubni talab qilishini ta’kidlaydi .
Uning fikri Asqad Muxtorning «Uslub doimiy narsa emas. Har bir kitob
avtorni о ‘zicha t о ‘lqinlantirishi mumkin. Bir avtorning barcha kitoblari bir uslubda
yozilsa, yaxshi b о ‘lmasdi», degan mulohazalariga hamohang keladi.
Rus yozuvchisi Y.Kazakovning uslub haqidagi mulohazalari ham shunga
yaqin. Uning fikricha, asar uchun tanlangan syujet uning uslubini ham belgilab
18

beradi. Uslub muallifning nima haqda yozayotgani va о ‘sha vaqtdagi holatidan
ham kelib chiqadi .
Akademik Izzat Sultonning fikriga k о ‘ra, uslub yozuvchining hayotiy
tajribasi bilan uzviy bog‘liq hodisadir. Turli yozuvchilar tomonidan yozilgan
asarlar, uningcha, turlicha hayotiy materialni, turlicha kishilarni adabiyotga olib
kiradi; bu hayotiy material va qahramonlar esa о ‘ziga xos tasvir vositalarini talab
qiladiki, bu uslubning birinchi muhim belgisidir .
Demak, xulosa qilish mumkinki, uslub yozuvchi ijodida muntazam
shakllanib, rivojlanib, mukammallik kasb etib boradi. Bu, tabiiyki, yozuvchining
mudom yangilikka intilishini, izlanishda b о ‘lishini taqozo etadi.
Ijodkor uslubini aniqlash tadqiqotchidan muayyan ijod qamragan g‘oya,
mavzu, xarakter, syujet, kompozitsiya, til masalalaridan hech birini nazardan
chetda qoldirmay yondashishni talab etadiki, bu ancha murakkab ishdir. Uslub
tasvir vositalari ifoda etadigan poetik obrazlarda, ana shu poetik obrazlar orqali
anglashiladigan ijodkor shaxsiyatida yaqqol namoyon b о ‘lishi e’tiborda tutilsa,
obrazlar tahliliga estetik hamda psixologik jihatdan yondashish muhimdir.
19

I.2. Xayriddin Sultonning qahramon yaratish san ati’
Hikoyada obraz yaratish masalasi haqida gap borar ekan, uning boshqa epik
janrlardan, avvalo, hajm nuqtai nazaridan ham farq qilishi e tiborga olinishi
’
lozim. Chunki hikoyada, qissa yoki romanlardagidek, qahramon obrazini turli
vaziyat, turlicha sharoitlardan kelib chiqib har tomonlama, mukammal ochib berish
imkoni yо‘q. Hikoyada kichik bir detal, holat, badiiy lavha yoki qahramon nutqi
orqali ham obrazning xarakterli jihatlari namoyon bо‘lishi mumkin. Demak, obraz
yaratishda xarakter, ayniqsa, muhim о‘rin tutadi. Shu bois badiiy asarda xarakter
masalasiga katta e’tibor beriladi. Qahramonning xatti-harakati, yurish-turishi, biror
ishni qay yо‘sin amalga oshirishi, gap-sо‘zi va qiziqishlari asarda tasvirlanayotgan
hayotiy manzaraga mos kelishi, ya’ni mantiqiy izchillik muhim ahamiyatga ega.
Bularning barchasi qahramon xarakterini oydinlashtirish, uning ichki dunyosini
tabiiy tarzda ochishga yordam beradi. Shuningdek, bu borada xarakterni yuzaga
chiqaradigan vaziyatning ham ahamiyati katta. Chunki u qahramonning ichki
olami, xarakter qirralari ochilishiga ma lum ma noda imkon yaratadi.
’ ’
80-yillar badiiy adabiyoti uchun xarakterli xususiyatlar «asarlarda
gumanistik pafos doirasining kengayishi, inson konsepsiyasining chuqurlashuvi,
insonni tushunish teranlashib borayotgani, inson shaxsi, tabiati va qalbining
murakkab, sirli-sehrli tomonlarini anglashga, kashf etishga intilish ortayotgani»
bilan belgilanadi. Shu ma noda X.Sulton ham xarakter yaratar ekan, inson qalbini
’
bor murakkabliklari, nozikliklari bilan (A.Chexovning Olenkasi singari) aks
ettirishga intiladi.
Adabiyotshunos U.Normatov ta kidlaganidek, bir vaqtlar nazardan chetda
’
qolgan, aslida esa asrash, ardoqlashga munosib odat va tamoyillarimizni k о ‘z-k о ‘z
qilishga, shu tamoyillarimizni о ‘zida mujassam etuvchi kishilar obrazlarini
adabiyotga olib kirishga mayl ortdi. X.Sulton о ‘z hikoyalarida bir toifa
qahramonlar yaratdiki, ular tabiatida ana shu sifatlarni kuzatish mumkin. Ularning
bugungi shiddatli hayotni anglashi, unga k о ‘nikishi qiyin kechadi. Chunonchi,
«G‘ulomgardish» hikoyasidagi Sanoqul bobo, «Bir oqshom ertagi»dagi Qori,
20

«D о ‘stim Esonboy»dagi Esonboy obrazlari xarakter xususiyatlari bilan mumtoz
shoirimiz Abdulla Oripovning «Noma’lum odam» she’ri qahramonini esga soladi.
Ma’lumki, rus adabiyotida «kichkina odam» («malenkiy chelovek») degan
tushuncha bor. Yuqoridagi obrazlar ham aslida «kichkina odam», jamiyat uchun
«ortiqcha»dek. Ularning har biri g о ‘yoki kechagi hayot, kechagi mezonlar bilan
bugungi hayot va taraqqiyotga baho bermoqchi b о ‘ladi. Bunday obrazlar
mohiyatini adabiyotshunos Murtazo Qarshiboy «Noma’lum odam kim edi»
maqolasida atroflicha ochib bergan.
«G‘ulomgardish» hikoyasi qahramoni Sanoqul bobo davri о ‘tganini, boshqa
zamonlar kelganini sira tan olishni xohlamaydi, о ‘tmish haqida gapirganida,
«Kechagina b о ‘lgan gaplar-da bari, t о ‘ram», deydi. Hamqishloqlari ham uni
tentak hisoblaydi: Dadamatov otasidan Sanoqul bobo t о ‘g‘risida s о ‘raganida,
«Qaysi Sano? Sano tentakmi?» deydi chol. Sanoqul boboning ota-bobolari bir
vaqtlar Dadamatovning ota-bobolariga qaram b о ‘lgan. Yillar о ‘tsa-da, Sanoqul
boboning ongida ana shu qullik hissi saqlanib qolgan. Boboning Dadamatovni
k о ‘rganida q о ‘l qovushtirib salom berishi, «t о ‘ram-t о ‘ram»lab hol-ahvol
s о ‘raganida xokisor termilishlari, uning ongida hanuz ota-bobolariga xos mutelik,
yangi zamon k о ‘tarmaydigan aqidalar saqlanib qolganini k о ‘rsatadi. Yangi zamon
odami b о ‘lgani uchun Dadamatovga boboning «iltifot»lari xush kelmaydi. U
choldan «t о ‘ram» demay, ismini aytishini yoki « о ‘g‘lim» deyishini s о ‘raydi.
Ammo Sanoqul bobo bunga aslo k о ‘nmaydi, uning aytishicha, «ayb b о ‘ladi»,
«Qozi boboning arvohi-chi?!» Shu tariqa Dadamatovning bobosi о ‘tmishda kim
b о ‘lganini esga soladi. О ‘tmishidan uzilib qolgan, uni eslashdan ham
ch о ‘chiydigan Dadamatov uchun esa bu yana bir zarba...
Xullas, Sanoqul bobo shunday qaysar, e’tiqodini о ‘zgartirmaydiganlar
toifasidan. U bir zamonlar о ‘zi qarol b о ‘lgan Dadamat qoziga sadoqati boqiyligi
sabab «t о ‘ra»sining hatto k о ‘rmagan nabirasini ham «t о ‘ram»lab ardoqlaydi, shu
y о ‘sin e’tiqodini namoyish qiladi. Buni u hech bir ta’masiz, soddadillik bilan ado
21

etadi. U ota-bobolari ruhidan, о ‘tmish tuyg‘usidan, tarixiy xotiradan uzilmagan.
Shu jihati bilan Dadamatovdan ustun turadi.
Sanoqul boboning gap-s о ‘zlari, qiliqlari bir qarashda beixtiyor kulgi
uyg‘otishi mumkin. Lekin yozuvchi bu obraz orqali avlodlar va ajdodlar
о ‘rtasidagi vorisiylik barham topib borayotgani, zamon kishilari о ‘z tarixi va milliy
an’analaridan uzoqlashib ketayotganiga e’tiborni qaratadi. Sanoqul bobo va
Dadamatov timsolida butun bir avlod fojiasini tasvirlaydi.
X.Sultonning ayrim qahramonlari о ‘zini himoya etolmaydigan, bunga hatto
ehtiyoj ham sezmaydigan, nihoyat darajada xokisor odamlar. Bu kabi obrazlar
yaratish orqali har qanday odam e’tiborga loyiq ekani, asar qahramoni b о ‘la olishi
isbotlanadi. «Bir oqshom ertagi»da hatto asl ismini hech kim bilmaydigan,
k о ‘pchilik orqavarotdan «K о ‘r Qori» deb atasa ham, «k о ‘cha-k о ‘yda tuproqqa
qorishib yuradigan ishtonchan g о ‘daklar ortidan: «Qoraka, Qoraka, bugun kino
qanaqa?» deya mazax qilib qochishsa ham xafa b о ‘lmay, kulib q о ‘yaqoladigan
beozor odam obrazi yaratilgan. Qorini tasvirlar ekan, yozuvchi insonning tashqi
qiyofasidan k о ‘ra ichki olami tasviriga k о ‘proq о ‘rin berib, uning qalbida о ‘zgacha
dunyo yashayotganini k о ‘rsatishga harakat qiladi.
Qorining portreti quyidagicha tasvirlanadi: «Xullas, past b о ‘yli, ozg‘in
yelkalari turtib chiqqan, yuzi irg‘ay hassasidek ch о ‘tir bu kishi barchaga barobar
beozor ermak — «Qori aka», vassalom. K о ‘z о ‘rnida — tuksiz qoshlar tagida
yiltiraydigan ikkita k о ‘kimtir soqqa; egnida qishin-yozin qora trinkadan kamzul-
shim; oyog‘ida ukasi bir zamonda harbiydan kiyib qaytgan q о ‘pol botinka; labida
— ...q о ‘shiq!» Bu obrazli tasvir, ayniqsa, «labida q о ‘shiq» iborasi k о ‘z о ‘ngimizda
Qorining qiyofasini aniq jonlantiradi. Bir zamonlar qishloq sh о ‘rosining raisi uni
idorasiga chaqirib: «Qori, pensadaman, deb uzun kekirib yotavermang, miltiqning
о ‘qidek ovozingiz bor ekan, yurtning xizmatini qilib turing, kam b о ‘lmaysiz»,
deganidan buyon hech kim chaqirmasa ham t о ‘ylarga borib q о ‘shiq aytishi uning
juda sodda, omi odam ekanidan dalolat beradi. Qorini t о ‘ylarda ochiq mazax
qilishsa ham, «mahalliy xushovoz xonanda», «Yashang, Qora aka, sizdan boshqa
22

hech kim о ‘lmasin!», «Og‘zini qara, og‘zini! Xuddi kolxozning bog‘iga о ‘xshaydi,
vah-ha-ha!», «E, j о ‘natvor, t о ‘rtta qatlamasini berib!» deya kamsitishsa ham u
birovdan ranjimaydi, odamlar orasida b о ‘lishni xohlaydi.
Qori obrazi bir qarashda bechora, uvolgina odam kishida achinish, rahm-
shafqat uyg‘otsa-da, uning о ‘z ma’naviy boyligi — nozik k о ‘ngli bor. Shu
jihatdan u t о ‘ydagi mast-alast, о ‘zligini unutgan manqurtsifat yoshlardan ustun
turadi. Garchi u k о ‘r-ojiz b о ‘lsa ham, qalb k о ‘zi ochiq, g о ‘zallikni his qila oladi,
qadr-qiymatini biladi.
Adibning yuqorida tilga olingan «D о ‘stim Esonboy» hikoyasi sof hikoya-
xarakter y о ‘nalishidagi asardir. Unda asosiy e’tibor Esonboy xarakterini chizishga
qaratilgan. Esonboy soddaligi, samimiyligi bilan k о ‘ngilga qandaydir bir iliqlik
olib kiradi. Uning xarakteri muayyan bir vaqtda, holatda, atrofidagilarga
munosabatida, muammolarga duch kelganida о ‘zini tutishi orqali oydinlashadi.
Esonboy — oddiy, kamsuqum, soddadil, yuvosh odam. Shunga qaramay, d о ‘stlari
muammoyu mojarolarini hal etishda k о ‘pincha unga murojaat qilishadi va u bu
ishni uddalaydi. Esonboy har qanday vaziyatda ham og‘ir-bosiqlik bilan ish tutadi.
Hatto о ‘zini ranjitganlarga ham qattiq gapirmaydi. Esonboy «hammamiz bir
odam» degan gapni k о ‘p qaytaradi. Birgina mana shu gapi uning qanday odam
ekanini, xarakterini aniq ifodalaydi. Esonboy bu gapni anchayin aytib
q о ‘yaqolmaydi, aslida ham u hammani teng k о ‘radi. Deyarli hayotiy e’tiqodiga
aylangan bu narsa Esonboyning ma’nan baquvvatligidan darak beradi. О ‘zining
muammoyu tashvishlari b о ‘laturib boshqalarning tashvishini chekadi (d о ‘stining
y о ‘qolgan telegrammasi topilgan-topilmaganini s о ‘rash uchun atay uning
ishxonasiga kirishi, Bodomtepaga, generalnikiga Ilhom akaning «Volga»sini plani
t о ‘lmagani uchun! — kira qilib borishi kabi). Bunday odamlar gap-s о ‘zi, о ‘zini
tutishi, goho sodda-laqmaligi bilan, qisqasi, g‘alatiroq fe’l-atvori sababli hayotda
k о ‘p qoqiladi, ba’zan murakkab, ba’zan kulgili vaziyatlarga tushib qoladi. Har
uchala hikoya qahramonlari — Sanoqul bobo, Qori va Esonboyning tabiatidagi
soddalik, lakalovlik ularni bir-biriga yaqinlashtiradi. Ularni xalq «afandi» deb
23

