Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	647.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari

Sotib olish

“TАSDIQLАYMАN”

2 T ursunboy Adas h boyev s h e ` riy a tida
an ` anaviylik va badiiy mahorat masalalari
6. Jўrаеvа Аzizа
ОPB bўlimidаn:
Аhmеdоvа Mоhigul
Bоbоnаzаrоvа Nаfisа
Nаbiеvа Hаnifа
Sаydullаеvа Zulfiya
Dаmаеvа Gulnоzа
Pirnаzаrоvа Mаhkаm
II. Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
Jўrаеvа Shоhistа
Rаhmаtоvа Xurshidа
Sоhibоvа Dilаfruz
Xаlilоvа Zulаyhо
Оstоnоvа Shаkаr
I. Аkushеrlik bўlimidаn:
Bоzоrоvа Gulnоrа
Qurbоnоvа Bibisоrа
Pirnаzаrоvа Lаylо
Chоriеvа Shоhistа
Tўlаеvа Dilsоrа
I . Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
1. Ernаzаrоvа Gulsаnаm
2. Ernаzаrоvа Muhаbbаt M U N D A R I J A
KIRISH 3
I BOB. Tursunboy Adashboyevning she’riyatida an’anaviylik
va badiiy mahorat. 6
She rlarda xalq og zaki ijodi an analari. ’ ‘ ’
Ertak va dostonlarda xalq og zaki ijodi an analari.
‘ ’
II BOB. Vatan va tabiat manzaralari tasviri hamda vatanparvarlik
g oyasi talqinining o ziga xosliklari.
‘ ‘
40
2.1 She rlarda Vatan va milliy qadriyatlar tasviri.
’
2.2 Tabiat va yil fasllari ta rifidagi she rlarda badiiy san atlar.
’ ’ ’
III BOB. Shoir she riyatida lirik qahramon obrazi 50
’
3.1 Yosh bola xarakterini yaratishdagi o ziga xosliklar.
‘
3.2 Bolalik xotiralarning shoir ijodida talqin etilishi.
XULOSA 58
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI 61
‘

Mavzuning dolzarbligi. O`zbek bolalar adabiyoti maydonga kelgan
paytlaridan boshlab yosh avlod ma`naviy kamolotini ta`minlash manfaatlariga
xizmat qilib kelmoqda. Zero, Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov
aytganlaridek: Ilm-ma`rifatga qiziqishi sust millatning kelajagi ham bo`lmayli .“ ”
Dastlabki qadamlarini XX asr avvalida boshlagan Saidrasul Aziziy, Abdulla
Avloniy, Munavvar Qori, Hamza Hakimzodalar poydevorini qo`ygan bu ijod
namunalari o`tgan davr mobaynida o`ziga xos katta adabiyotga aylandi. Bolalar
adabiyoti rivojlana borishi bilan uning tadqiqotchilari ham kamolga etdi.
Izlanishlarini o`zbek bolalar adabiyoti taraqqiyotining umumiy jihatlarini tadqiq
etishdan boshlagan adabiyotshunoslik bolalar adabiyoti etakchi namoyondalari
hayoti va ijodini monografik tarzda o`rganishga, ijodiy portretlarini yaratishga
kirishdi.
O`zbek bolalar adabiyoti taraqqiyotiga alohida hissa qo`shgan shoir va
yozuvchilar ijodiy faoliyatlarini o`rganish o`zbek bolalar adabiyotini mukammal
tarixini yaratishga imkon berish barobarida yosh avlod ma`naviyatini
shakllantirishdagi o`rnini xolis belgilashga ham xizmat qiladi. Milliy, madaniy,
adabiy qadriyatlarimiz tiklanayotgan bugungi kunda yosh avlod ma`naviy
kamolotida bolalar adabiyotining alohida o`rin tutishi misalaning dolzarbligini
yanada oshiradi. O`zbek bolalar adabiyotinig salkam ellik yillik tarixi bilan
hamqadam borayotgan, yigirmaga yaqin she`riy to`plamlari nashr qilingan
iste`dodli shoir Tursunboy Adashboyev ijodini o`rganish va tadqiq etish shu
jihatlardan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Muammoning o`rganganlik darajasi. XX asr ikkinchi yarmidan XXI asr
boshlarigacha bo`lgan o`zbek bolalar adabiyotining taraqqiyot tamoyillari va
3 T ursunboy Adas h boyev s h e ` riy a tida
an ` anaviylik va badiiy mahorat masalalari
6. Jўrаеvа Аzizа
ОPB bўlimidаn:
Аhmеdоvа Mоhigul
Bоbоnаzаrоvа Nаfisа
Nаbiеvа Hаnifа
Sаydullаеvа Zulfiya
Dаmаеvа Gulnоzа
Pirnаzаrоvа Mаhkаm
II. Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
Jўrаеvа Shоhistа
Rаhmаtоvа Xurshidа
Sоhibоvа Dilаfruz
Xаlilоvа Zulаyhо
Оstоnоvа Shаkаr
I. Аkushеrlik bўlimidаn:
Bоzоrоvа Gulnоrа
Qurbоnоvа Bibisоrа
Pirnаzаrоvа Lаylо
Chоriеvа Shоhistа
Tўlаеvа Dilsоrа
I . Аkushеrlik chаqаlоqlаr bўlimidаn:
1. Ernаzаrоvа Gulsаnаm
2. Ernаzаrоvа Muhаbbаt K I R I SH

o`ziga xosliklari, janriy takomili, yetakchi namoyondalari va asosiy asarlari
adabiyotshunoslikda turlicha yo`nalishlarda birmuncha o`rganilgan. Ushbu
adabiyot taraqqiyotining turlar, janrlar va alohida ijodkorlar faoliyati nuqtai
nazaridan tadqiq etilgan 3 kitobdan iborat tarixi, monografiya va risolalar,
disserttsiyalar yaratilgan, bevosita T.Adashboyev ijodiga bag`ishlangan bir qator
maqola va taqrizlar ham mavjud.
Bir о q, T.Adashboyevday sermahssul shoir ijodini o`zbek bolalar
she`riyatining taraqqiyoti va o`ziga xosliklari bilan bog`liqlikda o`rganish borasida
ba`zi fikrlarni hisobga olmaganda, shu paytgacha deyarli hech ish qilinmagan,
alohida tadqiqit ob`yekti bo`lgan emas.
Bitiruv malakaviy ishi maqsadi. BMIdan ko`zda tutilgan asosiy maqsad
T.Adashboyev asarlarini bolalar adabiyotining o`ziga xosliklari nuqtai nazaridan
o`rganish, uning o`zbek bolalar adabiyotida tutgan o`rnini belgilash, asarlarining
mavzu ko`lami, badiiy-estetik va ma`rifiy tarbiyaviy xususiyatlarini yoritish–
hamda ilmiy umumlashtirishdan iborat.
BMI vazifalari. Tadqiqot maqsadidan kelib chiqib, qo`yidagi vazifalarni
amalga oshirish ko`zda tutildi:
-T.Adashboyev ijodida an`anaviylik va badiiiy mahorat muammosining
shoirning xalq og`zaki ijodi, jahon bolalar adabiyoti va uztoz shoirlar an`analarini
ijodiy o`rganishi, asarlarida qo`llashi va badiiy mahorat pillapoyalarini egallay
borishi aspektida o`rganish;
- T.Ad а shboyev ijodida vatan, tabiat manzaralari tasviri va vatanparvarlik
talqini muammosini shoir ijodiy o`ziga hosligi yo`nalishlarida tadqiq etish:
-T.Ad а shboyev ijodida ma`rifiylik- tarbiyaviylik muammosining tadrijiy
takomilini o`rganish;
-T.Adashboyev asarlarida lirik qahramon obrazini yaratish borasidagi
mahoratni tadqiq etish.
Tadqiqot ob`yekti va predmeti. T.Adashboyevning Kamolning olmasi ,
“ ”
Biz sayohatchilarmiz , Arslonbobo sharsharasi , Olatog`-lolatog` , Jo`nataman
“ ” “ ” “ ” “
quyoshni , Oqbura to`lqinlari , Arslonbobo afsonasi , Uch butaloq va sirli
” “ ” “ ” “
4

qovoq, Topishmoqli alifbe , Orzularim -qo`sh qanotim to`plamlari tadqiqot“ ” “ ”
uchun ob`yekt qilib olindi hamda tahlilga tortildi. Shuningdek, Sulton Jo`raning
Yomg`irdan so`ng , Qaldirg`och , Qudrat Hikmatning Olmos- mening yuragim ,
“ ” “ ” “ ”
Mening yuragim to`plamlari, O`zbek xalq ijodi turkumidagi Zumrad va
“ ” “ ” “
Qimmat hamda Luqmoni Hakim ertaklar to`plamlari qiyosiy tahlil uchun jalb
” “ ”
etildi.
Tadqiqot metodlari. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimovning fan,
madaniyat va ma`rifat masalalariga bag`ishlangan asarlari tadqiqot uchun
metodologik asos bo`lib xizmat qildi.
Tadqiqotda bundan tashqari, M.Qo`shjonov, P.Shermuhammedov,
O.Safarov, S.Matjonov, R.Barakayev Z.Ibrohimova, K.Turdiyevalarning XX asr
o`zbek she`riyati hamda bolalar adabiyoti muammolariga bag`ishlangan asarlari va
dissertatsiyalarida bildirilgan fikrlarga ham suyanildi.
Bitiruruv malakaviy ishida badiiy asarning analitik va qiyosiy tipologik
–
tahlil metodlari qo`llanildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot materiali
hamda umumlashma xulosalardan o`zbek bolalar adabiyoti tarixini yaratishda, oily
o`quv yurtlari va o`rta maxsus bilim yurtlari uchun bolalar adabiyoti bo`yicha
darslik va qo`llanmalar tayyorlashda, oily o`quv yurtlarining filologiya,
boshlang`ich ta`lim va maktabgacha tarbiya fakultetlarida maxsus kurs hamda
seminarlar olib borihda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy
ishining tarkibi kirish, uch asosiy bob, umumiy xulosalar va foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxatidan tashkil topgan bo`lib, sahifadan so`zdan iborat.
5

Deyarli barcha shoirlar ijodida an`anaviylik ,avvalo, xalq og`zaki ijodining
o`lmas an`analariga chambarchas bog`liqdir. Chunki har bir ijodkor o`z milliy xalq
ijodidan baxra oladi, bolalik chog`ida onasi yoki buvisidaneshitgan tez aytish,
topishmoq, masal, ertak, rivoyat, doston va xalq og`zaki ijodining boshqa
janrlariga mansub asarlar uning qon-qoniga singib ketgan bo`ladi.Chunki
yozuvchi ongi va tushunchasi,xotirasiga faqat bevosita o`zlashtiradigan badiiy“
materialgina bo`lib qolmay, ayni chog`da yozuvchining tasavvurini qo`zg`opvchi,
unga turtki beruvchi boy xaqiqiy assotsiatsiyalar tug`diruvchi, tasvirlanuvchi
voqeliknito`la va o`z bo`yog`ida bera oluvchi murakkab taassurotlar yaratuvchi
kuchli badiiy xazina bo`lgan xalq og`zaki ijodidan ijodkor o`z asarlarida, kamida,
”
maqollar, hikmatli qanotli so`zlar, frazeologik iboralarniko`plab qo`llashi tabiiy.
T. А dashboyevning “Tol va terak” she`ri ham majoziylik va xalq maqolini
qo`llashning ana shunday namunasidir.
Tol terakning o`sishini
Ko`rolmasdan dedi:-do`stim
Bo`y-bastiga ishonmagil,
Bo`lolmaysan ko`kka ustun.
-Ta`na qilma, og`aynijon,
Novchalikning nafï bor.
Mirzaterak- uyga kerak
“ ”
Degan elning naqli bor ( Olatog`- lolatog` , 32).
“ ”
I BOB. TURSUNBOY ADASHBOYEV SHE RLARIDA AN ANA
’ ’
VA BADIIY MAHORAT MASALALARI.
SHE RLARDA XALQ IJODI AN ANALARI.
’ ’
6

Shoir xalq naqlidan foydalanib, to`g`rilikning foydasi haqida qiyosiylikka
asoslangan ibratli, o`ziga xos she`ryaratishga erishgan. Chunki, terak to`g`ri
o`sganligi sababli uyning to`ri (tomi)dan joy oladi, to`sin bo`lib xizmat qiladi, egri
o`sgan tol esa hatto o`tinlikka ham yaramaydi. Bu hayotiy misol. Aslida, xalq
og`zaki ijodida egrilik va to`g`rilik qiyosi, egrilikning yomon oqibatlari-yu
fazilatiga bag`ishlangan asarlar juda ko`p. Yozma adabiyotda ham xalq og`zaki
ijodidagi maqol, hikmat, naql, rivoyatlardan foydalanib, egrilik va to`g`rilik
qiyosiga bag`ishlangan ko`plab asarlar yaratilgan. Ular orasida hayotiy misolga
asoslangan, jonlantirish va naql o`rinli qo`llangan ushbu she`r ham bolalarni
to`g`rilikka halollikka chorlovchi ibratli asar sifatida o`z o`rnini topa oladi.
Maqol qo`llash orqali ibratli xulosa chiqarish Turnalar she`rida ham ko`zga“ ”
tashlanadi:
Uch burchakli xat misol
Parvoz etar turnalar.
-Arg`imchog`in ne uchun
Uzmay ketar turnalar?
- Arg`amchiga qil quvvat -
“ ”
Eldan qolgan naqldir.
Uka, bilsang, turnalar
Ana shunday ahildir
( Jo`nataman quyoshni ,21).
“ ”
Mumtoz adabiyotimizda Irsoli masal deb nomlanadigan badiiy san`atda
“ ”
asarda maqol qo`llash san`ati ijodkor fikrini tasdiqlashga, fikrning ta`sir kuchini
yanada oshirishga xizmat qiladi. Turnalar she`rida ham turnalaarning
“ ”
arg`amchisini uzmasdan, ahillik bilan uchishlari sababi Arg`amchiga qil quvvat
“ ”
maqolini qo`llash orqali yanada oydinlashtiriladi, fikrning ta`sir kuchi
7

oshiriladi, she`r yosh kitobxonni do`stlik , ahillik, inoqlik ruhida tarbiyalash
manfaatlariga xizmat qiladi.
Arg`imchoq esa, odatda, arg`amchi (arqon)dan yasaladi: Arg`amchiga qil“
quvvat deganda minglab uzun qisqa tolalarning to`qish jarayonida birlascib,
”
mustahkam arg`amchiga aylanishi ko`zda tutiladi. She`rda turnalarning
arg`imchog`ini uzmasdan, barchasi bir ipga bog`lanmay, bir- biriga hamdam
bo`lib, bir- birini quvvatlab uchishlari ham qillar birlashib arg`amchini mustahkam
qilganiga qiyoslanayapdi. Shoirning sinnkchovligi, kuzatuvchanligi turnalar
birdamlik bilan arg`imchog`ini solib uchishi tasvirining Arg`amchiga qil quvvat
“ ”
maqolini qo`llash vositasida asoslanishida aks etib, she`r badiiyatini taminlaydi,
ma`rifiy- tarbiyaviy ahamiyatini kuchaytiradi. Binobarin, ushbu she`rda xalq
maqoli to`g`gri qo`llangan, folklor materiali shoir fikri va asar g`oyasi
ta`sirchanligini oshirishda samarali xizmat qila olgan deyish mumkin.
Bobo, qancha yoshdasiz? she`riy topishmog`i
“ ” Javlon ismli bolakay
bilan Ro`zmat bobo savol- javobi asosida qurilgan ( Arslonbobo afsonasi , 133).
“ ”
Bu she`r xalq og`zaki adabiyotidagi topishmoq yoki mumtoz adabiyotdagi chiston
janrini eslatadi.
Zero, “topishmoq yoki chistonda ma`lum bir
hodisa yoki narsaning belgisi, sifati va xususiyati
atayin ochiq emas, balki ramz va ishora asosida topishmoqda yashiringan
hodisa va predmetni topadi…
Topishmoq, odatda, bolalarga atalgan bo`ladi. “Topishmoq va chistonda
muayyan narsa yoki nom tasvir orasiga yashiringan bo`lsa, T.Adashboyev ushbu
she`rida topishmoq janrining shakily jihatlaridan o`rinli foydalangan holda (Kenja
Nosir, /Men qanchaga chiqqan bo`lsam Nabiramiz ikkovlon; Kim topadi Ro`zmat
bobo / Qancha yoshda to`lganligin?/ Nabirasi Nosir
8

