Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 60000UZS
Hajmi 309.0KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 28 Mart 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Mashrab she’riyati va xalq og’zaki ijodi

Sotib olish
Mashrab she riyati va xalq og zaki ijodi“ ’ ’ ”
MAVZUSIDA YOZGAN
BITIRUV MALAKAVIY ISHI Reja
Kirish 
I.BOB.  O zbek adabiyotida Mashrabshunoslik ’
muammolari
I.1.  Boborahim Mashrabning hayoti va ijodi
I.2.  Mashrab she riyatining g oyaviy xususiyatlari	
’ ’
II.BOB.  Mashrab va xalq poeti ijodi
II.1.  Shoir she riyatida xalq maqollarining o rni 	
’ ’
II.2.  Mashrab lirikasida  i r soli  masal  va talmeh 	
“ ”
san atlarining ishlatilishi	
’
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.	
’
2 Kirish 
Mavzuning dolzarbligi.  Mustaqillik mamlakatimiz iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy
va   ma’naviy   taraqqiyotida   yangi   bosqichni   boshlab   berdi.   Bu   esa   о‘tmish
tariximizni,   ma’naviy   qadriyatlar   va   merosimizni   mustaqillik   ehtiyojlari   nuqtai
nazaridan qayta kо‘rib chiqib, ulardan oqilona foydalanishni taqozo etadi.
Prezidentimiz   I.A.Karimov   ta’kid la ganidek:   “Ajdodlarimiz   tafakkuri   va
dahosi   bilan   yaratilgan   eng   qadimgi   toshyozuv   va   bitiklar,   xalq   og‘zaki   ijodi
namunalaridan   tortib,   bugungi   kunda   kutubxonalarimiz   xazinasida   saqlanayotgan
ming-minglab   qо‘lyozmalar,   ularda   mujassamlashgan   tarix,   adabiyot,   san’at,
siyosat,   axloq,   falsafa,   tibbiyot,   matematika,   mineralogiya,   kimyo,   astronomiya,
me’morlik,   dehqonchilik   va   boshqa   sohalarga   oid   qimmatbaho   asarlar   bizning
buyuk ma’naviy boyligimizdir. Bunchalik katta merosga ega bо‘lgan xalq dunyoda
kamdan-kam topiladi” .
Bu   sо‘zlar   milliy   adabiyotimiz   tarixini   о‘rganayotgan   olimlar   uchun
dasturulamaldir. Shu vaqtgacha о‘nlab adiblarimiz va allomalarning adabiy, diniy
va tarixiy merosi  qayta о‘rganilib, asarlari nashr qilindi. Shular qatori ulug‘ shoir
Boborahim   Mashrabning   ijodiy   merosi   turli   yо‘nalishlar   bо‘yicha   ilmiy-nazariy
jihatdan   о‘rganildi,   о‘rganilmoqda.   Ayniqsa,   uning   adabiy   merosini   tо‘plash   va
nashr etish borasida samarali ishlar qilindi. Mashrabning jumboqlarga tо‘la hayoti
va   ijodiy   merosi   haqida   manbalar   tо‘plandi,   uning   lirikasi   “Devon”   holida   nashr
etildi.   Shoir   lirik   asarlarining   g‘oyaviy-tematik   jihatlari,   mahorati,   poetik   tili,
ijodiga doir ilmiy tadqiqotlar yuzaga keldi. 
Ko’p asrlik boy adabiyotimizning chuqur mazmundoorligi va keng ko lamini’
ming   bir   xil   rang   va   jilovlarini   uning   turli   tuman   ohang   va   navolarini   Lutfiy   va
Navoiy, Bobur va Mashrab, Gulxaniy va Turdi, Ogahiy va Mo nis, Muqimiy va	
’
Furqat,  Avaz  va Zavqiylar  bilan  yonma    yon qalam   tebratib xalqimizning ezgu	
–
intilishlari  orzu   umidlarini, quvonch   shodligi va dardu hasratlarini kuylagan	
– –
Boborahim   Mashrab   ijodisiz   tasavvur   etish   qiyin.   Boborahim   Mashrab   asarlarini
ayniqsa   uni   she riy   ijodini   tahlilq   qilish,   o rganish,uning   merosini   u   haqidagi
’ ’
3 turli   –   tuman   qarashlarni   qiyosiy   tahlil   etish   bugungi   kun   o’zbek   adabiyotining
asosiy masalalaridan biridir.
Mashrab ijodining tarixiy-filologik, xronologik, falsafiy va tilshunoslik nuqtai
nazaridan   о‘rganilganligi,   kelgusida   qilinadigan   ishlarni   aniq   belgilab   olish
imkonini   beradi.   Shо‘ro   davrida   ham   bu   borada   salmoqli   ishlar   qilingan.   Biroq
shoir   adabiy   merosi   xususidagi   ilmiy   maqola   va   risolalar   о‘sha   davr   mafkurasi
talablari   asosida   baholandi.   Shunga   qaramay,   ular   fakt   va   dalillarning   kо‘pligi
bilan katta ahamiyatga egadir. Bugungi  kunga kelib Mashrab ijodi matnshunoslik
aspektida   ham   о‘rganilmoqda.   Ilmiy   qayd   va   xulosalarga   suyanib   turib,   shoir
merosining   hali   yetarli   tadqiq   etilmagan   jihatlari   kо‘p   ekanini   ta’kidlash   kerak.
Mashrab lirikasi bо‘yicha mavjud ilmiy ishlar sharhi shuni kо‘rsatadiki, shoirning
poetik   mahorati   sirlari,   she’rlaridagi   badiiy   san’atlarning   funksiyalari,   shoir
qо‘llagan xalq maqollari, matal, aforizm va frazeologik iboralar shu paytga qadar
maxsus   tahlil   qilinmagan,   ularni   mustaqillik   sharoitida   milliy-ma’naviy   tiklanish
mezonlari   asosida   о‘rganish   zarurati   bor.   Bu   esa   ushbu   tadqiqot   mavzusining
dolzarbligini kо‘rsatadi.
Mashrab   kuylagan   g‘oyalar   millat   taraqqiyoti   va   shaxs   kamoloti   uchun ,
ayniqsa,   muhim dir.   Shoir   ma’naviy   merosini   tadqiq   va   targ‘ib   etish   tariximiz,
madaniy   qadriyatlarimiz,   urf-odatlarimizni   yaxshiroq   о‘rganishga   hamda   yangi
avlod   vakillarida   ajdodlarimizga   ehtirom,   milliy   iftixor   tuyg‘ularini   tarbiyalashda
yordam   beradi.   Prezidentimiz   Islom   Karimov   aytganidek:   “Haqqoniy   tarixni
о‘rganmay turib, о‘zlikni anglash mumkin emas”.
Shoir   g‘azallarining   xalq   tomonidan   kо‘p   о‘qilishi,   hofizlar   tomonidan
kuylanishi,   og‘izdan   og‘izga,   avloddan   avlodga   kо‘chib   yurishi   ham   uning   xalq
qalbiga   naqadar   yaqinligini   kо‘rsatadi.   Mashrab   adabiy   merosining   katta   qismi
bizgacha xalq kitoblari orqali yetib kelganligi ham  fikrimizni tasdiqlaydi.   Bu esa,
shoir nazmiy asarlarining xalq ruhiga nechog‘lik yaqin ekanini kо‘rsatadi. Mashrab
she’riyati va xalq og‘zaki ijodi muammosini о‘rganish shuning uchun ham  dolzarb
muammolardandir.
4 Muammoning о‘rganilganlik darajasi .  Mashrab ijodini adabiyotshunoslikda
о‘rganish XVIII   asrdan boshlangan bо‘lsa-da, XX asr oxirlariga kelib bu boradagi
tadqiqotlar   yangicha   bosqichga   kо‘tarildi.   Akademik   V.   Abdullayev   “О‘zbek
adabiyoti   tarixi”   darsligida   Mashrab   hayoti   va   ijodiy   faoliyati   XVII-XVIII
asrlardayoq adabiyot va ilm ixlosmandlari e’tiborini tortganini ta’kidlab о‘tgan.
Mashrabshunoslik avvalo, shoir asarlarini nashr ettirish ishlaridan boshlangan.
Bu   borada,   о‘zbek   tadqiqotchilari   mehnatlarini   kamsitmagan   holda,   dastlabki
davrlarda   rus   sharqshunoslari   xizmati   samarali   bо‘lganini   eslatib   о‘tish   о‘rinli.
Jumladan,   sharqshunos   V.L.Vyatkin   va   M.   Likoshin   Mashrab   merosiga   katta
qiziqish bilan qaragan. Shoir she’rlarini, u haqda yozilgan manoqiblarni rus tiliga
tarjima   qilgan,   original   matnlarni   zamonaviy   bosmaxonalarda   chop   etish
zarurligini   о‘rtaga   tashlaga.   A.Fitrat   V.Abdullayev,   A.Hayitmetov,
A.Abdug‘afurov, I.Abdullayev, M.Zokirov kabi olimlar Mashrab  merosini xalqqa
taqdim     etishga, uning   hayoti   va   ijodini   ilmiy   asosda     о‘rganishga   salmoqli
hissa       qо‘shdilar.       I.Haqqulov,   E.Musulmonqulov,   M.Hoshimxonov,
A.Xalilbekov   va   D.Hamroyeva   monografiyalarida,   doktorlik   va   nomzodlik
dissertatsiyalarida   mustaqillik   yillari   mashrabshunosligini   yangi   bosqichga
kо‘tardilar.   Adabiyotshunos   N.Komilov   tasavvuf   va   tasavvuf   adabiyotiga   oid
asarlarida Mashrab ijodiga kо‘p bor murojaat etdi. U Mashrab tо‘g‘risida maxsus
asar   yaratmagan   bо‘lsa-da,   uning   ijodiga   xolis   ilmiy   munosabat   bildiradi,   о‘z
fikrlarini dalillashda shoir qarashlariga suyanadi.
Biroq   Mashrab   ijodining   hali   о‘rganilmagan   jihatlari   kо‘p.   Chunki   shoir
merosiga   oid   ilmiy   ishlarda   uning   xalq   og‘zaki   ijodi   bilan   bog‘liq   jihatlari   talab
darajasida   о‘rganilmagan.   Bu   esa,   mazkur   masalani   о‘rganish   zaruratini   kun
tartibiga qо‘yadi.
Tadqiqot   maqsadi:   Boborahim   Mashrabning   poetik   mahorati,   she’rlaridagi
badiiy   san’atlarning   adabiy-estetik   funksiyalarini,   shoir   qо‘llagan   xalq   maqollari,
matal, aforizm va frazeologik iboralarni tadqiq etish hamda ilmiy baholash.
Tadqiqot vazifalari :
5 –   mashrabshunoslik   tarixini   tadrijiy   tarzda   о‘rganish;   mustamlakachilik   va
totalitar   tuzum   sharoitida   Mashrab   asarlariga   munosabat   tarixiga   nazar   tashlash,
amalga   oshirilgan   ishlarga   umumiy   baho   berish,   ularga   tayangan   holda   shoir
merosining kam о‘rganilgan jihatlarini tadqiq etish;
– Mashrab lirikasi va xalq og‘zaki ijodi masalasini nazariy asosda tahlil qilish;
–  shoir lirikasini badiiy mahorat nuqtai nazaridan о‘rganish;
–   Mashrab   she’riyatida   qо‘llangan   xalq   maqollari,   matal,   aforizm   va
frazeologik iboralarni tasniflash va tadqiq qilish;
– shoir lirikasining milliy zaminlari va badiiy qirralarini о‘rganish.
Tadqiqot   obyekti   va   predmeti.   Ishda   quyidagi   manbalar   tadqiqot   obyekti
qilib belgilandi:.
Mashrab   she’riyatining   shu   kunga   qadar   amalga   oshirilgan   deyarli   barcha
nashrlari tadqiqot obyekti sifatida olindi.
Mashrab   lirikasida   qо‘llangan   xalq   maqol   va   matallari,   aforizmlar   va
frazeologik   birliklar   tahlili,   shoirning   folklorizmlarni   san’atkorona   qо‘llash
mahorati ilmiy tadqiqotning predmetini tashkil etadi.
Tadqiqotning metodologik asosi va ilmiy metodi.   Tadqiqot ishi kо‘p asrlik
ilg‘or   badiiy-estetik   tafakkur   namunalarining   yaratilish   uslublari,   demokratiya
mahsuli   bо‘lgan   adabiy-ma’rifiy   g‘oyalar,   hozirgi   zamon   milliy   taraqqiyot
g‘oyasining metodologik tamoyillari asosida yozildi. 
Shuningdek,   Y.E.Bertels,   V.M.Jirmunskiy,   I.Sultonov,   V.Abdullayev,
A.Hayitmetov,   A.Abdug‘afurov,   I.Abdullayev,   A.Qayumov,   N.Komilov   kabi
olimlarning   adabiyot   nazariyasi   va   tarixi   bо‘yicha   yozgan   tadqiqotlari   bizning
ishimiz uchun muhim nazariy asos bо‘lib xizmat qildi. 
Mazkur tadqiqotni yaratishda tarixiy-qiyosiy metoddan foydalanildi. 
Ishning   ilmiy   yangiligi.   Mazkur   ishda   mashrabshunoslik   tarixi,   Mashrab
poetikasi   izchil   tarzda   maxsus   о‘rganildi.   Tekshirishlar   jarayonida   Mashrab   lirik
merosida aks etgan og‘zaki ijodga xos barcha unsurlar (maqol, matal, aforizm, sо‘z
va iboralar)ning tarixiy-badiiy asoslari va genetik ildizlari qadimgi turkiy va forsiy
6 poeziyaga, shuningdek, О‘rta asr tasavvuf she’riyatiga borib tutashishi aniqlangani
tadqiqotning ilmiy yangiligini kо‘rsatadi.
Mashrab   lirikasida   chuqur   mazmun   va   gо‘zal   badiiyat   uyg‘unligini
ta’minlashda   maqol,   matal,   aforizm,   sо‘z   va   ibora,   tarixiy   va   adabiy   personajlar
о‘rni   ilmiy   baholangani,   ularni   qо‘llashdan   kо‘zlangan   poetik   maqsad   tadqiq
qilingani ham ishning ilmiy yangiligini tasdiqlaydi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.  Ilmiy ishning natijalari
kelajakda   о‘zbek   lirikasini,   xalq   og‘zaki   ijodi   an’analari   tizimini,   uning   tarixiy
taraqqiyotini   о‘rganishda,   shuningdek,   о‘zbek   mumtoz   adabiyoti   tarixini
yaratishda ilmiy manba sifatida xizmat qilishi mumkin.
Mazkur   ishdan   о‘zbek   mumtoz   adabiyoti   tarixi   bо‘yicha   darslik   va
qо‘llanmalar   yaratishda,   shuningdek,   oliy   о‘quv   yurtlarining   filologiya
fakultetlarida ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarida foydalanish mumkin.
Tadqiqotning tuzilishi va hajmi.  Ushbu Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki asosiy 
bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.’