ataydigan odamlar yoki g‘aroyib tabiatli kishilar sirasiga ham kiritish mumkin
b о ‘lsa-da, yozuvchi Said Ahmad ta’kidlaganidek, «Esonboy singari insonlarga
ishonish, ularga suyanish» ba’zan zarurat b о ‘lib qoladi. Shu jihati bilan ham ular
milliy qahramonlardir. О ‘rni kelganda ta’kidlash kerakki, yozuvchi Erkin
A’zamning Ramazon («Anoyining jaydari olmasi»), K о ‘kaldosh («Bog‘bololik
K о ‘kaldosh») kabi qahramonlari ham shu toifa obrazlardandir.
Kuzatishlarimizdan ma’lum b о ‘ldiki, yozuvchi odatda qahramonning tashqi
qiyofasi — portreti, kiyinishi va yurish-turishiga e’tibor qaratavermaydi, k о ‘proq
uning gap-s о ‘zi, atrofidagilar bilan munosabat-muomalasi, о ‘y-fikrlarini tasvirlash
orqali xarakter yaratadi. Yozuvchini qahramonning ichki dunyosi, qalbini tahlil
etish k о ‘proq qiziqtiradi.
Ma’lumki, janr tabiatiga k о ‘ra aksariyat hikoyalarda muayyan bir voqea
tasvirlanadi. Undagi qahramon asar boshidayoq shakllanib ulgurgan xarakter
b о ‘lishi mumkin. X.Sulton ayrim hikoyalarida qahramonni asar boshida tayyor
xarakter sifatida k о ‘rsatadi. Ammo keyin ma’lum bir sabab, ta’sir natijasida uning
xarakteri dinamik tarzda о ‘zgarib borishi kuzatiladi. Qahramon ongida r о ‘y bergan
ziddiyatlar oqibatida hikoya s о ‘ngida u mutlaqo teskari evrilib ketishi ham
mumkin. Muallif k о ‘pincha asosiy e’tiborni qahramonning voqea tasvirlanayotgan
paytdagi ruhiy olamini tadqiq etishga qaratadi. Buni «Qog‘oz gullar»da Omon
G‘aniyevich, «Yo, Jamshid!»da О ‘rinboy, «Grajdan mudofaasi»da Hikmat,
«Y о ‘qchilik va t о ‘qchilik»da Rahmatulla kabi qahramonlar timsolida kuzatish
mumkin.
Misol tariqasida «Grajdan mudofaasi» hikoyasi qahramoni — Hikmat
obraziga t о ‘xtalib о ‘tamiz. Asar uning xarakteriga oid chizgilar bilan boshlanadi:
«G о ‘dakning oddiy xarxashasi ham unga Shekspir tragediyalaridan k о ‘ra kuchliroq
ta’sir qilardi» tarzidagi bir oz mubolag‘ali ta’rif Hikmatning tabiatan nihoyatda
ta’sirchan, k о ‘ngilchanligidan darak beradi. Farzand k о ‘rgach esa u batamom
tinchini y о ‘qotadi — endi uning hayotidan xavotirga tushadi. Hikmatning bu fe’li
о ‘zi t о ‘qnash kelgan har qanday hodisaning xunuk oqibatlarini tasavvur qilishi,
24

xayolan ularni boshdan kechirishi, farzandi va yaqinlariga zarar yetkazishi
mumkinligini о ‘ylab siqilishiga sabab b о ‘ladi. Uning shu holatini yozuvchi andak
mutoyiba aralash bunday ta’riflaydi: «Chinor kavagida — kaptar, kaptar qornida
— tuxum, tuxum ichida — devning joni, deya ch о ‘pchaklarda naql qilinganidek, u
ham mitti zurriyodining jonu jahoni о ‘zining k о ‘ksida, k о ‘zida, lablariyu
tomirlarida nihon ekanini qariyb jismoniy og‘riq bilan his etardi» . Muallif
qahramonning bu holatga tushishini avvaldan dalillab keladi. Hikmat ruhan
xavotirga tayyor. U mudom ana shunday kayfiyatda yashaydi, bu uning har bir
xatti-harakatida k о ‘rinadi. Grajdan mudofaasi mashg‘ulotlari, buning ustiga,
xalqaro ahvolning tahlikali ekani haqidagi televideniye va matbuot ma’lumotlari
uning q о ‘rquv k о ‘zlarini battar ochib yuboradi. Hikmat timsolida hayotning faqat
mudhish, qorong‘i tomonlarini о ‘ylab о ‘z- о ‘zini qiynayotgan inson obrazi
namoyon b о ‘ladi: «Ey, yorug‘ dunyo, ey, bebaho olam! Bunchalar g о ‘zal,
bunchalar g‘ofilsan! Nahot seni hududsiz mozoristonga aylantirmoq shunchalar
oson?! E, parivash sanamlar, e, о ‘ktam yigitlar, buncha g‘ofil, buncha
beg‘amsiz?!» Shu о ‘rinda Hikmatning xiyla romantikligi ham k о ‘zga tashlanadi.
Qahramonning о ‘zini tutishi, har bir harakatlariga nisbatan yozuvchining bir
oz kinoyali, bir oz dramatik tarzdagi munosabati seziladi. (Har qanday hodisadan
katta fojia yasaydigan, shu barobari, о ‘z hayotini ham fojiaga aylantirish
darajasiga yetgan odam k о ‘z о ‘ngimizga keladi.) Bu jihatdan muallifning obraz
yaratishda A.Chexov va A.Qahhor tajribalaridan bahramand b о ‘lgani k о ‘rinadi.
Odatdagi maishiy hayot hodisalarida umuminsoniy ahamiyatga molik jihatlarni
k о ‘ra bilish, qahramon obrazini uning ziddiyat va iztiroblarga t о ‘la ruhiy olamini
tasvirlash orqali aks ettirish — X.Sultonga xos xususiyat. Yozuvchi qahramonning
telbalikka aylanayozgan xatti-harakatlarini tabiiy voqealar silsilasida kuzatadi.
Hikoya s о ‘ngida qahramon beixtiyor о ‘zidan, qilayotgan ishlaridan uyaladi:
«Chindan ham temir q о ‘rg‘on bitdi, deylik, ichiga kirib olishga ulgurdi ham deylik,
ammo atrofda na bir tirik jon, na bir giyoh b о ‘lmasa, bunday hayot...» Hikmatning
25

ongi о ‘zini, harakatlarini tahlil qilish, nafaqat tahlil, balki tanqid qilish darajasida
uyg‘onadi. Mana shu jihati bilan Hikmat yangi obrazdir.
Hikmat shu narsani anglab yetadiki, chinakam inson faqat о ‘zi, yaqinlari
haqidagina emas, balki butun insoniyat haqida qayg‘urishi kerak, chunki u yakka
о ‘zi hech kim emas. Hikoyadagi asosiy g‘oya qahramonning ana shu haqiqatni
anglab yetishi orqali ma’lum b о ‘ladi. Muallif insoniyatning urushga b о ‘lgan
nafratini, hamjihatlik esa tinchlikning asosiy omili ekanini shu y о ‘sinda ifodalaydi.
«Yo, Jamshid!» hikoyasida adibning obraz yaratishdagi mahoratini kuzatish
imkoniyati birmuncha keng. Asosiy voqea О ‘rinboy bilan bog‘liq b о ‘lsa-da,
hikoyada uning akasi Islomboy xarakterini ham ancha chuqur tahlil etish mumkin.
Bu obraz haqida professor U.Normatov: «Islomboyda cheksiz nafrat bor-u,
muruvvat, himmat tuyg‘usi y о ‘q... О ‘sha damda talabchan, prinsipial y о ‘l tutgan
bu odam nihoyatda hissiz, tuban kimsa sifatida k о ‘rinadi k о ‘zimizga» , deb
yozadi. Munaqqid Islomboy xarakteriga qat’iy baho bermagan b о ‘lsa-da, uning
fikrlari munozarali. Chunki, Islomboy —murakkab obraz. Binobarin, bir qarashda,
uning qanday inson ekanini bilish qiyin. Shu bois uning xarakterini biryoqlama
baholab b о ‘lmaydi. Bir qarashda, ziqna, subutsiz, hissiz b о ‘lib tuyulgan
Islomboyning ayni paytdagi holatini, tutgan y о ‘lini oqlaydigan biror sabab
topishga urinib k о ‘ramiz. Deylik, Islomboy hikoyadagi boshqa qahramonlarga
nisbatan hayotga realroq qaraydi — ukasining tuzalmasligi, t о ‘g‘ri y о ‘lga
qaytmasligiga k о ‘zi yetadi. Chunki О ‘rinboy bunday vaziyatga birinchi marta
tushayotgani y о ‘q. Shunday ekan, Islomboy nimaga pulini bekorga sovurishi
kerak? Bu uning baribir odam b о ‘lmaydigan qimorboz ukaning tashvishidan k о ‘ra,
о ‘ziga yetadigan moddiy zarar haqida k о ‘proq о ‘ylashi, vaziyatni t о ‘g‘ri
baholashga intilishini ham k о ‘rsatadi. Islomboyning nazarida, oxir-oqibat
О ‘rinboyga ishonib pul bergan qarindoshlari ham uning qilmishga sherik. Ular
О ‘rinboyni g о ‘yoki yana qimorbozlikka rag‘batlantiradi. Mantiqan bu t о ‘g‘ri baho.
Ammo, xalqimizga xos mehr-oqibat, qondoshlik «qonuni» nuqtai nazaridan
qaralsa, qarindoshlar t о ‘g‘ri y о ‘l tutgan. Vaziyat nihoyatda qaltis. О ‘rinboy
26

qimorboz, subutsiz b о ‘lsa ham, yaqinlari ayni damda uning joni omon qolishini
о ‘ylaydi.
Islomboyni umuman mehrsiz deb ham b о ‘lmaydi. U ukasiga achinadi. Bu
tuyg‘u bir lahzagina uni band etadi-yu, yana ukasining qimorbozligi, bir kunda
yigirma mingni ( о ‘sha davr nuqtai nazarida katta pul) shamolga sovurganini
о ‘ylab, ham g‘azablanadi, ham hayratga tushadi. Chunki Islomboy har qanday
vaziyatda, har qanday masalaga о ‘z manfaatini k о ‘zlagan holda yondashadi. Bir
s о ‘z bilan aytganda, unda xudbinlik ustun. U «qoziqning boshi ham, uchi ham
b о ‘lmaslik »ni ma’qul k о ‘radi.
О ‘rinboyning ammasi Salomat, amakilari Zarif nayza, Orif baqiroq — har
qaysisi о ‘ziga xos xarakter egasi. Ayniqsa, Salomat amma sal chapani va
laqmaroq. «Yutqazishni bilgan errayim, t о ‘lashniyam о ‘ylasin», deb о ‘tirgan
amma vaziyatning qanchalik qaltisligini bilgach, ayolligiga boradi — k о ‘ngli
yumshaydi. Ammo u ishning oqibati haqida о ‘ylamaydi. Salomat amma jiyanini
qutqarib olib, ehtimolki ertaga shu «jasorati» bilan maqtanib yurishi ham mumkin.
Muallifning obraz yaratishda k о ‘proq botiniy olam: his-tuyg‘u va
kechinmalar, ichki ziddiyatlarga e’tibor qaratishi, ya’ni psixologik tahlil usulidan
samarali foydalanishi shu hikoyada, ayniqsa, yaqqol k о ‘rinadi.
Ma’lumki, psixologik tahlilda turli usullardan foydalaniladi. U muallifning
bevosita mulohaza-mushohadalari tarzida yoki qahramonlarning ichki
kechinmalari, yoxud bilvosita ularning muallif tomonidan oldindan «tayyorlab»—
borilgan kitobxon tahliliy tadqiq eta biladigan xatti-harakatlari, qiliqlari orqali
yuzaga keladi. Bu kabi barcha tahlil usullari orasida personajlarning tashqi va ichki
nutqi alohida о ‘rin tutadi... Adabiyotshunos L.Y.Ginzburg ta’kidlaganidek,
«Qahramonlarning bevosita nutqida ularning ruhiy holatini nisbatan aniq, r о ‘y-rost
aks ettirish imkoniyati mavjud. Personajning gap-s о ‘zida uning xarakteri,
kechinmalari, maqsad-xohishi, qolaversa, obrazning badiiy talqiniga doir asosiy
mohiyat о ‘ta muxtasar tarzda ifoda topishi mumkin. Biroq s о ‘zning bunday
27

imkoniyatlariga uzoq taraqqiyot jarayoni, k о ‘plab buyuk s о ‘z san’atkorlarining
izlanishlari tufayli erishilgan» .
«Yo, Jamshid!» hikoyasida muallif hayot haqiqatidan chekinmagan holda,
har qaysi obrazning ichki olamini uning nutqi orqali ochib berishga harakat qiladi.
Ularning har qaysisi о ‘ziga xos bir jihati bilan esda qoladi: ona — xokisor, farzand
uchun umrini bag‘ishlagan mushtipar ayol; Anzirat — oilam, bola-chaqam deb
yashayotgan sodda uy bekasi; Salomat — shartaki, shaddod, mehr-oqibatli, shu
bilan birga tez о ‘zgaradigan, hukmfarmo ayol; Zarif nayza — har s о ‘zini о ‘ylab
gapiradigan bosiq va vazmin kishi; Orif baqiroq — bir oz nasihatg о ‘y, lanjroq
odam.
О ‘rinboy ham ziddiyatli, murakkab qahramon. U akasi Islomboy
о ‘ylaganidek о ‘ta beburd va qasamx о ‘r b о ‘lmasa-da, irodasi sust, qat’iyatsiz, aqlini
yig‘ib ololmagan. Akasi Islomboyga о ‘zining kimligini k о ‘rsatib q о ‘yish, qasos
о ‘ti uni tavakkal qilishga undaydi. Uning bu xatti-harakatlari «Daydi t о ‘tining
qaytishi» multfilmidagi Keshaning chiranishlarini yodga soladi. T о ‘tiq о ‘sh hech
bir ishda omadi kelavermagach, «Porloq hayot» sovxoziga borib о ‘zini
k о ‘rsatmoqchi — traktorda yer haydab, urug‘ ekmoqchi, yuksak natijalarni q о ‘lga
kiritmoqchi b о ‘ladi. Lekin uquvsizligi oqibatida traktorni daryoga g‘arq etadi.
Umuman, bu multfilmda kommunistik tuzum davridagi manmanlik va
maqtanchoqlik ustidan kulinadi. Aslida, manmanlik, birovga achchiq qilish bilan
biron narsaga erishib b о ‘lmaydi. О ‘rinboyning jon achchig‘idagi s о ‘nggi
qilmishini ham manmanlik, deyish mumkin.
Adibning «Olis «Artek» haqida xotiralar» hikoyasida talqin etilgan
qahramon — A’lochi bola obraziga о ‘xshash, uning taqdiriga hamohang tafsilotlar
bayoni adabiyotda k о ‘p uchraydi.
Yozuvchi ijodida qariyalar obraziga k о ‘p bor murojaat etadi. Ulardan
ba’zilari yoshlarga y о ‘l-y о ‘riq k о ‘rsatish, maslahat berishni yoqtiradigan
nasihatg о ‘y keksalar timsolida k о ‘rinsa, boshqalari hech kimga yomonlikni
28