esa,/ Necha oylik bo`lganligin?) yosh kitobxonni ta`rif va tavsif ob`yektini
boboning yoshi nevarasining necha oylik bo`lganligini matematik amal - tenglama
yordamida topishga undaydi va bu usulni qo`llash bilan she`rning yanada
qiziqarliroq bo`lishiga erishadi. Binobarin, shartli ravishda matematik topishmoq“ ”
deb atash mumkin bo`lgan ushbu she`r mazmunan qiziqarliligi va go`zal badiiy
shakli bilan yosh kitobxon fikr doirasini kengaytirish hamda badiiyat tuyg`usini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Bolalarga mo`ljallangan sho`x shodon, quvnoq asarlarda, odatda, tevarak
atrofdagi barcha narsalar harakatda bo`lishi joiz. Bunday asarlarda xo`jayinidan
bezor bo`lgan buyumlar qayoqlargadir qochib ketadi, hayvonlar odamdek gapiradi
va harakat qiladi. Bolalar adabiyotida hatti- harakatlari, qilmishlari va xususiyatlari
katta yoshli odamlar yoki bolalarning xuddi shunday qiliqlariga u yoki bu darajada
o`xshab ketadigan shartli jonivorlar, ayniqsa, juda ko`plab uchraydi. Jonlantirishga
asoslangan bunday kulgili holatlar esa, o`z navbatida, bolalarni fikrlashga
chorlaydi.
Jumladan, chinoz ostida pakka qilgan jonivorlar o`rmonda sergap Hakka
muallimligida arifmetik to`rt amalni o`rganishar ekan, bu darsda
qatnashmaganlarning armonda qolishlari shak-shubhasiz. Majoziy xarakterdagi
ushbu she`rida T.Adashboyev poetik mahoratini ko`rsatadigan bir jihat uning
qofiya uchun so`z tanlay olish mahoratida namoyon bo`ladi. Zero, to`rt tovush
takroriga asoslangan pakka , bir tomondan, Hakka ga to`liq qofiya bo`lsa, adabiy
“ ” “ ”
tildagi makon o`rniga xalqona pakka so`zining qo`llanishi asar tili xalqonaligini
” ” “ ”
ta`minlash bilan birgalikda o`quvchining so`z boyligini oshirishga, unga yangi so`z
o`rgatishga ham xizmat qiladi.
Yosh kitobxon uchun bu majoziy she`r to`la haqiqat. U she`rda
tasvirlanayotgan voqeani shunchaki o`qibgina qolmaydi, balki unga bevosita,
ishtirok etadi. Chunki bu jarayon (matematika darsi) uning hayotiga tom ma`noda
9

taalluqli. Demak, she`rning dastlabki muvaffaqiyati yosh kitobxonning voqealar
ishtirokchisiga aylantirishida aks etadi. Shunday qilib, arrifmetik to`rt amal to`rt
jajji she`r paydo bo`ladi . Oluv“ ” she`rida amalni bajaruvchi Olmaxon:
Olmaxonning bosh tashqi xususiyati yong`oqqa o`chligidadir. U arifmetik amal-
oluvchi bajarar ekan, natijaning salbiyligi qahramonni bosh qashishga majbur
qiladi. Insonga xos hususiyatning hayvonga ko`chirilishi, yani jonlantirish san`ati
bu o`rinda manzaraning yanada tabiiy chiqishini taminlagan.
Qo`shuv
“ ” she`ri qahramoni toza- ozoda, tartib- intizomli Mushukvoy:
Mushukning batartibligi, doskani dumida artib tozalab, topshiriqni bekamu
–
kust bajarishi e`tiborga sazovor, albatta.Uning bu jihatlarini , yani tozolikka e`tibor
berishini uyida mushugi bor har bir bola biladi. Yaxshi bajarilgan ishning natijasi
shunga yarasha bo`lishi ham tabiiy:
10 Yong oqqa uch Olmaxon,
’
Hadeb boshin qashiydi.
Uchdan to qqiz olinmagach,
’
Uyga nima tashiydi?
( Arslonbob afsonasi 160).
“ ”
Doskadagi yozuvlarni,
Dumiga artib,
O rganmoqda bu amalni
’
Mushuk batartib.
Qo shib borgach sanoq son
’
Boradi ortib
To g ri topsa o nta sichqon
’ ’ ’
O ziga tortiq
’

Ushbu to`rtlikda ham shoir so`z qo`llash mahoratini namoyon qilib,
mushukning topshiriqni to`q`ri bajarishi o`rnuga beriladigan mukofotni xalqona
tortiq so`zi bilan ifodalaydi. Xalq tilining o`ziga xos hususiyatlarini ijobiy“ ”
ma`noda o`zlashtirgan ijodkor asari shu jihati bilan ham kitobxonga qadrli, uning
so`z boyligini oshirishga, sinonim so`zlarning turfa ma`nolarini anglatishga xizmat
qiladi. Ifoda mukammalligi, syujetdagi jonlilik hamda fikrning tadrijiy takomili esa
she`rda xilma- xil manzaralar tasvirining izchilligida aks etadi.
Qirg`iz xalq ertagi asosida yaratilgan Topqir bo`lsang
“ ” she`rida sinonim so`z
qo`llashning yanada o`zgacha jihati namoyon bo`ladi:
Baytalning bolasini toychoq derlar,
Tuyaning ko`rar ko`zi butaloqdir,
Echkining erkatoyi uloq bo`lur,
Qo`y esa qo`zi bilan ko`ngli chog`dir.
Bordi-yu sigir tug`sa derlar buzoq,
Ayiqning arzandasi mamaloqdir,
Kiyik, yo`lbars kenjasin ne der oti?
Xo`sh, nimadir maymun, bo`ri bolasi?
Nima bo`lur kirpitikan zuryodi?
11

Dono bo`lsang, top va to`ldir chalasin.
( Arslonbob afsonasi , 142).“ ”
Darhaqiqat, har bir jonzot zurriyodining o`z nomi bor. Qaysi jonzot qayerda
yashashidan kelib chiqib, har bir xalq tilida ham bu nomlar uchraydi. Ayniqsa,
chorvadorlik va ovchilik bilan shug`ullanadigan xalqlar tili bunday nomlarga juda
boy. Masalan, qo`y, echki, sigir, ot, tuya singari uy hayvonlarini boqish bilan
shug`ullanadigan chorvadorlar ularni, jinsi, yoshi, rangiga ko`ra o`nlab turlicha
nomlar bilan ataydilar. Biz bu nomlarni badiiy asarlar orqali adabiy tilga o`tgan
bir qisminigina bilamiz, xolos. Shoir sheva so`zlarni o`rinli qo`llash, xalq tili
boyligidan unumli foydalanish bilan bu she`rida yosh kitobxonga bir necha hayvon
bolasining qanday nomlanishi haqida o`yin tarzida ma`lumot beradi. Aslida, bunda
juda katta ma`rifiylik bor. Chunki bubilan yosh kitobxon so`z boyligi bir necha
so`zga orttirishi ham o`ziga xos dars, sinfdan tashqari ma`lumot. She`r oxiridagi
topshiriq esa kitobxonni fikrlashga, izlanishga undaydi. Zero, she`rda tilga olingan
hayvonlardan tashqari ham biz har kuni ko`radigan qanchadan- qancha yovvoyi uy
hayvonlari, parrandalar bor. Ularning bolalari ham qandaydir nom bilan atalsa
kerak? Demak, bu she`ri bilan shoir nafaqat yosh kitobxonning so`z boyligini
oshirishga xizmat qiladi, balki ularni ona tabiatning turfa jonzodlari bilan
tanishtidi, bu boradagi ma`lumotlarini oshirishni ham ko`zda tutadi. Psihologlar
yosh bolaga biror narsani o`rgatish o`yin vositasida amalga oshirilsa, samaradorlik
yuqori bo`lishini ta`kidlaydilar. T.Adashboyev ijodidagi bunday shhe`rlar esa
uning bolalar qalbining mohir psihologi ekanligini yana bir bor tassdiqlaydi.
“Beshta arra , Chumchuqlarga uyalar , Farqi bitta harfdir” she`rida
” “ ” “
bolalarga o`yin vositasida so`z o`rgatishning o`zgacha bir jihati aks etadi. Beshta
“
arra she`rida yosh kitobxonga so`zdagi dastlabki bitta harfni almashtirish bilan
”
yangi so`z yasash va uning ma`nosi o`rgatiladi:
Raqamlarning yordamida to`rt ta amal,
12

Daftaringda yozilganday KARRA bo`lar
Tegirmonda don- dunlarni tortib ko`sang,
Maydalanib un bo`lar ZARRA bo`lar.
Kim o`zarga poyga qo`ysak, manzil so`ngi,
Chavandozni aniqlovchi MARRA bo`lar,
Sabzavodning nomlari ham turfa xildir,
Bodiringning joydarisi TARRA bo`lar.
Talay so`zning ma`nosini anglab yetsang,
Mirshab tutgan tayoq esa DARRA bo`lar.
Bu so`zlardan bosh harfini olib qo`ysak,
Duradgorga birmas, beshta ARRA bo`lar.
( Orzularim qo`sh qanotim , 99).“ ”
Aslida bolalar o`yin fo`lkloriga mansub bo`lgan ushbi usuldamuayyan stovush
tarkibiga arzimagan o`zgartirish kiritish bilanbolaning o`zi so`z mazmuniga
sezilarli yangi ma`no jo qiladi va bu so`z ixtirochiligi unga tuganmas ilhom
“ ”
bahsh etadi. Shoir esa besh so`zning dastlabki harfini almashtirish bilan yangi so`z
yasar va uning ma`nosini kitobxonga anglatar ekan, ma`rifiyligi yaqqol sezilib
turgan, o`yin vositasidaamalga oshirilgan bu mashg`ulot yosh kitobxonni shu usul
bilan yanada yangidan yangi so`zlar yasashga, so`z boyligini, binobarin,
–
biliminioshirishga chorlaydi. Bu ohangdosh so`zlar , ya`ni to`q qofiyalar har misra
ma`nosidan kelib chi`qadigan tabiiyligi bilan she`rning shakily va mazmuniy
mukammalligini ta`minlashga, asar badiiyati va qiziqarliligini yuksaaltirishga ham
xizmat qiladi.
T.Adashboyev ijodida xalq og`zaki ijodi badiiy vositalaridan samarali
foydalanish haqida fikr yuritar ekanmiz, shoirning masal janriga mansub asarlarida
alohida to`xtalish joiz. Ma`lumki, masalning asosini jonlantirish tashkil qiladi:
“Jonlantirish - metafora (istiora)ning bir turi odamlarga xos hislatlarni jonsiz
–
predmetlar, tabiat hodisalari, hayvon, qush kabilarga ko`chirish orqali paydo
13

bo`ladigan tasvir usuli. Jonlantirish priyomi tasvir ob`yektini bo`rttirib, qabartirib,
yorqin va ravshan qilib tasvirlashga imkon beradi. Ayniqsa, bolalar adabiyotini”
jonlashtirishsiz tasavvvur qilib bo`lmaydi. Unda temirlar jang qiladi”, kitob,
“
daftar, qalam, sumka, portfel, doska, parta va boshqa narsalar odamlarday
gapiradi , tinish belgilar, baholar suhbatlashadi , poygada qatnashadi , sandal va
“ ” “ ” “ ”
pechkalar o`z dardlarini aytadi , o`siliklar hikoya qiladi , qushlar, baliqlar
“ ” “ ”
so`zlashadi .
“ ”
Xalq og`zaki ijodidagi hayvonlar haqidagi ertaklar va yengil hajv ruhi bilan
ajralib turadigan masallar T.Adashboyevga tuganmas ilhom manbai bo`lib xizmat
qildi. Folklor yozuvchi ongi va tushunchasi, xotirasiga faqat bevosita ijodiy
“
o`zlashtiradigan badiiy materialgina bo`lib qolmay, ayni chog`da yozuvchining
tasavvurini qo`zg`ovchi, unga turtki beruvchi boy haqiqiy assosiyasiyalar
tug`diruvchi, tasvirlanuvchi voqelikni to`la va o`z bo`yog`iga bera oluvci
murakkab taassurotlar tug`diruvchi kuchli badiiy xazina sifatida shoir sinkchovligi,
kuzatuvchanligiga qo`shilib, uning hayotdagi oddiy voqealardan xarakterli
umumlashmalar yaratishiga, ibratli majoziy she`r va masallar bitishiga olib keldi.
O`q ariqdan chim olinganda uyi buzilib, suvga tushib ketgan va tol chiviqni narvon
qilib, bir amallab qirg`oqqa chiqib, okeanlar suzib o`tdim deb maqtanadigan
“ ”
chumoli ( Maqtanchoq chumoli ), men chaqirmasam tong otmaydi deb
“ ” “ ”
maqtanadigan dakan xo`roz ( Dumi o`roq ), ilonni o`tin bog`lashga arqon qilish
“ ” ”
uchun sudrab ketayotgan tipratikan ( Arqon qilib ) singari o`nlab majoziy
” “ ” …
qahramonlar ba`zan an`anaviy syujetning qayta ishlanganligi, ba`zan esa mutloqo
yangi kuzatish mahsuli ekanligi bilan e`tiborga sazovor.
T.Adashboyev Kim aytadi she`rida majoziy obrazlarni jonlantirishning
“ ”
intoq usulidan foydalanib, turli hayvonlarni tilga kiritadi , onalarning o`ziga xos
“ ”
suhbati jarayonini tasvirlaydi:
Jam bo`lishib hayvonlar,
Qil o`tmay orasidan.
14

Xasratlashib qolishdi gap ochib bolasidan.
Tulki so`zlar:- Farzandim
Sodda, so`tak, to`pori.
Olmahon der:- Meniki
Qo`pollarning qo`poli.
Ot aytadi:- Qulunim
Hech ipi yo`q cho`noqdir.
Eshak maqtar:- Xo`tigim,
Esli, qamish Quloqdir.
Bo`ri xursand:- Bizniki,
O`xshashi yo`q muloyim,
Diyonatli, insofli,
Ko`z tegmasin iloyim…
Yo`lbars mamnun:- O`g`ilcham,
Oqibatli, mehribon.
-Kenjam o`zib ketdi,- deb,
Tashvishlanar Karkidon.
Til yupatib do`stlarin,
Ko`taradi ko`nglini.
Xo`sh, kim aytar, ularning shu gaplari to`g`rimi?...
( Arslonbob afsonasi , 136).
“ ”
Ona, hayvon bo`lsa-da, ona. Turli jonzodlarni bir joyga yig`ilib,
chaqaloqlari haqida bunday dardlashib, hasratlashishlari insoniy holatga,
onalarning suhbatlariga o`xshab ketadi. Odatda, onalar farzandlari haqida
suhbatlashsalar, kamchiliklarini birinchi navbatga tilga oladilar. Bu yerda maqtasa,
begonaning ko`zi tegib qolishidanqo`rqishga asoslangan xalq irimiham bor. Onalar
15

$bolalarini maqtaganlarida ularga yo`q sifatlarni taqab ta`riflashlari ham odatiy hol. Shoir hayotiy hodisani mohirlik bilan hayvonlar dunyosiga ko`chirgan, xalq og`zaki ijodida hayvonlarga xos xususiyatlarni ko`zda tutib, xar bir hayvonning o`ziga xos xarakterini yartishga erishgan. Masalan, xalq og`zaki ijodida tulki ayyorlik, makkorlik, aldoqchilik timsoli. U yosh sodda bolasining o`ziga o`xshamayotganligidan hasrat qilishi qanchalik tabiiy bo`lsa, shoz\xdan- shoxga tinimsiz sakrab yurishi bilan xarakterli chaqqon olmahonga bolasi qo`pollarning qo`poli bo`lib tuyulishi shunchalar ishonarli. Bir umr qamishquloq (quloqlari ding turadigan o`ta chopqir) otga o`xshashni orzu qiladigan Eshak nazarida uning xo`tikchasi ayni orzusidagiday. Qo`pollik, dag`allik, vahshiylik timsoli hisoblanadiganBo`ri esa bolasining muloyim, insofli, diyonatli bo`lib o`sayotganidan o`zida yo`q xursand bo`lib, iloyim ko`z tegmasin , deb alqab ham“ ” qo`yadi. Bosiqlik timsoli bo`lmish og`irkarvon Fil esa ularni yupatib, ko`ngillarini ko`taradi. Shoir shee`rda tilga oilngan barcha hayvonlarni orasidan go`daklari haqidagi orzu- armonlarini ularning o`z tili bilan tasvirlar ekan, she`r yakunida yosh kitobxondan ularning gapi to`g`rimi? deb so`rab qo`yishni, fikrlashga “ ” undashni ham unutmaydi. Odatda, bolalarga mo`ljallangan yarim hazil- yarim chin majoziy she`rlarda hayvonlar odamlarga o`xshab harakat qiladi, odamday gapiradi. Aslini olganda, bu hayvonlarning hatti- harakatlari va gap- so`zlari u yoki bu darajada kattalar yoki bolalarning shunga o`xshash xususiyatiga muvofiq keladi va bunday kulguli holat yosh kitobxonni fikrlashga undaydi. Jumladan, O`pkani qo`ltiqlamay she`rida “ ” yemish izlab qulupnoy bargiga chiqayotgan imildoq shilliqqurtning oyog`i toyib, yiqilib tishishi va Toshbaqaning unga o`pkani qo`ltiqlamay, shoshilmay yurish “ kerak , deb tanbeh berishi kulgili ohangda tasvirlanadi. O`pkani qo`ltiqlamay ” “ yurish frazeologik birikmasi xalq ifodasi bo`lib , shoshilib, xovliqib ketayotgan ” odamga nisbatanishlatiladi. She`rda nomi tilga olinayotgan hayvonlarning har ikkalasi ham, aslida, imillab yurish timsoli. Toshbaqaki shilliqqurtga sekin yur debtanbeh berar ekan, boshqa gapga hojat yo`q. Shoir ushbu notabiiylikka 16$