7 I.BOB.O zbek adabiyotida Mashrabshunoslik muammolari’
Boborahim   Mashrab   ijodini   o rganishda   katta   ishlar   qilingan   bo lsa-da,	
’ ’
aksar   hollarda   uning   ijodiga   bir   tomonlama   yondashuvlar   bo ladi.   Jumladan,	
’
Mabdai   nur   va   Kiyo   asarlari   Mashrabniki   emas,   deb   baholash   oqibatida	
“ ” “ ”
uning adabiy merosi doirasi toraytirildi. Bugungi kunda Mashrabning shoh asarlari
sanalgan bu ikki mumtoz masnaviy ilmiy muomalaga olib kirildi.
Mashrabning   hayot   lavhalari,   ijodiy   faoliyatidan   xabar   beruvchi   manbalar
XVII-XIX   asrlarda   yaratilgan   tarixiy   solnomalar,manoqiblar,   qissalar   va
tazkiralardan   iborat.   Mashrab   yashagan   davrga   eng   yaqini   uning   bevosita
zamondosh bo lgan va 1640   yilda tavallud topgan Maleho Samarqandiydir. U	
’ –
1692     yilda   yozgan   Muzakkir   ul-ashob   tazkirasida   Mashrabning   qayerda	
– “ ”
tug ilgan,   kimlardan   ta lim   olib,   qanday   ruhdagi   she rlar   yaratgani   xususida	
’ ’ ’
juda   qisqa   ma lumot   beradi.   Tarixchi   Muhammad   Hakimxon   To raning	
’ ’
Muntaxab   ut-tavorix ,   Majzub   Namangoniyning   Tazkirat   ul-avliyo ,	
“ ” “ ”
Abdumutallib   Xojai   Fahmiyning   Tazkirai   Fahmiy ,   Sharifjon   Mahdumning	
“ ”
Musavvadai   Abdushukur   Ziyo   kabi   asarlarida   ham   Mashrabning   hayoti   va	
“ ”
ijodiga oid qimmatli ma lumotlar keltirilgan.	
’
Vohid   Abdullayevning   shahodat   berishicha,   Mashrabning   hayoti   va   ijodiy
faoliyati   XVII-XVIII   asrlardayoq   ilm   ixlosmandlari   tomonidan   o rganila	
’
boshlagan.   Surat,   Bexud,   Nozim   Hiraviy,   Shavkat   Buxoriy,   Rafel   Shohid,   Zuhur
kabi  taniqli   shoirlar   Mashrabning  she rlari,  sertashvish  hayoti   va uning  ayanchli	
’
taqdiri   haida   ma lumot   beruvchi   mulohazalarni   Shamsiddin   Somibekning	
’
Qomus   ul-a lom   asariga   suyanib   bayon   etganlar.   Ayrim   adabiyot   muhlislari	
“ ’ ”
esa   o zlari   tuzgan   to plamlarga,   bayozlarga   Mashrab   she rlaridan   namunalar	
’ ’ ’
kiritganlar.   Chunonchi,   XVII   asrda   yashab   ijod   etgan   Zohir   Buxoriy   Mashrab
musannifotlarini zavq bilan ko chirganlar.	
’
Mashrab hayoti va ijodi bilan qiziqib, u haqda qiziqarli fikrlar bayon qilgan
yana   bir   shaxs   Ziyovuddin   Ishoq   bog istoniydir.   U   o zi   ham   Mashrab   bilan	
’ ’
bo lgan   shaxsiy   yaqinliklar   to g risida   juda   qiziqarli   ma lumot   beradi.   87	
’ ’ ’ ’
sahifadan tashkil topgan bu kitobchada Ishoq Bog istoniy mashhur So fiy Mulla	
’ ’
8 Bozor   Oxundni   tavof   qilgani   borib,   u   yerda   Mashrab   bilan   ham   tanishganini
aytadi. Mazkur  kitobda Mashrab  o sha  paytdayoq xalq o rtasida  mashhur  shoir’ ’
ekanligini ko rsatuvchi dalillar mavjud.	
’
Mashrab   asarlari   Devonai   Mashrab ,   Eshon   Shomashrab ,	
“ ” “ ”
Shomashrabi   devonai   Namangoniy ,   G azali   eshon   Shomashrab ,	
“ ” “ ’ ”
Muxammasi   Mashrab   nomlari   bilan   qayta     qayta   kitob   qilinib,   xalq   ichida
“ ” –
tarqatilgan.   Ana   shu   devonlarga   va   xalq   qissalariga   tayanib   turib,   N.S.Likoshin
1889     yildayoq   Turkiston   viloyatining   gazeti ning   26,   28,   29,   34,   39  	
– “ ” –
sonlarida  Namanganlik Mashrab devonaning ahvolini bayoni  sarlavhasi ostida	
“ ”
tadqiqot   e lon   qilib,   folklore   an analari   shoir   ijodidagi   eng   muhim   qirralaridan
’ ’
biri ekanligini sharxlab ketgan. Shundan so ng rus sharqshunosligida Mashrabga	
’
qiziqish   kuchayib,   professor   N.I.   Veselovskiy   1895     yildayoq  	
– “ восточние
заметки ” deb nomlangan asar yozib, uni Sankt – Peterburgda nashr ettirdi. U ham
Mashrab mahorati xususida so’zlab, uni turli masalalarni tanqidiy baholashda xalq
og’zaki   ijodidagi   masal,   maqol,   metal   va   hikmatlarga   suyanib   ish   ko’rganligini
alohida ta kidlaganlar. 	
’
O tgan   asrning   50     yillarining   oxirida   G afur   G ulom   boshliq   bir
’ – ’ ’
qancha   nufuzli   olimlar   Ikki   Mashrab   xususida   yangitdan   so z   ochdilar:   ular	
“ ” ’
kuyib   pishib  mabdai nur ning muallifi Mullo Ro zi Oxund Mashrab degan	
– “ ” ’
boshqa bir shaxs ekanligini dalilamoqchi bo ldilar. Faqatgina 1994   yilga kelib,	
’ –
bu   asar   professor   I.Abdullayev   tomonidan   chuqur   o rganilib   Mashrabga	
’
mansubligi o rganildi va chop ettirildi.	
’
70   yillarga kelib, Mashrabning tug ilgan joyi, yili haqida yana katta bahs	
– ’
ochildi. Respublika matbuotida bu mavzuga bag ishlab ko plab maqolalar e lon	
’ ’ ’
qilindi.   Jumladan,   A.Abdug afurov,   I.Sulton,   Z.Rizayev,   Sh.Zunnunov,	
’
M.Zohiriylar   o zaro   bahsga   kirishib,   uning   hayoti   va   faoliyati,   adabiy   merosi	
’
haqida qator chiqishlar qildilar. Bu o zaro munozaralarga asolangan maqolalarda	
’
ham   Mashrab   asarlarining   g oyaviy     badiiy   jihatlari,   uning   tug ilgan   joyi,	
’ – ’
vafoti tarixi bilan bog liq masalalar u yoki bu darajada tadqiq etildi. 	
’
9 Mashrab   adabiy   merosini   xalqqa   yetkazishda   hamda,   uni   tekstologik
jihatdan   o rganishda   P.Shamsiyev,   A.Hayitmetov,   A.Abdug afurov   kabi’ ’
olimlarning   xizmatlari   nihoyatda   kattadir.   Bu   o rinda   Mashrab   devonini   nashr	
’
etishda V.Rahmonov, J.Yusupovlarning xizmatlarini ko rsatib o tish zarur. Shoir	
’ ’
ijodini   har   tomonlama   o rganishda   M.Zokirovning   Boborahim   Mashrab	
’ “ ”
monografiyasi,   A.Abdug afurovning   Erk   va   ezgulik   kuychilari   kitobi,
’ “ ”
O zbek   adabiyoti   tarixi   besh   jildligining   Mashrabga   bag ishlangan   bobi   va	
“ ’ ” ’
boshqa olimlarimizning o nlab maqolalari katta ahamiyatga ega bo ldi.	
’ ’
Shoir   va   yozuvchilar   ham   Mashrab   hayoti   va   ijodiga   katta   qiziqish   bilan
qaraganlar.   Jumladan,   Hamid   G ulom,   Shuhrat   shoir   haqida   alohida   romanlar	
’
yaratib, u haqda xalq tomonidan asrlar osha yaratib qoldirilgan hikoya va qissalar
asosida   Mashrab   shaxsiyatini   ochishga   harakat   qilganlar.   Yozuvchi   va   olim
Mirkarim   Osim   esa   Mashrab   haqida   yaratilgan   folklore   qissalariga   suyanib,
Singan setor  nomli asarini yaratgan.	
“ ”
Mustaqilligimizdan   keyin   Mashrab   ijodini   metodologik   jihatdan   ilmiy
o rganish to g ri yo lga qo yildi. Bu o rinda yosh tadqiqotchi D.Hamrayeva,
’ ’ ’ ’ ’ ’
marhum   professor   Ismatulloh   Abdullayevlarning   xizmatlarini   alohida   ta kidlash	
’
zarur. I.Abdullayevning tashabbusi  bilan shoirning  Mabdai  nur  va  Kimyo	
“ ” “ ”
asarlari   xalqqa   qaytarildi.   Mashrab   tavalludining   350     yilligi   munosabati   bilan	
–
Namanganda   chop   etilgan   ilmiy   to plam   ham   uning   ijodini   o rganishdagi	
’ ’
navbatdagi   qadam   bo ldi.   Namangan   teatrida   sahnalashtirilgan   Aziz   Tursunov	
’
tomonidan   yozilgan   to rt   pardali   Mashrab   nomli   lirik   dramaning   matni   ham
’ “ ”
ushbu to plamda nashr qilingan.	
’
Demak,   olimlarimiz   hozirga   qadar   otashnafas   shoirimiz   Mashrab   ijodini
o rganishda ma lum yutuqlarni qo lga kiritishgan.	
’ ’ ’
Har   qanday   katta   ijodkor   shaxsiyati   ,   hayot   yo li   va,   ayniqsa   merosi   turli	
’
bahs     munozaralarga,   ilmiy   tortishuv   va   fikrlar   kurashiga,   bir     birida   farqli,	
– –
ba zan esa, tamoman zid bahs   munozaralrga asabab bo ladiki, bu ilmda tabiiy	
’ – ’
va   shubhasiz   foydali   hisoblanadi.   Mashrab   dunyoqarashi   va   merosi,   e tiqodi   va	
’
kurashi   xususida   ham   xuddi   shunday   jiddiy   munozaralga,   bir     birini   butunlay	
–
10 inkor etuvchi qarashlarga duch kelamiz, ko pgina taxin va  emish larni ba zan’ “ ” ’
esa,  qat iy  xulosalarni uchratamiz. Bu bobda ham bizda hech qanday e tiroz	
“ ’ ” ’
yo q.   ilmiy   halollik   va   axloq   odob   -     doirasida   xolis   va   daliliy   munozara	
’
mumkingina   emas,   hatto   zarurhamdir.   Xullas   bu   ham   yangi   maqola   money
bo lmagan.   O ylaymanki,   Mashrab   dunyoqarashi,   iodide,   olg a   surilgan
’ ’ ’
g oyaviy   yo nalish,   she riyatdagi   murakkab   obrazlar   va   tag dor   ramzlar,
’ ’ ’ ’
kinoya   ishoralar,   qo llanilgan   she riy   san atlar,   van   va   til   hususiatlari   ham,	
’ ’ ’
inson   sifatidagi,   xislat   belgilari,           ta bi     tabiati,   fe li     atvori   ham   asosan	
’ – ’ –
darbadarlikda   kechgan   nihoyatda   chigal   va   fojia   bilan   yakunlangan   hayotyo li	
’
ham   ko pdan   ko p   yangi   izlanishlarni   ta lab   qiladi,   tortishuv   va   fikriy	
’ ’ ’
talashlarni maudonga chiqaradi. Biz bularning talabdorigina emas, balki shoirning
chin muhlisi sifatida ma nfaatdormiz. 	
’
Shoir   adabiy   merosining   ko lami,   qamrovi,   mohiyati,   g oyaviy     badiiy	
’ ’ –
mazmun xususiyatlari   she riyatining jozibasini  shakllantirgan  san atlar,  tasviriy	
’ ’
vositalar   Mashrab   shuhratini   ta minlagan   omillar   biroz   chetga   surilgandek,	
’
ikkinchidarajali deb qaralayotgandek, unutilayotgandek ko rinardi.	
’
Go yo   bosh   va   eng   muhim   masala   shoir   qayerda   va   qachon   tug ilgani!	
’ ’
Uning   jur at   va   jasorat   to la   hayoti,   ijtimoiy   faoliyati   va   bebaho   ijodiy   merosi
’ ’
emas, balki, qachon va qayerda tug ilgani! Shu  masala   ilmiy  hal bo lsa	
’ “ ” “ ” ’
bo lgani! Bunday bahslarni o qiganimizda darhol mashhur Turk yozuvchisi Aziz	
’ ’
Nessinning   Sharmandiy   qachon   tug ilgan?   nomli   mitti   hajviyasi   esimizga	
“ ’ ”
tushardi. Unda adabiyot tarixidan katta bir  mutahassi ning  o n besh yillik	
“ ” “ ’ ”
izlanish   natijasida   o n   to rtinchi   asrda   o tgan   shoir   Sharmandiy ,   may	
“ ’ ’ ’ ” “
oyining   to rtinchi   kunida   emas   balki,   uchinchi   kuni   kechasi   tug ilgani ni	
’ ’ ”
isbotlab  berganligi,  xali  bu  bobda  izlanishlar  davom   etayotgani,  yana bir  necha	
“
jildlik   tadqiqotlar   yaratilajagi   achchiq   kulgi   bor.   Biz,   eslagan   hajviya   mantiqi	
”
bilan aytgan, yanada murakkabroq vazifaga bel bog lagan edi: Mashrabning faqat	
’
tavallud sanasi emas, balki tug ilgan joyini ham aniqlashga kirishdik.	
’
Yaqinda   muhim   jumboqlar   sirasiga   yana   bir   jiddiy   ilmiy   jumboq	
“ ” “ ”
qo shilgan   edi.   Shoirning   nomi   Boborahim   Mashrab   emas   alki   Rahim   bobo	
’
11 shaklida   yozilsa   to g ri   boladi   degan  fikrlar   aytildi.   Bu   masalaga   biz   ham   o z’ ’ ’
fikrimizni bildirmoqchimiz. Aytaylik Andijonda o n yettinchi yilning falon yilda	
’
tug ilgan   bo lsin,   yoyinki,   Buxoroda,   Toshkentda   yoki   Xorazmda   tug ilgan	
’ ’ ’
degan   fikrlar   shoir   merosiga   bo lgan   hurmatni   yuksakligiga   ta sir   qiladimi!	
’ ’
Namanganda   tavallud   topgan   bo lsa   nahotki   Andijonlik   she riyat   muhlislari
’ ’
uchun Mashrab misralari boshqacha jaranglasa, barkamol g azallarning ahamiyati	
’
kichraysa,   hayotbaxsh   murabba   va   mustazodlarning   maftunkor   jozibasi   kamaysa.