istamaydigan, birovning dilini og‘ritishdan ch о ‘chiydigan beozor odamlar sifatida
tasvirlanadi. Adibning dastlabki hikoyalaridan biri «Mirkarim chol» dagi qariya
yoshlarning zamonaviylik bahonasida har narsaga haddan ziyod taqlid qilishi —
kiyinishi, soch о ‘stirishi, umuman, yurish-turishiyu о ‘zini tutishidan norozi. Ularni
koyiydi, tanqid qiladi, shu tariqa о ‘zicha t о ‘g‘ri y о ‘lga solmoqchi b о ‘ladi.
Tabiiyki, hayotning achchiq-chuchugini x о ‘b tatigan odam nasihatg о ‘ylikka moyil
b о ‘ladi. Lekin Mirkarim ota quruq nasihatg о ‘y emas. Uning «Bundoq odam b о ‘lib
t о ‘yga aralashmasang! Ma’rakaga yurmasang! Qanaqa yigitsan о ‘zi?! Man sani
odam b о ‘lgin, deyman. Koyisam, shuning uchun koyiyman...», degan gaplari bu
nasihatg о ‘ylikning, kuyinchaklikning asl sababini k о ‘rsatadi. Otani bezovta
qiladigan insoniy dard axloqiy aqidalar bilan bog‘liq. Holbuki, Mirkarim cholga
о ‘xshagan qariyalarning yoshlarni bunday koyib-tergab turishi zamirida «yoshlar
asli kimligini unutib q о ‘ymasin», degan tashvish mujassam. Uni, bir qarashda,
Erkin Vo-hidovning «Hozirgi yoshlar» she ri lirik qahramonining nasrdagi’
muvaffaqiyatli talqini deyish mumkin. Uning harakterida bir oz tajanglik sezilsa-
da, yoshlarga nisbatan munosabati beg araz va samimiy.
‘
«Chollar palatasi» hikoyasida turli tabiat, fe l-atvorga ega besh qariya
’
obrazi tasvirlangan. Ular shu palataga tushib qolgan talaba yigit Muhammadning
nazari bilan tasvirlanadi. Odatda keksalarning yoshlardan nolishi, ularni tergab
turishi, pand-nasihat berishi yoshlarga yoqmaydi. Hikoya qahramoni Muhammad
ham shunday «xususiyat»dan xoli emas. Dastlab hamxonalarining suhbati asosan
«hozirgi yoshlar noziklashib ketdi», «hozirgi yoshlar quruq, betgachopar b о ‘lib
ketdi» qabilida ekanidan uning g‘ashi keladi, «Nima, yoshlar bularning arpasini
xom о ‘rganmi?» deya ensasi qotadi. Chollar bilan bir palataga tushib qolganidan
norozi Muhammadning keyinroq har biri bir olam b о ‘lgan bu insonlarni yoqtirib
qolishi ham ulardagi oddiylik, t о ‘g‘rilik, beg‘arazlik tufayli ekani ayon b о ‘ladi.
Chollar bilan yaqinroq muloqotda b о ‘lib, har birining hayotiga doir tafsilotlarni о ‘z
og‘zidan eshitgach esa, ularga munosabati о ‘zgaradi — k о ‘nglida mehr uyg‘onadi.
Ayniqsa, ch о ‘rtkesar Ergash m о ‘ylovning t о ‘g‘ris о ‘zligi unga yoqib qoladi.
29

Hikoyada har bir qariyaning hayotiga doir qiziqarli voqealar ularning о ‘z og‘zidan
bayon etilishi (masalan, Ergash m о ‘ylovning front xotirasi — qorli kunda
k о ‘chada olti-yetti yashar qizchani k о ‘rib qolib, uni mashinasida uyigacha olib
borib, sovuqdan, ochlikdan sillasi qurib, shishib ketgan qizchaning onasi va
buvisiga о ‘zining oxirgi nonini bergani; О ‘sar buvaning k о ‘richagini oddiy
hamshira Maryam opa operatsiya qilib о ‘limdan asrab qolgani; Fayziqulning
Novosibirskka yong‘oq sotgani borishi va u yerda «obixiyes»ga tutilib, bor
narsasidan mahrum b о ‘lishi haqidagi kiritma voqealar) xarakterlarning yanada
yorqinroq ochilishiga, ular haqida kengroq mushohada yuritishga yordam beradi.
Ch о ‘rtkesar, t о ‘g‘ris о ‘z Ergash m о ‘ylovning о ‘limi bir-biriga tasalli berib,
hazil-mutoyiba qilib yotadigan qariyalarni ham, Muhammadni ham chuqur
qayg‘uga soladi.
Ergash m о ‘ylov qaysi bir jihatlari bilan Mirkarim cholga yaqin. U duch
kelgan odamni t о ‘xtatib olib, nasihat о ‘qimaydi-yu, lekin yoshlarning qiyinchilikka
chidamsiz, «kun k о ‘rmagan bargdan battar nozik»ligi, hatto milliy о ‘yin —
kurashda ham mard b о ‘lib maydonga tushadigani qolmaganidan noliydi. О ‘zi
azaldan shunday, qariyalar bamisoli hayot muvozanatini nazorat qilib turishga
mas’ul!
Ikkala chol ham olamdan о ‘tadi. Bu hodisa odamning odamga
g‘animatligini, ayniqsa, qariyalarga tirikligida yetarlicha hurmat-e’tibor k о ‘rsatish
lozimligini, о ‘lim kutilmaganda kelishini yana bir bor eslatib q о ‘yadi g о ‘yo. Aslida
har ikkala qariyaning bezovtaligi ma’naviy-ma’rifiy jihatdan о ‘rinli. Ular
yoshlarning milliy о ‘zlikni, an’anayu urf-odatlarni unutib yuborayotganidan
xavotirda.
«Chayladagi t о ‘rt erkak» hikoyasidagi Asom buva qarigan chog‘ida kolxoz
kartoshkasini tezroq yig‘ib olish maqsadida kimsasiz dalada, og‘ir bir sharoitda
yotib ishlashga majbur. Bunga yakkayu yolg‘iz о ‘g‘lining betayinligi ham sabab
— chol uni uylantiraman deb olgan qarzining bir qismidan hali qutulmagan.
30

Demak, ishlab pul topishi zarur. Asom buva doim nimadandir norozi b о ‘lib,
g‘ashlanib yuradi, lekin birovga ozori y о ‘q, kimsaning dilini og‘ritmaydi. Unga
hatto radiodan beriladigan ob-havo ma’lumoti ham, q о ‘shiqlar ham yoqmaydi.
Chunki kunda bir xil gap qaytarilavergach, qizig‘i y о ‘q-da. Ortiqcha tajangligiga
taajjub bildirgan T о ‘lavoyga: «Buni eshitaversang, san ham nervinniy b о ‘pqolasan.
Qiztaloqlar, hatto ob-havoni rost aytmaydi-yu!..» deyishi Asom buvaning
anchagina chapani, ch о ‘rtkesar insonligidan dalolat. U vaziyatga tanqidiy
munosabatda b о ‘ladi, ammo biron narsani о ‘zgartirishga harakat qilmaydi, zero,
bunga qodir ham emas. Asom buva hayotdagi nohaqliklardan, yolg‘on-
yashiqlardan charchagan: «E, о ‘t tushib ketmaydimi manga desa kolxozning
karchikasiga! О ‘lamanmi endi! Oyog‘im sinib ketay deyapti, jonim о ‘zimga
kerak... Ketmaysanlarmi? Bilganingni qillaring!..»
Obraz yaratish, uning xarakter belgilarini tasvirlashda ba zan yozuvchi’
qahramonning tashqi qiyofasi, ya ni portretini chizishdan ham foydalanadi.
’
Ma lumki, portret tasviri orqali personajlarning tashqi qiyofasi, hayotiy
’
qarashlari, tabiatiyu odob-axloqi, yoshi va boshqa xususiyatlari ham oydinlashadi.
Ammo, yuqorida zikr etilganidek, adib hech qachon qahramonlari portretini bir
boshdan, mukammal tasvirlamaydi. Aksincha, y о ‘l-y о ‘lakay matn ichida, о ‘rni
kelganda yo biror vaziyatdagi holatini ifodalay turib qahramon portretini ham uch-
t о ‘rt og‘iz s о ‘z bilan, ammo aniq chizib ketadi. Masalan, «Nomus» hikoyasi
qahramonining holati tasviri orqali uning portreti ham k о ‘z о ‘ngimizda namoyon
b о ‘ladi: «Ch о ‘g‘i о ‘chib qolgan muzdek tanchada yonboshlagan k о ‘yi pinakka
ketgan chuvak yuz, mallarang soqol-m о ‘ylovi anchadan beri kuzalmagan
ushoqqina chol ch о ‘chib k о ‘zini ochdi»
Hikoyada bir oyog‘ini urushda qoldirib kelgan ana shu yarimjon qariyaga
bolalikdan birga о ‘sgan, qiyomatli og‘aynisi b о ‘lmasa-da, bir mahallada tuproq
changitib katta b о ‘lgan tengdoshi Nishonx о ‘jani kontrast q о ‘yish orqali uning
xarakteri ochiladi. Chol oriyatli, nomusni har narsadan ustun q о ‘yadigan odam.
Nishonx о ‘ja esa iymonini sotgan, q о ‘rqoq, vijdonsiz kimsa. Yozuvchi
31

qahramonining tashqi qiyofasini tasvirlay turib, uning xarakteriga baho ham
beradi. Chunki badiiy asarda portret hamma vaqt faqat tasvir vositasigina emas,
balki baholovchi xususiyatga ham ega b о ‘lishi mumkin 2. Quyidagi jumlada
cholning nigohi orqali Nishonx о ‘ja portretiga oid ba’zi chizgilar beriladi: «Chol
qayrilib qaradi-da, pastak paxsa devor osha m о ‘ralab turgan k о ‘k sallali, siyrak
soqol, quv basharaga k о ‘zi tushdi». Aynan shu tashqi belgilar tasviridanoq
cholning Nishonx о ‘jaga munosabati ham oydinlashadi. Chol uni yomon k о ‘radi.
Buni yashirmaydi ham. «Iya! —dedi u kishi (Nishonx о ‘ja — Sh.S.) yalpoq yuziga
kulgi yoyilib. Yumuq о ‘ng k о ‘zini negadir silab q о ‘ydi. — Ha, taqsir, y о ‘l
b о ‘lsin?» yoki «Nima?! — dedi sog‘ k о ‘zining paxtasi chiqib ketayozgan
Nishonx о ‘ja devorga tirsaklab olib» kabi jumlalardan Nishonx о ‘janing bir k о ‘zi
k о ‘rmasligi anglashiladi. Shundan s о ‘nggina cholning xotirasi orqali
Nishonx о ‘janing hiyla ishlatib frontdan qolgani — k о ‘ziga qalampir surtib о ‘zini
k о ‘rlikka solgani, tinchlik zamonida esa ishi ancha yurishgani, kunduzlari bozorda
dallollik qilishi, kechqurunlari masjidga chiqishi, juma kunlari о ‘g‘lining
mashinasida shaharga tushib, Hasti Imomda namoz о ‘qib qaytishi bayon etiladi.
Chol ana shularni hazm qilolmaydi.
Chol och ma’rab yotgan q о ‘ylar bahonasida bolasini urib-qarg‘ayotgan
(aslida bu koyishlar о ‘ziga qaratilganini bilsa-da) kelinidan ham xafa b о ‘lmaydi.
«U ham yaqinda og‘ir kasaldan turdi, hali yosh, esini yig‘ib olar», deya о ‘ziga
taskin beradi. Hadeb uyda yeb-ichib yotaverishga vijdoni q о ‘ymay, о ‘t о ‘rib
kelgani dalaga j о ‘naydi. Vaholanki, о ‘zi yarimjon — о ‘tni-ku bir amallab о ‘rar,
ammo uni eshakka ortish-chi?! Chol bularni о ‘ylamaydi.
Devordan m о ‘ralab turgan Nishonx о ‘ja uning о ‘tga borayotganini eshitib,
k о ‘zi olayib ketadi. О‘zini achingan kо‘rsatib: «О‘zingiz ham hech tinib-
tinchimadingiz-da. Bu dunyoning ishi о ‘lganda bitadi... Axir bundan buyon og‘iz
bilan ish bitiradigan paytingiz. Tashlab q о ‘ying bola-chaqaga, kerak b о ‘lsa qilib
olsin. Nima, siz bilan biz bu dunyoni g о ‘rga olib ketarmidik?» deya aql о ‘rgatgan
Nishonx о ‘janing о ‘zi bu gaplarga amal qilmaydi — hamma narsasi yetarli b о ‘lsa-
32

da, bozorda dallollik qilishni kanda etmaydi. Chol, albatta, Nishonx о ‘janing
gaplariga e’tibor bermaydi.
Yozuvchi cholni shunday tasvirlaydi: «U tabiatan halimday yumshoq,
beozor, ammo jahli chiqqan kezlarda tutganini kesadigan «k о ‘r о ‘jar»ga aylanar
edi» . Uning bu fe’lini yozuvchi aniq vaziyatda k о ‘rsatadi. Buni dalada о ‘rgan
о ‘tini katta-katta bog‘lam qilib, eshakka ortishga urinayotganida kuzatish
mumkin: eshak yurib ketadi, bog‘lam chuqurlikka ag‘anaydi. Chol bog‘lamlarni
olib chiqib, yana eshakka ortmoqchi b о ‘ladi, u yana yurib ketadi. Bu safar о ‘zi
ham chalqancha yiqiladi. Xullas, bunday ovoragarchilik bir necha bor takrorlanadi.
Bog‘lam yechilib, о ‘t sochilib ketadi. Chol esa sabr-bardosh bilan ularni
qaytadan yig‘ib, bog‘laydi. Nihoyat, о ‘tni ming bir azob bilan eshakka ortadi.
Ungacha kun kech b о ‘ladi.
Qartayib qolgan, buning ustiga yarimjon odamga shu tashvishlar zarurmi?
Axir, uni hech kim bu ishga majbur qilmaydi. Q о ‘l siltab uyga qaytsa, birov undan
norozi b о ‘larmidi? Ammo cholning oriyati bunga y о ‘l bermaydi. Daladan quruq
qaytish, tomoshatalab Nishonx о ‘janing k о ‘zi oldidan о ‘tish, uyda javrab qolgan
keliniga k о ‘rinishga cholning nomusi chidamaydi. U qari b о ‘lsa ham, ch о ‘loq
b о ‘lsa ham, о ‘zining ojiz, notavon emasligini, hali bir ishni uddalashga qurbi
yetishini k о ‘rsatib q о ‘yishni xohlaydi va bunga erishadi ham.
Asardagi chol bilan Nishonx о ‘ja о ‘rtasidagi ziddiyatga о ‘xshash holatni
Shukur Xolmirzayevning «Tabassum» hikoyasidagi Jalil ota va M о ‘min
munosabatlarida ham kuzatish mumkin. Ikkala hikoyada ham qariyalar о ‘rtasidagi
kelishmovchilik ularning yoshlik vaqtida r о ‘y bergan. Chol Nishonx о ‘jani hiyla
bilan urushdan qolgani uchun yomon k о ‘rsa, Jalil ota M о ‘minni nayrangbozligi —
о ‘zini qahramon qilib k о ‘rsatgani uchun yomon k о ‘radi. Ikkala qariya ham, oradan
necha zamonlar о ‘tib ketsa-da, raqiblarining kirdikorini birovga aytmaydi. Chol
Nishonx о ‘janing kulgisiga qolishdan nomus qilsa, Jalil ota M о ‘min bilan quda
b о ‘lishdan k о ‘ra о ‘limni afzal biladi. Har ikkala hikoya qahramonlarida ham
g‘urur, or-nomus ustun keladi.
33