asoslangan holatdan yosh kitobxon ko`z o`ngida yaqqol namoyon bo`ladigan jonli
manzara, o`rinli kulgu, xajv yarata olgan.
Nega og`rimas boshing? she`ri qarg`a bilan qizilishtonning savol- javobi“ ”
tarzida bitilgan bo`lib, qarg`aning:
-Qizilishton, temirchiga
O`xshab ketar bardoshing
Ertayu- kech to`q-to`q qilib
Og`rib qolmasin boshing?
Degan savoliga qizilishton qo`yidagicha javob beradi:
-Uqib olgin gapimni
Olg`ir haqqa qardoshim.
Kasb- korim uy qurish,
Demak, halol osh- nonim.
Peshona ter to`kkanning
Sira og`rimas boshi.
( Arslonbob afsonasi , 109).
“ ”
She`rda jonlantirish vositasida tilga kiritilgan ikki qarama- qarshi obraz-
tekinxo`r, o`g`ri, hatto uyining tayini ham yo`q hakka bilan daraxtlarni qurt-
qumursqadan tozalab, nonini halollab yeydigan, doim uy qurish bilan
shug`ullanadigan qizilishtonqiyoslanib, tasvirlanar ekan ular xarakterini o`z
so`zlari bilan yaratilishi orqali inson hayotining ba`zi qirralariga ishora
qilinadi.Zero, masaldan maqsad ibratdir. T.Adshboyevning ijodkor sifatida o`ziga
xosliklaridan birishundaki, u bir she`rida voqeani tasvirlab, xulosa chiqarishni yosh
kitobxonni o`ziga qo`yib bersa, boshqasida kim tarafida ekanligi ochiq namoyon
bo`ladi. Diologik tasvir uslubiga asoslangan ushbu she`rida ham u qizilishton
nomidan hakkaga murojotda o`z munosabatini ochiq ifodalaydi, peshona teri bilan
17

halol kun kechirish tarafida ekanligini bildiradi. Shoir she`rlarida ba`zan ochiq ,
ba`zan yashirin tarzda namoyon bo`ladigan ushbu an`anaviy qissadan hissa“
chiqarish usuli, bir jihatdan, xalq og`zaki ijodidan ta`sirlanishning o`ziga hos
”
shakli sifatida hamda aniq va tugal hulosaga ega ekanligi bilan birga shoir
g`oyalarning yosh kitobxon didiga mos va uning zavqini qo`zg`ay oladigan tarzda
ifodalanishiga xizmat qilsa, ikkinchi tomonidan bolalar adabiyotining asosiy o`ziga
xosliklaridan biri bo`lgan tarbiyaviylik talablariga to`la javob berishi bilan
asarning estetik- tarbiyaviy ahamiyatini kuchaytiradi.
Boshing ko`kka yetsa ham she`rida shoir tesha tegmagan o`xshatishlari
“ ”
bilan qushlarni tom ma`noda jonlantiradi, yosh kitobxom ko`z o`ngida yaqqol
namoyon qiladi:
Qora kamzul oq ko`ylakda
Ola qarg`a dirijyor.
Sariq kitel tiktiribdi
Yozga moslab Zarg`aldoq.
To`tiqushning qulog`ida
Taqa nusha zar baldoq
Pocha- po`stin to`g`ri kelmay,
Qorayaloq xil xunob.
Malla nimcha zar yarashib
Tam- tam bosar Qarqunoq.
Qizilishton boshi uzra
Enlik anvon toj bilan.
Chumchuq yurar yetaklashib,
Sergap chittak goj bilan.
Kalxat so`zlar popisharxon,
”–
Bugun juda po`rimsiz.
Bulbul kiygan usti boshlar,
18

Hay, namuncvha ko`rimsiz.
( Arslonbob afsonasi , 149).“ ”
Aslida qushlarning rang- tusi himoya vositasi bo`lib, har faslida o`rganib
turishi ham ular yashaydigan joylardagi o`t- o`lanlarning rangi o`rganishi bilan
bog`liq. Shoir esa bu tabiiy holatdan o`rinli foydalanib va insonlar hayotiga mos
bir holatini mahorat bilan qushlar olamiga ko`chirib, o`ziga xos manzara yaratadi.
She`rda tashqi asoslanishga mos holda qushlar orkestri ning yaxlit manzarasi
“ ”
mohirona chizilgan: uning qora kamzul, oq ko`ylak kiygan po`rim dirijyori ham ,
unga mos yasangan sozanda va xonanadalari ham bor. Hayotda o`ziga mos ijro va
usuliga ega bo`lgan xushxon xonandani ko`rolmaydigan, xasadgo`y,
g`iybatchilarning ko`chma qiyofasi she`rda ishonarli tarzda parrandalar olamiga
ko`chirilgan. She`rda har bir obraz tabiatdan kelib chiqib, gap- sso`zlar ifoda tarsi
va nutq uslubi insoniyat olamiga muvofiqligi bilan hayotiydir. Masal janri uchun
xarakterli bo`lgan qissadan hissa da Qaldirg`och masalani juda adolatli hal qiladi.
“ ”
Qaldirg`och der - do`stlar, nahot,
”
Qadr- qiymat kiyimda.
Boshing ko`kka yetsa hamki,
Bulbul bo`lish qiyinda.
Darhaqiqat, tashqi qiyofasi ko`rimsiz bo`lgan bulbul xushxonligi bilan
barchani sehrlaydi, olqishga sazovor bo`ladi. Popishak esa qanchalik po`rim
bo`lmasin, ku-ku lashdan boshqa ishga yaramaydi, hatto uni xalq sassiqpopishak
“ ” “ ”
deb ham ataydi. Demak, shoir bu o`rinda bir necha maqsadni ko`zda tutgan va
tasvir jarayonida ularga to`la erishgan. Avvalo, masal o`z nomi bilan donoga
ishorat, ya`ni, yosh kitobxonga eng yaxshi fazilatlarni shakllantirishda undash
vositasi. Shu ma`noda, odamning kiygan kiyimi bilan emas, qilgan ishi ishi bilan
belgilanishi masal vositasida o`rinli hal qilingan. Ikkinchidan esa, shoir bu
masalida bir qator parrandalarning tashqi ko`rinishidan kelib chiqqan holdagi jonli
portretini yaratishga muvaffaq bo`lgan. Bularning barchasi ostida esa bolalar
adabiyotida alohida o`rin tutadigan o`yin elementi mavjud. Demak, ular
19

birgalashib, yosh kitobxon huzur qilib o`qiydigan, manzara ko`z oldida yarq etib“ ”
namoyon bo`ladigan, bola dunyoqarashiga mos poetic bo`yoqlarga boy hazil she`r
maydonga kelishiga sabab bo`lgan.
Bolalar uchun yaratilgan hazil she`rlarda, odatda, tefarak- atrofdagi barcha
narsa tinimsiz harakakda bo`ladi: xo`jayinidan norozi narsalar qayerlargadir qochib
ketadi, hayvonlar inson singari harakat qiladi va so`zlashadi. Ayniqsa kichik
yoshdagi bolalarga mo`ljalllangan asarlarda xatti- xarakatlari, qilmishlari kattalar
va bolalarning xuddi shunday holatllariga o`xshab ketadigan shartli jonivorlar juda
ko`p uchraydi hamda bundan kelib chiqadigan kulgi bolalarga jonli munosabat
hosil qiladi.
T.Adashboyevning majoziy she`rlari orasida Nayrangboz eng
“ ”
muvaffaqiyatli asarlardan biridir. She`rda tasvirning o`ziga xosligi, qalamga
olingan voqeaning hayotiyligi, voqeabandlik va harakatning izchilligi, hajv
elementi, o`xshatishlarning jonliligi, qofealar jarangdorligi va biri ikkinchisini
tabiiy ravishda taqozo qilinishi bilan maqsadga muvofiq bo`lib, yosh kitobxon
diqqatini o`ziga jalb qila oladi
”
Dor katakli ipak yo`ldan
G`irillab
Langar cho`psiz chopib borar
Zirillab.
Sehrgarday og`zidan ip chuvalar.
Chig`irchiqda o`z o`zini
–
Quvalar.
Pastga tashlar ming maqomda
Yon tashlab,
Huzur qilar belanchakda
Yonboshlab.
O`ljasini yubormaydi qo0chirib,
Bir pashshaning og`zi
20

Ochilib
Dedi:- Foydam tegib qolar senga ham.
Dor o`ynashni o`rgatib qo`y
Menga ham.
-Qani yur ,- deb uyi tomon boshladi
So`ng mehmon ni shiftga bog`lab tashladi.“ ”
( Arslonbob afsonasi ,178).
“ ”
O`rgimchakning sehrgarday og`zidan ip chuvab, shiftda dorboz doriga
o`xshagan dor katakli ipak yo`l yasashi, tepaga, pastga g`irillab langarchopsiz
yugurishi, ming maqomda o`yin qilib, o`ljani o`ziga rom qilishi manzarasi
benihoya tiniq tasviri bilan yosh kitobxon ko`z o`ngida yaqqol namoyon bo`ladi.
Shoir yosh bola ko`radigan oddiy holatni o`xshatish va jonlantirishdan kelib
chiqadigan o`yin vositasida mohirona tasvirlab, jon baxsh etadi. Ijodkorning
she`rdan ko`zda tutgan maqsadi esa sarlavhada ochiq namoyon bo`lgan. Dastlabki
qarashda u O`rgimchakni dorbozga o`xshatish bilan uning dor katakli ipak yo`lda
ko`rsatayotgan o`yiniga mahliyo bo`layotganday tuyulsa-da, she`rida
Nayrangboz deb sarlavha qo`yish bilan uning barcha qilmishlari aslida o`lja
“ ”
ilinjida ekanligi achchiq xajv ostiga olinadi. Demak, shoir ushbu she`rida yosh
kitobxonni bunday mehribon do`st lardan ehtiyot bo`lishga chorlaydi, do`st
“ ”
tanlashda adashib, uning o`ljasiga aylangan pashshaning achchiq qismati unga
saboq qilib tasvirlaydi.
Bu she`r avvalroq O`rgimchakning hiylasi nomi bilan Jo`nataman
“ ” “
quyoshni to`plamida chop etilgan edi. Tahlil jarayonida she`r yangi ifoda va
”
tavsilotlar bilan boyitilgan, sarlavha o`zgartirilgan, Bu taklifdan o`rgimchak
“
shod,//Yashnadi satrlari qisqartirilgan, // Tekin o`lja bir zumdayoq// Tashladi
” “ ”
misralari “So`ng mehmonni shiftga // Bog`lab tashladi deb o`zgartirilgan.
“ ” ” …
Nazarimizda, tahlil o`zini to`la oqlaydi, she`r sarlavhasi o`zgartirilishi
( O`rgimchakning hiylasi - Nayrangboz ) o`lja ilinjidagi O`rgimchakning salbiy
“ ” “ ”
qiyofasini yanada yorqin tasvirlashga xizmat qilgan qisqartirishlar ham o`rinli,
21

ayniqsa, oxirgi misra tahririni nihoyatda muvaffaqiyatli chiqqan, yalong`och tasvir
tekin o`lja o`rniga qo`shtirnoq ichidagi mehmon ta`rifining qo`llanishi–“ ”
hajviylikni yanada oshirishga xizmat qiladi.
Majoziy tarzdagi- qahramonlari jonivorlar bo`lgan asarlarda qo`yiladigan
bir talab bor: asarda har qanday hayvon- parranda, charranda-yu darrandani
qahramon qilib olish mumkin. Biroq qahramon zimmasiga orttiraladigan badiiy
yuk uning imkoniyatlari darajasidan chiqmasligi kerak. T.Adashboyevning
yuqoridagi she`rlarida esa har bir jonzodning tabiatidan keltirib chiqarilgani bois,
she`r vazni, qofiasi, ohangdorligi singari badiiyat unsurlari bilan uyg`unlashib,
yosh kitobxonni o`ziga maftun etadigan tabiiylikni keltirib chiqaradi.
Majoziylik, odatda, xajviylik bilan yonma-yon bo`ladi. Chunki, aslida,
majoziylikni o`zida mmuayyan darajada xajviylik ham aks etadi. Yuqorida
aytilganiday, hazil- mutoyibaga moyiol T.Adashboyev ijodida hajviy she`rlar juda
katta o`rin tutadi. U bir jihat bilan xajv yo`li bilan chimdid olish maqsadida, yosh
kitobxonni ma`naviy kamolotga undasa, ikkinchi tomondan, xajviy she`rlar
yaratish bilan o`zbek bolalar she`riyatida ushbu yo`nalishni yangi pog`onaga
ko`tardi.
Tarbiyaviylik, ya`ni didaktika badiiy adabiyotning o`ziga xos
xususiyatlaridan biri sifatida azal- azaldan mavjud. Biroq, ochiq tarbiyaviylik
(pand- nasihat), odatda, badiiyatni susaytiradi, kitobxon bunday asarni o`qiganda
tarbiyaviylikni badiiyat qobig`iga o`rab, pardalab, yashirin tarzda ifodalash
maqsadga muvofiqdir. T.Adashboyev ijodiy kamolot sari ilgarilab borgani sayin
uning she`rlarida shu ruh toboro kuchaya borib, badiiyat yetakchi planga chiqa
boshladi. Masalan, Chumolilar arzi she`rida shoir nonning ushog`ini ham yerga
“ ”
to`kmaslik, uvol qilmaslik kerak degan an`anaviy mavzuni xuddi shunday go`zal
shaklda yarata olgan:
Ko`pdan buyon chumolilar
Hayron qolar Ergashga.
Toqatlari toq bo`lib
To`g`ri keldi tergashga:
22

Choyni ichgach, dasturxonni
Yig`ishtirmas, o`ramas.
Har qadamda non ushog`I,
Ko`r desak, u ko`r emas.
Biz-ku dehqon mehnatiga
Hamisha tan beramiz.
Ergash to`kkan non ushog`in
Qachongacha teramiz?!
( Jo`nataman quyoshni , 72).“ ”
Nonning ushog`I ham non, nonni uvol qilma, ushog`ini yerga to`kma
“ ”
degan pand- nasihatni bola uyda ota- onasidan, bog`chada tarbiyachi-
murabbiydan, maktabda o`qituvchisidan, ko`chada ulug` odamlardan ko`p
martalab eshitgan. Odatda, bir gapni ko`p martalab eshitaverish quloqni qotiradi.
Shoir shu ma`lum gapni erish tuyulmaydigan qilib, ifodalashning go`zal shaklini
topa olgan. U jonlantirishning shaxslantirish usulini o`rinli qo`llab, chumolilarni
tilga kiritadi, dasturxonimizni to`kin qiladigan mehnatkash dehqon ekkan don
bug`doy bo`lib pishgunicha, tegirmonlarda tortilib, un bo`lib uyimizga kelgunicha,
onalarimiz mehnati singib non bo`libpishgunicha o`tadigan mehnat jarayonini
chumolilar nomidan bir og`izgina biz-ku dehqon mehnatiga hamisha tan beramiz
“ ”
jumlasi bilan ifodalaydi. Bu shee`rni o`qigan yosh kitobxon esa hatto chumoli ham
”
ota- bobolarimiz, onalarimiz mehnatini qadrlab, nonning ushog`ini uvol qilmasdan
teribyursa, biz buni bilmasligimiz uyat emasmi? degan xulosaga kelishi tabiiy.
”
She`rning tarbiyaviy maqsadiga erishgani ham shu bilan belgilanadi. Bolalar
adabiyotining o`ziga xosliklarini belgilaydigan qirralardan biri majoziylikda aks
etishini tadqiqotchilar ko`p martalab qayd etganlar. Aslida bu ham yosh bola
tabiatidan kelib chiqadigan holat. Yosh qizaloqning qo`g`irchog`I bilan jonli
odamday suhbatlashganini kuzatmagan odam bo`lmasa kerak. Xuddi shuningdek,
tabiatdagi turli mavjudotlarni tilga kirishini ham yosh bola tabiiy hol deb
“ ”
hisoblaydi undan o`ziga xos zavq oladi. Shoir esa majoziy qahramonlar asr
23

markazida turadigan asarlarini yaratish bilan, bir tomondan hayotda bo`lib
turadigan turli voqea- hodisalarni majoz yo`li bilan ifodalasa, ikkinchidan
majozdan maqsad ibratdir. Majoziy asar shu ma`noda ko`zgu vazifasini ham
bajaradi. Chunki, kamchiligini o`ziga aytsangiz, xafa bo`ladigan bola shu
nuqsonning badiiy asarda qaysidir bir hayvonga bo`lishini ko`rib, avval maza qilib
kuladi, undan keyin esa ko`zgu da o`zini ko`rib, o`zidagi o`sha nuqsonni“ ”
tuzatishga harakat qiladi. T.Adashboyev ham bolalar fe`l atvori, tabiatini yaxshi
biladigan ijodkor sifatida Afrikadagi jirafadan o`zimizning chumoligacha
barchasini o`z tabiatiga mos ravishda tilga kiritadi, jonlantiradi. Asosiysi, bu
jonlantirish hayotiyligi, tabiiyligi bilan ajralib turadi, yosh kitibxonni ishontiradi va
o`ziga jalb qila oladi.
24 Ertak va dostonlarda xalq og zaki ijodi an analari.
’ ’