Axir,  hazrat  alisher  Navoiyning  Hirotda  tavallud topib  usha  yerda vafot   etganligi
ulug   shoir   merosiga   bizning   samimiy   mun0sabatimizga   qilcha   bo lsa   ham	
’ ’
ta sir ko rsata olmaydiki. 	
’ ’
Biz uchun avvalo va birinchi novbatda ulug  bobolarimizning insoniyat va	
’
ruhiy   olamiga   quyishdek   ko tarilib,   she riyat   osmonida   hamon   porlab	
’ ’
turganliklari, sahiylik  bilan  hammaga  bab    barabar   ziyo  va marifat   yulduzlarini	
–
tarqatib badiiy zavq   shavq va chin insoniy g urur ulashayotganlari cheksiz baxt	
– ’
emasmi. 
Biz   bitiruv   malakaviy   ishimizda   Mashrab   haqida   yozilgan   barcha   ilmiy
ishlarni kuzatib uni namanganlik deb e tirof etdik. Xuddi Navoiy Hirotda, Bobur	
’
Andijonda,   Abdulla   Qodiriy   toshkentda   tug ilgan   deyilganidek,   Mashrabni	
’
Anidijonlik   deb   hisoblovchi   muathasislar   uchun   ham   xuddi   shunday     ular	
–
tarixcha xaqiqatni oddiy  qayd etishdan boshqa maqsad bo lmagan. Chindan ham	
’
gap u yoki bu ijodkorning, jumladan, Mashrabning qayerda va qachon tug ilgani	
’
emas.   Muhimi   shundaki   Boborahim   Mashrab   o zbek   mumtoz   adabiyotining	
’
she riyatining yorqin yulduzidir. Bunda hech qanday hato va mubolag a yo q. 	
’ ’ ’
Bu   olam   ahli   ichra   dil   parishon   bo lmasin   hech   kim     deb   nara   tortan	
’ –
Mashrab   hammaga   barobar   va   u   barchaniki.   Boshqa   bir   g azalda   shoirni	
’
hammaga aloqador ekanligi ta kidlagandek ko rinadi:	
’ ’
Hech bilmasman o zimni  qaysi millat xalqiman, va shu o rinning o zida,	
’ ’ ’
juda jiddiy va nihoyatda izoh beradi:
Har qayerda bekasu bechoraga hamhonaman!
12 Ehtimol   shoirning   dil     dilidan   chiqqan   bu   samimiy   iqror   o zrinsiz– ’
bahslarga endilikda uzil   kesil chek quyishdan bosh mezon bo lgandir. Bundan	
– ’
tashqari   adabiyotshunoslar   shoir   tarjimai   holiga   oid   ma lumotlardagi   turlilikka	
’
barxam berishlari lozimliklari bizningcha ayni muddaodir.
1992     yil   aprel   oyida   Toshkentda   FAsida   o tkazilgan   Mashrabshunolik	
– ’
yig inida ham ayni shu masala keng muhokama qilindi. Konferinsiyada shoirning	
’
tug ilgan yili 1640 (hijriy 1050) tavallud topgan shaxri esa uning o z asarlaridagi
’ ’
ma lumotlar asosida Namanga deb qabul qilinishi yakdillik bilan maqullandi. 
’
Mutaxasislar qabul qilgan bu ilmiy xulosa foydasiga yangi bir dalil keltirish
ham   o rinli   ko rinadi.   XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida   yashab   ijod	
’ ’
qilganshoir Hoji Sobir Samarqandiyning asrimiz boshida litografik usul  bilan chop
etilgan bayozining 40-41 betlarida mana bu g azal bayon qilingan:	
’
Oshiqlarning oshiqi, Mashrabi Namangoniy,
Bir xudoning majnuni Mashrabi Namangoniy.
Dunyoni taloq etgon, harisni tepib yurgon,
Olamni uch aylongon Mashrabi Namangoniy.
Tanburi qoshg ariy qo lga, tushtilar yarim yo lga,	
’ ’ ’
Balh shahrini cho liga Mashrabi Namangoniy.	
’
Ul Balh shahriga borgon, Mahmud bilan aytushgon,
Ishqiga shohid bo lgon Mashrabi Namangoniy.
’
Bordilar Madinaga   hazratimni qoshiga,	
–
Rahmati xudo anga Mashrabi Namangoniy
 Hammani qilur barbod, bu dasti ajalda dod,
Avliyoi madarzod Mashrabi Namangoniy.
Taqdiriga tan bergon, jannat ichiga kirgon, 
Hurlar bila aysh etgon  Mashrabi Namangoniy.
Qoshg ar shahriga borgon, har shaharga g azal aytgon,	
’ ’
Hojiga nazar qilg on Mashrabi Namangoniy.	
’
13 G oyaviy     badiiy   tomondan,   shuningdek,   she riyat   talablariga   izchil’ – ’
rioya   qilish   jihatidan  qator   kamchiliklardan   xoli   bo lmagan   bu  g azal   bir   so z	
’ ’ ’
yuritgan   masalaga   ravshanlik   kirituvchi   ishonchli   dalillardan   biri   sifatida
qimmatlidir.
I.1. Boborahim Mashrabning hayoti va ijodi
Boborahim Mashrab 1640   yilda Namanganda Valibobo bo zchi oilasida	
– ’
dunyoga kelgan. Otadan yosh yetim qolgan. Shunga qaranay chuqur bilim olishga
harakat   qiladi.   Dastlab   o z   qishlog dagi   mulladan   tahsil   olib   savod   chiqaradi.	
’ ’
Uning   bolaligi,   tahsil   yillari   haqida   Qissayi   Mashrab da   ko p   rivoyatlar	
“ ” ’
keltirilgan   ulardan   biz   yoshligidn   ilohiy   jazba   tekkan,   g ayri   oddiy,   g ayb	
’ ’
asroridan   voqif   bir   inson   bo lganini   ko ramiz.   Jumladan,   ilk   tahsil   kunlarning	
’ ’
birida ustozi  undan  alif  deyishini  so raydi,  Alif  deydi. Endi   be  (arab	
“ ” ’ “ ” “ ”
alifosidagi   2-harf)   deng,   deydilar.   Shunda   shoh   Mashrab   ustozlaridan   alif   va	
“ ”
be ning   ma nosini   tushuntrib   berishni   so raydilar.   Shunda   domla   biroz	
“ ” ’ ’
achchiqlandi.   Buni   ko rgan   Mashrab   aydilar:   Ey   domla.   alif ni   ma nosini	
’ “ “ ” ’
siz   aytmasangiz   man   aytarman .   Ustozlar   aytdilar:   Ey   o g lum,   alif ni	
” ’ ’ “ ”
ma nisi nimadir?  Shoh Mashrab aydilar:  Domla,  alif ni ma nisi birdur. Ul	
’ ” “ “ ” ’
sababdin   Be   demasmen.   Mundin   o tmak   xatodur .   Buni   eshitgan   ustoz	
“ ” ’ ”
shogirdining quvvai afkoridan hayratga qoladilar. Chunki shunday yoshda olam va
odamning   mohiyatini   bunchalik   teran   anglash   g ayri   odatiy   hol   edi.   Bu   rivoyat	
’
bizni   Mashrab   dunyoqarashining   eng   muhim   asrori   bilan   oshno   etadi.   U   butun
borliqni Ollohning zuhuri deb bilishini, Olloh bitta boshqa barcha mavjudod uning
tajallisi deb tushunishini anglatadi.
Uning bunday o tkir zehnini ko rgan ota   onasi zamonasining eng ulug	
’ ’ – ’
shayxlaridan   bo lgan   Mulla   bozor   Oxund   qo liga   tahsil   uchun   topshirdilar.	
’ ’
Mashrab   u   yerda   diniy   va   tasavvufiy   falsafani   o rganadi.   Mansur   Halloj,	
’
Farididdin   Attor,   Nasimiy,   Ibrohim   Adham   dunyoqarashi   bilan   tanishadi.   Hofiz,
Lutfiy, Navoiy she riyatiningfayzosor navolaridan bahramand bo ladi. Ularniing	
’ ’
14 ko plab asarlarini  yod oladi. Ulardan ilhomlanib, o z tuyg ularini ruhiyatining’ ’ ’
rang   barang manzaralarini ifodalab o ziga xos asarlar yarata boshaydi.	
– ’
Mashrab   Namanganda   har   tomonlama   puxta   bilim   olgandan   keyin,   undagi
g ayritabiiy layoqatni ko rgan ustozi uni Qashqarga Ofoq Xoja huzuriga bilimini	
’ ’
yanada chuqurlashtirish maqsadida yuboradi.
Mashrab   Ofoq   Xoja   dargohida   1665     yildan   boshlab   7   yil   xizmat   qiadi.	
–
Shu yillarda u tariqat  bosqichlarini  amaliyotini  bosib o tadi. Tasavvuf  ta limoti	
’ ’
g oyalarini she riyatiga olib kiradi.	
’ ’
Qissayi   Mashrab dagi   rivoyatlar   orqali   biz   Mashrabning   ruhiy   takomil	
“ ”
bosqichlari haqida ham xulosalar chiqarib olishimiz mukin. Tasavvuf ta limotida	
’
Olloh   asrorini   o rganishning   2   yo li   mavjud.   Birinchisi,   ilmi   qol.   U   mantiqiy	
’ ’
tafakkurga asoslangan. Ikkinchisi, ilmi hol. U ruhiy takomil darajalariga tayanadi.
Mashrab   Ofoq   Xoja   huzurida   ana   shu   ilmi   hol   tahsilini   olai.   Shu   yerdagi
hayoti   paytida   shoir   buni   e tirof   etgan  o rinlar   bor:   Bildiki,   ilmi   holni   oldida	
’ ’ “
ilmi qol bir kasb .	
”
Ofoq   Xo’ja   kanizagi   bilan   Mashrab   o rtasidagi   munozara   ham   har   xil	
’
sharhlanadi.   Kimdir   bu   munozarada   dunyoviy   mazmun   ko rsa   (buni   tushunish	
’
qiyin   emas,)   kimdir   unda   ilohiy   ishq   darajalarini   ko radi:   Kanizak   nozu	
’ “
karashma   birla   dediki:   ey   Mashrab,   to   yeti   yildirki,   seni   dog I   ishqing   mani	
’
siynamg a   joy   olibdur.   Bukun   mening   birla   bir   yerda   o lturmasang   qiyomatga	
’ ’
mani   qo lum   sening   etagingda   bo lg ay.   Shoh   Mashrab   ani   ko rub   behud
’ ’ ’ ’
bo ldilar.  Yana   hushlariga  kelib  aytdilarki:  Ey  bor   Xudoyo  muningdek   ofati  jon	
’
bandalaring  bor  ekan,   -  deb  behud   bo lub  yiqildilar .  Bu  voqea   ayol   bo lgach	
’ ” ’
Ofoq   Xoja   Qizil   libos   kiyib   shamshiri   barahna   birla   ro baro   bo ldilar ,   -	
“ ’ ’ ’ ”
deyiladi qissada.
Ranglar so fiy ruhiy holatlari. Alloh tomon safaridagi daraja – bosqichlarini	
’
bildirib   turadi   Qizil   rangda   solikning   ruhi   vujuddan   ajrala   boshlagani,
…
ma rifatga   yaqinlashgani,   ma naviy   mohiyatlar   olamini   anglagani   ma lum	
’ ’ ’
qilinadi. Ammo, bu bosqich hali hirs qutqusidan xalos bo lmagan bir holatdir.	
’
15 Demak, Mashrabning goh Xud, goh bexud bo lishi, Ofoq Xo janing Qizil’ ’
libosda   tasvirlanishidan   shoirning   ma rifatga   yaqinlashganini   xulosa   qilishimiz	
’
mumkin.   Xuddi   shunday   ruhiy   darajada   solikka   pirning   rahnomoligi   zarur
bo ladi.   Shuning   uchun   ham   Ofoq   Xo ja   Mashrabga   peshvoz   chiqadi.   (Uni	
’ ’
to g ri   ruhiy   manzilga   yo naltirish   uchun   shahvat   tomiriga   muhr   qizdirib
’ ’ ’
bosadi). Bu borada shu vaziyatda aytilgan ayrim she riy parchalarga ham ishora	
’
bor:
Bir oh urubon Laylini Majnun qilayozdim,
Pirsiz kishilar borgusidur nori alamga,
Tasavvuf   lug atlarida   soch     zulf   Olloh   bilan   dunyo   o rtasidagi   parda	
’ – ’
sifatida   izohlanadi.   Quyidagi   baytda   devonalik     bexudlik   shu   perdani   parishon	
–
qilishi,   to zatishi   haqidagi   fikr   singdirildi.   Mumtoz   adabiyotda   Layli   va   Majnun	
’
oshiq   va     ma shuqa   timsoli   hisoblanadi.   Mashrabning   shu   o rinda   keltirilgan	
’ ’
ushbu   g azalida   oshiq   va   ma shuqa   o rtasidagi   masofa   yo qoladi,   yani	
’ ’ ’ ’
ma shuqa ham oshiqqa aylanadi. Yagonalik, birlik paydo bo ladi. Buni  Anal 	
’ ’ “ –
haq likning talqini deyish mumkin:
”
Bir hu chekibon Laylini Majnun qilayozdim,
Devonalig im shona urur zulfi sanamga	
’ …
Qissaning  shu o rinda Mashrab  yuqoridagi  she riy parchalarni  aytgandan	
’ ’
so ng   Ofoq   Xoja   uning   shu   paytdagi   ruhiy   holati   haqidagi   hukmni   bayon   etadi:	
’
Ey so filar, Mashrabni tutinglarki, andan Mansur Hallojning bo yi keladur	
“ ’ ’ ”
1673     yilda   Mashrabning   onasi   vafot   etadi.   U   shundan   keyingi   hayotini	
–
qalandarlik   bilan   o tkazadi.   Ko p   viloyat   va   shaharlarga   boradi.   Hamma   joyda	
’ ’
xalq   uni   ulug   avliyo,   so fiy   shoir   sifatida   qabul   qiladi.   U   qayerga   bormasin,	
’ ’
zamondoshlariga   olamning   va   hayotning   mohiyatini   tushuntirishga   xizmat   qiladi.
To g ri   yo ldan   adashgan,   nafsiga   mag lub   kimsalarni   hushyorlikka,	
’ ’ ’ ’
16 uyg oqlikka   da vat   etadi.   Insoniyatni   mudroqlikdan,   ma naviy   so qirlikdan’ ’ ’ ’
ogohlantiradi.
Qissadagi   ayrim   rivoyatlar   insoniyat   tabiatidagi   uni   tanazzulga   yetaklovchi
qusurlar,   xislatlardan   ogohlantiradi.   Jumladan,   manmanlik,   takabburlik   kishini
nazaridan   qoldiradi,   Ollohdan   uzoqlashtiradi.   Bunga   Mashrabning   munosabati
qisqagina   rivoyatda   yorqin   ifodalab   beriladi.   Mashrab   Buxoroyi   Sharifda   bir
qalandardan   otini   so raydi.   Mani   otim   Ponsadmandur.shoh   Mashrab   aydilar:	
’ “
Shayton   bir   marotaba   manlik   qilib   bo yniga   tavqi   la nat   tushti,   san   besh   yuz	
’ ’
manni (Ponsad   fors-tojikchada besh yuz demakdir) ko tarib yurursan. Munosib	
– ’
shulki sandin qochmoq kerak .	