Yozuvchining ba’zi hikoyalarida qariyalar obrazi yetakchi о ‘rin tutsa,
boshqalarida ular faqat kichik epizodlarda k о ‘rinadi. Masalan, «Y о ‘qchilik va
t о ‘qchilik» hikoyasida uy t о ‘yiga kelgan ota ketar chog‘ida о ‘g‘li Rahmatullaga
k о ‘nglidagini aytadi. Uni faqat shu о ‘rinda uchratamiz. «Zerikdim, о ‘g‘lim. Uying
xuddi magazinga о ‘xshab qopti. Qandoq yashaysizlar bunda?» deydi u soddadillik
bilan. О ‘g‘lida boylikka, hashamatga havas uyg‘ona boshlaganidan ota xavotirda:
«Hozir zamon t о ‘qchilik, hamma narsa bor. Sizlar y о ‘qchilikni k о ‘rmagansizlar,
iloyo k о ‘rmanglar. Lekin y о ‘qchilikka dosh bersa b о ‘ladi-yu, t о ‘qchilikka...
Bilmadim-da, bolam».
Boshdan о ‘tkazgan tabib — chol y о ‘qchilikni ham, og‘ir kunlarni ham
k о ‘rgan, yaxshi kunlar kelishiga, t о ‘qchilik b о ‘lishiga umid qilgan sabr-qanoatli
insonlardan. U о ‘g‘lini nafs y о ‘liga kirgach, undan qutulish mushkulligidan ogoh
etadi.
«Yo, Jamshid!» hikoyasida Orif baqiroq va Zarif nayza — «soqol-m о ‘ylovi
tekis kuzalgan, bir-biriga nihoyatda о ‘xshagan ikkita chol» obrazi tasvirlangan.
Jiyanlari qimorda yutqazib, tang ahvolda qolganda chollar maslahatga chaqiriladi.
Ulardan yoshi kattasi — Orif baqiroq jiyaniga nasihat qilib, uni insofga
keltirmoqchi b о ‘ladi. Ammo, tabiiyki, qimorboz О ‘rinboyga bu gaplar befoyda.
Zarif nayza esa vaziyatni t о ‘g‘ri baholaydi, ayni damda jiyanining qulog‘iga gap
kirmasligini, faqat amaliy yordam bilangina muammoni hal etish mumkinligini
aytadi. Har bir gapini maqol-matal bilan isbotlab turish uning odati: «E, aka, —
dedi Zarif nayza, — bu gaplardan foyda y о ‘q, dedim-ku. B о ‘ladigan ishni
aytinglar. Bu sh о ‘rlikning hozir ming joyiga pichoq ursangiz, bir tomchi qon
chiqmaydi-yu, nima qilamiz hadeb ezg‘ilayverib?»
X.Sulton qahramonlari obrazini tiniq, mukammal tasvirlashga moyil.
Yuqorida tilga olingan hikoyalardagi qariyalar obrazi, xoh bosh qahramon, xoh
kichik bir personaj b о ‘lsin, nimasi bilandir esda qoladi. Hatto qahramon
t о ‘g‘risida uch-t о ‘rt og‘izgina gap aytilganda ham, u haqda yetarli tasavvurga
ega b о ‘lasiz. Chunki u hayotiy va ishonarli tarzda k о ‘rsatilgan.
34

Xulosa tariqasida shuni ta’kidlash kerakki, hikoyachilikdagi ijodiy
izlanishlar, tabiiyki, yangi qahramonlarning tug‘ilishini ham taqozo etadi. Shu
ma’noda, Xayriddin Sulton hikoyalarida har biri о ‘zicha bir olam b о ‘lgan
qahramonlar anchagina.
Yozuvchining qahramon yaratish borasidagi izlanishlari quyidagi
xususiyatlarda k о ‘rinadi:
— X.Sultonni inson qalbi, ruhiyati, bir s о ‘z bilan ayganda, ichki olami k о ‘proq
qiziqtiradi. U inson qalbining tub-tubidagi ezgulik, poklik va samimiyat
tuyg‘ularini shoirona bir y о ‘sinda ifodalashni yoqtiradi. Ba’zan birgina ixcham va
l о ‘nda tasvir, kichik detal orqali xarakterni yorqin ochib beradi (masalan, «Olis
«Artek» haqida xotiralar» hikoyasida A’lochi bolaning Sabriye xolaga uyidan
b о ‘sh shishaga suv t о ‘ldirib olib chiqib berishi).
— X. Sultonning obraz yaratishda insonga mehri va samimiyati (goh oshkor, goh
yashirin b о ‘lsa-da) mudom aks etib turadi, uning har xarakterdan avvalo о ‘zi
zavqlanishi seziladi. Yozuvchi ijodidagi bu xususiyatlar, bunday ruhiyat
A.Qodiriydan ta’sirlanish natijasi ekanini his etish qiyin emas (masalan, Qori,
Esonboy, Sanoqul bobo singari qahramonlar obrazi).
— X.Sulton qariyalar obraziga bot-bot murojaat qilishining muhim bir axloqiy
jihati bor. Adib hikoyalarida qariyalar hayoti k о ‘pincha ma’naviy-ma’rifiy ibrat
hamda milliylik, vorisiylik, an’ana va qadriyatlar ramzi b о ‘lib xizmat qiladi. Shuni
ham alohida ta’kidlash lozimki, qariyalar obrazi yaratish borasidagi (hikoya
janridagi) izlanishlari samarasi о ‘laroq X.Sulton ijodida insonning tashqi va ichki
dunyosi bor murakkabliklari bilan tasvirlangan yorqin obraz — Adash Karvon
kashf etildi.
Umuman olganda, yozuvchi hikoyalarida о ‘taketgan razil, xudbin kimsalar
obrazi deyarli uchramaydi. Bundan, u faqat hayotning ijobiy tomonlarini, yaxshi
insonlarnigina tasvirlar ekan, degan fikr kelib chiqmasligi kerak. Buni, avvalo,
adib ijodidagi tabiiylik bilan izohlash mumkin. U qahramonlarni real hayotdan
35

tanlab oladi. Inson mukammal etib yaratilmagan. Bir haqiqatni tan olishimiz kerak:
hayotda, ayniqsa, xalqimiz orasida bir umr razillik yoki yovuzlik bilan
shug‘ullanadigan kimsalar deyarli y о ‘q. Bu hol xalqimiz mentalitetiga yot. Ammo
har qanday odam yaxshi xislatlar bilan birga о ‘ziga yashara kamchiliklardan ham
xoli emas. Yoki adashgan, boshi berk k о ‘chaga kirib qolgan, k о ‘pchilik nazarida
xudbin b о ‘lib k о ‘ringan odamda ham qalb, ruhiyat, hech b о ‘lmaganda о ‘z oilasi,
bola-chaqasiga nisbatan mehr b о ‘ladi. Masalan, «Yo, Jamshid!» hikoyasida
О ‘rinboy — adashgan kimsa (qadr-qiymatiga kuyinadi), «Qog‘oz gullar»dagi
Omon G‘aniyevich — qilmishlaridan pushaymon (uni о ‘z hayotidan qoniqmaslik,
о ‘tgan umriga achinish hissi qiynaydi). X.Sulton uchun aynan shu kabi holatlarni
tadqiq etish, insonni inson sifatida, xom sut emgan osiy banda sifatida k о ‘rsatish
xosdir.
Asarga bosh qahramon qilib kimni tanlash yozuvchining inon-ixtiyori,
qolaversa, uning badiiy g‘oyasi, niyatiga ham bog‘liq. X.Sulton ba’zan
qahramonlariga xayrixohdek tuyulsa-da, meyorga amal qilishi (yuqorida
aytganimiz samimiyat masalasida ham), umuman, qahramonlariga nisbatan
munosabatda muvozanatni buzmasligini ta’kidlamoqchimiz. Shu bois ham uning
adabiy qahramonlari, rus yozuvchisi V.Rasputin ta’kidlaganidek, q о ‘g‘irchoq kabi
jonsiz qiyofalar emas, balki tirik insonlardir .
Atoqli adabiyotshunos Izzat Sulton uslubning о ‘ziga xos xususiyatlarini
qayd etib, bunday yozgan edi: «Yozuvchi shaxsiyati о ‘ziga xos bir qancha
xususiyatlarga (masalan, hayotni boshqalar bilmagan yoki kam bilgan tomondan
bilishi, о ‘quvchini hayajonga soladigan asar yozishning о ‘ziga xos usullarini ijod
etish va mavjud usullarni mukammallashtira borish kabi) ega b о ‘lsagina, asar
muvaffaqiyatli chiqadi. Yozuvchi hatto bir asarida q о ‘llagan vosita va usullarni
boshqa asarlarida ishlatish imkoniyatiga har vaqt ham ega b о ‘lavermaydi. Yangi
hayotiy material k о ‘pincha yangi vositalar topishni zarur qilib q о ‘yadi. Shunday
sabablarga k о ‘ra, badiiy ijod xilma-xil izlanishlar maydonidir» .
36

II.BOB. Xayriddin Sulton hikoyalarining kompazitsion o’ziga xosligi
Hikoya hajman katta yoki kichik b о ‘lishidan qat’i nazar, «shunday yozilgan
b о ‘lishi kerakki, unga biror narsa q о ‘shish ham, olib tashlash ham mumkin
b о ‘lmasin» (S.Moem) . Demak, hikoyadagi har bir tarkibiy qismning joy-joyida
b о ‘lishi, har qaysi s о ‘z, ibora, jumlaning о ‘rnida q о ‘llanishi asarning
muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shuningdek, badiiy asarning qiymatini belgilaydigan
asosiy omil hayotiy haqiqatdir. Modomiki shunday ekan, har qanday badiiy
t о ‘qima hayotiy haqiqatga asoslanmay iloji y о ‘q. Hayotning faqat yaxshiligu
g о ‘zallik yoki yomonligu razillikdan iborat emasligini nazarda tutgan yozuvchi uni
boricha — barcha ziddiyat va qarama-qarshiliklar bilan tasvirlasagina k о ‘zlagan
maqsadiga erishadi. Ustoz Abdulla Qahhor e’tirof etganidek, agar yozuvchilik
turmushdan nusxa k о ‘chirishdan iborat b о ‘lsa, dunyoda bundan oson ish b о ‘lmas
edi. Hayot haqiqatini badiiylik prizmasidan о ‘tkazish, uni badiiy shaklga solish
yozuvchining qobiliyati va iqtidor darajasini namoyon etadi.
Har qanday badiiy asarda badiiy shakl va g‘oya о ‘rtasida ichki bog‘liqlik
b о ‘ladi. Bu borada Abdulla Qahhor yoshlarga maslahat tariqasida bunday deb
yozgan edi: «Ba’zi yoshlarimiz badiiy asarning maydonga kelishida avtorning
niyatigina, uning nima demoqchi ekanigina hal qiluvchi rol о ‘ynaydi, deb
о ‘ylashsa kerak. T о ‘g‘ri, adabiy asarning joni — uning mazmuni, lekin bu jonning
jon b о ‘lishi uchun jasad ham kerak. Jonni jasadsiz tasavvur qilish mumkin emas» .
Asar kompozitsiyasi haqida gap ketganda, avvalo, uning qurilishi k о ‘z
oldimizga keladi. Agar asar kompozitsiyasi bir imoratga qiyos qilinsa, imoratning
poydevori — asosining mustahkamligi binoning har qanday tashqi ta’sirlarga
qarshiligi va chidamliligini, uzoq muddat saqlanishini ta’minlaydi; badiiy asarda
esa badiiy g‘oya ana shu asos vazifasini о ‘tashi e’tibordan soqit qilinmasligi lozim.
Kompozitsiyaning muvaffaqiyatini ta’minlashda ijodkor diqqat markazidagi
asosiy g‘oya aniq belgilab olinishi katta ahamiyatga ega. Badiiy g‘oya aniq
37

b о ‘lgach, asarda katta-kichik tarkibiy qismlar hamda obrazlarning joylashuvi, ular
tasvirida meyor va maqsad muvofiqligiga amal qilinishi muhim .
Kompozitsiya — badiiy asar olamining tuzilishi, ya’ni yozuvchining t о ‘qima
voqeani ham, hayotiy haqiqatni ham obrazli tarzda ifodalashi, shuningdek, xarakter
yaratish y о ‘lida barcha tarkibiy qismlarni bir butun qilib jamlashi va
joylashtirishidir. Rus olimi B.Uspenskiy badiiy asarni tahlil qilar ekan, M.Baxtin,
V.Vinogradov hamda G.Gukovskiylarning mulohazalariga tayangan holda,
kompozitsiyaning asosiy muammosi — yozuvchining diqqat markazi (fokus)
ekanini ta’kidlaydi .
Albatta, bugungi kunda kompozitsiyaga nisbatan qarash va yondashish
ancha о ‘zgargan. Uning an’anaviy, shakllanib kelgan qoliplarga sig‘masligi tabiiy.
Chunki ijod mudom tajriba va izlanishlarni taqozo etadi. Asarning kompozitsiyasi
borasida ham yangiliklar mavjud, bugungi kunda ijodda an’anaviy kompozitsiya
usuli bilan bir qatorda noan’anaviy y о ‘nalishlar ham keng q о ‘llanmoqda.
Xayriddin Sulton hikoyalarida an’anaviy kompozitsiya y о ‘nalishi ustunlik
qilsa-da, xronologik tartib doim ham izchil saqlanmaydi. Ammo asar
kompozitsiyasida qismlar, unsurlar hamda obrazlar muayyan bir aloqadorlikda,
izchillikda joylashadi. Bu hol yozuvchining asar kompozitsiyasida ham о ‘ziga xos
y о ‘l tutishini bildiradi.
Muallifning «Uch tup xurmo» hikoyasi kompozitsiyasini shu nuqtai
nazardan k о ‘zdan kechiraylik. Hikoya birgina voqeaga asoslangandek tuyulsa-da,
syujet rivoji davomida u ancha murakkablashib, boshqa hodisalar, tugunlar va
ziddiyatlar hosil qiladi. Hikoyada barcha badiiy syujet va kompozitsiya unsurlari
— ekspozitsiya, tugun, yechim, ziddiyatlar, portret, peyzaj, detal tasviri о ‘rni-
о ‘rnida q о ‘llangan b о ‘lib, asosiy g‘oyaning ochilishiga xizmat qilgan.
Hammasi ochiq-oshkor k о ‘rinib turgan pyesaning bir pulga qimmat ekanini
ta’kidlagan edi buyuk K.Stanislavskiy. Buni hikoya janriga nisbatan ham aytish
mumkin.
38