Kichik yoshdagi bolalarning hayolot olami tizginsiz, ko`klarga parvoz
qiluvchi bo`ladi. Ular had- hudud bilmas hayolot qanotida oyoq yetmas olamiga
sayohat qiladilar, g`ayritabiiybsarguzashlarni boshdan kechiradilar, inson zotining
qo`lidan kelmaydigan ishlarni amalga oshiradilar. Bolalar arzimagan bir narsadan“
ham kashfiyot qilishlari, uni langarcho`p deb o`ynashlari mumkin. Ba`zan
farzandlarimiz ertak qahramonlariga aylanadilar: gullar bilan suhbatlashadilar,
hazonlarni qayiq qilib sayohatga chiqadilar, nima uchun qushlar ularning qo`liga
qo`nmayotganidan ajablanadilar.
”
T.Adashboyev ijodida dastlabki shunday qahramonni Jo`nataman quyoshni
“ ”
to`plamidagi Llof emas she`rida uchratamiz. She`r qahramoni chumolini taqalab,
“ ”
anhor yoqalab qamish o`rishga chiqadi. Aksiga olib, havo issiq, dim, ishchi kuchi
kam, bu ham yetmagandek, chigirtkalar chirillayverib, odamnning g`ashiga tegadi,
ishdan qoldiradi. Shunda u she`rida Hoshimga imlab, chigirtkalarni to`trtasini
ushlab, ot qilib, qog`ozdan qanot qilib, arvaga qo`shadi:
Yosh bolaning chek- chegara bilmas hayolot olami yaratgan uydirmadan
kelib chiqadigankulgu asosidagi bu tasvir usuli xalq og`zaki ijodidagi laflarga
hamda lof va uydirmalar asosida yaratilgan Qirq yolg`on , Uch yolg`onda
“ ” “
25 So ragaysiz, xo sh endi?
’ ’
Baraka kirib ishga,
Oq saroyni to ldirdik,
’
Ko k saroyni to ldirdik
’ ’
( Jo nataman quyoshni , 37).
“ ” ’

laylaklarning tol chiviqdan ko`klarga parvoz qiladigan dul-dul ot yasay oladigan
tizginsiz hayolot olami chumolini ot singari taqalash yoki to`rt chigirtkani aravaga
qo`shib, Oq saroyu Ko`k saroylarni o`rilgan qamishlarga toldirib tashlashlarni ham
bemalol uddalay oladi. Aslida esa bu o`yin, chunki, she`r sarlavhasi Lof emas“ ”
deyilsa-da aslida, she`r to`laligicha lofdan iborat hayolot olamiga asoslanadi. Shu
sababli ham she`r mazmunidan kelib chiqadigan beg`ubor kulgu, xajv, tabiiy yosh
kitobxonni ishontira oladi. Binobarin, bu usul she`rning shakl va mazmun jihatdan
yanada mukammalligini ta`minlashga xizmat qiladi.
T.Adashboyev ijodidagi shunday yana bir qahramon Latifjonning loflari
“ ”
she`rida uchraydi. Latifjon tabiatan ozgina lofchiroq bo`lsa-da, aslini olganda,
uning loflari odamlarning og`irini yengil qilishga yo`naltirilganligi bilan
hayotbaxsh, ishonarli. Chunki u ko`zi xiralashib qolgan sakson buvisi uchun
ignaga ip o`tkazuvchi asbob o`ylab topmoqchi bo`ladi, onasiga guruchning
ko`rmagi va toshini ajratib beradigan maxsus magnit yaratmoqchi bo`ladi, odamlar
silliq dum-dumaloq tarvuzni ko`tarishda qiynalmasinlar, deb tarvuzni maxsus
tutgich- sopli turini kash qilmoqchi bo`ladi. Masalaning mohiyatiga yanada
chuqurroq kiradigan bo`lsak, lof janrining zamonaviylashtirilgan shakli bo`lgan
ushbu she`r qahramoni Latifjonning loflarida shoir qayd etganidek, ancha-
“
muncha asos bor , yani, bu kashfiyot lar buvisining ignasiga o`tkazaverish,
” “ ”
bozordan qiynalib tarvuz ko`tarib kelishdan bezor bo`lgan bolaning o`z yukini
yengillashtirish maqsadidagi o`y fikrlari sifatida yosh kitobxonlar hayolot olamiga
hamohang.
Lof janri turlicha shakllari bilan ajralib turadigan Farg`ona vodiysining
farzandi T.Adashboyev Lof emas va Latifjonning loflari dan boshlangan ushbu
“ ” “ ”
yo`nalishni Orzularim- qo`sh qanotim saylanmasida yanada rivojlantirib, qirq
“ ” “
yolg`on tipidagi uydirma, loflarga asoslangan alohida turkum darajasiga ko`taradi.
”
Ovning gashti , Barchasi yodimda , Poyga zavqi , Beshta sanoch , Shirmon
“ ” “ ” “ ” “ ” “
kulcha , Yugan solib, egar urib singari she`rlardan tashkil topib, Uchqur tulpor
” “ ” “ ”
deb nomlangan ushbu fasl o`z nomi bilan hayolotning bepoyon olamiga
sayohatlardan tashkil topgan. Shoir aytmoqchi, bizga azaliy yo`lbosh bo`lgan
”
26

loflar yosh kitobxonni xam hayolotning uchqur tulpori yanglig` o`z orasidan
ergashtiradi, tafakkurini kengaytiradi. Ushbu turkum sherlarning bosh qahramoni”
Latifjonning uydirmalar bilan to`lib toshgan g`ayritabiiy sarguzashlari shu boisdan
ham teng- to`shlarini ishtirokchiga, she`rlarni esa ular qo`lidan qo`ymay
o`qiydigan asarlarga aylantira oladi.
Barchasi yodimda, esimda,
Hali tug`ilmagan kezimda,
Bobomning yilqisin boqardim,
Harsang toshga qoziq qoqardim.
( Orzularim- qo`sh qanotim , 139).
“ ”
Satrlari bilan boshlanadigan Barchasi yodimda she`rida Latifboy
“ ”
tug`ilmagan paytidanoq bobosining yilqisini boqqanligi hususiyati g`ayritabiiy
voqea tasviridan boshlangan sarguzasht kitobxonni sehrlab qo`yadigan darajada
g`aroyib. U yo`qolib qolgan to`riq baytalni boqqan, tog`dan, xullas, hamma
yoqdan qidiradi. Shu o`rindagi ertagona tasvir elementi diqqatga sazovor: U
”
paytlarda oy ham yotmas ekan, quyosh ham botmas ekan, bulut bo`lmasa ham
do`l yog`ar ekan, buvisi qisir echkini sog`ar ekan . Biroq:
”
Foyda bormi gapni cho`zgandan,
Baytalimni topdim o`zgandan.
Oyna ko`lning shundoq yonida
Juman uloqchining yonida,
Qulunlab yotibdi, qaranglar
Toychoq meni tanib, alanglar.
Tomda qulunlagan baytalning toychog`I ham onasi singari g`ayritabiiy: u
umrida ko`rmagan Latifboyni tanib, alanglaydi. Latifboy ularni tomdan olib tushib,
chuh deb, qamchini tortsa, baytal ularni ko`tarib turolmabdi ham, yurolmabdi
“ ”
ham. Voqea qanchalik g`ayritabiiy boshlansa, shunchalik g`ayritabiiy tugaydi.
27

So`ngra otni toyga o`ngarib,
Egarini bog`lab, to`nkarib,
Qamchi ursam qanoti borday,
Qulun chopib ketdi shunqorday.
Bolalar o`yinlarida azaldan mavjud bo`lgan kattaga xos xususiyatlarni
kichkinaga, kichkinaga xos xususiyatlarni kuchsizga ataylab ko`chirish usulini
qo`llash she`rning o`ziga xosligini ta`minlagan, syujetga qiziqarlilik va jonlilik
baxsh etgan.
Mashhur rus bolalar shoiri S.Marshak fikricha: Ertaklarda tubsiz“
jarliklardan sakrab o`tish, chek- chegarasiz manzillarni qamrab olish, turli
vaqtlarni bir- biriga to`qnashtirish, eng katta narsalarni eng kichik narsalarga
to`qnashtirish, o`tib bo`lmas to`siqlarni yengib o`ta olish singari baxtli imkoniyat
mavjud. Agar ertak ushbu imkoniyatlardan foydalanmasa, bilingki, uning ahvoli
chatoq. O`zining buyuyk hayotbaxshligini yo`qotish bilan u barcha narsadan-
donoligidan ham, adolat hisssidan ham, tahayyul va bashorat hissidan ham judo
bo`ladi .
”
T.Adashboyevning xalq ertaklari va loflari asosida yaratgan ushbu
she`rlardagi hayolotning cheksiz- chegarasizligi yosh kitobxon taxayyulining
bepoyonligiga asoslanganligi bilan ham uni o`z orqasidan ergashtira oladi,
beixtiyor ushbu g`ayritabiiy voqealarning o`ydirma deb hisoblar, yosh kitobxon
esa, garchi bu sarguzashlarni yolg`onligini bilsa-da, unga ishonadi, hatto uni o`zi
davom ettiradi ham. Chunki yosh bolaning o`zi ham tabiatan lof- kofga,
o`ydirmaga o`ch bo`ladi, uning tizgin bo`lmas hayolot olami shuni taqozo qiladi.
Yugan solib, egar urib she`rida chigirtkani erkagini ot singari yuganlash, egar
“ ”
urish qamishdan nayza, otquloqdan qalqon yasab, unga minib, ovga chiqish singari
tasvirlar ayni yosh bola hayolotining mahsuli ekanligi bilan e`tiborga sazovor.
She`rdagi Xayri xolaning tovuqlariga qiron keltirgan tulki ovi tasviri ham undan
kam emas. Chunki begemotday bo`lib ketgan tulkining peshin chog`I o`lja ilinjida
rosa yemlab, tolga bog`lab qo`ygan chigirtkani ovlashga kelishi aslida aqlga to`g`ri
kelmaydi: tulkining semirib, begemotday bo`lib ketishi katta yoshli odam uchun
28

g`ayritabiiy mubolag`a tulkining chigirtka ovlaganini (hatto u rosa yemlab, qo`y
singari tolga bog`lab qo`yilgan bo`lsa-da) shu paytgacha kim ko`ribdi?! Latifboyni
tulkini qamishdan yasalgan o`q yoyidan olib o`ldirishi yuqoridagi mubolag`ani
yanada oshiradi, chunki begemotday semirib ketgan tulkining qamishdan ysalgan
o`q yoy bilan otib o`ldirilishi, katta yoshli odamlar nazdida, mumkin emas:
Quyrug`I ikki quloch bo`lib ketgan tulkining tanasini to`rt pahlavon shilishi,
mo`ynasidan ko`nchilar o`nta po`stin tikishi, ikki quloch quyrug`idan qirqta telpak
tayyorlashi singari xalq og`zaki ijodida xos o`ta mubolag`ali tasvirlar ham yosh
bolaning g`ayritabiiy fantaziyasiga to`la mos keladi.
Lof gaplarga suyagi yo`q Latifboyning sarguzashlari shu singari davom“ ”
etaveradi. Beshta sanoch she`rida u bo`rdoqiga boqqan beshta chivinni guzarni
“ ”
qassoblarini ishga solib so`ydiradi, qo`radagi bir chivinni jo`ralaridan ajratib
olguncha, ikki qassob qora terga tushadi, so`yilgan chivinning terisidan beshhhta
sanoch (qimiz solinadigan idish) chiqadi. Poyga zavqi she``rida burgani taqalatib,
“ ”
oq qand berib ovutgan, arpa berib boqqan, yo`rg`alashga o`rgatgan Latifboy
poygada barcha tulporlarni ortga qoldirib marraga birinchi bo`lib yetib keladi.
T.Adashboyevning ushbu hazil she`rlari, ayniqsa, xalq og`zaki ijodida
alohida o`rin tutadiki, o`ziga xos badiiy tasvir vositasi hisoblanmish
mubolag`aning samarali qo`llanishi nuqtai nazaridan e`tiborga molik, mubolag`a
yoki bo`rttirish esa o`z mohiyati bilan bolalar o`yinlariga jon bag`ishlaydigan,
o`yin qahramonlariga bola hohishiga mos xususiyatlarni (ushbu she`rlarda kattaga
xos xususiyatlarni kichkinaga, kuchliga xos sifatlarni kuchsizga ataylab ko`chirish
usulini ) baxsh eta oladigan badiiy tasvir vositasidir. O`zbek xalq og`zaki ijodidagi
loflar ham mubolag`a asosida yaratilishini ko`zda tutadigan bo`lsak, ushbu hazil
she`rlardagi o`ta mubolag`a qiyos jarayonida yanada yorqinroq namoyon bo`di.
Chunki, odatda, qassobga, kamida qo`y yoki echki so`ydiriladi, undan kichik
jonivorlarni odamlarning o`zi ham so`ya oladi. Qo`radagi bir chivinni sheriklaridan
ajratib olguncha, ikki qassob qora terga botsa, uning terisidan beshta sanoch
chiqsa, chivinning kattaligi qancha ekan?! Yoki poyga deganda, odatda, chopqir
otlar ishtirok etadigan musobaqa ko`zda tutiladi. Shunday ekan Latifboyning
29

poygada barcha tulporlarni orqaga qoldirib, marraga birinchi bo`lib yetib kelgan
burgasining kattaligi qancha ekan?! Odatda, burganing kattaligi arpa donasidan
ham kichik bo`ladi. Demak, Latifboy arpa berib boqqan, oq qand berib ovutgan
burganing kattaligini tasavvur qilavering. Ushbu she`rlarda qiyosning
nomuvofiqligidan kelib chiqadigan o`ta mubolag`aga xajv, kulguni keltirib
chiqaradi. Ularni o`qigan yosh kitobxon xam oxiri- keti ko`rinmaydigan
g`ayritabiiy sarguzashtlarga mahliyo bo`lib qoladi, beixttiyor ularning
ishtirokchisiga aylanadi. Chunki bola uchun ertak voqelikningt ayni o`zidir. U“
shunchaki kitobxon yoki tinglovchi emas balki hikoyaga ro`y beradigan barcha
voqea- hodisalarni bevosita ishtirokchisi. Uning “qo`llari qichiydi , oyoqlari bir
”
joyda turmaydi- u shu damdayoq jangga otlanishga, adolat uchun, o`limga
mahkum etilganlarni qutqarishga, zolimlarni fosh qilishga, poymol qilingan
xaqiqatni tiklashga xoziru nozir turadi .
”
Ushbu she`rlarni Qirq yolg`on va Uch yolg`onda qirq yolg`on
“ ” “ ”
ertaklariga qiyoslash shoirning xalq og`zaki ijodidagi o`ta mubolag`a san`atini
qo`llash borasidagi badiiy mahoratini tasdiqlaydi. Har ikkala ertakdagi uydirma,
loflar qanchalik bir- biriga ulanib, bir yolg`on ikkinchisini keltirib chiqaraversa,
Latifjonning loflaridagi holat ham undan kam emas. Jumladan, tug`ilmasidan avval
bobosining qo`yini boqish epizodi, aslida xalq ertaklaridan kelib chiqqan. Uni
T.Adashboyev Barchasi yodimda she`rida tug`ilmasidan avval bobosining
“ ”
yilqisini boqish tarzida qayta ishlagan. Burgani taqalatish, yog`ining olam jahonni
tutib ketishi Burgam tipidagi ertaklarda uchraydi. Uni shoir “Poyga zavqi
” ”
she`rida burgani taqalatib, poygada chopiladigan ot o`rnida qo`llash sifatida aynan
saqlab qolsa, , Lof emas she`rida chumolini taqalash tarzida, Yugan solib, egar
“ ” “
urib she`rida chigirtkani erkagiga egar solib, ovga chiqish tarzida ijodiy qayta
”
ishlaydi. Burgani boqib, semirtirib so`yishni ijodkor Beshta sanoch she`rida
“ ”
chivinni boqib, semirtirib so`yish shaklida ijodiy o`zgartirsa, Yugan solib, egar
“
urib she`rida kampirning tovuqlarini yeb begemotday semirgan tulki tarzida qayta
”
ishlagan.
30

T.Adashboyev ushbu hazil she`rida ertak va loflarga alohida o`rin tutadigan
giperbola (o`ta mubolag`a, ig`rot) san`atini qo`llash mahoratini namoyon qila
olgan. Binobarin, xalq og`zaki ijodi an`analarini ijodiy qo`llash ayniqsa, Farg`ona
vodiysiga hos uydirma va loflar asosida mutloqo yangi, yosh kitobxonni o`ziga
sehrlab qo`yadigan, orqasidan ergashtirib ketadigan badiiy mukammal asarlar
yaratish shoir ijodida alohida o`rin tutadi, bolalar she`riyatimizni ushbu
yo`nalishdagi asarlar bilan yanada boyitadi, yosh kitobxon fikrlash doirasini,
hayolot olamini kengaytiradi.
Yuqorida T.Adashboyev o`quvchilik paytidayoq xalq og`zaki ijodi
namunalarini yig`ish bilan shug`ullanganligiga to`xtalib o`tilgan edi. Bo`lg`usi
ijodkor qalbida bolalaik paytida folklorning minglab yillik nodir namunalariga
nisbatan paydo bo`lgan mehr-muxabbat shoir asarlarida folklorga murojot qilish
undan ilhomlanish tuyg`usi darajasiga o`sib ketdi. U nafaqat yuqorida tahlil
qilingan asarlariga, balki ballada, ertak va dostonlariga ham xalq donoligining
ushbu timsollariga qayta- qayta murojot etdi, xalq og`zaki ijodida jo bo`lgan
betakror ma`rifiylik tarbiyaviylikdan ilhom oldi va ularni o`z asarlariga–
ko`chirdi.
Shoir salkam ellik yillik ijodi davomida ko`plab ballada, ertak vadostonlar
yaratdi; U*staning baxti , Donolar , Burgutning o`limi , Qismat , Nafarmon sut
“ ” “ ” “ ” “ ” ”
hangomasi balladasi, Sirli sharshara , Nur daryo , Qorasho`ra dostoni , Adolatli
” “ ” “ ” “
qozi , Oriyatli xo`roz , Oltin yolli tulpor qissasi , Roston xola- doston
” “ ” “ ” “
xola ,ertaklari shular jumlasidandir. Ulardan Qismat , Adolatli qozi , Oriyatli
” “ ” “ ” “
xo`roz , Oltin yolli tulpor qissasi ,asarlari xalq og`zaki ijodi ta`sirida yaratilgan.
” “ ”
Uyg`ur xalq ertagi asosida qayta yaratilgan Adolatli qozi asari syujetini
“ ”
jo`jalarga qiron keltirgan tulki ustidan tovuqlarning qoziga arz qilishi bilan bog`liq
voqealar tashkil etadi. Majoziy usulda bitilgan ushbu ertakda birinchi qozi Arslon,
tovuqlarning arz- dodini tinglagan qozi xaqiqatni ayon qilish uchun tulkini
so`roqqa chaqiradi.
Paydo bo`ldi guv tulki,
31