”
Mashrabshunoslikda   bir     mallif   ilk   bor   maydonga   tashlagan   xato   fikrni
ikkinchimiz   rivojlantirganmiz,   uchinchimiz   esa   uni   asoslash,   dalillash   yo llarini	
’
qidirganmiz.   Chindan   ham,   endilikda   oddiy   va   hato,   odatiy   bo lib   qolgan	
’
isyonkor   shoir ,   dahriy   shoir   unvonlarii   olaylik     ular   zaminida   katta	
“ ” “ ” –
ijtimoiy     siyosiy   va   amaliy   mazmun     ma no   yotishiga   e tibor   bermay	
– – ’ ’
shunday   aytaveramiz.   Ta kidlab   aytish   kerakki,   masalan,   isyonkor   shoir	
’ “ ”
deyilganda, shubhasiz botirso z va jasurqalb shoir asarlaridagi ruhiy tug yon va	
’ ’
jasoratli   hayqiriq;   shiddatli   xitob   va   qat iy   ohang,   zulm   va   adolatsizlikka   qarshi	
’
keskin   norozilik   va   ayovsiz   fosh   etishni   emas,   amaliy   faoliyatidagi   zo ravon	
’
amaldorlar  va riyokor  ruhoniylar  bilan  murosasiz  bahsni  ham  emas,  balki  siyosiy
tushunchadagi   isyonkorlik   nazarda   tutilgan.   Bunday   siyosiylashtirishda   shoirning
dorga osilganligi jiddiy dalildek tuyuladi. 
Aslida esa  bu mudhish  fojianing yuz berishining bosh  sababchisi  shoirning
isyonkorligimi yoki ruhoniylarning munofiqligi va hokimlarning jaholatimi   buni
–
ham jiddiy o rganish lozim.	
’
Bizningcha,   Mashrabning   amaliy     ijtimoiy   faoliyatida   ham,   badiiy	
–
asarlarida   ham   uning   siyosiy   tushunchadagi   isyonkorligini   ko rsatuvchi,   hatto	
’
bunga   biror   darajada   imo     ishora   etuvchi   asos   yo q.   Ammo,	
– ’
Mashrabshunoslikda   qat iylik   bilan   shoirni   isyonkor   sifatida   ko rsatishga   zo r	
’ ’ ’
beraverdik,   uni   shunchaki   deyishni   kam   deb   bildik   va   oxirgi   yillarda   Buyuk	
“
17 isyonkor  deb tuzatdik. Unga bag ishlangan maqolalardan birida xuddi shunday” ’
sarlavha qo yilgan. Shoirning  buyuk isyonkorli ligini  isbot  etish  uchun yangi	
’ “ ”
  yangi   rivoyatlar   to qishga   to g ri   keldi   natijada   Mashrab   inqilobchi	
– ’ ’ ’
darajasiga yaqinlashtirib qo yildi. Tadqiqotchilardan birining mana bu ta kidiga	
’ ’
nazar tashlaylik, uning zaminidagi katta siyosiy mazmunga diqqat qilaylik:
Sinfiy   kurashlar   jangida   xalq   o z   ma naviy   ustozlaridan   biri   Mashrab	
“ ’ ’
edi . Yana o qiymiz:  Mashrab xalqning ruhiy rahbari edi  Biz Mashrabni ham	
” ’ “ …
xalq   uchun   ustoz   va   rahnamo   ulug   zotlar   jumlasidan,   deb   hisoblaymiz .   Va	
’ ”
nihoyat  Mashrab xalq oldidagi o z ma naviy rahbarlik  burchini a lo darajada	
“ ’ ’ ’
anglagan  deb ta kidlanadi o sha maqolada.
” ’ ’
Hamonki,   Mashrab   buyuk   isyonkor   bo lsa,   xalqning   ruhiy   rahbari	
“ ” ’ “ ”
va   xalq   oldidagi   o z   ma naviy   rahbarlik   burchini   a lo   darajada   anglagan ,	
“ ’ ’ ’ ”
sinfiy kurashlar jangida xalq yetishtirgan yo lboshchi  bo lsa   u qamalishi,	
“ ’ ” ’ –
zindonga   tashlanishi   yoki   jilla   bo lmasa   surgun   qilinishi   kerak.   Chindan   ham	
’
surgun   qilinmagan   isyonkor     isyonkormi   yoki   tarixda   qaysi   buyuk   isyonkor	
–
surgun   qilinmagan?   Mantiq   Mashrabning   surgun   qilinishini   talab   qiladi.
Marhamat, bu savollarga ham javob tayyor. Boborahim Mashrab tavalludining 350
  yilligi   yubleyiga   tayyorgarlik   munosabati   bilan   bosilgan   maqolalarning   birida	
–
jiddiy tarzda Mashrabning  Namangandan Qoshg arga noma lum muddatga va	
“ ’ ’
ehtimol,   umrbod   badarg a   etilganligi   haqida   so z   boradi.   Undan   oldingi
’ ” ’
tadqiqotlarning   birida   esa   shoirning   Qoshg ardan   surgun   qilinganli   haqida	
’
o qiymiz.	
’
Biz   bunday   bahs   va   talqinlarga   also   qo shila   olmaymiz.   To la   ma noda	
’ ’ ’
xalqchil   ijodkor   bo lgan   Mashrab   bunday   suniy   ulug lashga   zarracha   ham	
’ ’
muhtoj emas.
To   shu   kunga   qadar   bir   yoqlama   va   dalillarga   zid   yoritilgan   masalalardan
yana   biri   Mashrab   va   Ofoq   Xoja   munosabatlaridir.   Avvalo   shuni   aytish   kerakki,
Mashrabning asli  Buxorolik bo lgan Hidoyatulloh Ishoqxoja o g li Ofoq Xoja	
’ ’ ’
dargohiga   borishi   mutlaqo   badarg a   emas,   aksincha,   zamonasining   mashhur	
“ ’ ”
diniy arbobiga murid tushish   va shu  orqali  ma naviy  komolotga  erish  kabi   ezgu	
’
18 niyat   yo lida   hamda   Mulla   Bozor   Oxund   tavsiyasiga   ko ra   qilingan   ixtiyoriy’ ’
ishdir.   Mashrab   u   yerda   so fiy     falsafiy   bilimlarni,   qalandarlik   shart  	
’ – –
sharoitlari va    yo l   yo riqlarini egallashga kirishadi.	
’ – ’
Aftidan,   Ofoq   Xoja   eshon   bilim   doirasi   juda   keng,   jumladan,   badiiy
adabiyotda   ham   anchagina   xabardor   bo lgan,   xususan,   she riyatning   qadr  	
’ ’ –
qimmatini,   uning   ommaga   ta sir   kuchini   yaxshi   tushungan.   Shu   bois,   aytish	
’
mumkinki, uning dargohida she riyat ham yuqori baholangan. Mashrab haqidagi
’
qissa   ma lumotlari   xuddi   shunday   guvohlik   beradi.   Boborahim   bilan   ilk	
’
uchrashuvdayoq   Ofoq   Xoja   uning   she riyatdan   o ziga   xos   imtihondan	
’ ’
o tkazadi,   jumladan,   Xo ja   Hofiz   Sheroziy   va   o z   g azallaridan   yoddan	
’ ’ ’ ’
o qishni   talab   qiladi.   Bu   sinovdan   muvoffaqiyatli   o tga   Boborahimga,   qissada
’ ’
yozilishicha,   Ofoq   Xoja   Mashrab   taxallusini   beradi.   Bu   ma lumotning	
“ ” ’
haqiqatga   qanchalik   muvofiq   ekanini   aytish   qiyin.   Har   holda   ayrim,   asarlarida
(shoirning)   Mashrab   taxallusini   Ofoq   Xoja   qo yganligi   aniq   ravshan   qayd	
“ ” ’
etiladiki, bu bejiz bo lmasa kerak. Masalan, g azallarning birida:	
’ ’
Quddisa sirrihu Xojam otimni  Mashrab  dedilar,	
“ ”
Qoshg aru Yorkand ichinda sohibi guftor o zum.	
’ ’
Bayti uchrasa boshqa o rinda:	
’
Ofoq Xojamki, suyub  Oting Mashrab!  dedilar,
“ ”
Bo sag angda o lurman, manda hasrat qolmadi.	
’ ’ ’
Misralarini o qiymiz.	
’
Bu   kabi   dalillar   Ofoq   xoja   bilan   Mashrab   o rtasidagi   munosabatlar   also	
’
g oyaviy   dushmanlik   tarzida   kechmaganligini   ko rsatadi.   Xuddi   shu   o rinda	
’ ’ ’
shoirning yana  bir  iqrorini  eslab   o taylik    u o z  hayotini, barcha  fazilatlarini,	
’ – ’
hatto  har nafas ni pirining sharofatidan, deb ochiq   oydin ta kidlaydi:	
“ ” – ’
Har nafaski, manda bor bo ldi madad Ofoq Xojam,	
’
Bo lmasa bir quruq yog och, dashteda ko hsor o zum.	
’ ’ ’ ’
19 Eshon   dargohidagi   kanizaklarning   biriga   muhabbat   tufayli   shoirning
jismoniy jazolanishi  masalasiga kelsak, bizningcha, bu ongli ravishda qilingan va
shahvat   o ldirish,   o z   nafsini   tiyish,   tamoman   ilohiy   ishqga   berilish   niyatida’ ’
rasmiy   marosimlarni   eslatadi.   (O zlikni,   nafsni   bunday   qurbon   qilishlik   isom	
’
dunyosi   tarixida   ancha     muncha   uchraydi.   Mashrab   fojiasi ni   Shayx	
– “ ”
Shibliyning   o z   ko ziga   o zi   nil   tortib,   ko r   bo lishi   yoki   Xoja   Ahmad	
’ ’ ’ ’ ’
Yassaviy   yorug   dunyoni   tark   etib,   qorong u   g rga   ko chish   bilan   qiyoslash
’ ’ ’ ’
o rinli ko rinadi.) shoirning bu masala yuzasidan Ofoq Xoja qoshida:	
’ ’
Maqbuli hidoyat bo layin deb gunoh etdim – 	
’
degan iqrori ham xuddi shu rejaga ishora etgandek tuyuladi. Ofoq Xojaning,
qissada ta kidlanishicha, Mashrab gardaniga o z muhrini qizdirib bosishi ham bu	
’ ’
taxminni   rasmiy marosimni quvvatlagandey ko rinadi.
– ’
Shu   ma noda   Mashrabning   o z   piriga   nisbatan   chin   hurmat     ehtiromni	
’ ’ –
umrbod saqlab qolishi ham bejiz bo lmasa kerak. Qissa ma lumotlariga ko ra,	
’ ’ ’
shoir   Qoshg arga   yana   bir   marta   keladi,   keyinchalik   esa,   Ofoq   xojaning	
’
Hindistonda   ekanligini   eshitib,   o sha   tomon   uning   ziyoratiga   shoshiladi.   Shoir	
’
asarlarining   biror   o rinda,   jumladan   qissada   ham   Ofoq   Xoja   haqida   salbiy   baho	
’
yo q, aksincha, uning nomi doimo izzat   ikrom bilan tilga olinadi, 1995   yilda	
’ – –
(hijriy 1105-yil) uning vafoti munosabati bilan esa maxsus marsiya   tarix yozadi.	
–
Qisqasi,   Ofoq   Xoja   bilan   Mashrab   o rtasidagi   o zaro   samimiy   pir     muridlik	
’ ’ –
munosabatlari   adabiyotshunoslikda   jiddiy   buzilib,   g oyaviy   raqib   shaxslar	
’
o rtasidagi  dushmanlik munosabatlari  tarzida talqin etilganki, bunda ham  o sha	
’ ’
suniy siyosiylashtirishning aniq izlari bor.
Mashrab   insoniyatni   mol     dunyo,   nafs,   hirsu   havas   to g ri   yo ldan	
– ’ ’ ’
ozdirishini   juda   teran   anglagan.   O zi   bilgan   mohiyatni   zamondoshlariga	
’
o qtirishni   farz   deb   bilgan.   Quyidagi   rivoyat   Mashrabning   dunyoga,   boylikka	
’
munosabati haqida xulosa chiqarishimizga asos bo ladi. Buxorodan Mashrab   bir	
’
g rib   bechorani   chaqirib   aytdilar:   Agar   belimdagi   fo ta   tushib   qolsa,   saning	
’ “ ’
20 baxtingdur,   agar   qo lum   birla   bersam   dunyo   ayturki,   mani   Mashrab   qo li   birla’ ’
tutti, ammo yerga tushsa, san yerdin olg il, minnatdor bo lsun yer	
’ ’ ”
Mashrab   bir   necha   chaqirim   minib   yo l   bosgan   otini   oyog ini   chopishni	
’ ’
buyuradi. Muridlari sababini so rashganda, -  To o rdadin registoni Buxorog a	
’ “ ’ ’
kelguncha   ushbu   otni   minib,   Ollohi   taolodin   g ofil   bo ldum.   Yana   har   banfayi	
’ ’
mo min   bu   otning   ustig a   minib,   xudoyi   taolodin   g ofil   bo lmasun,   shu	
’ ’ ’ ’
sababdin o ldurunglar  dedim , - deb javob beradilar. Bu bilan Mashrab qanday	
’ ”
mansab   martabada   bo lsada,   insonning   oyog i   yerdan   uzilmasin ,   ko ngli	
’ “ ’ ” ’
Ollohdan uzoqlashmasin degan fikrni ilgari surmoqda.
Qissayi   Mashrab da   ahoirning   ilohiy   ishq   kuychisi   ekanligi,   bu   ishq	
“ ”
otashining   meyyoru   hadisi   borasida   ham   bir   qancha   rivoyatlar   keltiriladi.
Shulardan birida hikoya qilinishicha, mashrab Yorkentga borganda, chilim so rab	
’
chekadi.   Nafas   tortib   tutun   chiqarganda,   butun   olam   qorong u   bo ladi.   Ammo,	
’ ’
chilimning   sarxonasini   olib   yerga   qoqqanlarida   xalq   bir   dona   ham   bang
quymaganligining   guvohi   bo ladi.   Bu   albatta,   bir   tomondan   Mashrabning	
’
karomatpeshaligini   ko rsatsa,   ikkinchidan,   shoir   ishqi   sharorasining   o tkirligini	
’ ’
namoyish   etadi.   Bir   o rinda   Mashrab   nomoz   o qib,   hu   deb   nafas	
’ ’ “ ”
chiqarganlarida kuygan kabobning isi kelardi, deyiladi.
Ko rinib   turibdiki,   Qissai   Mashrab   rivoyat   tarzida   yaratilgan   bo lsa	
’ “ ” ’
ham, bizga shoirning dunyoqarashi, shaxsiyati, asarlarining mazmun   mohiyatini	
–
anglashimizda   asosiy   manba   vazifasini   o taydi.   Undagi   rivoyatlardan   mantiqiy	
’
xulosalar chiqarishimiz mumkin. Shoir asarlari bilan qissadagi fikrlarni muqoyasa
etib, ayrim muammolarga aydinlik kiritishimiz mumkin.