«Uch tup xurmo» hikoyasini о ‘qish jarayonida kitobxon har xil jumboqlarga
duch keladi va ular birin-ketin yechila boradi; voqealar rivoji asnosida
qahramonning qalb sirlari, shuning barobarida esa badiiy g‘oya — muallifning
ijodiy niyati ham oydinlashadi.
Hikoya Fayzulla — hikoyachi-qahramonning о ‘zi bilan bog‘liq ayrim
tafsilotlarni bayon etishi bilan boshlanadi. Muxtasar ekspozitsiyadan uning tushlik
chog‘i uch-t о ‘rt hamkasbi bilan shahar tashqarisiga kabobx о ‘rlikka chiqqani
ma’lum b о ‘ladi. Ishxonaga kelganida unga direktor y о ‘qlatganini aytishadi.
Shosha-pisha boshliq huzuriga kirgan Fayzullaga uning hech bir izohsiz «Siz besh-
о ‘n kun о ‘ynab keling, о ‘g‘lim», deydi. Dabdurust?dan aytilgan bu gapga
tushunolmay u turfa о ‘ylar girdobida qoladi. Fayzullaga q о ‘shilib kitobxonning
ham qiziqishi ortadi. Hikoya mazkur tugun bilan boshlanadi. Shundan s о ‘ng asosiy
qahramon Mallayev paydo b о ‘lib, ilk tugun yechiladi, ammo voqealar mobaynida
boshqa tugunlar yuz k о ‘rsata boradi. Kitobxon nazdida Mallayev qanchalik sir-
sinoatli odam sifatida gavdalansa, Fayzulla uchun ham u xuddi shunday jumboq.
Yozuvchi bu sirni oydinlashtirishga shoshilmaydi, buni shart deb ham
hisoblamaydi. Dastlab kulgiliroq, dali-g‘uli odamdek taassurot uyg‘otgan
Mallayev о ‘zini tutishi, ba’zi xatti-harakatlari, gap-s о ‘zi bilan kitobxon k о ‘z
о ‘ngida о ‘zgarib boradi: goh jiddiylashadi, goh avvalgi holiga qaytadi, goh ayanch
ahvolga tushadi. Shu tariqa voqealar silsilasida Mallayevning aslida boshqacha
odam ekani, tabiatan о ‘zgaruvchanligi ayon b о ‘ladi.
Hikoyada voqealarning dinamik tarzda rivojlanishi kuzatiladi: dastlab bir oz
kulgili, maroqli tasvirlar bilan boshlangan hodisa ba’zi о ‘rinlarda dramatik
vaziyatlarga joy b о ‘shatadi. О ‘rni kelganda yozuvchi kinoyadan, goho satiradan
ham foydalanadi; q о ‘yilgan muammoni, hayotdagi ayrim illatlarni, kishilarning
salbiy fe’l-atvorini ochishda bu usul ayniqsa q о ‘l keladi. Lekin yozuvchi vaziyatni
butunlay kulgili yoki dramatik y о ‘sinda aks ettirmaydi, balki qahramonga xos
b о ‘lgan jihatlarning ham, vaziyatning ham kulgili va qayg‘uli (tragik) tomonlarini
yonma-yon, deyarli uyg‘un tarzda tasvirlaydi. Aynan shu xususiyatlar
39

yozuvchining N.Gogol, A.Chexov, A.Qahhor kabi hikoya ustalari ijodidan
bahramandligini k о ‘rsatadi.
Mallayevning tashqi qiyofasi birgina s о ‘z — «xomsemiz» degan ta’rif bilan
chiziladi, «qora kostyumining yaltirab ketgani, hansirab turishi» ham u haqdagi
tasavvurni t о ‘ldirishga yordam beradi. Yozuvchi qahramon portretiga alohida
t о ‘xtalmaydi. Unga oid sifatlarni о ‘rni kelganda bir-ikki jumla orqali ifodalab
(muallifning boshqa hikoyalarida ham shu usul kuzatiladi), y о ‘l-y о ‘lakay tasvirlab
ketadi. Masalan, Mallayevning «siyrak, sarg‘ish kipriklarini pirpiratib» kulib
turishi uni beg‘araz qilib k о ‘rsatsa, «bamaylixotir lapanglab mashinadan» tushishi,
«qozondek shlyapasini boshidan olib, yarg‘oq kallasini siypab» q о ‘yishiyu
«halpillagan shimini yuqori» tortib, «orqa о ‘rindiqqa savlat bilan» о ‘tirishi uning
tashqi qiyofasinigina emas, tabiatiga xos boshqa jihatlarni ham ifodalaydi. Ya’ni,
Mallayev о ‘rni kelganda uddaburon, vaziyatdan chiqib ketishga usta odam. Bu hol
y о ‘lda militsiya xodimi bilan b о ‘lgan uchrashuvda, ayniqsa, yaqqol k о ‘rinadi.
«R о ‘paradagi k о ‘zguchadan asta razm soldimu hayron qoldim — orqada Mallayev
y о ‘q, uning о ‘rnida vajohatli, qovog‘i soliq bir arbob о ‘tirardi! Militsionerga qarab
indamay yelka qisdim.
— Kechirasizlar-da endi, — deb jilmaydi militsioner, — xizmatchilik...
Mallayevning olamshumul ma’no bilan chimirilgan baroq qoshlari past-baland
b о ‘lib ketdi.
— Nima? E, uka, qiziq ekansiz-ku! Yo bizning gapimizga ishonmayapsizmi?
— Ishonamizu, lekin...
— Iya! Bu qanday gap! Axir, bizning gapimizga el ishonadi, xalq ishonadi, siz
nega ishonmaysiz? Sizniki xizmatchilik b о ‘lsa, biz ammamizning chorbog‘iga
anjir yegani ketayotganimiz y о ‘q, bizniki ham xizmatchilik! Qani, ketdik!
— Mayli, yaxshi boringlar, akalar, — dedi militsioner birdan b о ‘shashib» .
40

Mallayev yolg‘onni k о ‘p ishlatadi. Ba’zan hikoyachi-qahramonga u
yolg‘onni qalashtirib tashlayotgandek tuyuladi. U Mallayevni jiddiy qabul
qilmasligi (Uni Mallayevning о ‘zi g‘urur bilan ta’kidlashicha, «idoraning yirik
namoyandalaridan biri» sifatida bilishadi, xolos), t о ‘g‘rirog‘i, u haqda hech narsa
bilmasligi (buni Fayzullaning о ‘zi ham e’tirof etadi) sababli uning uydirmalari
ham, rost gapi ham g о ‘yo Shumbolaning «innaykeyin»iga о ‘xshaydi. Tabiiyki, har
kuni k о ‘rib yurgan odamingiz k о ‘z oldingizda turfa qiyofalarga kiraversa, har xil
maqomda gapiraversa, unga ishonish-ishonmaslikka qiynaladi kishi.
Mallayevning Surxondaryoda z о ‘r tantana bilan kutib olinishi, Berdirahmat
bilan b о ‘lgan keskin t о ‘qnashuv, stansiya bufetidagi ayol va «jingalak sochlari
sarg‘ish yigitcha» — bularning bari kitobxonga dastlab bir oz jumboqdek tuyuladi.
Yozuvchi hamma gapni batafsil bayon etmaydi, balki kitobxon mushohadasiga
havola qiladi. Qisqasi, qahramon va u tushib qolgan vaziyatni vijdon,
munosabatlar haqqoniyligi, mehr-muhabbat, adolat nuqtai nazaridan tahlil qilish
uchun kitobxonga imkon beriladi.
Ba’zi asarlarda yozuvchi muhim bir narsa haqida faqat asar yakunida s о ‘z
ochadi. «Uch tup xurmo» hikoyasi oxirida ham Mallayevning Surxondaryoda
о ‘g‘li borligi hikoyachi-qahramonga g о ‘yo kitobxon bilan bir vaqtda ma’lum
b о ‘ladi. Albatta, muallif bu xabarga kitobxonni ma’lum darajada tayyorlaydi, lekin
hikoya s о ‘ngigacha sir oshkor etilmaydi. Bu ham hikoya kompozitsiyasiga xos bir
usuldir.
Hikoyani о ‘qish asnosida kitobxonda Mallayev aslida qanday odam, uning
qaysi gapi rostu qaysi biri yolg‘on, о ‘zini bunday tutishiga sabab nima, degan
savollar tug‘ilishi tabiiy. Ularga hikoya s о ‘ngida ruhiy iztirobda qolgan
Mallayevning e’tirofi javob b о ‘ladi: «Bir og‘iz yolg‘on о ‘n og‘izini boshlab keladi,
bundan yana yolg‘on tug‘iladi, oqibat, k о ‘ribsizki, odam ham, oila ham, boringki,
umr ham butkul vayron...» Yozuvchi k о ‘zlagan asosiy maqsad ham ayni shu
о ‘rinda oydinlashadi. Ya’ni, yolg‘on insonni xarob qiladi, asl qiyofasini y о ‘qotadi,
oqibatda u tahlikada yashaydi, о ‘zini qanday tutishni bilolmay qiynaladi, hurmat-
41

e’tibordan qoladi. Mallayevning shu holatini yozuvchi hayotiy voqealar asosida
ishonarli tasvirlagan.
Yozuvchining bu hikoyadan maqsadi, tadqiqotchi M.Rustamova «Uslub
jilolari» maqolasida ta’kidlaganidek, «...xarakteri, nutqi, atrofidagilarga
munosabati odamlarga tazyiq о ‘tkazish, d о ‘q, p о ‘pisa bilan о ‘tkazishga
asoslangan, bosh egishga majbur qilgan, soxta g‘oyalar bilan tushovlangan sobiq
tuzum amaldorlaridan biri b о ‘lgan Mallayevning soxta qiyofasini fosh» qilish
emas. Yuqoridagi sifatlar aslida Mallayevga mos ham kelmaydi. Berdirahmatni
ham, M.Rustamova aytganidek, «soddadil, t о ‘g‘ri odam» deb b о ‘lmaydi.
Aksincha, Mallayev sobiq tuzum amaldorlaridan biri, dastlab «x о ‘b omilkor,
keyinchalik о ‘zidan ketib, dunyoda ne noma’qulchilik b о ‘lsa, jamini qilgan»
Berdirahmatning kirdikorlarini felyeton qilib ochib tashlagan.
Ma’lumki, chinakam badiiy asarda qahramon ijtimoiy muhit, mavjud
voqelikdan ayri tasvirlanmaydi. Hikoyada Mallayev mansub b о ‘lgan jamiyat
hayotidagi ayrim illatlar ham voqealar silsilasida ochib berilgan. Bu ma’lum
ma’noda qahramon xarakterini batafsilroq yoritishga imkon yaratgan. Ammo
muallifning asosiy maqsadi, о ‘zi ta’kidlaganidek, «mohiyat, inson ruhiyatining
cheksiz g‘alayonlari»ni tasvirlash, ya’ni, qahramon xarakterini har tomonlama —
barcha ijobiy va salbiy jihatlari bilan b о ‘yamay-bejamay k о ‘rsatishdir. Bu о ‘tgan
asrning 80-yillari nasrida, ayniqsa, hikoya janrida samarali qalam tebratgan adiblar
X.Sulton, E.A’zam, M.M.D о ‘stlar ijodida ustuvorlik qilgan xususiyatdir.
Xurmo bahona boshlangan voqea xurmo k о ‘chati kelishi bilan yakunlanadi.
Uch tup xurmo voqealar rivojida syujet chizig‘ini birlashtirib turadi. Eng
muhimi, uch tup xurmo detali orqali axloqiy-ma’naviy ahamiyatga ega b о ‘lgan
muhim muammo ilgari suriladi.
Hikoya oxiridagi tabiat tasviri ma’lum ma’noda qahramonlarning о ‘sha
damdagi ruhiy holatini ham aks ettiradi: «Osmon t о ‘la yulduz, jimir-jimir jilvasi
k о ‘ngilga g‘uluv soladi. Poyonsiz dala y о ‘li о ‘rtasida t о ‘xtab yotgan mashinam
42