Yetmish yeti bukilib,
Qo`ltig`ida paryostiq,
Ta`zim qildi yukunib.
-Davlatingiz bir umr,
Bolsin bekam, ziyoda.
( Oqbo`ra to`lqinlari, 82 ).“ ”
Ayyor, hushomadgo`y tulki men tovuqningh go`shtiga emas, patiga
o`chman, chunki men yostiqdo`zman, mana tovuq patlaridan sizga atab paryostiq
tikdim, deya paryostiqni qozining yonboshiga suyaydi. Yegan og`iz uyalar
“ ”
deganlaridek, sovg`a- salom olgan qozi ishni tekshirtirishni orqaga tashlaydi va
shu bilan tulki qutulib qoladi:
Kun ortidan tun o`tib,
Falak charxi aylandi.
Bu orada Qashqir
32

Qozi qilib saylandi.
Tovuqlarni endi bu qozi haqiqatni ro`yobga chiqarar, jinoyatchining
jazosini berar degan umidda Qashqirga murojat qiladilar.Tulki yana eski usulini
qo`llaydi, bu qoziga ham paryostiq sovg`a qilib, qutulib qoladi.
Biroq xalq og`zaki ijodida ko`plab ertagu dostonlarga xos bo`lgan, bir ishni
amalga oshirish uchun uch marta urinish an`anasi ham mavjud. T.Adshboyev
adabiy ertagida ham ushbu an`anaga qat`iy rioya qilinadi:
Tovuqlar tavakkal deb bu qoziga ham keladilar, So`roqqa chaqirtirilgan
tulki yana paryostiq qo`ltiqlab kelib, eski xushomadini boshlaydi. Biroq bu qozi
parrandalar avlodidan, yani, tovuqlarning uzoq qarindosh- urug`i. Shu sababli ham
u
deya farmon beradi va xalq ertaklarida bo`lganidek,
Aslida ushbu adabiy ertakda ko`tarilgan mavzuning o`zi ham nihoyatda
an`anviy bo`lib, yaxshilik bilan yomonlik, mazlum bilan zolim o`rtasidagi mangu
Kun ortidan tun o tib,’
Falak charxi aylandi,
Vaqti kelib bir Tayg on
’
Qozi qilib saylandi Kun ortidan tun o tib,
’
Falak charxi aylandi,
Vaqti kelib bir Tayg on
’
Qozi qilib saylandi
33 Bu makkorni hoziroq
Qirga quvib chiqinglar,
Tulki zoti uchrasa,
Tutib somon tiqinglar , -

“ Yaxshilar yetadi murodga, yomonlar
qoladi uyatga
” maqoli singari qissadan hissa
chiqarishga undaudi

kurashni aks ettiradi, ertangi yaxshi kundan umidvor qiladi. Ertak nihoyasidagi
Yengib chiqar nihoyat// Haqiqatu adolat”“ misralari haqiqat va adolat
tantanasining barqarorligi yanglig` jaranglab, yosh kitobxon qalbida kelajakka
umid tuyg`ularini chechak otishi bilan o`z ma`rifiy- tarbiyaviy vazifasini a`lo
darajada uddalay oladi.
Bundan tashqari bola katta bo`la borgani sari uning tishunchasi ham
kengaya boradi; hayotning dastlabki oddiy tasvirlari, voqea- hodisalarning soda
to`qnashuvlari toboro keskinroq to`qnashuvlar tarzida namoyon bo`la boradi;
odamlar o`rtasidagi munosabatlar ham chuqurlashi,, murakkablashib boradi,
o`qigan ertagu masallardagi jonivorlarning gap- so`zlari insoniy munosabatlarga
o`xshay boradi, bola ham endi tulki emas, tulkisimon odamlarni tasavvur qila
“
boshlaydi . Bolalarda asta- sekin aldoqchi, hiylakorlar va uni fosh qiluvchi,
”
keltirmoqchi bo`lgan ziyonning oldinio olish- adolatli, vijdonli, bahodir kishilar
haqida fikr tug`iladi, ularning o`rnida o`zlarini ko`ra boshlaydilar Demak,
shoirning ushbu ertagi shu jihatdan ham yosh kitobxon fikrlash tarzini
shakllantirish, hayotda oq- qoraning, yaxshi- yomonning farqiga boorish,
mazlumlarning yonini olish, adolatli bo`lish tuyg`ularini o`stirishga xizmat qiladi.
Oltin yolli tulpor qissasida Olabuqa qishlog`idan o`n chaqirim naridagi
“ ”
Chotqol tizma tog`larining etagida joylashgan, chor atrofi archazorlar kiprik misol
“
to`sgan Tulpotqo`l afsonasi tilga oilnadi. Ertakning xalq og`zaki ijodida
”
aloqadorligini shoirning o`zi ;
Ushbu ertak momolardan
Meros bo`lib qolgandir.
Tolporqo`lning afsonasi
Es- hushimni olgandir - ( Oqbo`ra to`lqinlari , 92),
“ ”
deyish bilan e`tirof etadi.
Bu adabiy ertakda inson tabiatidagi azaliy ochko`zlik, boriga qanoat
qilmaslik oqibatlari nihoyatda ishonarli, ta`sircha tasvirlangan. Chotqol tomondan
baytalni yeldirib ovuliga qaytib kelayotgan cholning ayni peshin chog`ida
To`lporqo`l bo`yiga yetib kelishi keying voqealar janrining tabiiyligini ta`minlash
34

bilan e`tiborga sazovor. Chunki chol issiqdan tolganligi sababli ko`lning yam-
yashil qirg`og`I salqinida dam olish ehtiyoji bo`lishi tabiiy. Bundan tashqari esa u
peshin nomozini o`qib olishi kerk edi. Xullas, chol nomoz o`qishni boshlaydi. Shu
payt ko`lning o`rtasidan oltin yolli tulpor chiqib, ko`kka sapchib, pishqirib, ko`zi“
yonib , saylanib, bo`z baytal atrofidan uch bor aylanadi;
”
Cho`pon esa beg`am, befarq,
Ibodatin buzmasdan-
Turib boqsa duldul ayg`ir,
Sho`ng`idi ko`l qatiga.
Xalq ertaklarida kambag`al odamning mol- davlatga ega bo`lishi ,oadtda,
tasodifiylik elementi orqali ro`y beradi. T.Adashboyev adabiy ertagida ushbu tasvir
usuli ham aynan saqlab qolingan; oradan o`n ikki oy o`tib, cholning baytali oltin
yolli qulun tug`adi. Kutilmagan bu holdan chol hang-mang. Ertagona tasvirning
navbatdagi usuli sahnada cholning mol- dunyoga hirs qo`ygan kampiri kirib kelishi
taqozo qiladi. Kampir yana bitta shunday qulunli bo`lish dardida qaysar cholni
avrab- aldab, To`lporko`lga qayta borishga ko`ndiradi. Chol baytalini minib, ko`l
tomonga yo`l oladi, oltin yolli toychoq ham onasining ketidan qolmay, ularga
ergashadi. Chol yana avji peshin chog`ida ko`l bo`yiga yetib keladi va :
Yozdi shoshib choponini
Olib ollmay tahorat.
Chol shunchaki nomi uchun,
Namoz o`qib o`tirar,
Oltin yolli ot tashvishi,
Yuragini o`pirar.
Bu galgi voqealar rivoji boshqacharoq kechadi. Ko`ldan chiqqan tulpor
toychoqning bo`ynidan tishlab, o`zi bilan kol ostiga olib ketadi. Chol esa
barmog`ini tishlab qolaveradi. Ertak voqealari mantiqan asosli, ishonarli. Chunki
35

dastlabki sarguzash tasodifan yuz bergan, cholning tahorat olishi, namozini
buzmasligi, ko`ldan chiqqan tulporga e`tibor bermasligi ham tabiiy. Demak,
bechora cho`ponga Ollohning rahmi kelib, g`ayritabiiy ravishda o`z marhamatini
inoyat qilgan edi. Ikkinchi sarguzash esa zo`rma- zo`rakilik, ochko`zlik, boriga
qanoat qilmaslik oqibati. Shoir cholning peshin namoziga chala tahorat olib
o`tirishi, hayoli ham namozda emas, ko`ldan chiqishi kerak bo`lgan oltin yolli
tulporda ekanligini ta`kidlamaydi. Mol dunyoga hirs qo`ygan kampirinig
ta`magirligiga qarshi chiqolmagani, unga qo`shilib niyati buzilganligi uchun chol
ham jazosini olishi boridan ham ayrilib, ikki qo`lini burniga tiqib qolaverishi
ertakning mantiqiy yakuni. Demak, T.Adashboyev ushbu ertagida xalq og`zaki
namunasining obrazlari, tasvir usullari hamda obrazlar taiqinini imkon qadar o`z
aylantirib, yosh kitobxon qalbida halollik, poklik urug`larini ekadi.
Roston xola - doston xola ertagi to`qson yoshni qoralagan Roston“ ”
kampirning holicha saqlab qolishga harakat qiladi, xalq ertagini she`riy yo`lda
adabiy ertakka chorpoyada yig`ilgan nevara- evaralariga turli- tuman ertaklar aytib
berishi ta`rifi bilan boshlanadi. Rostdan ham momolari- buvilaridan g`aroyib
ertaklar eshitib katta bo`lmagan bola topilarmikan dunyoda?! Bola zoti borki,
ertakka o`ch, buvisi bir ertakni aytib tugatsa, ikkinchisini ayting, deb turadi.
Roston kampirning nevara- evaralari ham shunday. Ular orasida ayniqsa, osmon
bola” yulduzlarga o`ychan boqib, uchqur hayol- duldul otda ko`klarga parvoz
qilayotgan Sulton:
“
Qancha sirlar yashiringan
Koinotda?!
Ko`k toqining dasturxoni
Ochiq, yoziq.
Qaydan kelgan, Somon yo`li ,
” ”
Oltin qoziq - ( Jo`nataman quyoshni , 74)
“ ” “ ”
deya, shu ertakni aytib berishni buvisidan iltimos qiladi. Shu tariqa buvisining yeti
yoshdan yetmish yoshgacha barcha halol ishlab, ahil yashayotgan, Zuhro yulduz
36

boshliq qabila va ularning ahilligini ko`rolmagan yeti qaroqchining bexosdan
qabila ustiga bostirib kelishi, tinchini buzishi oqibatlarihaqidagi ertagi boshlanadi.
Ushbu tasvir usuli ertak voqealari rivojining tabiiy oqimini ta`minlashi nuqtai
nazaridan ham e`tiborga sazovordir.
Shoir yulduzlarning nomi bilan bog`liq xalq rivoyatlarini o`rinli qo`llab,
xalq orasida Zuhro, Somon yo`li, Yetti qaroqchi, Ho`kizboqar, Tarozi, Aravakash
nomlari bilanyuritiladigan yulduzlar turkumlari haqida o`ziga xos ma`rifiy ertak
yaratgan. Bosqinchilar (Yetti qaroqchi) bostirib kelishi bilan xalqning tinch
turmushi buzilishi, barcha tinch joy , panoh izlab qochib qolishi, Ho`kizboqar
yo`lda somonlarni sochib borishi, (somon yo`lining paydo bo`lishi), Aravakash
otdan makka donlari sochilib yulduzlarga aylanishi (yulduzlarning paydo bo`lishi),
barcha narsaning maromini saqlab turgan Tarozi ham o`z ishini yig`ishtirishi“ ”
tasvirlari syujetdagi jonlilik va fikrning tadrijiy takomilini ta`minlaydigan ertagona
syujet liniyasining bir- birini taqozoz qiladigan izchilligi maxsulidi. Albatta, bu
yulduz va yulduz turkumlari haqida ilmiy ma`lumotlarni o`quvchi maktabida,
astranomiya darsida o`qituvchidan oladi. Ular haqidagi rivoyatlari asosida
yaratilgan ushbu adabiy ertak esa xalqning koinot sir- asrorlari haqidagi ibtidoiy
tasavvurlari haqida ma`lumot berishi hamda u7ndan kelib chiqadigan ma`rifiy
tarbiyaviy ahamiyati bilan yosh kitobxon ma`maviy olamini boyitishga xizmat
–
qiladi.
Qismat balladasi T.Adashboyevning mustaqillik davri ijodiga taaluqli.
“ ”
Balladada hikoya qilinishicha, 1990 yilda Qrimning To`ng`iztog` qishlog`ida dam
olayotgan paytida shoir bir arman va turkman ijodkori bilan do`stlashib qoladi
hamda ularga Timurnoma kitobini sovg`a qiladi. Temurnoma bahona, arman
” ”
shoiri Yuriy Saakman Amir Temur haqidagi bir afsonani aytib beradi. Ballada
o`sha afsona asosida yaratilgan.
Ballada syujet liniyasini tashkil qiladigan voqealar oqimi tabiiy
izzchillikdagi ikki manzaradan tashkil topgan. Birinchi manzara Sohibqiron Amir
Temur Tabrizga yurish qilgan paytida Hayastonni yengib, Arpali degan joyga
yetganida bug`doyzorga sarak (boshoq) terib yurgan chol- kampir va boshoqlarni
37

to`qmoq bilan yanchayotgan ikki nevarasini ko`rib qolishi, ular bilan salomlashib,
sabr- toqat tilashi, chol sarkardani ko`rgach, sochlarini atala- umoch bilan
saylashi va Amir Temur yigitlarini cholga biir kun yordam berish va somon
to`plashga buyurishi, lashkar terib,yanchgan arpa- bug`doy cholning hovlisiga
sig`may ketishi va saharda lashkar o`z yo`liga ravona bo`lisi tasviridan iborat.
Ikkinchi manzara, oylar, yillar o`tib, Amir Temur Lashkarining yo`li yana
Araratdga Arpali tomonga tomonga tushishi va sohibqiron o`sha cholning hol
ahvolidan xabardor bo`lay deb, ikki choparni ovulga jo`natishi, kampir choparlarni
chorbog`iga yo`latmasligi, qarg`ay- qarg`ay darvozani tambalab, uyiga kirib
ketishi, shundan keyin cholni ko`rgani hukmdorni o`zi borishi, ko`zini shira
bosgan cholning burni osmonda, nimadandir domangirligi, ulg`ayib, davangir
yigatlaega aylangan yigatlar esa, Amir Temurga o`dag`aylab chiqib kelishlari
hamda bu holdan darg`azab bo`lgan sohibqiron chol ovulining ko`lini ko`kka
sovurtirishi tasviridan iborat.
Asarning e`tiborga sazzovor jihati shundaki, shoir Amir Temur dushmanga
qarshi qo`shin tortar ekan, oddiy xalq bilan emas, lashkar bilan jang qilishi, biro
qurush o`z nomi bilan urush ekanligi, o`rmonga o`t ketsa, ho`lu- quruq barobar
yonganiday, urush paytida oddiy xalqning ahvoli ham yomonlashuvi, bola-
chaqasining rizqi debekkan ekin- tekini lashkar oyoqlari va otlarning tuyoqlari
ostida nobud bo`lib rizqdan judo bo`lishi, shu sababli ham dalada mashoq terib
yurgan chol- kampir va ikki norasida nevarasiga ko`zi tushgan ulug` hukmdorning
ulardan hol- ahvol so`rashi, sabr- toqat tilashi, chol dasturxonga qo`ygan bitt
ko`mach va soqchilarga bergan bir ho`plamdan bergan atala- umochi evaziga
butun lashkarini cholaga bir kunlik yordanga tashlashi singari sohibqironning
insoniy qiyofasini ko`rsatadigan tasvirlarga alohida e`tibor beradi. Albatta, Amir
Temur yurishlari chog`ida har qanday harbiy yurishda bo`lgani kabi arman yurti,
xalqi ham ko`p aziyatlar chekkan. Biroq oddiy xalq hech qachon ezgulikning
kichigini ham, kattasini ham esidan chiqarmaydi. Sohibqironning kambag`al chol-
kampirga va ularning nevaralariga ko`rsatgan ulug` himmati, afsonada o`zining
qanchalik haqqoniy ifodasini topgan bo`lsa, urush paytining og`ir kunlarida ulig`
38

hukmdor sahovati bilan uyi bug`doyga to`lgan, kutilmaganda ega bo`lgan boylik
ko`zini shira bosgan chol- kampir va nevaralarning noshukurligi, yaxshilikni
bilmasligi oqibatida Amir Temur farmoni bilan ovulning kuli ko`kka sovurilishi
ham asarda shu qadar holis tasvirlangan. Shu sababli ham afsoninig xulosasi Amir
Temurni emas, ochko`z yaxshilikni bilmaydigan cholni qoralaydi. Chunki, Amir
Temur cholni ko`rishga ikkinchi marta kelganida, uning uyiga mehmon bo`lish,
ziyofatini yeyish uchun emas, balki urush kasofati bilan boquvchisiz qolgan
oilaning hol- ahvolidan xabar olishdek insoniy burchini o`tash uchun kelgan edi.
Mustaqillik sharofati bilangina uning davlatchiligimiz tarixida tutgan
muhim o`rni, markazlashgan davlat yaratish borasidagi ulug` tashkilotchilik
faoliyati va insoniy fazilatlari haqidagi haq gapni aytish imkoniyati yaratildi.
T.Adashboyevning Amir Temur haqidagi arman afsonasiga asoslangan
balladasi esa sohibqironning haqqoniy timsolini yaratish borasidagi muvaffaqiyatli
izlanishlardan biri sifatida o`zbek bolalar adabiyotini yaratishga xizmat qiladi,
yosh kitobxonlarga ulug` jahongirning insoniy fazilatlari haqida haqqoniy
ma`lumot berishi bilan o`ziga xos ma`rifiy- tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi.
39 II BOB. Vatan va tabiat manzaralari hamda Vatanparvarlik
g oyasi talqinining o ziga xosliklari.’ ’
2.1 She rlarda Vatan va milliy qadriyatlar tasviri
’ .