Mashrab   1711     yilda   Balx   hokimi   Mahmud   Qatag on   tomonidan   dorga	
– ’
ostiriladi.
Boborahim Mashrabning  bizgacha she rlaridan tashqari  Mabdai nur  va	
’ “ ”
Kimyo   asarlari   ham   yetib   kelgan.   Adabiyotshunosligimizda   bu   ikki   asar	
“ ”
muallifi   borasida   uzoq   yillar   bahs     munozara   olib   borildi.   Ayrim   olimlarimiz	
–
ularni   Boborahim   Mashrabga   nisbar   berishsa,   ayrimlar   ular   Mashrabi   Soniy
taxallusi bilan ijod etgan Mullo Ro ziboy Oxundning asaridir, deyishgan. Ammo,
’
21 so ngi   yillarda   bu   munozaraga   biroz   oydinlik   kiritildi.   Bu   asarlar   tuzilishi,’
mazmuni   va   g oyaviy   yonalishiga   ko ra,   tili   badiiy   vositalarining   ishlatilishiga	
’ ’
ko ra                va Sharqshunoslik instituti  qo lyozmalar fondida saqlanayotgan	
’ ’
ayrim   qo lyozmalardagi   ma lumotlarga   ko ra   Boborahim   Mashrabnikidir,	
’ ’ ’
degan   xulosaga   kelindi.   1997     yilda   Mabdai   nur   asari   hozirgi   yozuvimizda	
– “ ”
nashr ham etildi.
  O zbek   mumtoz   adabiyotigao ziga   xos   uslubga,   ijodiy   yo liga   rga	
’ ’ ’
bo lgan   shoirlarimizdan   biri   Boborahim   Mashrabdir.   U   o z   hayotini   O rta	
’ ’ ’
Osiyoning   ko p   shahar   va   qishloqlarida   qalandarona   yashab   o tkazdi.   Shoir	
’ ’
faoliyatiga karomatpesha bir avliyo, darvesh, qalandar sifatida xalq katta ixlos va
ehtirom   bilan   qaragan.   Shuning   uchun   o z   zamonasidan   boshlab   Mashrabning	
’
asarlari keng yaratilgan. Majzub Namangoniyning  Tazkirat ul   avliyo , Ishoq	
“ – ”
Bog istoniyning   Tazkirai   qalandaron ,  Maleho   Samarqandiyning   Mazakkiri	
’ “ ” “
ashob   kabi   tazkiralarida   Hakimxon   To raning   Muntaxab   ut     tavorix ,
” ’ “ – ”
Mirzo   olimning   Ansabus     salotin   asarlarida   ham   shoir   haqida   ayrim	
“ – ”
ma lumotlar, mulohazalar uchraydi. Mashrabning shaxs sifatidagi qiyofasi haqida	
’
mukammalroq   tasavvur   hosil   qiluvchi   manba   bu     Pirmat   setoriy   tomonidan	
–
tuzilgan  Qissai  Mashrab dir. U XX asr boshlariga qadar  Devona Mashrab ,	
“ ” “ ”
Shoh Mashrab ,  Eshon Mashrab ,  Qissai Mashrab  kabi nomlar bilan juda	
“ ” “ ” “ ”
ko p nusxalarda kitobat qilingan.	
’
Mashrab   ijodi,   faoliyati   bilan   XIX   asr   oxiri   XX   asr   boshlarida   rus
sharqshunos olimlari qiziqa boshladilar.
1889   yilda  Turkiston viloyatining gazetida  bir qator maqolalar e lon	
– “ ” ’
qilindi.
 Shoir hayoti va ijodi borasida o zbek adabiyotshunos olimlarimizdan Izzat	
’
Sulton, V.Zohidov, I.Mo minov, G .G ulom, A.Hayitmetov, A.Abdug afurov,	
’ ’ ’ ’
E.Shodiyev,   V.Abdullayev   kabilar   ham   bir   qanchamaqolalar   e lon   qilishgan.	
’
Ularda mashrab shaxsi, ijodi bilan bog liq turli masalalar yoritib berilgan.	
’
Mashrabshunosligimizni   kuzatib,   uzoq   yillar   siyosiy   mustamlaka   ta sirida	
’
shoir ijodi soxta talqinlarga duchor etilganini guvohi bo lamiz. Mashrab ijodidagi	
’
22 ilohiy muhabbat dunyoviy muhabbat sifatida talqin etiladi. U dinni rad etuvchi –
ateist, deya baholanadi. Shoir she riyatidagi jo shqin isyon ham sinflar manfaati	
’ ’
bilan bog lab izohlanadi.	
’
Ammo,   mustaqilligimizning   benazir   sharofati   bilan   Boborahim   Mashrab
ijodi  o zining  xolis  bahosini  ola  boshladi.  Olimlarimiz  uning asarlariga  teranroq	
’
nazar   tashlamoqdalar.   Jumladan,   I.haqqulning   Haqiqat   yo l   tutay   desang ,	
“ ’ …”
N.Komilovning   Kamoli   nuri   rahmatman   maqolalarini   N.Jumaxo janing	
“ ” ’
Milliy istiqlol mafkurasi va adabiy meros  nomlik doktorlik dessertatsiyasidagi	
“ ”
Mashrabga oid ma lumotlarni aytish mumkin. Ular shoir dunyoqarashi, falsafasini	
’
atroflicha yoritishga harakat qilishgan.
Mashrab  hayoti  va ijodini  o rganish  borasida  matnshunoslik  yo nalishida	
’ ’
ham   ancha   ishlar   amalgam   oshirilgan.   Jumladan,   1958     yil   birinchi   bor	
–
P.shamsiyev   va   A.Hayitmetovlar   tomonidan   Mashrabning   Tanlangan   asarlari
“
nashr   etildi.   Bu   1960     yilda   qayta   nashr   bo ldi.   1963-1971     yillarda	
– ’ –
A.Abdug afurov   Mashrab   asarlarining   to laroq   nashrini   yaratdi.   1979     yilda	
’ ’ –
V.Rahmonov   tomonidan   yana   mukammalroq   nashr   tayyorlandi.   Unga   yozilgan
So zboshi   ham   ma lumotarning   yangiligi,   shoir   asarlariga   chuqurroq	
“ ’ ” ’
yondashilganligi   bilan   katta   ilmiy   qimmatga   ega.   Mashrab   asarlarining   so ngi	
’
nashri 1990   yil Samarqandlik adabiyot muallimi Jaloliddin yusupov tomonidan	
–
amalgam   oshirildi.   Kitobda   keltirilgan   So zboshida   ush   bu   nashrning	
“ ’ ”
oldingilardan tafovutlari  afzalliklari batafsil  sharhlab berilgan. Mashrab  hayoti va
ijodiga   oid   muammolarga   birlamchi   manbalar   vositasida   aniqlik   kiritilgan.
Mashrabning   taxalluslari   Mabdai   nur ,   Kimyo   asarlarining   muallifligi,	
“ ” “ ”
O rta  Osiyo va boshqa  Sharq mamlakatlarida Mashrab  taxallusi  bilan ijod etgan	
’
shoirlar borasida yangi xulosalar bayon qilingan, ravshanliklar kiritilgan.
Ko rinadiki,   Mashrab   hayoti   va   ijodi   xususida   ancha   tadqiqot   ishlari	
’
amalgam   oshirilgan.   Ammo,   biz   hali   shoir   shaxsini,   dunyoqarashiyu   falsafasini,
asarlari   mohiyatini   to laligicha   anglaganimiz   yo q.   bu   borada   hali   yechimini	
’ ’
kutayotgan muammolar juda ko p.	
’
23 I.2. Mashrab she riyatining g oyaviy xususiyatlari’ ’
Boborahim Mashrabning lirikasida mahsus devon tarzida tartib berilmagan.
Uning   merosi   bizga   Qissai   Mashrab larning   ko plab   nusxalari   orqali   yetib	
“ ” ’
kelgan.   U   Rindiy,   Umam,   Mahdiy,Zinda   va   Mashrab   taxalluslari   bilan   she rlar	
’
yozgan.
Mashrab   tahallusining   ma nolari   har   xil   izohlanib   kelingan.   Shulardan	
’
ikkitasi   haqiqatga   yaqin   keladi.   Ular   bir     birining   mazmunini   to ldirish   uchun	
– ’
ham xizmat qiladi.
Mashrab     maslak,   maslakdosh   degan   ma nolarni   ifodalaydi.   Qissai	
– ’ “
Mashrab da  ham  shunga  yaqin izohlanadi:   Har  kishi  manga rafiq bo lsa  man	
” “ ’
anga   rafoqat   qilurman.   Xar   qozonga   tushsam   qaynaydurman,   aning   uchun   otim
Mashrab   qo ydum   demak,   Kimki   manga   do st   bo lsa,   man   ham   unga	
’ ” ’ ’
do stdirman. Bu yerda ham g oyaviy yo lning birligi, maslakdoshlik haqida fikr	
’ ’ ’
bildirilayapti.
Tahallusni   yana   Ilohiy   sharobdan   nasibali   degan   ma noda   ham	
“ ” ’
sharhlash   mumkin,   ilohiy   ishq   bilan   oshno   yurak,   albatta,   insonlarni   ezgulik   srai
yetaklaydi. Ularning to g ri yo l topishida rahbar   rahnomolik qiladi.	
’ ’ ’ –
Boborahim Mashrab asarlarini ikki   o zbek va fors-tojik tilida yaratgan.	
– ’
24 Shoir   asarlari   haqida   uzoq   yillar   bahs     munozarali   fikrlar   bayon   etib–
kelindi. Ammo, so ngi yillarda uning she rlari mohiyati siyosatdan kelib chiqib	
’ ’
emas,   balki   obyektiv   anglay   boshlayapmiz.   Chunki   Mashrabning   ijodkor   sifatida
asl   qiyofasi   she riyatidadir.   U   so fiy   shoirdir.   Uning   she riyatia   asosida
’ ’ ’
tasavvufiy g oyalar talqini turadi.	
’
Xo sh tasavvufning o zi nima? Tasavvuf   bu inson o zini tanish orqali	
’ ’ – ’
Ollohni tanish va sevish ilmidir. U  Insonning ichki olami, ya ni botinini tadqiq	
“ ’
etuvchi ilmdir . Inson umri tadriji ikki qarama   qarshi qutb ezgulik va yovuzlik	
” –
kurashidan   iborat.   Tasavvuf   ta limotining   mohiyati   odamzodga   o z   vujudida	
’ ’
mavjud   nafsoniy   intilishlarni   fosh   etish,   ularni   yengish   yo llarini   ko rsatish,	
’ ’
ruhidagi   ilohiy   fazilatlarni   uyg otish,   taraqqiy   toptirishdan   iboratdir.   Chunki	
’
insonning   yashashdan   bosh   maqsadi   ilohiylashish,   asl   mohiyatga   yetishishdir.
Buning   yo li   esa   bitta.   O zini   yengish   o zidan   o tish   va   o ziga  yetishishdir.	
’ ’ ’ ’ ’
Bu   borada   Nasoyimul     muhabbat da   keltirilgan   Boyazif   Bistomiyning	
“ – ”
xulosasi   ibratlidir:   Boyazid   dediki,   Olloh   taoloni   tush   ko rdum,   so rdumki,	
“… ’ ’
bor xudoyo, yo l sanga ne nav dur? Dedimki, o zungdin o ttung, yeting .	
’ ’ ’ ’ ”
Mashrb she riaytidagi asosiy g oyalardan biri ham ana shu insonni o ziga	
’ ’ ’
tanitishdan   iboratdir.   Uko p   yurtlar   kezib,   kishilarning   yashash   tarsi,   tabiatini	
’
kuzatib, barcha fojealariga, iztiroblariga sabab ularning nafsi degan xulosaga keldi.
Va   ibrat   sifatida,   o zi   anglagan   dunyo   mohiyati   borasidagi   tasavvurlarinidan	
’
zamondoshlarini agoh etish maqsadida qalandarlik yo lini tanlaydi.	
’
Qalandariylik   yo li   adabiyotshunoslikda   mukammal   talqin   etilgan   emas.	
’
Ammo   ayrim   manbalarda,   ayrim   ilmiy   tadqiqotlarda   ba zi   chizgilar   mohiyatini	
’
yorituvchi mulohazalar bayon etilgan
Navoiy asarlari lug atida ushbu istiloh quyidagicha izohlanadi:  Qalandar	
’ “
  dunyoning   hamma   bordi     keldilaridan   voz   kechib,   daydib   yuruvchi   darvesh;	
– –
devonatabiat   kishi,   loqayd .   Bu   izoh   istilohning   mohiyatini   qisman	
”
oydinlashtirsada, to liq tasavvur berolmaydi.	
’
25 Qalandariylik borasida adabiyotshunoslikda turli bahs munozaralar mavjud.
Ba zi   olimlar   u   XIII     XIV   asrda   shakllangan   deyishsa,   ayrimlari,   jumladan,’ –
Fitrat Yassaviylikdan keyin XII   XIII asrlarda paydo bo lgan deydi.	
– ’
Qalandariylikning o ziga xosligini izohlash borasida ham allomalarning bir	
’
  birini   to lg azuvchi   turli   qarashlari   mavjud.   Jumladan,   Haft   kulzum da:	
– ’ ’ “ ”
Qalandar   butun   rasmiy   takliflardan,   butun   qaydlardan   ozod   bo lgan,   har   turli
“ ’
diniy   amal   va   odatlardan   ayrilgan,   butun   moddiy,   hayotiy   aloqalarni   tark   qilgan,
ibodat va odatlarning hammasini buzg uvchi kishining ismidir  deydi.	
’ ”
Abdurahmon Jomiyning  Nafahotul   uns  asarida esa  qalandarlar diniy	
“ – ” “
ibodatlarning farz bo lgan qismlarinigina ado qiladilar.	
’
Malomatiylar diniy ibodatlarni ijro qiladilar, biroq ijro qilganlarini xalqdan	
…
yashiradilar. Qalandar  esa, to g ridan   to g ri  diniy ibodatlarni va odatlarni	
’ ’ – ’ ’
buzadilar , deya baholanadi.	
”
Bahori Ajam da quyidagi bayt keltiriladi:	
“ ”
Sanamorai qalandar sardor ba man namon. Ki base daroz didam rahu rasmi
porsoyon. 
Mazmuni:   Taqvo  yo li   juda   ham   uzoq  ekan,   menga   qalandariylik  yo lini	
’ ’
ko rsating.	
’
Agar   qalandarlar   faoliayatini   kuzatsak,   ular   haqida   aytilgan   fikrlarni
umumlashtirsak,   ularning   yo lida   bir   nechta   tariqatlarga   xos   xususiyatlar	
’
birgalikda   mujassamligini   ko ramiz.   Jumladan,   ularning   hayot   tarzlarida
’
yassaviylikka xos jahriylikni malomatiylikning ayrim belgilarini, naqshbandiylikka
xos umumbashariy, gumanistik g oyalar mutanosibligini ham kuzatamiz.