derazasidan miltillab xira yog‘du taraladi. Allaqaydan uzoqlab ketayotgan poyezd
tovushi eshitiladi».
Fayzullani band etgan xayollar muallif qarashlari bilan tutashib ketadi:
«Nima uchun u (Mallayev — SH.S.) о ‘zi istagandek yashamadi? Aldamay,
aldanmay? Yashay olmadimi? Kim bilsin...» Muallif mulohazaga undovchi bunday
savollarni kitobxon hukmiga havola qiladi.
Yozuvchi hikoyalarida muhim kompozitsion vositalardan qarshi q о ‘yish
usuli ham samarali q о ‘llangan. Masalan, «Uch yuz oltmish t о ‘rt kun», «Qog‘oz
gullar» hikoyalarida personajlar о ‘zaro kontrast tasvirlansa, «Y о ‘qchilik va
t о ‘qchilik» asarida voqealar shunday qarshilantiriladi.
Adabiyotshunos U.Normatov: «Hikoya janri о ‘z nomiga xilof о ‘laroq,
hikoya qilib berishni uncha xush k о ‘rmaydi, u k о ‘proq k о ‘rsatishni, detallarni jonli
gavdalantirishni yoqtiradi, ayni paytda har bir detal, tafsilot jiddiy ma’nodorlik
kasb etishini talab qiladi»3, deb yozgan edi.
Detal ba’zan biror asarga asos b о ‘lishi ham mumkin. Masalan, Gogolning
«P о ‘stin» («Shinel») asarida — p о ‘stin, A.Qahhorning «Anor» hikoyasida — anor
detali hikoyada muhim ahamiyatga ega. Asar davomida barcha voqealar ana shu
detalga bog‘liq holda r о ‘y beradi. X.Sulton hikoyalarida ham detal k о ‘pincha
sarlavhaga olib chiqiladi. Masalan, «Plastinka», «Qog‘oz gullar», «Uch tup
xurmo», «Nuqta» va boshqalar. «Plastinka» hikoyasida uch yoshli bolaning
plastinkalarni sindirishi bilan bog‘liq voqea hikoyachi-qahramonning insoniy qadr-
qimmat, mehr-oqibat haqida mushohada yuritishiga turtki b о ‘lgan.
«Onamning yurti» hikoyasi bayonida о ‘ziga xos kompozitsiya usuli
k о ‘zga tashlanadi. Unda ona yurt muhabbati, insonning vatanga sadoqat tuyg‘ulari
jozibali poetik ohangda ifodalangan b о ‘lib, aynan shu bayon usuli asarga
boshidan-oxirigacha ta’sirchan ruh baxsh etgan. Hikoya «Nihoyat, onamning
yurtiga j о ‘nar b о ‘ldik» jumlasi bilan boshlanadi. Keyin hikoyachi-qahramonning
onasi va u tug‘ilib о ‘sgan yurt, ona bir zamonlar bola chog‘ida y о ‘qolib qolgani,
43

tug‘ilgan yeri qayer, qavm-qarindoshlari kim ekanini bilmasligi t о ‘g‘risida s о ‘z
ketadi. Muallif bular haqida bir chetdan batafsil hikoya qilib о ‘tirmaydi. Chunki
k о ‘zlangan asosiy badiiy niyat bu emas. Kindik qoni tomgan ona yurt qadrini
ifodalash hikoyada yetakchi g‘oyadir.
Asarda unumli foydalanilgan portret va peyzaj tasviri, lirik chekinishlar
kompozitsion yaxlitlikni ta’minlashga yordam bergan. Onaning bolalik xotiralari
orqali ota-onasi portreti quyidagicha chiziladi: «Otam soqollari uzun-uzun, qizil
yuzli odam edi. Onam judayam novcha edi, о ‘rnidan turganida, boshini kunga urib
olmasaydi, deb q о ‘rqardim...» . Yetti-sakkiz yashar bola xotirasiga ota-ona ana
shunday k о ‘rinishda muhrlanib qolgan va ularning shunday tasvirlanishi tabiiy.
Adib hikoyalaridagi lirik chekinish k о ‘pincha qahramon ruhiyati va qalb
kechinmalarini ifodalash bilan birga, muallif qarashlarini ham oydinlashtiradi.
Masalan, «Onamning yurti»da hikoyachi-qahramon volidasining bir holatini
tasvirlay turib: «Onamning quvonchini sizga qanday tasvirlab beray? Y о ‘q,
chamalab k о ‘rdim, q о ‘limdan kelmas ekan. Buni tasavvur qilmoqchi b о ‘lsangiz,
yaxshisi, onangiz quvongan kezlarda, aniqrog‘i, uni о ‘zingiz bir og‘iz shirin s о ‘z
bilanmi, bir savob ish bilanmi quvontirgan damlaringizda asta kuzating. Afsus,
ming afsus, bunday onlar hayotimizda qanchalar kam: biz, farzandlar,
onalarimizga shodlik о ‘rniga aksar ranju alam yetkazamiz, xolos» , deganida
yozuvchi mushohadalari ham q о ‘shilib ketadi. Bu lirik chekinish о ‘quvchini
beixtiyor mehr-oqibat, qadr-qimmat kabi insoniy fazilatlar xususida mulohazaga
tortadi. K о ‘ngilda ajib bir samimiy tuyg‘ular, insoniylik, iliqlik uyg‘otadi.
Hikoyada peyzaj onaning yetti-sakkiz yashar bolalik xotiralari asosida
bunday tasvirlanadi: «...bir jiydazor bog‘ki, boshi-adog‘i y о ‘q. Jiyda gullaganda
ichiga kirsang, adashib qolasan. Gullari sap-sariq, gurkirab yotadi, boshlaring
aylanib ketadi...»
44

II.1.Ijodkorning sujet, konflikt yaratish mahorati
Ma’lumki, hikoyada bitta qahramon ishtirok etmaydi. Har bir qahramon
xuddi hayotdagidek muayyan bir muhitda, odamlar orasida yashaydi va, albatta,
turli insonlar bilan munosabatda, muloqotda b о ‘ladi. Ya’ni qahramonlar harakati
syujet orqali ifodalanadi. Mudom rivojlanishda b о ‘lgan hayot, unda r о ‘y beradigan
voqea-hodisalar badiiy syujet uchun asosiy manbadir. Syujet — badiiy shaklning
dinamik tomoni b о ‘lib, u harakat, rivojlanish va о ‘zgarishlarni ta’minlaydi . Syujet
yaratish ham о ‘ziga xos bir san’at, ya’ni «hayot haqiqatini badiiy haqiqatga
aylantirishning muhim qonuniyati» sanaladi. «Syujet y о ‘q joyda badiiylik ham
b о ‘lmaydi». (N.Chernishevskiy).
Yozuvchi uslubi, badiiy mahoratini baholashda syujet, konflikt, kolliziya
masalalari muhim ahamiyatga ega. Bu boradagi tadqiqot, avvalo, yozuvchi ijodiy
ustaxonasiga kirish, ijod jarayonini kuzatish, uning badiiy olamidan ma’lum
darajada voqif b о ‘lishni talab etadi.
XX asr о ‘zbek adabiyotida realistik hikoya janrining shakllanishida beqiyos
о ‘rin tutgan Abdulla Qahhor ijodiy ustaxonasi kuzatilganda, adib ikkita yon daftar
tutgani, bittasi umumiy daftar b о ‘lib, unga s о ‘z, ibora, tasvir, syujetlar, faktlaru
turli voqea-hodisalarni yozib yurgani va biron-bir asar ustida ishlash jarayonida
ulardan foydalangani ma’lum b о ‘ladi. «Ikkinchi daftar — ayrim asarga doir b о ‘lib,
bunga ana shu asarga tegishli nima narsa esga kelsa, shuni yozib boraman: detallar,
qahramon va personajlarning s о ‘zlari, xarakterlariga oid gaplar... Men asarni shu
daftar t о ‘lgandan keyin, ya’ni xarakterlar yetilgandan keyin yozishga kirishaman»,
degan edi ustoz adib.
Ma’lumki, har qanday asarning dunyoga kelishiga nimadir turtki b о ‘ladi.
Yozuvchi uni butkul t о ‘qib chiqarmaganidek, hayotdan boricha k о ‘chirib ham
olmaydi. Masalan, k о ‘pgina mumtoz adiblarning mashhur asarlariga hayotiy
voqealar asos b о ‘lgan. Viktor Gyugoning «X о ‘rlanganlar» romani yaratilishiga bir
yepiskop hayotidagi real voqea sabab b о ‘lib, yepiskopning g‘ayrioddiy bir
45

mehribonlik, insoniylik fazilatlari yozuvchini qiziqtirib qolgan. Yoki
Turgenevning «Mumu» hikoyasidagi «barinya» obrazida yozuvchining onasi
tasvirlangani ma’lum. Gerasim va uning kuchukchasi bilan bog‘liq voqealar ham
aynan hayotdan olingan. Gogolning «Shinel»ni yozishiga esa d о ‘stlaridan eshitgan
bir kambag‘al chinovnik t о ‘g‘risidagi latifa bahona b о ‘lgan. (U vaqtlarda latifa
deganda hayotda b о ‘lib о ‘tgan qiziqarli biror voqea tushunilgan.) Demak, badiiy
asarning hayotiy haqiqatga asoslanishi k о ‘pincha uning ommalashishini, muhimi,
о ‘lmas durdonaga aylanishini ham ta’minlagan.
Yozuvchi Xayriddin Sulton «Boburiynoma» asarida e’tirof etishicha,
azaldan xotira yozib yuradi va ana shu xotiralar ayrim asarlarini yozganda q о ‘l
kelgan. Tarixiy asar yozganda tarixiy faktlarga tayanilishi tabiiy. Asarning badiiy
jihatdan yetuk chiqishi esa, albatta, yozuvchi iqtidori, bilimi va mashaqqatli
mehnatiga bog‘liq.
X.Sulton ijodida buyuk tarixiy shaxs Zahiriddin Muhammad Bobur hayotini
talqin etish borasida teran izlanishlar k о ‘zga tashlanadi.
«Bu muazzam asarning har bir satri haqida bittadan hikoya yozish mumkin»,
deya e’tirof etgan edi adib «Boburnoma» t о ‘g‘risida. U Boburdek buyuk zotning
shiddatlarga t о ‘liq hayot y о ‘li, shoir qoldirgan boy ijodiy meros bilan mudom
qiziqqan, bu borada k о ‘p va x о ‘b izlangan ijodkorlardan. Bobur Mirzo haqida
yozgan hikoya, qissa, esselari, k о ‘plab ilmiy va publitsistik maqolalari
yozuvchining bu buyuk inson shaxsiga, ijodiga ixlosi naqadar z о ‘rligini k о ‘rsatadi.
Binobarin, yozuvchi ijodiga Bobur shaxsi ta’sirining kuchliligini, ular о ‘rtasidagi
о ‘zaro ruhiy yaqinlikni payqash qiyin emas.
«Oy botgan pallada» hikoyasining yaratilish tarixi t о ‘g‘risida muallif
bunday yozadi:
«Boburnoma»ni varaqlab о ‘ltiraman. U menga mutolaadan k о ‘ra k о ‘proq
xayol surish imkonini beradi.
46

...Ajab yangilik: Bobur Mirzo Parkentda b о ‘lgan ekan! Umuman,
«Boburnoma»da Toshkent atrofidagi Ohangaron, Piskent, Shohruhiya degan joylar
qayta-qayta tilga olingan. Eng muhimi, Bobur Mirzo о ‘sha suronli yillarda bir
muddat Somsarakda sarson-sargardon kezgan ekan.
Somsarakka Bobur Mirzoning nafaqat qadami tekkan, balki umridagi og‘ir
va fojiali bir voqea ayni shu yerda boshidan kechgan. «Somsarak degan kentga
tushdik, — deb yozadi u, — tonglasi xabar keldikim, N о ‘yon K о ‘kaltosh jardin
mastliqta yiqilib о ‘libtur... Tahqiqini kishi bilmadi. Manga g‘arib ta’sir qildi. Bir
hafta — о ‘n kungacha hamisha yig‘ladim».
«Boburnoma»dan keltirilgan ana shu tafsilotlar «Oy botgan pallada» tarixiy
hikoyasining syujetiga asos b о ‘ladi. Shuningdek, voqealarning о ‘zi tug‘ilib о ‘sgan
Parkent bilan bog‘liq ekani ham yozuvchini bu hikoyani yozishga undaydi.
«Nuqta» hikoyasida Bobur Mirzoning yetuklik — m о ‘ysafidlik davri (garchi
46 yil umr k о ‘rgan b о ‘lsa-da), ya’ni umr poyoni yaqinlashgan kezlardagi holati
tasvirlangan b о ‘lsa, «Oy botgan pallada» hikoyasida navqiron yigitligi ( о ‘n
t о ‘qqiz yashar payti), «viloyat y о ‘q, viloyat umidvorlig‘i y о ‘q, navkar
parokanda...» b о ‘lgan ayanch ahvoli qalamga olingan. Bobur qanchalik qat’iyatli,
о ‘z ishiga puxta, dushmanlariga shafqatsiz (davlat arbobi qattiqq о ‘l b о ‘lmay iloji
y о ‘q) podshoh b о ‘lmasin, tabiatan romantik shoir edi. Hikoyada qahramonning
ketma-ket hayot zarbalariga duch kelishi, g‘am-tashvishdan boshi chiqmay, ertangi
kuni mavhum, qorong‘i b о ‘lib turgan bir vaziyatda ham odamlari oldida qat’iyatni,
ishonchni q о ‘ldan bermagani badiiy ifodasini topgan. Ammo u ham xudoning
bandasi — yuragi, dardu hasrati bor. Bu uning yolg‘iz qolgan kezlari о ‘z- о ‘zi bilan
qilgan suhbat, ya’ni ichki monologida aks etadi: «Bu olamda qaysi bir bandaga
ishonib b о ‘ladi? Kimni k о ‘ngilga mahrami asror etsa b о ‘ladi? Qayon boqma —
xiyonat, makr, nayrang...» U о ‘n bir yoshidan — taxtga о ‘tirganidan to shu
vaqtgacha b о ‘lgan mas’ud damlarini ham, baxtsiz kunlarni ham g о ‘yo sarhisob
qiladi.
47