Bolalar adabiyoti yosh avlodni eng yaxshi insoniy tuyg`ular ruhida
tarbiyalashda, bolaning beg`ubor qalbida go`zallikni anglash va asrab avaylash
tuyg`ularini shakllantirishga mas`uldir. Shunday ekan ijodkorning qalb- qo`ridan
yaralgan har bir satr, har bir misra ana shu ulkan maqsadlarda xizmat qilishi,
ularning qalbida o`zi tug`ulib o`sgan, kindik qoni to`kilgan tuproqqa mehr-
muhabbat tuyg`ularini shakllantirmog`i lozim.
T.Adashboyev bolalar adabiyotining vazifasi nimalardan iborat ekanligini
juda yaxshi biladi va ijodida shunga to`la amal qiladi. Shu sababli ham shoir
asarlarining mavzu ko`lami juda keng. U, avvalo, vatanparvar shoir, kindik qoni
to`kilgan tuproq uning tog`u toshlari, qiru adirlari, dala dashtlarini o`z asarlarida
to`lib toshib kuylaydi, Vatan tarixi, uning shonli va qayg`uli sahifalarini ushbu
tarixda o`z o`rniga ega bo`lgan buyuk ajdodlarimiz hamda kamtorona mehnatkash
dehqonu hunarmandlarning mehr bilan yaratilgan timsoli doimo shoir asarlarining
markazida turadi. Shuningdek, millatning eng asosiy belgilaridan biribo`lgan ona
tilini qadr- qimmatini ulug`lash, sharaflash ham ijodkor asarlarida alohida o`rin
tutadigan mavzulardan. Chunki, shoir uchun eng qadrli narsa
Ayniqsa, istiqloldan keyin T.Adashboyev ijodida bu mavzular talqini
yanada o`zgacha tus oldi, istiqlol uning qalb qo`rida saqlanib yotgan hissiyotlarni
barilla namoyon etish, kindik qoni to`kilgan muqaddas tuproq, uning tarixi ming
yillarga borib taqaladigan qanchadan- qancha qadriyatlarni, jahon ilm- fani,
40 ONA - VATAN, ONA- XALQ, ONA TILI. Bunday asarlarni
yaratishdan asosiy maqsad esa o sib kelayotgan yosh avlodni ’
ona-vatanga, ona- xalqqa, ona- tiliga , ota- bobolar ruhida mehr-
muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash, ular qalbida munosib
avlod, farzand bo lsh tuyg ularini shaklllantirish.
’ ’

madaniyati tarixida alohida o`rin tutadigan ulug` ajdodlari haqida to`lib toshib
kuylash imkoniyatini yaratdi. 2003- yida chop etilgan Orzularim - qo`sh qanotim“ ”
saylanmasida jamlangan ushbu ruhdagi ko`plab she`rlarni avvalgi to`plamlarga
kiritilgan she`rlar bilan qiyoslash shoir ijodida tom ma`noda yangi bosqich
boshlanganligidan dalolat beradi. Uning tug`ulib o`sgan ona qishlog`i ta`rifiga
bag`ishlangan Saif Bulon , yarim asrdan ko`proq umri kechgan O`sh shahri
“ ”
madhida bag`ishlangan Qarog`im O`sh , mustaqillik madhiyasi bo`lmish Zar
“ ” “
uqali , ulug` ajdodlarimiz madhiga bag`ishlangan Yassaviy madhiyalari kabi
” “ ”
o`nlab she`rlari faqat mustaqilllik sharofati bilangina nashr yuzini ko`rdi, shoir
qalbining eng to`ridagi muqaddas his tuyg`ular safatida kitobxon qalbiga ham
ko`chib o`tish, uning qalbiga ham yolqin yoqish, tug`yon ko`tarish imkoniyatiga
ega bo`ladi.
T.Adashboyev ushbu ulug`vor maqsadlarda xizmat qiladigan barkamol
asarlardaa boy adabiyotimiz adabiy an`analarini bugungi adabiyotimizda
muvaffaqiyat bilan davom ettirayotgan o`ziga xos ijodkor ekanligi uning deyarli
barcha asarlarida yorqinnamoyon bo`ladi. Jumladan, shoir Saylanma sining Ona
“ ” “
Vatan nomli birinchi fasli Vatan fasliga bag`ishlangan she`rlarini qamrab oladi. U
”
fasl avvalidagi bag`ishlovida
Ona Vatan
Durdona Vatan
Kindik qonim to`kilgan go`sha
Menga Ka`ba,
Yagona Vatan!
Bobolardan merossan- qadim
Bag`ishlovni senga atadim, -
( Orzularim qo`sh qanotim , 11).
“ ” –
der ekan, bu gaplar shunchaki ta`rif tavsif emas, balki shu yurt farzandining yurak
qa`ridan jo`shib chiqqan dil sadolari.
41

Shoirning Ona - Vatan-kindik qoni to`kilgan tuproqda , muxtasar bo`lsa
mazmunan shu qadar po`rhikmat emas, balki uning yakkayu yagonaligi,
bobolardan meros qolgan-ko`z qorachig`iday azizu- mukarramligini ta`kidlovchi”
qalb qo`ridan otilib chiqqan jo`shqin sadodir.

der ekan, bu satrlarda qiyosi yo`q bu tuproqning ``qutlug xola`` , aziz diyor , pok
“ ” “
ostona sifatlashlari yosh kitobxon qalbida Ona Vatan muqaddasligi tushunchasini
”
shakllantirish va mustahkamlashga xizmat qiladi, Vatan tuprog`ini ko`zga surtish
(tavob qilish) shunchaki gap emas, o`zining ushbu tuproq farzandi deb
hisoblaydigan har bir kishini dastlabki insoniy burchi ekanligini ta`kidlaydi, qadim
O`rganch, Buxoro, Samarqand, O`sh, Kesh, Toshkent sibgari olamga mashhur ,
42 Sen tug ilgan Qullug xona,
’ ’
Aziz diyor, Pok ostona
Kesh, Farg ona, Qadim Urganch
’
Shu durdona qadim Tshkent,
Asal- qandim.
O sh, Buxoro,
’
Samarqandim
Qiyosi yo q,
’
Senu menga
Bu yagona
Vatan- Ona.
Shunday go zal
’
Ulug yurtim,
’
Tuprog ini ko zda surtgum, -
’ ’
( Orzularin- qo sh qanotim , 12)
“ ” ’

$jahon tarihi va madaniyatining beshigi bo`lgan shaharlari bilan faxrlanish his- tuyg`ularini uyg`otadi. Tuproq she`rida avlodlardan meros bo`lib qolgan , bobolarning qon va“ ” “ ” ” teri tomgan , qotilni ham , botirni ham sukut saqlab, ehtiyotlab, o`z bag`riga ” “ olgan bu tuproq mo`tabaru mukarram onamiz ekanligi tuyg`usi har bir kitobxon ” ongida singdiriladi. Zero, T.Adashboyevning o`lkamizning tarixiy joylari va betakror tabiat tasviriga bag`ishlangan she`rlarida , Ona Vatan kindik qoni to`kilgan muqaddas tuproqqa mehr- muhabbat tuyg`ulari ming yillik qadriyatlarimizga shu qadar samimiyat bilan yog`orilganki, bu dilnavoz satrlar yosh kitobxon qalbida bir o`qishda jo bo`ladi. Aslida vatanimiz tarixi va tarixiy joylari tasviriga bag`ishlangan she`rlar T.Adashbiyev ijodining dastlabki pallalaridan alohida o`rin tutadi. Jumladan O`sh “ ” she`rida shoir O`sh shahrini ta`riflar ekan, shaharda yashab o`tgan, kindik qoni to`kilgan, poyqadami tekkan ulug` zotlarni, tog` toshlari, daryo- adirlarini, tarixiy joylarini birma- bir tilga oladi: Huvaydoning nazari tushgan, Seni Vatan aylagan Bonu. Ayri tushib Andijonidan, Shoir Mahjur kuyladi yonib ( Arslonbob afsonasi ,13). “ ” T.Adashboyev hayoti va ijodining katta qismi O`sh shahri bilan bog`liq. Shu boisdan ham u o`zining Chorak asr shahri O`shda ligini shukrona bilan tilga “ ” oladi, Uning mehri qalbimda jodir , - deya faxrlanadi, go`zal Baroko`h (Sulat\ “ ” ymon) ko`li va unda Mirzo Bobur qurdirgan Oq saroy nomli hujra shahar “ ” ko`rkiga ko`rk qo`shganligini tarannum etadi. Oq saroyni saqlay olmadik deya “ ”” ” afsus chekadi. O`shlik buyuk geolog olim Habib Abdullo ruhidan madad so`raydi. Bag`rim butun, do`stlarim bisyor , deya qoniqish hissini namoyon qiladi. Xullas , “ ” ushbu she`r Turkistonning qadimiy, tarixiy shaharlaridan biri, ilm- ma`rifat va 43$

madniyat markazi sifatida nom chiqargan Ona shahri sha`niga bitilgan
madhiyasidir.
T.Adashboyevning keying davrda yaratilgan she`rlari orasida ajralib
turadiganlaridan yana biri Yassaviy zurriyotlari deb nomlanadi. Ushbu she`r tom“ ”
ma`nodagi istiqlol mevasidir. Chunki, azim Turkiston tuprog ining Xo`ja Ahmad
”
Yassaviyday ulug` farzandi uchun mo`tabar Hikmatlar ini ko`zga to`tiyo deb
“ ”
ta`riflash , turkistonni Turk qavmining qutlug` sajdagohi deb tavsiflash faqat
“ ”
mustaqillik tufayligina mumkin bo`ladi. Shoir mustaqillik tuhva qilgan ushbu fikr
erki, fikrini izhor qilish erki, ne`mati sharofati bilan to`lib toshib kuylar ekan,
she`rini yosh kitobxonga:
Turkiston deb atalmish,
Qadim yurtning farzandi.
Bilgin yeti otangni,
Sen kimning asal- qandi?
( Orzularin- qo`sh qanotim , 146).
“ ”
degan murojot bilan boshlaydi.
Avvalo shu murojotning o`zida katta hikmat bor. Chunki sho`rolar
mafkurasining asosy maqsadi xalqimizning minglab yillik o`tmishidan, tarixidan,
madaniyatidan, qadriyatlaridan mahrum qilish edi.
Shu sababli ham yetmish yildan ortiqroq vaqt davomida tinimsiz ravishda
dahriylik targ`ib etildi, diniy qadriyatlarimiz yo`qolib ketishga targ`ib qilindi, ming
yillik yozma adabiyotlarimizdan sho`ro mafkurasiga xizmat qilishi
mumkinligigina, ajratib olinib, qaychilanib, qirtishlanib, sosialistik realizm
“ ”
nazariyasi manfaatlariga bo`ysundirildi, XXasrning yangi adabiyotidan ham faqat
shu ruhdagi asarlar talab qilindi. Xullas, xalqimizni ,ayniqsa, yosh avlodniota-
bobolarini ta`nimaydigan, ularni inkor qiladigan sho`ro oktyabrlari, pionrlari va
komsomollari qilib tarbiyalashning barcha g`oyaviy qurollari ishga solindi. Bu
gaplar butun barchaga ma`lum. Lekin xalqning eng uyg`oq, og`zaki va yozma
adabiyotimizning barhayot an`analari bulog`idan suv ichib shakllangan ilg`or
44

vakillari hisoblangan ijodkorlar birinchi imkoniyat tug`ilishi bilan yana o`sha
sarchashmalarga murojot qildilar, yosh avlodni yeti ota-onasini taniydigan, ularga
munosib avlod qilib tarbiyalsh manfaatlariga xizmat qiladigan asarlar yaratishga
xarakat qildilar. T.Adashboyevning “Yassaviy zurriyodlari” she`ri ham o`z nomi
bilan yosh avlodni g`aflat uyqusidan uyg`otishga da`vat qiluvchi, ularni
Turkistonni olamni o`z aql- idroki bilan lol qoldirgan Forobiy, yugnakiydek alloma
zotlari, Xo`ja Ahmad Yassaviydek ma`rifat nuri charog`bonlari bo`lmish ota-
bobolarini tanish, ularga munosib zurriyodlar bo`lishga chorlashi bilan davr
talabiga hamohang , dolzarb mavzudagi ilmiy jihatdan barkamol faxriya asar
sifatida istiqlol davri o`zbek bolalar she`riyatida o`z o`rniga ega.
Binobarin shu Vatanda tug`ilib o`sgan, uning noz- ne`matlarini yeb- ichib
ulg`aygan, voyaga yetgan har bir inson uchun Vatan mehribon, mushfiq ona
ekanligini anglash tuyg`usi bolalikdanoq qalbda jo etilishi, qalb to`ridan o`rin
egallashi kerakligi tasviri Vatan va ulug` ajdodlarimiz madhi bilan hamohang
ravishda T.Adashboyevning ushbu she`rlariga ko`rk bag`ishlaydi, badiiy- estetik
va ma`rifiy- tarbiyaviy qimmatini belgilaydi.

T.Adshboyev ijodida alohida Orin tutadigan mavzulardan yana biri peyzaj
(manzara) lirikasidir. Shoir Vatan bahori, yozi, qishi, kuzi tasvirida qalv qo`rini
bag`ishlayddi. Shu sababli ham uning fasllsr tasviriga bag`ishlangan qaysi bir
sherini o`qimang, dilingiz yorishadi. Chunki shoirda Vatanning jazirama issig`I
ham, qahraton qishi ham tabiatni uyg`otuvchi, unga qayta jon beruvchi bahor ham,
to`kinchilik fasli bo`lmish kuz ham barchasi birdekqadrdon, birdek aziz. Shoir
ularning har biridan behisob go`zallik topadi, topgan go`zalligini betakror
o`xshtish va jonlantirish bilan bezaydi: yosh kitobxon ko`z o`ngida yorqin
namoyon bo`lgan o`sha go`zallikni uning qalbida joylashtiradi, kitobxonlarga
go`zallikni his qilish, qadrlash va go`zallikka munosib go`zal inson bo`lish
45 2.2 Tabiat va yil fasllari ta rifidagi she rlarda badiiy ’ ’
san atlar
’
.

hissiyotlarini uyg`otadi. Zero, shoir ijodida tabiat manzaralari Vatan qiyofasini“ ”
to`ldiruvchi bir ob`yekt, detalgina emas. Tabiat, shoir nazdida vatanning bir
bo`lagi, emotsional kechinmalarva inson kuch- qudratining asosi, nihoyat doim
yangilanib, barq urib turuvchi, hayot timsolidir.
Bundan tashqari adabiyot insonshunoslik bo`lar ekan, ijodkor qaysi
mavzuda asar yaratishidan qat`iy nazar, uning asari kitobxonni eng yaxshi insoniy
fazilatlar ruhida tarbiyalashga xizmat qilishi kerak. Shu ma`noda
T.Adashboyevning tabiat va yil fasllari ta`rifiga bag`ishlangan asarlari mohiyatiga
ham Ona - Vatanni ulug`lash, sharaflash, Vatan go`zalliklarini madh etish va yosh
kitobxon qalbida ushbu tuyg`ularni ko`chirish yotganligi tabiiy.
T.Adashboyev ijodida yil fasllsri tasviriga bag`ishlangan she`rlar juda
ko`pchilikni tashkil qilib, ularni har birida o`ziga xos fazilat toppish mumkin
…
Uning she`rlarida tabiat tom ma`noda jonlanadi, tinimsiz harakatda bo`ladi: qish
qorlarini supuradi, tinib- tinchimas shamol bulutlarni oldiga solib quvadi,
daraxtlarni sochlarini taraydi, yer g`ayratidan yaktagini yechib tashlaydi,
momoqaldiroq mushak-zambarak otadi, chaqmoq ko`kda yong`oq chaqadi, ob-
havo qosh- qovog`ini burkab oladi, quyosh kulib boqadi, bahor kelinchakday
bezanib, tog`dan tushib keladi, qaldirg`ach bayoz kuylaydi, barra piyoz naychalab
naychaladi va h.k. Masalan , “To`rt fasl
” she`rida shoir har bir faslning o`ziga xos
go`zalligi tasviriga bittadan to`rtlik ajratgan. Biroq, shu birgina to`rtlikda han bir
faslning o`ziga xosligi yosh kitobxon ko`z o`ngida yorqin namoyon bo`la oladi:
Bahor qutlar olamni,
Mushak otar zambarak.
Bargak taqqan sochida,
Boshida gulchambarak.
Shamol quvar bulutning,
Uvada-yu, paxtasin
Mehnatkash ter g`ayratdan,
Yechib tashlar yaktagin.
46