’
Qalandarlarning   o ziga   xos   yurish     turishi,   axloq   va   kiyinishi   odobi	
’ –
bo lgan,   ular   amal   qilishi,   rioya   e tishi   lozim   shartlari   mavjud.   O zbekiston	
’ ’ ’
RFA   Beruniy   nomidagi   ShIda   9175   raqami   ostida   saqlanayotgan   tasavvufga   oid
qo lyozma   tarkibiga   Risolai   qalandariy   ham   kiritilgan.   Unda   qalandarlik   va
’ “ ”
ular rioya etishi lozim shartlari haqida qisqacha ma lumot berilgan. Ayniqsa fe l	
’ ’
  atvoridan   shakllanishi   lozim   bo lgan   faqr   tushunchasi   haida   alohida	
– ’
to xtalinadi.   Uning   3   ta   muhim   belgisi   ta kidlab   ko rsatiladi:   Tariqat	
’ ’ ’ “
26 mashoyixlari   faqrning   uch   nishonasi:   quyosh   kabi   shafqatli,   yomg ir   kabi’
saxovatli, yer kabi tavozeli bo lish deb aytganlar	
’ ”
Xirqa kiyish va farq maqomini egallash tariqatda muhim hisoblangan.
Qalandarlarning   janda,   quloh,   kamar,   aso,   kachkul,   sepoya,   qo yish,	
’
suyanchiq   qo yish,   po stin   kiyish   kabi   mahsus   kiyinish   odoblari   bo lgan.	
’ ’ ’
Bularning   har   birining   ramziy   mazmuni   va   qat iy   mas uliyati   bo lgan.	
’ ’ ’
Risolada,   ayniqsa,   darveshlarning   bosh   kiyimi   hisoblangan   qulohga   keng   izoh
berilgan.   Uning   neg   muhim   mohiyati   sifatida   quyidagilar   ko rsatilgan:   Va	
’ “
bilginki,   qulohning   to rtta   xonasi   bor.   1.   Shariat   xonasi.   2.   Tariqat   xonasi.	
’
3.Ma rifat xonasi. 4. Haqiqat xonasi. Va yana shuki, qulohning to rt tarki bor. 1.	
’ ’
Nafs tarki. 2. Xalq tarki. 3. Dunyo tarki. 4. Oxirat tarki.
Ma lumki   qalandarlik   bilan   gadolik   chambarchas   bog liq.   Risolada	
’ ’
gadolikning uch turi ko rsatiladi va izohlab beriladi:  agar gadolik necha xil deb	
’ “
so rasalar,   uch   xil   deb   javob   ber:   1.   Shoh   gadolik.   2.   Nar   gadolik.   3.   Xar	
’
gadolik	
…
Barcha k rsatmalar, ma lumotlardan so ng risola so ngida qalandariylik	
’ ’ ’ ’
tariqatining   mohiyati   umumlashtirilib   beriladi:   Ey   darvesh,   qalandarlik   tariqati	
“
shuki, haqiqat yo lida ikkilanmasin va odamlarga behuda so zlamasin. Va yana	
’ ’
kachkulini   ko tarib   yurish   odobi   shuki,   avvalo,   to   uyiga   kelguniga   qadar	
’
tahoratlik   va   ro zador   bo lsin.   Va   yo lda   chor     atrofga   ko z   tashlab	
’ ’ ’ – ’
nomahramga   nazar   solmasin.   Va   tilini   yolg on   so zlashdan   asrasin,	
’ ’
pirigabeodoblik qilmasin, faqirlarga rahm qilsin va hamma a zolarini pok tutsinki,	
’
Xudoning kutbi   Xoja Bahoul  Haq  vaddin  qaddasallohu  ruhahu shunday  qilganlar
va ham shunday buyurganlar .	
”
Yetuk   adabiyotshunos   Fitrat   qalandariylik   tariqatiga   oid   ko p   manbalar	
’
bilan   tanishgan.   Hayotda   o zi   guvohi   bo lgan   holatlarni   eslagan.   Ularning	
’ ’
hammasini   umumlashtirib,   quyidagi   xulosalarni   bayon   etgan:   Qalandarlik	
“
musulmon   tasavvufining   sho   basidir.   Bumaslak   bizning   o lkamizda   so ng	
’’ ’ ’
kunlargacha   davom   qildi.   O zbekiston   shaharlaridan   har   birining   tashqarisida
’
qalandarxona   ismli   go zal   bog cha   xoliga   keltirilgan   bir   joy   bor   edi.	
“ ” ’ ’
27 qalandarlar   shunda   turar   edilar.   Bular   qisman   mahaliy,   qisman   musofir,   yersiz,
xususiy mulklari bo lmagan kishilardan iborat bo lib, asosiy kasblari tilanchilik’ ’
edi.   haftada   ikki   daf a   tilanchilikka   chiqib,   shahar   va   bozorlarni   aylanar   edilar.
’
O zlariga maxsus qalandariy quylari bor edi. oralaridan eng yaxshi tovushlisi shu	
’
kuylarda   Yassaviy,   Mashrab   kabi   shoirlarning   she rlarini   o qur   va   boshqalari	
’ ’
uning   naqoratini   qayarib   turar   edilar.   Oralarida   bir   boshliqalri   bo lib,   munga	
’
bobo   derlar.   Tilanchilik   chog ida   to plangan   pulni   shu   bobolari   terar   va	
“ ” ’ ’
shundan ularni ta min qilib turar edi .	
’ ”
Yuqorida   manbalardan   keltirilgan   fikrlar   bizga   qalandariylikning   mazmun
mohiyatini   anglashimizga   yordam   beradi.   Ularning   tashqi   qiyofasi,   botiniy   olami
haqida tasavvur uyg otadi.	
’
Mumtoz adabiyotda ayrim ijodkorlar qalandarlikning maqsadi va mohiyatini
yorituvchi   badiiy   asarlar   ham   yaratishgan.   Jumladan,   Mashrab   ham   uning
insonparvar   g oyalarini   oydinlashtiruvchi,   izohlab   beruvchi   g azallar   yozgan.	
’ ’
Uning   Qalandar   bo l,   qalandar   bo l   radifli   g azali   shunday   asarlardan	
“ ’ ’ ” ’
biridir.   Bu   asar   ham   qalandarlikning,   ham   Mashrab   ijodining   o zak   mohiyatini	
’
anglashimizga   asos   bo ladi.   Bunda   lirik   qahramon   solikka   asl   maqsadga   yetish,	
’
ruhan ozod bo lish yo lini ko rsatib beradi. Lahzalik foniy ashyolardan g olib	
’ ’ ’ ’
kel olish va boqiylikka musharraf bo lish sinoatidan saboq beradi:	
’
Riyozatsiz bo lay desang, tanim ozod yuray desang, 	
’
Jahonni sayr etay desang, qalandarbo l, qalandar bo l.	
’ ’
Razolat kuyduray desang, zalolat o lduray desang,	
’
Hammasin supuray desang, qalandar bo l, qalandar bo l.	
’ ’
Bu taqvodin kechay desang, xonaqohdin qochay desang,
Haqiqatni ochay desang, qalandar bo l, qalandar bo l	
’ ’ …
Inson umrini ulkan, poyonsiz bir to qayzorga o xshatish mumkin. Chunki,
’ ’
hayotda   hech   kim   uchun   tayyor,   silliq   yo l   yo q.   har   kim   o z   yo lini   o zi
’ ’ ’ ’ ’
izlab   topadi.   Bu   asnoda   ba zan   to siqlar   uchraydi.   Ba/zan   ravon   yuriladi.	
’ ’
28 Ba zan   adashilar,   xatolklar   ichra   iztirob   chekiladi.   Inson   o zini,   to rt   qadam’ ’ ’
narida nima kutayotganini bilmaydi.
Bizni   ana   shu   chigalliklardan   olib   o tuvchi   rahnamolardan   biri   adabiyot.	
’
Ajdodlarimizdan qolgan dono fikrlarga muzayyan meros.
Hazrati   Shayx   Sa diy   inson   hayoti   haqida   armon   bilan   mushohada   etib,	
’
Qaniydi   odamzodga   ikki   karra   umr   berilsa.   Birinchi   marta   xatoliklardan	
“
adashishlardan xulosa chiqarib, tajriba o rganib, ikkinchi marta ko ngildagidey,	
’ ’
armonsiz yashasa , degan ekanlar.	
”
Hazrati Alisher Navoiy ham shunga yaqin fikrni bayon etganlar:
Yorab, eshigingda ul gadomen
Kim, boshdin oyoqqacha xatomen.
Shunday   ulkan   aql   sohiblari,   donishmand   allomalarimiz   ham   dunyoning
g alatliklaridan  afsus     nadomat  chekishgan.   Va  butun umrlarini   yurtdoshlariga	
’ –
to g ri   yo l   ko rsatishga   bag ishlashgan.   Ularni   hushyorlikka,   tiyraklikka
’ ’ ’ ’ ’
da vat etishgan.
’
Boborahim   Mashrab   ham   ana   shunday   dono   ijodkorlardan.   Ammo,   uning
donoligi,   dunyoni   anglashi   o ziga   xos.   She riyatidagi   lirik   qahramonning   ruhi	
’ ’
baland.   Olam   va   odam   mohiyati,   munosabati   haqida   gapirganda,   ishonch   bilan
qat iy   xulosalar   chiqaradi.   U   ham   dunyoning   xatolardan,   armonlardan,	
’
yolg onlardan iboratligini biladi. Ammo, bu shoir lirik qahramonini tushkunlikka
’
tushirmaydi.  Chunki,   u   ana  shu   xatolar   zaminida  ishonsa   va   suyansa   bo ladigan	
’
birgina xaqiqat borligini ham anglaydi. Bu   Olloh:	
–
Bir xudodin o zgasi barcha g alatdur, Mashrabo,	
’ ’
Gul agar bo lsa qulumda, ul tikonni na qilay?!	
’
Demak,   Xudoga   ishonish,   unga   muabbatda   bo lish   insonni   xatolardan	
’
asraydi.   Hayotiga   go zal   mazmun   baxsh   etadi.   Mukammal   axloqli,   halol,   pok	
’
bo lishga boshlaydi.	
’
29 Mashrab   she riaytidagi   asosiy   g oyalardan   biri   dunyoning   o tkinchi’ ’ ’
ekanligi. Hayotda buni anglash juda muhim. Chunki, lahzalik narsalarni g animat	
’
bilish   lozim.   Mashrab   asarlarida   shu   jahonshumul   muammoga   katta   e tibor	
’
beradi. Insoniyatni g aflatdan, mudroqlikdan ogoh etadi. Ko ngillarni tiriklikka,	
’ ’
uyg oqlikka   da vat   qiladi.   Shoir   fikrlari   bilan   tanishgan   har   bir   o quvchi	
’ ’ ’
o zida   g ayrat,   kuch     quvvat   paydo   bo lganini   his   etadi.   Atrofga   tiyrakroq	
’ ’ – ’
nazar   tashlay   boshlaydi.   Quyidagi   kabi   misralar   esa   har   bir   kishiga,   men
yonimdagi   insonni   anglayapmanmi?   Uning   yuragida   qanday   armonlar   qolyapti?
Qanday qilsam u o zini baxtli his qilishi mumkin, degan savollar berishga majbur	
’
etadi:
Hasratimga tog u tuzlar yig lagay,	
’ ’
Hech kim yo qtur so zimni anglagay.	
’ ’
Mashrab   yuragida   armon   uyg otgan   narsa   bu     insonlardagi   loqaydlik,	
’ –
beparvolik.   Mashrab   Dili   g amgin ,   dardchan   xaloyiqni   xush   ko radi.	
“ ’ ” ’
Dardsizlar   uni   hasratga   giriftor   etadi.   Uning   yuragidagi   cho ng   darddan   metin	
’
toshlardan   iborat   tog lar,   tilsiz     zabonsiz   dala     tuzlar   yig laydi.   Ammo,	
’ – – ’
afsuski,   insonlar   uni   anglamaydi,   beparvo.   Shoir   ana   shu   birgina   baytda   chuqur
ruhiy manzarasini chizib bera olgan. Asosiy mazmun ruhiy ma naviy yolg izlik.	
’ ’
Hamisha   yolg izlik   bilan   sukunat   yo ldosh.   Tog lar   esa   qanchadan     qancha	
’ ’ ’ –
zamonlar   asrorni   o z   bag rida,   sukunat   qo ynida   asraydi.   Uning   mangu	
’ ’ ’
ertaklarini   tinglay   va   anglay   bilishi   lozim.   Demak,   shoir   tog   timsolini   bejiz	
’
qo llamagan.   U   ana   shu   sokinlikning   mangu   saltanatini   shoir   qalbi   bilan	
’
tushunadi.   O zining   yolg izlik   iztiroblari   tasvirini   unda   ko radi.   Bag ridan	
’ ’ ’ ’
oqayotgan   jilg alarni   uning   ko z   yoshlariga   mengzaydi.   Ne     ne   avlodlarning
’ ’ –
kechmishini ko rgan ko rgan tog larni  o ziga hamdard, hamroz deb his etadi.
’ ’ ’ ’
Insonlar orasida ham o zini anglaguvchi sirli, dardli ko ngillarni sog inadi. Ana	
’ ’ ’
shu   sog inch   unga   yolg izligini   eslatadi.   Ammo,   bu   tushkunlik   belgisi   emas.	
’ ’
Bizga   mahzunlik   bo lib   tuyulgan   shu   sog inch   lirik   qahramon   ruhini   yuksakka	
’ ’
ko taradi.   Tor   vujudiy   nafsoniy   intilishlar   dunyosini   sindirishga   muyassar   etadi.	
’
30 O zini aslida Ollohdan uzoqda g arib sezadi, yolg iz his qiladi. Natijada, uning’ ’ ’
maqsad   manzili,   intilish   hududi   kengayadi.   Vujudini   Olloh   bilan   birlashish   ishqi
qamraydi:
Mudom miskin erurman chun g uloming   Mashrabingdurman,	
’ –
Meni bechora bu dunyo bilan uqbog a sig mamdur.	
’ ’
Turli   davrlarda   yashagan   turli   shoirlardagi   ruhiy   yaqinlik,   dunyoni   anglash
borasidagi   mutanosiblik   timsollar   yaqinligiga   sabab   bo ladi   biz   ko p	
’ ’
ijodkorlarning   asarlarida   jonlashtirish   san ati   vositasida   tog   timsolining	
’ ’
takrorlanmas ifodalarini ko rishimiz mumkin. Jumladan Shavkat Rahmon ijodida	
’
ham tog  timsoliga teran falsafiy mazmun yuklatilganligining guvohi bo lamiz:	
’ ’
Tog  xo rsinib yubordi og ir   	
’ ’ ’ –
Teran xobdan uyg ondi yurak,	
’
Tog lar kabi xo rsinmoq kerak.	
’ ’
Ushbu   misralarda   ham   insonni   anglash,   insonlardagi   loqaydlikdan   bezish
tuyg ulari  aks  etgan. Mashrabda  ham, Sh.Rahmonda  ham  bu timsol  o quvchini	
’ ’
fikrlashga, hushyor tortishga undaydi.