«...Tun b о ‘yi sharros quygan yomg‘ir kuni bilan tinmadi. Osmoni falakni
t о ‘ldirib yuborgan qora bulutlar qahr bilan t о ‘lg‘anib, savalab sel quyardi»1. 1Bu
tabiat tasviri qahramonning о ‘sha damdagi kayfiyatini ham ifodalaydi. Yaqin
sirdoshi, d о ‘stidek b о ‘lib qolgan N о ‘yon K о ‘kaltosh mehmonga borishga ijozat
s о ‘raganida, xuddi falokatni avvaldan sezgandek, Bobur Mirzo unga izn berishga
ikkilanadi. Hikoyada asosiy e’tibor Bobur Mirzoning Somsarakda kechgan g‘amli
kunlari, ayniqsa, N о ‘yon K о ‘kaltoshning о ‘limi bilan bog‘liq musibatni
ifodalashga qaratilgan b о ‘lsa-da, uning odamlari bilan Somsarakka k о ‘chishi, u
yerda mahalliy aholi uylaridan boshpana topishi, 116 yoshli momo bilan suhbat
qurishi, Ahmad Qosim N о ‘yon K о ‘kaltoshning о ‘limi xabarini keltirishi, bundan
«k о ‘p mutaassir» b о ‘lgan Bobur Mirzoning g‘am-alamini «oq qog‘oz betiga
t о ‘kishi» va shu vaqt G‘ о ‘lda Qosim olib kelgan xushxabar Bobur Mirzo k о ‘nglida
umid uchqunlarini uyg‘otib yuborishi — barchasi kompozitsiya butunligini, syujet
tugalligini ta’minlagan.
Adibning syujet yaratish mahorati haqida umumiy tarzda xulosa qiladigan
b о ‘lsak, u asar syujetiga о ‘zi yaxshi biladigan, hayotda k о ‘rgan, kuzatgan,
mukammal о ‘rgangan voqelarni asos qilib oladi. Qahramon tanlashda ham aynan
shu y о ‘ldan boradi. Hikoyalarda voqealar tafsilotidan k о ‘ra unga nisbatan adibning
tahliliy munosabati ustunlik qiladi. Yozuvchining ayrim hikoyalarida syujet
voqealari keskin rivojlanadi, u kitobxonning qiziqishini oshiradi, unda syujet
unsurlari aniq tasvirlanadi, ayniqsa yechim salmoqli ahamiyatga ega b о ‘ladi.
Masalan, «Grajdan mudofaasi», «Nomus» kabi hikoyalar.
Ma’lumki, har qanday asar hayot haqiqatiga asoslanadi. Uni muayyan bir
badiiy qolipga solish, jozibali va maroqli qilish esa syujet orqali amalga oshiriladi.
Syujetni jonlantiradigan, uning tadrijini ta’minlaydigan vosita esa konfliktdir.
Zero, «syujet о ‘zining chuqur mohiyati jihatidan harakat qilayotgan konfliktdir» .
«Syujetning puxta va ta’sirchanligi undagi konfliktning mohiyati va
shakliga, qanday hal qilinishiga bog‘liq. Agar asar mavzui muhim b о ‘lib, konflikt
48

zaifroq b о ‘lsa, syujet ham sayoz b о ‘ladi, ilgari surilayotgan g‘oya ta’sirchanlik
kasb etmaydi».
Aslida hayotning о ‘zi ziddiyatlarga t о ‘la. Odamlar о ‘rtasida qarama-
qarshiliklar, t о ‘qnashuv va kurashlar b о ‘lmasa, rivojlanish ham kuzatilmas, hayot
g‘oyat zerikarli b о ‘lib qolardi.
Bir muhitda ijod qilgan zamondosh, hamfikr ijodkorlarning ayrim о ‘ziga xos
jihatlari bir-biriga «yuqishi» tabiiy. Shu ma’noda X.Sultonga xos insoniy e’tiqod,
ma’naviy-axloqiy fazilatlarni ulug‘lash xususiyatlari — E.A’zamga, E.A’zam
qalamiga xos isyonkorlik, xarakter yaratishdagi kinoya, istehzoli uslub X.Sultonga
ham ta’sir etgan, deyish mumkin.
X.Sultonning badiiy-uslubiy izlanishlari yuzasidan umumiy tarzda xulosa
qilib aytish mumkinki, ilk hikoyalariyoq yosh yozuvchining adabiyotda о ‘z s о ‘zini
aytishga intilayotganidan, о ‘z ovoziga ega b о ‘lish y о ‘lida izlanayotganidan darak
bergan edi. Odatda, chinakam yozuvchi asardan-asarga о ‘sib boradi, yangi-yangi
badiiy usul va vositalarni q о ‘llaydi — doimo izlanishda b о ‘ladi. Shu ma’noda
X.Sultonning izlanishlari samarali kechganini uning ijodidagi mavzu,
kompozitsiya, poetika jihatidan bir-birini takrorlamaydigan hikoyalar tasdiqlaydi.
Umuman, yozuvchi uslubi, badiiy mahoratidan darak beradigan eng muhim jihat,
bizningcha, uning ijodida lirik tasvirning ustunligidir. U qanday mavzuda ijod
qilmasin, bu usuldan samarali foydalanadi. Ayniqsa, X.Sulton k о ‘p murojaat
qilgan tarixiy mavzudagi hikoyalarda bu usul q о ‘l kelgan. Uning Mirzo Bobur,
Hofiz K о ‘ykiy, Qurbonjon dodxoh, Abdulla Qodiriydek tarixiy shaxslar
obrazlarini yaratganini bilamiz. Bobur haqida turli yillarda yozilgan hikoya va
qissalari, shuningdek, «Bunchalar shirinsan, achchiq hayot!» (yozuvchi bu
hikoyani «Oloy malikasi» nomli nashr ettirilmagan asaridan parcha deya
izohlagan), «Ra’no gulining suvi» tarixiy etyudlarida ham tasvir liro-romantik
xarakter kasb etadi.
49

Darhaqiqat, X.Sulton ijodida lirikaga moyillik nafaqat hikoyalari, balki
boshqa janrdagi asarlarida ham k о ‘zga yaqqol tashlanadi. Ta’kidlash lozimki,
yozuvchi asarlarida lirik tasvir orqali muhit, holat va manzarani romantik ruhda,
rang-barang b о ‘yoqlarda aks ettiradi. Bunday tasvir asarning mazmun-mohiyatiga
singib, qahramonlar xarakteri, badiiy asarning ruhi va falsafasini ochishga xizmat
qiladi. Adabiy tanqidchilikda X.Sulton uslubiga xos liro-romantik ruh uning buyuk
Oybek ijodidan bahramandligi natijasi deya, fikr bildirilgan edi. Ustoz Oybek
ijodida lirik tasvir k о ‘proq j о ‘shqin, k о ‘tarinki pardalarda aks etgan. X.Sulton esa
kundalik voqea-hodisalar, holatlar zamirida yashirin b о ‘lgan goh о ‘ychan,
g‘amgin, ba’zan esa hayotbaxsh lirizmni topadi va uni о ‘quvchiga shoirona bir
y о ‘sinda yetkazadi. Masalan, «Olis «Artek» haqida xotiralar» hikoyasi mungli,
mayus ruh uyg‘otuvchi ana shunday asardir.
Adibning «Onamning yurti» hikoyasi esa boshdan-oyoq lirizmga
y о ‘g‘rilgan. Uning mavzui, materiali shunday tasvir, shunday ohangni talab etgan.
Hikoya tili, bayon usuli nihoyatda ta’sirli, q о ‘shiq ohangini eslatadi, yengil
о ‘qiladi.
X.Sulton asarlaridagi mayinlik, sokinlik uning yana bir о ‘ziga xos
xususiyatidar. Adabiyotshunos I.G‘afurov: «Uning (X.Sultonning — SH.S.)
asarlarida nur va soyalar juda yumshoq, juda ham mayin raqsga tushadi. Rang va
tonlarning shunday yumshoq tiniqligi sizning diqqatingizni tortadi», deb yozgan
edi. Yana munaqqid ta’kidlaganidek, «Keskir qilichning dami juda ham, hatto
ipakdan ham yumshoq b о ‘ladi. X.Sulton insonlarda, t о ‘g‘rirog‘i, о ‘z
qahramonlarida shunday keskir mayinlikni ochish, kashf qilishni sevadi»1. Demak,
aytish mumkinki, adib ijodiga xos muhim xususiyat tasvir etilayotgan voqea-
hodisalardagi sokinlik, qahramonlar xarakteridagi mayinlik zamiriga yashiringan
keskir, teran mohiyatdadir.
50

II.2. Adib hikoyalarida muallif va qahramon nutqidagi individualliklar
Badiiy nutq yozuvchi mahorati hamda uslubini namoyish etadigan asosiy
masaladir. Yozuvchining hayotni badiiy idrok etish, uni butun murakkabliklari
bilan kitobxonga yetkazish mahorati, uning о ‘ziga xos badiiy olami avvalo til
vositasida namoyon b о ‘ladi.
«Mumtoz va hozirgi zamon adabiyotining qanday an’analariga amal qilasiz?
Badiiy uslub y о ‘nalishidagi qanday izlanishlar sizga ma’qul?» degan savolga
Yuriy Kazakov quyidagicha javob bergan edi: «Vijdonim va о ‘quvchim oldida
rostg о ‘y b о ‘lishga intilaman. Umuman olganda, har qanday iste’dod egasi ijod
y о ‘lida oxir-oqibat sodda, ravon uslubda ijod qilishni tanlaydi»1.
Abdulla Qahhor ham о ‘z ijodiy tajribasidan kelib chiqib: «Kitobxonga bir
fikrni yoki bir narsani anglatish uchun kishining boshini qotirmaydigan, ochiq,
ravon, sodda til kerak», degan edi. Uning s о ‘zga talabchanligi, fikrni ixcham
jumlada, aniq, l о ‘nda ifodalagani, о ‘ziga xos uslub yaratgani ma’lum. Bu borada
о ‘z davrida undan о ‘rganganlar, unga ergashganlar, bugungi kunda-da uning
shaxsiyati ham, badiiy mahorati ham ijod ahli uchun ibrat b о ‘lib qolmoqda.
Demak, ijodda s о ‘zni о ‘rnida q о ‘llash, unga e’tiborli b о ‘lish, ortiqcha
tafsilotlardan tiyilish yozuvchi mahoratini ta’minlaydigan omilki, bu narsa
Xayriddin Sulton hikoyalarida ham k о ‘zga tashlanadi.
Tadqiqot obyektimiz b о ‘lgan davr hikoyalarida badiiy til borasida
yangilanishlar, о ‘ziga xosliklar kuzatiladi. Jumladan, muallif nutqining asardagi
k о ‘rinishlari boyib, voqelikka, personajlarning xatti-harakatiga munosabat
bildirish, qahramon ruhiyatini chuqurroq ochish, qahramon obrazi yoki voqeani
tasvirlash madaniyatida yangi estetik-badiiy tamoyillar k о ‘zga tashlana boshladi.
Umuman, inson ichki olamini bor ziddiyatlari bilan yoritish tamoyili
kuchaygan ushbu davr adabiyotida qahramonning nima haqda о ‘ylayotgani,
xohish-istaklari, his-tuyg‘ulari, qalb tug‘yonlarini ifodalashda yangi tasvir usul va
51

vositalariga ehtiyoj paydo b о ‘ldiki, buni X.Sulton va unga avloddosh yozuvchilar
zukkolik bilan sezdilar.
X.Sultonning til masalasida talabchanligi uning har bir jumla va s о ‘zga
nisbatan о ‘ta jiddiy, ehtiyotkorlik bilan yondashishida k о ‘rinadi. Yozuvchi
hikoyalarida ortiqcha tafsilotlar uchramasligi, ularning uzundan-uzoq izohlar,
jimjimadorlik va balanparvozlikdan xoliligi, jumlalarning ixcham, aniq, ravon
tuzilgani, sodda bayon orqali teran ma’no, purhikmat fikrlar ifodalanishi uning
badiiy tildan mahorat bilan foydalangani tufaylidir. Adib hikoyalarining tili har
birining mavzui (oilaviy-maishiy, ijtimoiy-axloqiy, tarixiy va hokazo), ohangi
(lirik, tragik yoki hajviy ruhda ekani), qahramonlar xarakteriga mos ravishda
alohida tovlanib turadi.
Yozuvchining о ‘zi ham til jozibasi va sehriga shu qadar berilib ketadiki,
ba’zan muallif nutqi bilan qahramon nutqi bamisoli musobaqaga kirishgandek
b о ‘ladi.
Uning ilk hikoyalar t о ‘plami nashr etilganidayoq adabiy jamoatchilik о ‘zbek
nasriga lutfi kalomi shirin, tilni mukammal egallashga intilayotgan yosh ijodkor
kirib kelganini ta’kidlagan edi. U haqda: «Iliq, sof bir muhabbat bilan, butun yurak
haroratini berib yozadi. «Yozadi» s о ‘zi yosh adibga nisbatan q о ‘llanganda xiyla
g‘arib k о ‘rinadi, nazarimizda... Har qalay, X.Sulton asarlarida s о ‘z, jumlalar
joylashuvi maqsadga shunchalik muvofiq tanlangan, о ‘rni- о ‘rniga q о ‘yilgan
b о ‘ladiki, siz ba’zan badiiy asar о ‘qiyotganingizni ham unutib q о ‘yasiz. S о ‘zlar,
iboralar, jumlalar k о ‘z о ‘ngingizda aniq predmet va obrazlar qiyofasiga kira
boradi», degan fikr bildirilgan edi.
X.Sulton uchun s о ‘z nafaqat bayon etish, balki asosan manzara chizish,
tasvirlash, k о ‘rsatish vositasidir. Uning asarlarida s о ‘z о ‘zgacha bir sehru jozibaga
ega. Bu yozuvchining s о ‘zni aniq his qilishi, uning bor poetik imkoniyatlaridan
badiiy maqsad y о ‘lida barakali foydalanishga intilishidandir. Tarjimon Nizom
Komil bu haqda quyidagicha fikr bildirgan edi: «Uning (X.Sultonning — SH.S.)
52

Bobur Mirzoga bag‘ishlangan esselarini ham, hikoya va qissalarini ham
adabiyotimizning, xususan, prozamizning g о ‘zal namunalari safiga q о ‘shsak, hech
kimning haqqi ketmaydi. Ularda qalb harorati bor, dard bor, kishini о ‘ziga jalb
etadigan nafosat va joziba bor. X о ‘sh, Xayriddin bunga qanday erishdi? Albatta,
S о ‘z orqali-da. Yozuvchining о ‘rog‘i ham, ketmoni ham — s о ‘z. S о ‘zning о ‘zi
Xayriddinning ortidan ergashib yuradi, meni ishga buyuring, deb etagiga yopishib
oladi».
«Badiiy asar tili sof, sodda, samimiy, mardona b о ‘lishi kerak. Buning
talablari juda k о ‘p, lekin adib avvalambor jonli xalq tilini, mumtoz adabiyotimiz
tilini har tomonlama chuqur bilishi zarur, deb hisoblayman»3, deya fikr bildirgan
X.Sultonning hikoyalarida ayni shu xususiyatlarni kuzatish mumkin.
Uning ilk hikoyalari aksar xabar mazmunidagi, masalan, «Yonboshbuloqqa
kuz erta tushdi» («Chollar palatasi»), «Ular ikki haftadan buyon yaydoq Yayilma
dalalarida kartoshka kavlashardi» («Chayladagi t о ‘rt erkak»), «Birinchi b о ‘lib
Islomboy keldi» («Yo, Jamshid!») kabi muallif tomonidan aytiladigan oddiy
darak gap bilan boshlangan b о ‘lsa, ayrimlari «E, b о ‘ldi-da, ota, odamni
nomuslarga о ‘ldirdingiz-ku! Shu yerdan k о ‘chib ketsam qutulamanmi sizdan?!»
(«G‘ulomgardish») yoki «Shunaqa... Yer yuzidagi t о ‘rt milliard odamga yetgan
havo menga yetmaydi...» («Dunyoning siri») singari personaj tomonidan
aytiladigan s о ‘zlar bilan bilan boshlanadi.
«Chollar palatasi» hikoyasi peyzaj tasviridan ibtido oladi: «Kechagi
yashilligidan ayrilgan za’faron barglar mungli shivirlab, s о ‘ngsiz hasratini izhor
qilmoqchiday q о ‘nimsiz tentiraydi... Achchiq izg‘irin allaqayerdan qor sharpasini
haydab keldi, g‘ofil kimsalarni qilichini k о ‘tarib qish kelayotganidan ogoh etgan
kabi birdan qora sovuq tushdi»1. Bu muallif nutqi b о ‘lsa-da, qahramon
(Muhammad)ning ruhiyatiga monandligi bois xuddi uning k о ‘nglidan
kechayotgandek taassurot uyg‘otadi va bevosita qahramon nutqiga q о ‘shilib
ketgandek tuyuladi: «Odamlar о ‘tin-k о ‘mir, issiq kiyim ilinjida yugurib qolishdi,
53