Burkab oladi ob-havo,
Birdan qovoq-qoshini,
Janub sari turnalar,
Jo`nab qoldi shoshilib .
Hademayin qor tushib,
Kirza etik g`archillar.
Tinim bermas chanaga,
Endi Shokir, Barchinlar.
( Jo`nataman quyoshni ,13).“ ”
Shoir dastlab bahorni tom ma`noda jonlantiradi: u sochiga bargak taqib,
boshiga gulchambar qo`ndirib olgan go`zal qiz qiyofasida namoyon bo`ladi.
Ikkinchi o`ziga xoslik Bahorda chaqmoq chaqib, momoqaldiroq guldirab yomg`ir
kelishida namoyon bo`ladi. Shoir uni bayram qutlovi munosabati bilan
zambaraklar otgan mushakka o`xshatadi va bundan matnda yashirin aslida bahor
“
kelishining o`zi bayram, chunki tabiat uyg`onadi, qayta jonlanadi`degan,
yuqoridagilarni to`ldiruvchi, asoslavchi umumlashma , ya,ni xulosa paydo bo`ladi,
manzara ham ifodasini topadi.
Yoz tasviriga bag`ishlangan to`rtlikdagi birinchi o`ziga xoslik: shamol
jonlantirib, bulutlarning qolgan- qutgani (uvada, laxtak- o`xshatish, yirtilgan kiyim
bo`laklari)ni quvib solyapti. Odatda, yozda havo oachiq, bulutlardan holi bo`ladi,
juda bo`lganda osmonda parcha- parcha, bo`lak so`lak bulutlarni ko`rish
–
mumkin. Ikkinchi o`ziga xoslik issiq(yoz)da berilib, g`ayrat bilan, terga botib
ishlayotgan odam yengidagi yaktagini ham yechib tashlaydi. Yaktak, aslida,
dehqonga ishora. Demak, bu to`rtlikda yer ham jonlantirilayapti. Undan tashqari
yozda turli- tuman o`simligu- ko`chatlar ekiladi, yani, undan mo`l hosil olinadi.
Demak, yer g`ayrat bilan ishlayapdi. To`rtlikda yozning yaxlit manzarasi namoyon
bo`ladi, deyishga asos bor.
47

Kuz ta`rifiga bag`ishlangan to`rtlikda ob - havo jonlantirilayapdi. Xalqda
xafa odamga nisbatan qosh- qovog`ini burkab oldi, qosh- qovog`idan qor“
yog`ayapdi degan ifodalar bor. Demak, qosh- qovog`ini burkab olgan ob- havo
”
kuzda dam- badam yog`ib turadigan yomg`irga va yaqinlashib kelayotgan qorga
ishorat. Turnalarning janub sari shoshilib jo`nab qolishi ob- havo sovushi belgisi.
Bularning barchasi birlashib, kuz obrazini yaratadi.
Qish tasviriga bag`ishlangan yakuniy to`rtlikda qishning asosiy belgilari-
qor va sovuq tushishidir. Chunki, etik, odatda, havolar sovub, qor yoqqanida
kiyiladi. Shokir, Barchinlarning endi chanaga tinim bermasligi rsa she`r adresati
belgisi. Demak, she`r bolalarga mo`ljallab yaratilgan. Qish ular uchun maza qilib
chana uchish belan xarakterli. (shu o`rinda kirza etik ifodasi e`tiborga sazovor.
“ ”
kirza rus tilidagi kerz ning o`zbekcha shakli, yani, ishda kiyiladigan odam
“ ” “ ”
etigi.Bu ifoda she`r yaratilgan davrdan dalolat beradi. Chunki, u paytlarda qishloq
bolalarining aksariyati kirza etik kiyganida ham xursand bo`lib yuradi. Bu misol
asardagi birgina so`z ba`zan uning qachon yaratilganini aniqlashga imkon berishini
yana bir karra tasdiqlaydi). Xullas, she`rdagi manzaralar yil fasllari haqida yosh
kitobxonga qisqa va aniq taassurot qiladiki fasllsr ta`rifidagi to`rtliklar esa o`z
zimmasidagi badiiy vazifani bajara oladi.
Orzularim- q`osh qanotim saylanmasining qismi to`laligicha tabiat
“ ”
manzaralari va yil fasllari tasviriga bag`ishlangan bo`lib, unda shoir xali tugal
”
o`qilmagan noyob kitob bo`lmish o`rmonu- tog`lar , qir-adirlar, dala- tizmalar
”
go`zalligini qayta kashf qiladi, yosh kitobxon ko`z o`ngida butun borlig`ini
namoyon etadi.
Bu qismdagi Navro`z , Chilla chiqib singari bir qator she`rlar shoirning
“ ” “ ”
avvalgi to`plamlaridan ham o`rin olgan edi. Biroq bu she`rlar o`n marta chop etilsa
ham, eskirmaydigan, har bir avlod kitobxonga ona tabiatimiz go`zalliklarini
yangidan ko`z- ko`z qila oladigan tom ma`nodagi badiiyat mahsuli ekanligi bilan
ham qadrlidir, Zero,
Toblanib
Qish ayozida
48

Qaldirg`ochning
Bayozida
Tog`dan sollana-sollana tushib kelayotgan navro`z boshidagi
boychechakdan to`qilgan gulchambari-yu ona yurtga ta`zimi bilan tom ma`noda
bisotini, sepini yoyayotgan go`zal kelinchak qiyofasida namoyon bo`ladi.
Tahrir jarayonida dastlab bahor tushib kelar tog`dan ( Oqbo`ra“ ” “
to`lqinlari , 9) deb nomlangan she`rning sarlavhasi Navro`z deb o`zgartirilsa,
” “ ”
birinchi misra (Qorlar erib tuni bilan// Yerda yozib//, Yashi gilam//, Bahor erib
kelar tog`dan) qisqartirilib, uning o`rnida she`rda yakuniy misra (Fayz
ulashib,//Tong azonda,// Sumalaklar//, Doshqozonda//, Navro`z tushib kelar
tog`dan) qo`shilgan Ushbu tahrir o`zini to`la oqlaydi:” Sinchalakning bayozi deb
”
o`zgartirilishi Qaldirg`ochning bayozi deb o`zgartirilishi qaldirg`och bahorning
“ ”
haqiqiy elchisi ekanligi bilan manzaraga yanada hayotiylik baxsh etsa,
Doshqozondagi sumalaklar istiqlol sharofati bilan qayta tiklangan milliy
“ ”
qadriyatimiz ta`rifi sifatida e`tiborga molik.
Xullas, T.Adashboyevning bolalarga bag`ishlangan she`rlaridagi tabiat
manzaralari tasviri yosh bola tabiatining o`ziga xosliklarini poetic idrok etish
nuqtai nazaridan e`tiborga sazovordir. Zero, shoir yaratgan tabiat
manzaralaritinimsiz harakatda: bu tasvirlarda barcha narsa jonlanadi, shamol
o`shqirib xushtak chaladi, buloq suvlari shildirab so`zlashadi, quyosh ham
xursandchiligidan kulib boqadi, hali qqo`rqqanidan rangi- tusi o`chadi, chaqmoq
ko`kka yong`oq chaqadiva h/k/ Bu tinib tinchimas o`zgaruvchan tasvirlar yosh
bola tabiatiga muvofiqligi bilan ham uning ko`ngliga yaqin, ruhiyatiga mos keladi.
Binobarin bu she`rlarning ko`ngilga yaqinligi ruhiyatiga mos keladi. Binobarin, bu
she`rlarning badiiy barkamolligi, muvaffaqiyati ham yuqoridagilar bilan
belgilanadi.
49 III BOB. SHOIR SHE RIYATIDA LIRIK QAHRAMON OBRAZI
’

3.1 Yosh bola xarakterini yaratishdagi o ziga xosliklar.
‘
.

Badiiy adabiyot insonshunoslik bo`lar ekan, uning markazida , avvalo,
inson obrazi turishi va xarakter yaratish obrazi inson o`ziga xosligini belgilovchi
asosiy jihatlar hisoblanishi ma`lum haqiqat. Umumadabiyotning ajralmas qismi
hisoblanadigan bolalar adabiyoti ham bundan mustasno bo`lmay, bolalar ijodkorini
o`ziga xos iqtidorini namoyish qiladigan asosiy jihatlardan biri xarakter yaratishda
namoyon bo`ladi. O`zbek bolalar adabiyoti va adabiy jarayon jamoaviy“ ”
monografiyasida 60-80 yillar she`riyatining yetakchi mavzulari haqida fikr
yuritilar ekan: Xayolchan, fikrlovchi, jamiyat va tabiat sirlarini tezroq bo`lib
“
olishga shoshilayotgan bolalar obrazi she`riyatimizga kirib keldi. Xarakterlisi
shundaki, shoirlarimiz qaysi mavzuda, qanday yoshdagi bolaga atab she`r
yozmasinlar, ularning diqqat markazida bolaning o`ziga xos olamini idrok qilish va
badiiy tahlil etishda intilish kuchli bo`ldi , deb ta`kidlanadi” Ayni shu davrda
bolalar adabiyotimizda kirib kelgan va bugungi kunda uning yetakchi
namoyondalaridan biriga aylangan T.Adashboyev ijodini kuzatish uning bu borada
ham serqirra ijodkor ekanligidan ham dalolat beradi.
Bolalar tabiatan hamma narsaga qiziquvchan, har bir narsaning qanday
paydo bo`lganini aniqlashda, masalaning mohiyatini anglashga intiluvchan
bo`ladilar. Shu boisdan ham yosh kitobxonga mo`ljallab yaratilgan eng yaxshi
she`rlarda bolalarning ushbu xususiyatlari turli jihatlari bilan namoyon bo`ladi.
Bundan tashqari, ijodkor asarlarini boalarga mo`ljallab yaratar ekan, uning asosiy
qahramonlari bolalar bo`lishi ham tabiiy. Chunki, kitobni o`qiyotgan bola asardan,
avvalo, o`zini, o`zi bilan o`y- fikri, dunyoqarash , izlanish- intilishlari bir xil
bo`lgan tengdoshlarini qidiradi. T.Adashboyev she`rlarida ham ana shunday yosh
qaxramon obrazlari alohida o`rin tutadi. Bu she`rlarda asrning lirik qahramoni
sifatida har biri o`ziga xos olam bo`lgan bolalar obrazlari asar markazida turadi,
asar syujeti ular tomonidan tasvirlanadi, bepoyon olamni o`z nigohi bilan
ko`rishga, uning turfa sir- asrorlarini o`zicha kashf qilishga, hayotda o`z o`rnini
50 III BOB. SHOIR SHE RIYATIDA LIRIK QAHRAMON OBRAZI
’

3.1 Yosh bola xarakterini yaratishdagi o ziga xosliklar.
‘
.

topishga intilayotgan yosh qahramonning ba`zan beg`ubor, bolalarcha quvlik,
ayyorlik, lekin asosiysi doimo izlanishda, o`sish ulg`ayishdagi qiyofasini shoir
mohir musavvir singari turfa yorqin buyoqlarda tasvirlaydi. Uning asarlarini yosh
kitobxonlarga manzur qiladigan jihatlardan biri ham shunda aks etadi.
Ijodkor bola obrazini , xarakterini yaratar ekan, yaratuvchilik ishqi bilan
yongan, kelajakda kim bo`lsam ekan? deb, ertaga umid ko`zlarini tikkan, orzu-“ ”
havaslar o`qishida yashayotgan bolalar obraziuning diqqat markazida bo`lishi
tabiiy. Zero, shoirning ana shunday she`rlari minglab tengdoshlari orasidan yosh
qaxramonlarni ajratib oladi, ularni fikrlashga, tinglashga, nazar tashlashga
o`rgatadi. Fikrlash ehtiyoji esa shaxsning kamol topishiga olib keladi. Tunda
“
uchgan yulduzni she`ri qahramoni ana shunday ulkan umidlar bilan yashayotgan
”
Nodir va Nosir ismli bolalar:
Nodir: Kosmonavt bo`lsam, oyga
Kaptar rasmin o`yardim
Nosir: Yer kurrasin bayroqdek,
Alvon rangda bo`yardim.
Nodir: Ona- Vatan mehriga
Ko`kdan boqib to`yardim.
Nosir: Marsga ekib handalak,
Do`stlar kelsa suyardim
Nodir: Tunda uchgan yulduzni
O`z o`rniga qo`yardim
Eh, attang, deydi, Nosir
Yoshmiz-da, hali ahir
( Olatog` bolatog` ,8).
“ ” –
Kosmanavt bo`lib, osmonlarga uchish, ko`klarni quchish, Oyu Marslarni
o`zlashtirish, tunda uchgan yulduzni o`z o`rniga qaytarib qo`yishdek ulkan orzu-
umidlar qurshovida yashayotgan bolalarning niyatlari pok. Nodir Oyga kaptar
rasmini o`ymoqchi, kaptar esa tinchlik ramzi, demak, bolakayning orzusi butun
olamga tinchlik barqaror bo`lishiga erishish: Nosir Marsga handalak ekib, do`stlari
kelsa, handalak so`yib, ularni mehmon qilmoqchi, demak, uning niyati ham
51

ezgulik. Dialogik nutq uslubiga asoslangan ushbu she`rda bolalarning o`zbekona
bag`rikenglik, mehmondo`stliktabiati ishonarli, samimiy satrlarda tasvirlangan.
She`r xulosasi bolalar hali yoshliklaridan ozgina afsuslansalar-da, beg`ubor orzu-
istaklari niyatlari pokligiga, qat`iyligiga kitobxonni ishontira olishi bilan e`tiborga
loyiq.
Kosmanavt she`ri qahramoni Akmaljon ham Nodir singari kosmanavt“ ”
bo`lib, bepoyon samolarda parvoz etishdek ezgu orzu-umidlar bilan yashaydi.
Uning skafandr va keta kiyib olib, raketaga kosmos bag`riga uchib ketishi tasviri
“ ”
yosh bolaning chek- chegara bilmas hayolot olami mahsuli sifatida diqqatga
sazovor. Aslida, kosmonavt bo`lishni orzu qilmaydigan bola bormi o`zi?!
Akmaljon ham ularning biri- kechayu- kunduz kosmonavt bo`lish niyati bilan
yashaydi. Uning tishidagi koinotga parvozi esa har bir hayolparast bolanikisingari
g`aroyibotlarga to`la- she`rda bolaning parvozi osmonu- falakdan turib ertaklarda,
kitoblarda o`qigan mashxur qahramonlarini , ularning tug`ilgan yurtlarida ko`rishi,
ularning barchasini hayronu- lol qoldirishi tasvirlari nihoyatda rangin. Shoir tush
epizodini o`rinli qo`llab, Akmaljonning koinotda parvozi va g`aroyib sayru-
sayohati haqida qiziqarli va ishonarli, asosiysi, hayolparast yosh bola xarakterini
tabiiy aks ettiradigan she`r yaratadi.
Har bir ijodkor o`z davrining farzandi bo`lar ekan, uning asarlarida
yashagan davrinafasi ufurib turishi tabiiy. Chunki, bir jamiyatda yashab turib,
undan tashqarida turib bo`lmaydi. Shu bilan birga ijodkor davrning vijdoni, degan
gap ham bor. Demak, shoir davr bilan hamnafas bo`lar ekan, uning quvonchu-
tashvishlaruga , yaxshi- yomoniga ham bab- barobar sherik. Uning asarlari ham
xalqning orzu- nafaslari, armonu dardlari bilanhamohang bo`lmog`i darkor.
T.Adashboyev asarlari haqida fikr yuritar ekanmiz, ular shu nuqtai nazardan ham
e`tiborga molik. Shoir asarlarida davr bilan hamnafaslik, avvalo, uning bolalik
xotiralariga bag`ishlangan hujjatli she`rlaridan boshlanadi. Zero, shoirning
“ ”
52 3.2 Bolalik xotiralarning shoir ijodida talqin etilishi.