Yuqorida   ta kidlaganimizdek,   Mashrab   she riyatining   asosiy   maqsadi  	
’ ’ –
insonlarni   mudroqlikdan   uyg otish.   Bir     biriga   muhabbat   bilan   boqish,   bir  	
’ – –
birini anglash va bu orqali Ollohni anglashga yo naltirishdir.	
’
Shoir   har   bir   ko ngilni   sirli   biro   lam   deb   tushunadi.   Zamondoshlarini   uni	
’
sevishga   chaqiradi.   Biror   dilni   og ritishni,   unga   ozor   berishni   yuzlab   Ka bani	
’ ’
vayron etishga tenglashtiradi:
Tavofi olami dil qil jahonda har bashardin sen,
Agar bir dilni sen buzsang, yuzar Ka ba buzulmazmu.	
’
Xo sh,   Mashrab   nega   shunday   fikrda?   Bizda   paydo   bo lgan   bu   savolga	
’ ’
Hazrat Navoiy ijodidan aniq javob topamiz:
Ka baki olamning o lub qiblasi,
’ ’
31 Qadri yo q andoqki, ko ngul ka basi. ’ ’ ’
Kim, bu xaloyiqqa erur sajdagoh, 
Ul biri Xoliqqa erur jilvagoh.
Navoiy   fikricha,   Ka ba   xaloyiqning   sajdagohi,   ko ngul   esa   Xoliqning	
’ ’
Ollohning   jilvagohi,   makon   tutguvchi   maskani.   Shuning   uchun   ham   u
mo tabardir.	
’
Ko ngilni anglash va uni poklab boorish insonni Ollohga yaqinlashtiruvchi	
’
vositadir.   Chunki,   g uborlardan   tozalangan   qamish   naydan   ruhbaxsh   navo	
’
taralgandek,   pokiza   ko ngilda   ham   ilohiy   ishq,   hayotga   muhabbat,   go zallikka
’ ’
oshuftalik mujdalari una boshlaydi.
Mashrab   she riyatida   biz   ana   shu   ilohiy   ishq   talqinini   kuzatamiz.   Ammo,	
’
uzoq   yillar   ilohiy   ishq   mohiyatini   inkishof   etuvchi   asarlari   tor   ma noda,   ya ni	
’ ’
majoziy   sihq   tasviri   sifatida   baholanib   kelindi.   Shoir   ijodidagi   dinga   qarshi
“
motivlar  ham bir yoqlama talqin natijasidir.	
”
Mashrab   ijodidagi   ishq   talqini   o ziga   xos.   U   Ibrohim   Adham,   Mansur	
’
Halloj,   Attorni   o ziga   g oyibona   pir   deb   biladi.   Ularning   yo lidan   boradi.	
’ ’ ’
Mansur   Halloj   kabi   o tli   ishq   otashida   yonib   yashaydi.   Bu   Ollohga   bo lgan	
’ ’
muhabbat.   U   hayotning,   tiriklikning   mazmunini   shunda   ko radi.   Uning   asosiy	
’
maqsadi   Ollohni   sevish   va   u   bilan   birlashish.   Chunki   u   insonni   g uborlardan,	
’
vujudiy,   nafsoniy   qafaslardan   faqat   u   ishqqina   ozod   etishiga   ishonadi.   Shoir
tasavvuricha, bunday muhabbatga oshno bo lmagan ko ngul haqiqiy go zallikni	
’ ’ ’
his qilolmaydi. Borar manzillari torayadi. Ko rar ko zlari xiralashadi. Quyidagi	
’ ’
baytlar   ham   shoirning   xuddi   shunday   nuqtai   nazari   natijasi   sifatida   maydonga
kelgan deyishimiz mumkin. Uning tasavvuricha, Olloh yodisiz, ishqisiz Makkaga
boorish besamar, Ka ba eski do kon yanglig  be etibor:	
’ ’ ’ ’
Yorsiz ham bodasiz Makkaga bormoq ne kerak?
Ibrohimdan qolg on ul eski do konni na qilay?! 	
’ ’
Urayinmu boshima sakkiz bihishtu do zaxin,	
’
Bo lmasa vasl menga, ikki jahonni na qilay?!	
’
32 Sig madim   radifli   g azalida   shoir   ruhiy   manzaralarining   eng   yuksak“ ’ ” ’
cho qqisi   ifodalangan.   U   Tavhid   holatining   bayonidir.   Olloh   vasliga   yetgan,   u	
’
bilan   birlashgan   lirik   qahramon   bir   lahzalik   foniylik   olamiga,   o tkinchi   olam	
’
uning   ruhiy   kengliklariga   sig maydi.   Bu   sig maslikning,   cheksizlikning   sababi	
’ ’
analhaqlik dir:	
“ ”
Onqadar nurga to libman osmonga sig madim,	
’ ’
Toki Arshu kursiyu lavhu jinonga sig madim.	
’
Kimga soyam tushsa bir nuri yaqin bo ldi u ham,
’
Daftari ruhi qudsdurman, zabonga sig madim.
’
Mashrab   ilohiy   ishq   sarhadlarida   zohidlar   bilan   kelisha   olmaydi.   Chunki
unga zohid jannat ilinjida yurgan tamagir bo lib tuyuladi. Shuning uchun ham u
’
zohidning riyo aralash namozini bir kosa may  ishqqa almashmaydi.
Zohid. Manga bir shishada may, senga nomozing,
Ming taqvini bir kosai mayga sota qoldim.
Umuman,   zohidlikni   rad   etish   mumtoz   adabiyotimizda   an ana.   Buning	
’
mohiyatini ulug  Ozar shoiri Nasimiyning quyidagi bayti yanada oydinlashtiradi,	
’
deb o ylaymiz:	
’
Zohidin bir barmog in kessen do nub Haqdan gachar,	
’ ’
Ko r, bu Miskin ashigi, sarpa suyarlar ag lamaz!	
’ ’
Mashrab   tasavvuf   g oyalarini   targ ib   qiluvchi   yetuk   mutafakkir,	
’ ’
mutasavvuf shoir bo lishi bilan birga, oddiy insoniy kechinmalar kuychisi sifatida	
’
ham namoyyon bo ladi. Uning asarlarida vatan sog inchi, ona oldida qarzdorlik
’ ’
tuyg usidan iztiroblanish kabi kechinmalarning samimiy ifodasini ko ramiz	
’ ’
Mashrab   asarlari   badiiyati   ham   o ziga   xos.   Uning   g azallari   kutilmagan	
’ ’
xalqona   ifodalar   bilan   sayqallanadi.   Timsollar   tizimining   ham   o z   silsilasi	
’
mavjud.
Shoirlarning quyidagi   baytini  o qib,  yuragingda  hijronning  za far   rangini	
’ ’
his eta boshlaysan, kishi:
33 Sarig  sadbarg shirin so zluk yuzingni kunda bir ko rsam,’ ’ ’
Yuzungdin yuz o gurmasman agar  yuz ming balo ko rsam.	
’ ’
Xalq   orasida   sariq   gul   hijron,   ayriliq   timsoli   deyishadi.   Demak,   bu   bayt
sariq sadbarg  stirgul haqida gapirilishi tasodifiy emas.	
“ ”
Bu kabi yangicha qiyosu tashbihlarni, timsollar tizimini shoir she riyatidan	
’
ko plab keltirish mumkin.	
’
Mashrab   asarlarining   eng   mukammal   denb   hisoblanuvchi   1990     yil	
–
nashrida   ona   tilida   bitilgan   g azal   va   mustazodlar,   murabba   va   muxammaslar,	
’
shuninhdek,   ikki   musaddas   va   musabba   o rin   olgan.   Tuzuvchi   Jaloliddin	
’
Yusupovning   juda   katta   va   mashaqqatli   mehnatini   ta kidlab,   to plam   xususida	
’ ’
ko p   ijobiy   fikrlar   aytish   mumkin.   Ammo,   qilinishi   lozim   bo lgan   galdagi	
’ ’
vazifalar   manfaatidan   va   tuzuvchini   mutloqo   aylamay   ikki   savolni   o rtaga	
’
qo ymoqchimiz:   1)   to plamga   kirgan   asarlar   Mashrab   merosining   hammasimi?	
’ ’
Va   2)   undan   o rin   olgan   hamma   asarlar   Mashrab   qalamiga   mansubmi?   Bu   har	
’
ikkala   jiddiy   savolga   tasdiq   javobini   berib   bo lmaydi.   Bunga   asosiy   sabab	
’
tuzuvchilarda emas, balki ilmda Mashrab asarlarining o zida jamlovchi ishonchli	
’
qo lyozmalarni yo q ekanligi yoki hozircha topilmaganligida!	
’ ’
Agarda   biz   Navoiy   asarlarini   hali   ulug   shoir   barhayot   vaqtidayoq	
’
ko chirilgan,   har   jihatdan   ishonchli   qo lyozmalar   turkumiga   ega   bo lsak,	
’ ’ ’
taassauf bilan qayd etishga majburmiz, Navoiydan roppa   rosa ikki yuz yil keyin	
–
tavallud   topgan   va   o z   davrida   katta   shuhrat   tutgan   Mashrab   asarlarining	
’
e tiborli qo lyozmalariga ega emasmiz.	
’ ’
Rasmiy   kitob   xazinalarida   saqlanuvchi   qissa     manqabalar   tarkibidagi	
–
Mashrab   asarlarining   eng   qadimiy   nusxalari   uzog i   bilan   XIX   asrning
’
o rtalariga,   shaxsiy   kutubxonalarda   esa   XIX   asrning   birinchi   choragi   atroflariga	
’
to g ri keladi.
’ ’
Mashrab   asarlarining   qo lyozma  nusxalari,   ularning  yetakchi   xususiyatlari	
’
haqida quyidagi umumiy mulohazalarni qayd etishni lozim hisoblaymiz
34 Vah   vah! Na go zalsan, na ajoyib, na qiyomat,– ’
Hay   hay! Na jafo qilsa sanam   jonima rohat!
– –
Misralari   takrorlanuvchi   go zal   she r   shoir   asarlarining   bizda   amalgam	
’ ’
oshirilgan   birinchi   nashrda   4   banddan   iborat   musaddas   tarzida   bosilgan.   Keyingi
nashrlarda esa uning aslida to qqiz yrttilik banddan iboratligi aniqlangan. Ya ni,	
’ ’
batamom boshqa shakl va hajm jihatidan ham ikki marotobadan ko proq katta.	
’
Ikkinchi   jiddiy   masala   Mashrab   taxallusli   asarlarning   barchasi   ham   aslida
Mashrab   qalamiga   mansub   emasligi   masalasiki,   bu   30-yillardayoq   Fitrat,   Izzat
Sulton   maqolalarida   ko tarilgan.   Bunga   qo shimcha   ravishda   ba zi   uyg ur	
’ ’ ’ ’
adabiyotshunoslarning   shoir   asarlari   nashrlaridagi   ayrim   g azal  	
’ –
muxammaslarning   XVII     XVIII   asrlar   uyg ur   shoirlari,   jumladan,   Zaliliy,	
– ’
Gumnomlar   meroslarida   ham   deyarlik   aynan   uchrashi   haqida   matbuotda
chiqishlarini   nazarga   olsak,   masalaning   jiddiyligi   va   maxsus   o rganish   lozimligi	
’
yanada oydinlashadi. Bu ish shuning uchun hsm zarurki, matn jihatidan eng pishiq
hisoblanuvchi so ngi  nashrda ham ba zi  na munalar, ulardagi mazmun va imo	
’ ’ ’
  ishoralarga   ko ra,   Mashrab   qalamiga   mansubligi   juda   shubhali   ko rinadi.	
– ’ ’
Shoir   asarlariga turli  davrlarda o xshatmalar  yozishga  katta  intilish  bo lganligi,	
’ ’
shuningdek,   uning   hayot   yo lini   rivoyat   tarzida   bayon   etuvchi   qissalarda   shoir	
’
qalamiga   tegishli   bo lmagan,   ammo   Mashrab   tahallusi   mavjud   (masalan,	
’ “ ”
onasi   va   singlisi   tilidan   aytilgan)   g azal     muxammaslarning   ham   uchrashi   har	
’ –
bir na munaga ehtiyotkorlik bilan yondashish lozimligini ko rsatadi.	
’ ’
Masalan, shoirning bo lajagi, Blxda dorga osilajagi haqida misra   baytlar	
’ –
uchrovchi   g azal     muxammaslar,   bizningcha   qissada   voqealar   rivojiga   ko ra	
’ – ’
hamda   Mashrabni   avliyolashtirishga   urinish,   bashorat,   karomat   sohibi   sifatida
ko rsatish   niyatida   boshqalar   tomonidan   to qilgan.   Shunday   na munalarning	
’ ’ ’
birida   Balx   shahrida   shahid   bo lishi   bashorat   qilinsa,   ikkinchisida   Mansur	
“ ’ ” “
Hallojdek  dorga  osilgan  o zginam  misrai  mavjud.  Yana   boshqa  g azallardagi	
’ ” ’
manabu   baytlarga   diqqat   qilyalik     ularni   Mashrabning   o zi   bitishi   mantiqqa	
– ’
qanchalik to g ri keladi.?	
’ ’
Mansuri Hallojdek ichib sharobi antahur,
35 Charx urub yig lab tururman ushbu dam dor oldida’
Dori Mansuri analhaq joyidur,	
…
Bosh berib yuz ming nido topsam kerak.
Onai zorimga bermanglar xabar,
Balx shahrida qazo topsam kerak.
Yoki:
Necha Mansur o ldi irshodmand muhabbat yo lida,
… ’ ’
Manga ham dore qurulg onda yetar bu qismatim.	
’
Bizga   tarixdan   ma lumki,   xuddi   shunday   bo lgan:   Balx   shahrida	
’ ’
Mahmudxon   dorga   ostirgan.   Ammo   Mashrab   bo lajak   voqealarni   oldindan   aniq	
’
karomat qilgan va she rga tushirgan, deyish ishonarli emas.	
’
Boshqa   andishalar   ham   bor.   Masalan,   o rus   so zi   she riyatimizga	
“ ’ ” ’ ’
qachon kirgani masalasi. To g ri, Alisher Navoiy  Saddi Iskandariy  dostonida	
’ ’ “ ”
Rus   atamasini   ishlatadi,   ammo   millat   ma nosida   emas,   balki   mamalkatning	
“ ” ’
nomi tarzida. XIX asrning ikkinchi yarmiga kelibgina, ya ni Turkistonni Rossiya	
’
bosib   olganidan   so ng   bu   so z   chindan   ham   keng   tarqaladi,   she riyatga   ham	
’ ’ ’
kiradi. Shuning uchun ham to plamdagi:	
’
Gohi o rus, gohi cherkas, armoniyu ro siyoh   	
’ ’ –
va
Goh o rus, goh cherkas, goh mo min, goh tarsoman   
’ ’ –
misralari     uchraydigan   g azal   va   muhammaslar   kimga   mansubligini   va	
’
qachon bitilganligini jiddiy o ylab ko rish kerak.	