allanechuk yuvosh tortgan nozik-nihol kishilarning tashvishi kuchaydi:
seryog‘in, namchil havo k о ‘p dardlarni yangilab yubordi» (38-b.).
Muallif k о ‘pincha voqeani hikoyachi-qahramon nutqi orqali ifodalaydi. Bu
hol an’anaviy bayonchilik usulidan qochib, tasvirlanayotgan voqelikka erkin, jonli
yondashish imkonini beradi. Masalan, «D о ‘stim Esonboy», «G‘ulomgardish»
hikoyalarida tasvirlangan voqealarning yengil ohangda, qiziqarli, hajv aralash
bayon etilishi ular tilini jonli suhbat tiliga yaqinlashtirgan. «D о ‘stim Esonboy»
hikoyasi bunday boshlanadi: «Sizga d о ‘stim Esonboy haqida gapirib
bermoqchiman-u, zerikib qolarmikansiz, deyman-da. Chunki Esonboyning og‘iz
t о ‘ldirib aytgulik jihati kam: ertalab ishga boradi, kechqurun keladi, birov bilan
ishi y о ‘q, jindek vaqt topsa, r о ‘zg‘oriyu bola-chaqasiga andarmon»1. Asar
hikoyachi-qahramon tilidan bayon qilinsa-da, shu qisqa matnning о ‘ziyoq samimiy
s о ‘zlashuv, jonli va maroqli suhbat ohangi bilan о ‘quvchini jalb etadi, muallif
bamisoli kitobxon bilan yuzma-yuz suhbatlashayotgandek tuyuladi.
Esimni tanibmanki, bu s о ‘z xotiramga olis ertak b о ‘lib, mayus alla b о ‘lib
о ‘rnashgan, to hanuz quloqlarim ostida s о ‘nmas bir q о ‘shiq yanglig‘ jaranglaydi
u». Hikoyachi-qahramonning lirikaga, emotsiyaga moyilligi onasining yurt
sog‘inchi, tug‘ilgan о ‘lkasiyu qon-qarindoshlarini bir bor k о ‘rish armonini,
shuningdek, farzandning ona oldidagi burchini ifodalashdagi his-hayajonli
nutqidan ayon b о ‘ladi: «Onangiz quvongan kezlarda, aniqrog‘i, uni о ‘zingiz bir
og‘iz shirin s о ‘z bilanmi, bir savob ish bilanmi quvontirgan damlaringizda asta
kuzating. Afsus, ming afsus, bunday onlar hayotimizda qanchalar kam: biz —
farzandlar, onalarimizga shodlik о ‘rniga aksar ranju alam yetkazamiz, xolos». Bu
о ‘rinda hikoyachi-qahramon va muallif mulohazalari, qarashlari q о ‘shilib ketadi.
X.Sulton hikoyalarida shuningdek aforizmga о ‘xshash jumla, e’tiborni
tortadigan, esda qoladigan iboralar k о ‘p uchraydi. Bu jumla k о ‘pincha qahramon
tilidan aytiladi. Masalan, «Mirkarim chol» hikoyasida q о ‘llangan ana shunday
jumla haqida adibning о ‘zi bunday degan edi: «Hikoyadagi asosiy qahramon —
student tilidan bayon etilgan bir jumla k о ‘pchilik e’tiborini о ‘ziga tortgan edi.
54

Mana о ‘sha jumla: « О ‘zi, k о ‘ylagimning kiri о ‘zimga og‘irlik qiladi-yu, bu
cholniki nimasi endi...» Shunday mazmundagi gapni bir vaqtlar otamdan eshitgan
edim, о ‘rni kelganda ishlatib yubordim» .
Ba’azan esa ana shunday jumla butun hikoyaning g‘oyasini
oydinlashtiruvchi kuchga ega b о ‘ladi yoki qahramon haqida muayyan tasavvur
paydo qiladi. Bu ham yozuvchining о ‘ziga xos badiiy usulidir. Masalan, «Bir
oqshom ertagi» qahramoni Qoriga tegishli «Birov — xudoning bandasi, birov —
bandaning bandasi» jumlasi uning qalb iztiroblarini, odamlarga munosabatini
namoyon etadi. Yoki «D о ‘stim Esonboy» hikoyasida Esonboy «hammamiz bir
odam» deya bot-bot takrorlaydigan gapi uning insoniy samimiyatidan darak beradi.
Xulosa tarzida ta’kidlash joizki, X.Sultonning badiiy til borasidagi mahorati
alohida e’tiborga loyiq. Xususan, hikoyalarida erkin suhbat usuli q о ‘llanishi tilning
ravonligini, samimiyligini ta’minlaydi. Badiiy tasvir vositalari, jonli xalq tilining
durdonalari b о ‘lgan maqol, matal, frazeologizmdan, dialog, ayniqsa, ichki
monologdan, arxaik s о ‘zlardan (tarixiy asarlarida), sheva unsurlaridan ham adib
о ‘rinli, samarali foydalanadi.
55

Xulosa
Har bir yozuvchi ijodi adabiy jarayondagi yangi badiiy tamoyillarni
belgilashda muayyan ahamiyat kasb etadi. Shu ma’noda tadqiqot obyektimiz
b о ‘lgan Xayriddin Sulton ijodi 80 — 90-yillar nasrchiligiga xos yetakchi
xususiyatlar haqida fikr yuritish imkonini beradi. Yozuvchi hikoyalari asosida
uning о ‘ziga xos uslubi, umuman, hikoyanavislik mahorati qirralarini aniqlash
maqsadida olib borilgan tadqiqot va kuzatishlarimiz natijasi о ‘laroq bayon qilingan
ilmiy-nazariy mulohazalar quyidagicha umumlashtirildi:
Birinchidan, О ‘tgan asrning 80-yillarida sotsialistik realizm metodi
iskanjasidan xalos b о ‘layotgan adabiyotda yangicha ilg‘or tamoyillar k о ‘zga
tashlanadi. Bunda, hayotga, sotsrealizm metodi qoidalariga tanqidiy qarashning
kuchaygani sabab b о ‘ldi. Shuningdek, jahon va rus realistik nasridan о ‘qib-
о ‘rganishga ishtiyoq ortgani ham ma’lum darajada ta’sir k о ‘rsatdi. Adabiyotga
nisbatan siyosiy-mafkuraviy tazyiqning bir oz yumshagani bois badiiy ijodga
erkinlik shabadasi kirib kela boshladi. Yosh ijodkorlar avlodi yangi badiiy
tajribalar, teran izlanishlar y о ‘lidan borib, real hayotdan, milliy voqelikdan
olingan, yangicha badiiy tafakkur jilolari barq urib turgan asarlar yarata boshladi.
Natijada, hikoya janrida jonlanish, yangilanish r о ‘y berdi. Uning mavzu doirasi
kengaydi. Davrning ijtimoiy dolzarb mavzularida asar yaratish an’anasi hali ham
kuchda b о ‘lsa-da, yosh ijodkorlarning aksariyati rasmiy adabiy siyosat nuqtai
nazaridan u qadar yetakchi b о ‘lmagan, lekin insonni, uning ruhiy olami, milliy
qiyofasini kashf etish jihatidan beqiyos adabiy qiymat kasb etadigan mavzularda
qalam tebratmoqqa kirishdi. Shunisi e’tiborliki, ular shu tariqa adabiyotda bosh
mavzu, azaliy muammo inson ekanini yana bir karra isbotlashga urindi.
Darhaqiqat, inson asosiy e’tiborda ekan, ijod uchun mavzu ham, muammo ham
doimo yetarli b о ‘ladi.
Ikkinchidan, О ‘sha davr hikoyachiligida ham son, ham sifat jihatidan о ‘sish
kuzatiladi. Albatta, yuksak mahorat bilan yaratilgan asarlar bilan birga о ‘rtamiyona
asarlar ham dunyoga keldi. Lekin, kitobxon, tanqidchilik va vaqt sinovidan о ‘tgan
56

asl hikoyalar adabiyotimiz mulkiga aylanib qoldi. Shu ma’noda hikoyachilikda
yangilik qilishga intilgan M.M. D о ‘st, E.A’zam, A.Ibodinov, N.Normatov kabi bir
guruh yosh nosirlar ichida X.Sulton hikoyalari ham alohida ajralib turadi.
Uchinchidan, Hikoyalari bilan adabiyotga dadil kirib kelgan X.Sulton,
avvalo, о ‘zi k о ‘rgan-bilgan hayotni tasvirladi. Dastlabki asarlaridayoq k о ‘pchilik
e’tibor bermaydigan, ammo azaliy-abadiy muammolarni mavzu qilib olgan adib
oddiy voqea-hodisalar zamiridagi nozik jihatlarni ilg‘ab, ularga muhim badiiy
ma’no-mohiyat yukladi; milliy ma’naviyatga daxldor, xalqning о ‘lmas udum va
an’analariga oid muammolar hech qachon dolzarbligini y о ‘qotmasligini о ‘ziga xos
ta’sirchan y о ‘sinda ifodalab berdi.
To’rtinchidan, Adibning qahramon tanlash borasidagi izlanishlari, ayniqsa,
e’tiborga sazovor. Uning hikoyalarida turli toifaga mansub kishilar obrazini k о ‘rish
mumkin: hayotga endigina qadam q о ‘ygan yosh yigit-qizlar, bolalar, umr poyoniga
yetayotgan chollar, qariyalar, о ‘ta xokisor, goho jur’atsiz va kamsuqum insonlar.
Ammo kim b о ‘lishidan qat’i nazar, yozuvchi ularning qalbiga kirib borish va ular
ma’naviy olamni kashf etishni asosiy maqsad qilib oladi. Bir qarashda oddiygina,
miskin, mahzun b о ‘lib k о ‘ringan insonlar qalbida ham ulkan ruhiy g‘alayonlar,
о ‘tkir dramatik jarayonlar kechishi mumkinligini ifodalab, bularning sababi,
ma’no-mohiyati haqida kitobxonni mulohaza yuritishga undaydi. Shuningdek,
yozuvchi hikoyalarida tabiatan sokin, ammo sermulohazaliligi, odob-andishasi
bilan ajralib turadigan qahramon obrazi k о ‘p uchraydi. Buni X.Sultonning
k о ‘pincha qahramonlaridagi ijobiy sifatlarni k о ‘rsatishga moyilligi bilan izohlash
mumkin.
Beshinchidan, X.Sulton xarakter yaratishda milliy ruhga, odamiylikka
tayanib ish k о ‘radi. Asarda salbiy о ‘rin tutgan qahramonlarga munosabatda ham
odatdagidek qora chaplash y о ‘lidan bormay, ularga insof, insoniy shafqat
yuzasidan yondashadi. Xarakter tasvirida sers о ‘z, batafsil bayondan qochadi, eng
muhim bir-ikki detal yoki b о ‘yoq-chizgi bilanoq qahramonni k о ‘z о ‘ngingizda
gavdalantirib q о ‘yadi.
57

Oltinchidan, X.Sulton garchi an’anaviy y о ‘lda ijod qiluvchi adiblardan
sanalsa-da, har bir asarida yangicha kompozitsiya unsurlarini k о ‘ramiz. Dunyo
adabiyotining ilg‘or namunalaridan yaxshi xabardor adib bu usullarni k о ‘r-k о ‘rona,
«shakl-shakl uchun» qabilida emas, balki asarning milliy ruhiga, undan k о ‘zlangan
maqsad-muddao hamda tasvir ohangiga mos ravishda q о ‘llaydiki, uzukka k о ‘z
q о ‘ygandek munosib, bejirim chiqadi, natijada asar kompozitsiyasidagi yangiliklar
goho sezilmay ham qoladi — shu qadar uyg‘un!

58

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R О ‘YXATI
1. Karimov.I.A. Istiqlol va ma’naviyat. — Toshkent: « О ‘zbekiston», 1994. —
B. 160.
2. Karimov.I.A. Ilmu fan mamlakat taraqqiyotiga xizmat qilsin. — Toshkent:
« О ‘zbekiston», 1996. — B.249.
3. Adabiyot va zamon. Maqolalar, adabiy о ‘ylar, suhbatlar. — Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. — 1981 yil. — B. 400.
4. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy asar. — Toshkent: «Fan», 1978. 1-
jild. — B. 415.
5. Adabiyot nazariyasi. 2 jildlik. Adabiy-tarixiy jarayon. — Toshkent: «Fan»,
1979. 2-jild.— B. 445.
6. Boltaboyev H. Nasr va uslub. — Toshkent: «Fan», 1992. —B. 105.
7. Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. — Toshkent: «О‘qituvchi», 2005.
8. Imomov B. Hayot va dramatik konflikt. — Toshkent: «Fan», 1968. —
B.180.
9. Karimov H. Hayotiy va badiiy ziddiyat. — Toshkent: О ‘zbekiston, 1986. —
B.20.
10. Katta y о ‘l boshida. Adabiy-tanqidiy maqolalar. — Toshkent: Yosh gvardiya,
1987, — B. 144.
11. Mirvaliyev S. Nasr, davr va qahramon. — Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. — B. 240.
12. Muxtor A. Uyqu qochganda... (Tundaliklar), — Toshkent: «Ma’naviyat»,
1997. — B.31.
59

13. Nazarov B. Hayotiylik — bezavol mezon. Adabiy о ‘ylar. — Toshkent: Yosh
gvardiya, 1985. —B.224.
14. Niyatov Ch. Hozirgi о ‘zbek prozasida xarakter problemasi. — Toshkent:
«Fan», 1984. —B.128.
15. Normatov U. Aql va qalb chirog‘i. Suhbatlar, maqolalar. — Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. — B. 118.
16. Normatov U. Qalb inqilobi. Maqolalar. — Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1986. — B. 352.
17. Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. — Toshkent: «Ma’naviyat», 2000. —
B. 109.
18. Normatov U. Qahhorni anglash mashaqqati. — Toshkent: Mirzo Ulug‘bek
nomidagi О ‘zbekiston Milliy universiteti, 2000. — B. 52.
60

Sotib olish