.

bolalik davri og`ir kunlarda, ikkinchi jahon urushining mashaqqtli sinovlarida
o`tgan, shu sababli ham uning Og`limga , Hozirgi yoshlar , Zog`ora , Soxta“ ” “ ” “ ” “
buzoqcha , Fufayka , Qo`yma kalish , Sushilka , Tush bo`lib qolsin mayli ,
” ” ” “ ” “ ” “ ”
So`nggi jang , Bolalikdan bir lavha , Yo`lchi yulduz kabi she`rlarida
“ ” “ ” “ ”
bolaligining og`ir damlarini eslash, bir tomondan, uning bugungi tinch, farivon
kunlariga qiyoslashga asoslangan shukrona tarzida tasvirlansa, ikkinchi tomondan
o`sha og`ir kunlarni o`z boshidan kechirgan otaning farzandlariga, yosh avlodga
nasihati tarzida namoyon bo`ladi. Ayniqsa, O`g`limga she`rida shu ruh bo`rtib
“ ”
turadi:
Jang borardi yurtda qattol,
Kirza etik ko`rmay hatto,
Kir-chir ko`ylak, yoqavayron,
O`sgan edik bo`lma hayron.
Tufli qayda, boshlar yalang,
Zog`ora-yu, dumbul yerdik,
Atalaga shukur derdik.
O`zing bundoq ko`rgin o`ylab,
Qo`sh-qo`sh kostyum, sara kuylak.
Bizning yoshlik o`g`lim biroz
Og`ir o`tgan bilsang bu rost.
O`ylab ish qil, boshdan tortib,
Takasaltang bo`lma ortiq,
Har narsa mo`l, to`kin yurtim,
Tuprog`ini ko`zga surtgin.
( Olatog`- lolatog` , 21).
“ ”
Shoir qattol urush davrida boshyalang, oyoqyalang, boshoq terib, zog`ora-
yu dumbulni ko`zga surtib, atalaga shukur qilib o`tgan yoshlik davrini armon bilan
eslar ekan, qo`sh- qo`sh kastyum, sara ko`ylaklarga ega o`g`liga havasi kelishini
53

yashirmaydi. O`z bolaligining og`ir kunlarini bolasining farovon yoshligiga
qiyoslar ekan, o`ylab ish qil, takasaltang bo`lma, bu yaxshi hayotga munosib bo`l,
barcha narsa mo`l, to`kin yurtimizning tuprog`ini ko`zingga surt, debnasihat qiladi.
Biroq bu g`ashga tegadigan quruq pand emas. Yurt tuprog`ini ko`zga surtish,
to`tiyo qilish ifodasi esa, yosh avlod qalbida ham ushbi tuyg`ularni uyg`otishga
xizmat qiladi. Chunki, shoirning o`g`liga murojaati, aslida, barcha o`g`il- qizlarga
taaluqlidir. Hozirgi bolalar she`rida otasi urushga ketib, barcha ro`zg`or“ “
mashaqqatlari onasi bilan o`zining boshiga tushgan shoir bolaligining og`ir
manzarasi yanada yorqinlashadi:
Qirq beshinchi yil yozi:
Ust-bosh yupun- oq surup.
Yorilgan tovonimga
Onam piyozdog` surib
…
Tovonlarim zir qaqshab,
Ko`zlarimdan yosh tomar,
Oqshom ko`sak chuvirdik,
Yoqib olib toshponar.
( Oqbura to`lqinlari , 23-24).
“ ”
Satrlarida shoir bolaligining og`ir kunlarini o`kinch bilan tasvirlar ekan, bu
ayanchli manzaraning xaqqoniy tasvirlari ust-bosh oq surupdan tikilgan ko`ylak-
ishtongina iborat darajada yupunligi, yalangoyoq yurish oqibatida bolaning tovoni
yorilib ketganligi, tibbiyot xizmati onasining yorilib ketgan tovonlariga piyozdog`
surishidan iboratligi- kitobxon qalbini ham zirqiratibyuboradi. She`r yakunidagi
Hozir bo`lsa bolalar , // Volga bilan Zim haydar misralari taqqoslab bo`lmas
“ ” “ ” “ ”
darajadagi ikki yoshlikning haqqoniy qiyosi, bugungi tinch kunlardan farovon
hayotdan shukrona yanglig` jaranglaydi, yosh kitobxonni bu kunlarning qadriga
yetish, unga munosib bo`lmish ruhida tarbiyalaydi.
54

Bolalikdan bir lavha she`rida urush tugagan bo`lsa ham hali yaxshi“ ”
kunlarga ko`p qovun pishig` borligi , urushning og`ir oqibatlari, mehnatkash
xalqning og`ir ahvoli ro`y- rost tasvirlanadi:
Bahor kelib, yer haydalib,
Ilik uzilgan mahal.
Jo`ja tansiq, atala-ku
Oshdek suzilgan mahal.
Qattol urush oqibati,
Hali shashtdan tushmagan.
Omborlar ham qatron bo`lib,
Sichqon hassa ushlagan.
( Orzularim- qo`sh qanotim , 52).
“ ”
Misralarida shoir ilik uzildi”, yo`g`on cho`zilib, ingichka uziladi ,
“ “ ”
omborida sichqon hassa ushlagan singari mubolag`a san`atiga asoslangan xalq
“ ”
iboralarini o`rinli qo`llash bilan og`ir turmushning haqqoniy manzarasini yaratadi.
Ma`lumki, bahorning xalqona ta`rifi- ilik uzildi . ombordagi don- dun oxirigacha
“ ”
supurib- sidirib olinishini, sichqonlar ham ochligidan hassa tayanib qolishi singari
tasvirlarga urushning og`ir oqibatlari ham qo`shilib, nihoyatda nochor holat yuzaga
kelganligi manzaralarini tasvirlash bilan shoir o`sha o`tgan kunlarni yosh kitobxon
ko`z o`ngida yorqin gavdalantiradi. Onasining qo`shchilarga so`li unidan non
yopishi, asli otning yemi bo`lgan so`li unini qipiqdan tozalash uchun bir necha
“ ”
martalab elakdan o`tkazilishi tasvirlari og`ir hayot manzaralarini yanada
reallashtiradi. Shoir noilojlikdan qo`shchilarga so`li unidan non yopib berayotgan
onasining og`ir ahvolini tasvirlashda Noliy desa osmon yiroq satrlarida Osmon
“ “
yiroq- yer qattiq , degan hikmatini qo`llasa, o`zining nochor ahvolini tasvirlash
”
uchun bir o`rinda Olovdayin lov-lov yonib // Taqdirdan o`pkalayman , ikkinchi
” ”
o`rinda Xo`rlik esa zardoddayin,// Zimdan sizib boradi deya nihoyatda ta`sirchan
“ ”
o`xshatishlarni qo`llaydi. Bularning barchasi birgalashib, she`r badiiyatini
yuksaltirish, kitobxonga ma`naviy ta`sirini kuchaytirishga xizmat qiladi.
55

Orzularim - qo`sh qanotim saylanmasida shoir bu mavzuda alihida fasl“ ”
bag`ishlab, uni Do`stim, ziyrak kitobxonim,// Sizga bir gap aytaman//
“
Qishlog`imga brogan sayin,// Bolalikka qaytaman,// bag`ishlovi bilanboshlaydi.
”
Bu fasldagi she`rlar orasida , ayniqsa, Fufayka she`ri o`ziga xos ta`sirchan
“ ”
kuchga ega. 1947- yilning 9 mayida maktab hovlisida o`quvchilar yig`ilib, urushda
otasidan judo bo`lgan bolalarga yordam tariqasida fufayka (paxtalik katta to`n)
tarqatiladi. Alifbo sirasi bo`yicha familiyalar o`qilayapdi: Abdullayev, Abrorov
…
Xuruj qilar bezgagim,
Sillam qurib, zirqirab,
Qo`rg`oshinday zil yoshdan,
Kiprik nochor pirpirar. (60)
Fufayka tarqatilishi-ku, otasi urushda halok bo`lgan bolalarga, nochor
oilalarga hukumatning marhamati. Biroq, bola-bola-da, shu marhamat ham unga
og`irlik qiladi, busiz ham yarim ko`nglini yanada cho`ktiradi;
Zich soflarning orasin,
Asta surib, ochaman.
Menga navbat yetguncha,
Uyga qarab qochaman.
She`ridagi fufayka detail og`ir turmush tarzidagi hayotiylikni tasvirlashga
“ ”
xizmat qiladi. Shoir lirik qahramonning maktabda yordam tariqasida
tarqatilayotgan fufaykani olmay, qochib ketishini tasvirlar ekan, tasvir tiniqligi
manzarani yanada mukammallashtiradi. Yshbu holatni ko`z oldiga keltirgan har bir
yosh kitobxonning han tani zirqirab ketishi, ko`ziga yosh to`lishi aniq. She`rda
shoir o`z bolaligini esiash orqali yosh kitobxonning bolalarni otasidan, oilalarini
boquvchisidan judo qilgan qattol urushga nisbatan g`azab- nafratini oshirashida
bo`ladi.
T.Adashboyev ijodida alohida o`rin tutadigan mavzulardan yana biri onasiga
bag`ishlangan she`rlar tarzida namoyon bo`ladi. Shor 1976- yilda yozilgan
56

Onajonim non yopar , Boshlab , Yodgorlik , Yo`lchi yulduz kabi bir qator“ ” “ ” “ ” “ ”
she`rlarini mehribon onasi ta`rifiga bag`ishlaydi.
57

T.Adasboyev asarlarining mavzu kolami nihoyatda keng. Shoir asarlariga
xos asosiy jihat yuksak badiiyatga yug`rilgan ma`rifiylik- tarbiyaviylikda yorqin
namoyon bo`ladi. Uning miqdor jihatdan ko`lamdor, mavzu jihatdan rang- barang
va badiiyat nuqtai nazaridan barkamol ijodini o`rganish natijasida qo`yidagi
xulosalarga kelindi:
1. Shoir ijodida an`anaviylik, ya`ni ustozlar yo`lini davom ettirish hamda
xalq og`zaki ijodi an`analari asosida asarlar yaratish qanchalik sezilarli bo`lsa,
badiiy mahorat borasida tinimsiz izlanish, ustozlar bilan ijodiy musobaqa
jarayonida badiiy barkamollikka intilish ham shunchalik yorqin namoyon bo`ladi.
U Qudrat Hikmatdan puxta vazn, ohangdorlik va to`q qofiyalarni, har bir masra
ustida ishlash va manzara yaratish san`atini o`rganib o`zlashtirdi, an`anaviy
mavzularni go`zal badiiy san`atlarga yug`rilgan yangicha talqiniga hamda tasviriy
vosita va ifodalarga boy o`z uslubiga erishdi, sulton Jo`radan ma`rifiylik,
ta`limiylikni o`rganib va ijodiy rivojlantirib, ijodkor- murabbiy sifatida ma`rifiy-
ta`limiy yo`nalishdagi alifbe- she`rlar turkumini yaratdi.
2. Shoir asarlarida so`z qo`llash mahoratida aks etadigan milliylik maqol,
naql va hikmatli so`zlarning o`z o`rnida ishlatilishi, aniq maqsadda
yo`naltirilganligiga aks etsa, xalq og`zaki ijodidagi an`anaviy timsollar asosida
yaratilgan majoziy asarlari ijodkor kuzatuvchanligi , oddiy voqealardan xarakterli
umumlashmalar yarata olishi mahsuli bo`lib, ular ba`zan an`anaviy syujetning
qayta ishlanganligi, ba`zan esa mutloqo yangi kuzatish mahsuli ekanligi bilan
bolalar she`riyatimiz xazinasini boyitishga xizmat qiladi.
3. T.Adashboyev ijodida Vatanimiz tarixi va tarixiy joylari tasviriga
bag`ishlangan she`rlar alohida o`rin tutadi. Uning ushbu mavzudagi she`rlari
ma`rifat nuri charog`bonlari bo`lmish ota bobolarini tanish, ularga munosib–
zuryodlar bo`lishga chorlashi bilan davr talabiga hamohang , badiiy jihatdan
barkamol asarlar sifatida o`zbek bolalar she`riyatida o`ziga xos hodisa bo`ldi. Bir
58 X U L O S A

qismi sho`ro davrida yaratilib, keyinchalik qayta ishlangan ushbu mavzudagi
she`rlarda shoirning poetic mahorati o`z o`zini tahrir qilishga, har bir so`z–
zimmasiga muayyan badiiy estetik vazifa yuklay olishida ham namoyon bo`ladi.
4. T.Adashboyevning yil fasllsri va tabiat manzaralari tasviriga
bag`ishlangan asarlaridagi turli badiiy san`atlarni moxirona qo`llashga asoslangan
tasvir uslubi manzara mukammalligi va mukammalligini oshiradi, yuksak
badiiyatini ta`minlaydi, manzaraning o`quvchi ko`z o`ngida yorqin namoyon
bo`lishiga olib keladi. Shoir tabiat manzaralarini rangin bo`yoqlarda tasvirlar
ekan, uni avaylab asrash motivlarini ham deyarli barcha she`rlarida goh yashirin,
goh oshkora tarzda aks etadi. Bu tasvirlar yosh kitobxon qalbida go`zallikni his
qilish tuyg`ularini shakllantirish hamda ona tabiatning qadriga yetish, tabiat
go`zalliklarini asrab- avaylash ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi.
5. T.Adashboyev bolalar adabiyotining ma`rifiyligiga alohida e`tibor
beradi. Uning ko`plab she`rlari yosh avlodning bilim asoslarini egallashni jiddiy
niyat qilganliklari , yaratuvchanlik ruhi bilan o`nib- o`sayotganliklarining
xaqqoniy tasviriga bag`ishlanganligi bilan e`tiborga sazovordir. Shoir bunday
asarlarida ijodkor va murabbiy sifatida namoyon boladi, uning bolalarni o`ylashga,
fikr yuritishga chorlovchi she`rlari, ayniqsa, yuksak ma`rifiy ahamiyat kasb etadi.
6. T.Adashboyev she`rlarining qahramonlari yosh jihatidan turli- tuman,
shoir asarlarida bog`cha yoshidagi bolalardan o`smirlargacha bo`lgan toifa qanrab
olingan va yosh xususiyatlaridan kelib chiqib, har birining o`ziga xos tabiati
mohirona, ishonarli va tabiiy yaratilgan.
7. Shoir asarlarida quvnoq, yengil xajv bilan sug`orilgan misralar orqali
kichkintoylar dunyosi mahorat bilan tasvirlanadi, yosh bola tabiatidagi biroz
qizg`anchiqlik, salgina pishiqlik, quvlik, eng asosiysi esa, yorqin namoyon
bo`ladigan soddalik, beg`uborlik ular xarakterining o`ziga xosliklari sifatida
ishonarli, tabiiy aks ettiriladi.
T.Adashboyev jiddiy, hayotga teran ko`z bilan qaraydigan bolalar
xarakterini yaratish borasida ham o`ziga xos ijodkordir. Uning she`rlarida ota-
59

onalar yoniga kirib, og`irini yengil qiliv, ishlariga qarashayotgan mehnatsevar
bolalarga ham yalqov, ikkichi, bahonachi bolalarga ham alohida o`rin ajratiladi.
8. Bir qator she`rlarida shoirning grajdanlik pozitsiyasi yaqqol aks etib,
ijodkor bu asarlarida voqealarga faol munosabat bildiruvchi shaxs sifatida
namoyon bo`ladi.
Xususan, bolalik xotiralariga bag`ishlangan ko`plab she`rlarida urush davri
qiyinchiliklari shoirning o`z bolaligi bilan bog`liq tarzda xaqqoniy tasvirlanadi, bu
asarlar yosh kitobxonlarni bugungi tinch, farovon hayotning qadriga yetish ruhida
tarbiyalash manfaatlariga xizmat qilsa, xotira tarzidagi bir qator she`rlarida shoir
bir qator urush davri va bugungi hayotni taqqoslab, ota sifatida o`z farzandiga ,
shuningdek, yosh kitobxonlarga ham bu kunlarning qadriga yetish lozimligini
unga nasihat qilar ekan, bu pand- nasihat go`zal badiiyat qobig`ida tasvirlanadi.
60

1. Karimov I.A. Fan ravnaqisiz buyuk davlat qurib bo`lmaydi// Bunyodkorlik
yo`lida. 4-tom. Toshkent. O`zbekiston, 1996.
2. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat -yengilmas kuch. Toshkent. Ma`naviyat.
2008.
3. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.
-Toshkent. 2010-yil, 12-noyabr.
4. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini
yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. Toshkent.–
2011-yil, 21-yanvar.
5. Bolalar adabiyoti va zamonaviylik. Toshkent.Fan.1981.
6. O`zbek bolalar adabiyoti va adabiy jarayon. Toshkent. Fan. 1989.
7. Irisxo`jayeva S. Kichkintoylar olami. Toshkent. 1982.
8. Qahramonov Q. Adabiy tanqid va o`zbek bolalar adabiyoti. -T.: Fan, 1991.
9. Ibrohimova Z. Kichkintoylar adabiyotining xususiyatlari.T.: O`qituvchi, 1994.
10. Ibrohimova Z. Quvnoqlikka yashiringan iztiroblar. Toshkent. O`zbekiston
milliy kutubxonasi. 2005
11. Barakayev R. Jonajonim she`riyat. 80-yillar o`zbek bolalar she`riyati haqida
ba`zi qaydlar. Toshkent. Cho`lpon. 1997
12. Jumaboyev M. Bolalar adabiyoti. Toshkent. O`qituvchi.1994
13. Suyumov A. Jumaboyev R. Bolalar adabiyoti. Toshkent O`qituvchi.1995
14. Jumaboyev M. O`zbek va chet el bolalar adabiyoti. –T.: O`zbekiston. 2002
15. Matjon Safo. Yurt sevgisi yurakka payvand. Toshkent. O`qituvchi, 1993
16. Adashboyev T. Orzularim qo`sh qanotim. Toshkent. Sharq, 2003
61 ADABIYOTLAR RO YXATI
’

17. Barakayev R. Bolalikning yetti fasli. O`zbekiston adabiyoti va san`ati gaz.,
2004.
18. Barnoyev S. Beg`uborlik olami. Turkiston, 1998.
19. Adashboyev T. Uch bo`taloq va sirli qovoq. Toshkent. 1990.
20. O`zbek bolalar antologiyasi. Toshkent. Sharq, 2008.

62

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari

O'xshash dokumentlar