’ ’
Qisqasi,   Mashrab   adabiy   merosining   hajmi,   mundarijasi,   janr   xususiyatlari
hali   yetrali   darajada   to plangan   va   o rganilgan   emas.   Asarlarning   amalgam	
’ ’
oshirilgan   barcha   nashrlari   chala   va   qo surli   desak   xato   bo lmaydi.	
’ ’
O zbekiston   adabiyoti   va   san ati   gazetasida   Mashrabning   hali   nashr	
“ ’ ’ ”
etilmagan   yetmishdan   ortiq   g azallari   topilganligi   haqida   xabar   va   bir   necha	
’
36 na munalar   bosilgani   ham,   Mabdai   nur   va   uning   muallifi   to g risidagi’ “ ” ’ ’
maqollar ham hali bu sohada ko p ishlar qilish kerakligini ko rsatadi.	
’ ’
Bbizningcha, birinchi galda turli adabiy markazlarda ko chirilgan diqqatga	
’
sazovor   qo lyozmalarni   o zaro   qiyoslab,   shoir   asalarining   jilla   bo lmaganda,	
’ ’ ’
chog ishtrma     yig ma   matnini   tayyorlash   zarur.   Bunda   bu   kungacha   deyarli	
’ – ’
to planmagan forsiy asarlarini ham nazarda tutish kerak. Mana shundagina shoir	
’
haqida chuqur ilmiy va xolis tadqiqot uchun kerakli poydevor yaratilgan bo ladi.	
’
II.BOB. Mashrab va xalq poetik ijodi
II.1. Shoir she riyatidagi xalq maqollarining o rni	
’ ’
Mashrab qо‘llagan xalq maqollari, matal va aforizmlar, ularning badiiy matn
tarkibidagi poetik vazifalari tahlil qilindi. Mashrab lirikasidagi xalq og‘zaki ijodi
unsurlarining   milliy   zamini   va   badiiy   qirralari   о‘rganildi.   Mashrab   lirikasini
37 umumnazariy   asosda   tahlil   qilish,   xalq   maqollarining   shoir   ijodidagi   talqinlari
ikkinchi bobning mavzu doirasiga kiritildi.
Dardi firoqing ayladi bemor,
Qayga boray men emdi davog‘a .
Yuqoridagi  baytda “О‘zingdan chiqqan baloga, qayga boray davoga” degan
maqol mazmunidan ustalik bilan foydalanilgani kuzatiladi.
Mashrab tomonidan qо‘llangan maqollar kо‘p hollarda fikran lо‘nda, aniq va
obrazlidir. Binobarin, shoir ishlatgan maqol va matallar badiiy nutqqa mazmuniy
salmoq, о‘ziga xos jilo baxsh etadi. Boshqa mumtoz shoirlar ijodida bо‘lganidek,
Mashrab   qо‘llagan   maqollarda   ham,   о‘zbek   xalqining   о‘ziga   xos   turmush   tarzi,
ma’naviy   qiyofasi,   dunyoqarashi,   mehnatga,  insonga   va  Allohga  munosabati   о‘z
ifodasini  topgan. Shuning uchun ham shoir asarlarida qо‘llanilgan maqollar  xalq
hayoti, ruhiy dunyosi bilan yaqindir. 
Xalq   maqollaridagi   ixchamlik,   lо‘ndalik,   hayratomuz   mantiqiy   izchillik
hamma   vaqt   Mashrabni   о‘ziga   maftun   etgan.   Maqol   va   matallarga   xos   mо‘jaz
ma’nolik,   siqiqlikdan   ta’sirlangan   Mashrab   g‘azallari   tili   og‘zaki   ijodga   xos
sermazmun va tushunilishi oson ekani bilan alohida ajralib turadi. U she’r vazni,
qofiya va band talablariga mos tarzda maqollardan о‘rinli foydalanishga erishgan.  
Mashrab she’riyatida mahorat bilan qо‘llangan xalq maqollari, hikmatli sо‘z
va     iboralar   shoir   she’rlarining   salmog‘ini,   badiiyatini   kо‘rsatuvchi   mezonlardir.
Shoirning   poetik   mahorati   uning   о‘zbek   adabiy   tilini   xalq   sо‘zlashuv   tiliga
yaqinlashtirishdagi xizmatlari bilan ham belgilanadi.
Mashrab g‘azallaridagi singari “Mabdai nur”, “Kimyo” asarlaridagi manzum
hikoyalarda ham “irsoli masal” mahorat bilan qо‘llangan.
“Qо‘lida   chirog‘i   yо‘qni   choh   kutar”   degan   maqolni   Mashrab   haq   yо‘lidan
adashganlarga qarata qо‘llaydi:
Kimki yо‘lda sham’i yо‘qdur, kaj nazar,
Yо‘l yurar chog‘i jahannamg‘a tushar.
38 Shoir   asarlarining   xalq   dili   va   didiga   ma’qul   kelishi,   xalq   tomonidan   sevib
о‘qilishi   va   kuylanishi   uning   she’riyati   mazmunan   xalqchil   va   usluban   xalqona
ekanligini kо‘rsatadi.
Yana   bir   о‘rinda   Mashrab   xalqimizning   “Boshga   tushganni   kо‘z   kо‘rar”
degan maqolini mana bunday talqin etadi: 
Ohu fig on qilib ketay, tog u tosha boshim uray,‘ ‘
Boshima ming balog a g am, kunda tur	
‘ ‘ u r qiyomatim .
Bu baytda maqol mazmunidan tashqari,  ohu fig on qilib ketish ,  boshni	
“ ‘ ” “
toshga urish  kabi iboralardan ham ustalik bilan foydalanilgan.	
”
Tekshirishlar   kо‘rsatadiki,   Mashrab   lirik   merosida   aks   etgan   og‘zaki   ijodga
xos   barcha   unsurlar   (maqol,   matal,   aforizm,   sо‘z   va   iboralar)ning   tarixiy-badiiy
asoslari va genetik ildizlari qadimgi turkiy va forsiy poeziyaga, shuningdek, О‘rta
asr   tasavvuf   she’riyatiga   borib   tutashadi.   Shuning   uchun   xalq   og‘zaki   ijodi   va
Mashrab   she’riyati   mavzusi   bitiruv   malakaviy   ishda   tasavvuf   ta’limoti   nuqtai
nazaridan ham о‘rganildi. 
Adabiy   ijodda   xalqona   iboralar   tarixiy   an’anaviy   timsollar   talqinini   tadqiq
etish,   ularning   badiiy   asar   matnidagi   badiiy-estetik   vazifasini   о‘rganish   dolzarb
masalalardandir. 
Agar   ijodkor   xalq   jonli   tilining   biror   vositasini,   xususan,   maqol,   matal,
hikmatli   sо‘z  va  iboralarni  tanlab  olar  ekan,  shu   vositani  badiiy  asar   talabiga  va
о‘zining   badiiy   niyatiga   muvofiq   tarzda   qо‘llaydi.   Ijodkor   xalq   tilidan   badiiy
vositalar topib, о‘z uslubiga xos xususiyatlarni shakllantiradi.
Bitiruv   malakaviy   ishda   Mashrab   ijodida   qо‘llangan   maqol   va   aforizmlar
о‘rganilar  ekan, uning she’riyatida yuksak  mavqeni  egallagan jonli  sо‘zlashuvga
xos unsurlar, idiomatik iboralar tadqiqiga alohida e’tibor qaratildi. 
Mashrab devonidagi “deb” radifli g‘azalda  “ mulk i  jahonga  о‘t  y oqish” ,
“ g‘av g‘oi   qiy omat   qilish”   kabi   birikmalar   asosida   shakllangan   iboralarni
qо‘llash   orqali   yorning   gо‘zalligidan   paydo   bо‘luvchi   holatning   anchayin
mubolag‘ador tasviri ifodalangan:
39 To kiydi qizil  о ‘z i ni zebo qilayin deb,
О ‘t yoqdi jahon mulkina g‘avg‘o qilayin deb .
Bu   baytdagi   “to   kiydi   qizil”   degan   iboraga   diqqat-e’tiborni   qaratadigan
bо‘lsak,   shubhasiz,   Mashrab   bu   о‘rinda   ma’shuqasini   “qizil   kiyim”ni   kiyib,   qizil
qon   tо‘kishga   shaylangan   kо‘chma   ma’nodagi   “jallod”ga   о‘xshatayotgani
anglashiladi.  
Mashrab   “Arzimni   aytay”   matla’i   bilan   boshlanadigan   g‘azalida   ham   ishq
yо‘lidagi   “ahdu   vafo”ni   kim   buzadigan   bо‘lsa,   “xudoga   solishi”ni   xuddi   shu
ma’noda   ishlatgan.   Suyukli   yorga,   mahbubaga   murojaat   qilinganda   kо‘pincha
“ qorak о‘z” ,   “ mast ona   k о‘z”   iboralari   qо‘llanadi.   Shoir   “xо‘b”   radifli
g‘azalida   har   qadamda   va’dasidan   qaytadigan   ma’shuqaning   “mastona   qora
kо‘zi”ga ishonib, aldanmaslikni uqtiradi: 
Gar bodmasal charx urib Mashrabi miskinni,
Mastona q a r o  k о ‘zga nigoh chekmaganing x о ‘b.
Bu   baytda   shoir   “ shamoldek ” ,   “ shamolga   о‘xshab”   degan   iborani
“ bodmasal”   tarzida   qо‘llagan.   Mashrab   bir   necha   baytlarida   “ k о‘ngildan
о‘t k azmoq”   iborasini   “ о ‘ylamoq”,   “ k о‘ngli   joy iga   t ushdi”   iborasini   esa
“tinchimoq” ma’nosida ishlatadi.  “ Et i suy agiga  y opishgan”  iborasi  orqali  esa
“ozg‘in”, “qotma” ma’nosini k о ‘zda tut adi . 
Shoirning   “ K о‘nglimni   berdim”,   “ K о‘rsat   jamoling”   deb   boshlanadigan
kichik   hajmli   g‘azallarida   vazn,   ritm   va   qofiya   mahorat   bilan   uyg‘unlashgani
kuzatiladi.   Unda   “kuydi   yuragim”,   “yuz   ming   balog‘a   qoldim”,   “jafo
chekish”,   “kо‘ngli   qattiq”,   “bemori   ishq”,   “sovuq   sо‘z   tushdi”,   “ostonaga   bosh
qо‘yish”   kabi   о‘zbekcha   va   forscha   izofalar   bilan   omuxta   sо‘z   birikmalari
anchagina. 
40 Mashrab   adabiy   merosi   mohiyat   e’tibori   bilan   dunyoviy   va   hayotbaxsh
bо‘lib,   ayni   paytda,   u   ruhoniy-irfoniy   xususiyatga   ham   ega .   Shoir   asarlarining
ilhom manbaini davr, zamon, hayot va inson muammolari tashkil etadi. U borliqni
har   tomonlama   chuqur   va   tasirli   tarzda   tasvirlash   uchun   tasavvuf   talimotiga’ ’
tayangan   edi.   Sharq   adabiyotidagi   ilgor   ananalarning   davomchisi   sifatida   qalam	
‘ ’
tebratgan   Mashrab   ijodiyotida   ana   shu   ikki   jihat   yorqin   kо‘zga   tashlanib   turadi.
Ulug‘   ijodkorning   ilohiy-irfoniy   maslagi   xalq   og‘zaki   ijodi   uchun   ham   xos
bо‘lgan   insonparvarlik   g‘oyalarini   targ‘ib   etish   uchun   bir   vosita   bо‘lib   xizmat
qilgan.   Shoir   g‘azaliyotining   g‘oya   va   obrazlar   olami   atroflicha   tadqiq   etilganda
bu haqiqat yaqqol  namoyon bо‘ladi .
Mashrab   asarlarida   yuzlab   maqollarni,   hikmatli   so`zlarni   uchratishimiz
mumkin.   Ular   mavzu   jihatdan   ham,   mazmun   jihatdan   ham   keng   va   xilma-xil
bo`libshoir   ularni   gohida   aynan   keltirsa,   goh   ayrimlariga   ju’ziy   o zgartirishlar	
’
kiritadi.   Bu   o zgartirishlar   ba zan   esa   har   ikkalasiga   ham   taalluqli   bo ladi.U	
’ ’ ’
ayrim   maqollarning   bir   emas,   bir   necha   variatlarini   qo llaydi.   Jumladan,	
’
O rdak g`ozga yetguncha butidan ayrilur  degan maqolni eslatish uchun shoir	
“ ’ ”
Yo rg alikda   eshak   otdek   emas   maqolini   ham   keltiradi.   U   o z   falsafiy
“ ’ ’ ” ’
mushohadasini   jamlab   kelib,   ustma-   ust   kichik   hikoyalar   keltiradi.   Jumladan,
To g ri   oshini,   egri   boshini   yer ,   Egrining   omochi   yerga   tegmas ,
“ ’ ’ ” “ ”
Egrining   soyasi   ham   egri ,   To g ri   o zar   egri   to zar ,   O zi
“ ” “ ’ ’ ’ ’ ” “ ’
to g rining   so zi   to g ri   hikmatlari   mazmunidan   kelib   chiqib,     Egri	
’ ’ ’ ’ ’ ” “
yurganga olov tegar  maqolini ishlatadi:	
”
Egrilik ko p qilma, bejo qori bor,	
… ’
Kimki kaj bo ldi, yo lida nori bor. 	
’ ’
Shayx   Abul   Sahl   Muhammad   haqidagi   hikoyatda   Mashrab   asl   odamdan
noasl   kishi   dunyoga   kelishi   mumkinligi   haqidagi   falsafiy   fikrni   ilgari   suradi.
Bazilar   bor:   Mening   asl   zotim   falonchi   deb,   yeti   avlod   e`tibori   bilan	
“ ”
kerilmoqchi   bo ladi.   Shoir   zoti-   zurriyoti   yaxshi   kishilardan   ham   yomonlar
’
chiqishi   xususida   bahs   yuritadi.   Chindan   ham,   bir   daraxtning   bir   necha   shohi
41 qurishi   mumkin,   bu   bilan   butun   daraxtning   shukuhiga   vahm   sololmaydi,   ya ni’
boshqa shohlari samara beraveradi. Shundan kelib chiqib, faylasuf shoir odamlarga
maslahat berib,o tgan ajdodlarni pesh qilib, ularning etagida manmanlik nomozini	
’
o qimaslik  kerak,  degan  bir   haqiqatni  ixtiyor  etadi.Bu  yo lda  shoir  ,,Mushukka	
’ ’
ham   ozor   bermay   yashashni   o rgatadi.   Bunda   shoir   o z   fikrlari   bilan	
” ’ ’
o rtoqlashish uchun xalq o rtasida mashhur  Chumoliga ham ozor yetkazma ,	
’ ’ “ ”
Chumolining ham ko nglini og ritma  qabilidagi maqollardan foydalanadi: 
“ ’ ’ ”
Bas kishiga tegmasun xavfu xatar,	
…
Murg a ozor bermas yaxshilar.	
’
Bu o rinda muallif   “yeru ko k inson qo lida  degan xalq ta birlaridan
’ ’ ’ ” ’
ham   foydalangan.   Hikoyaning   oxirida   u   dunyoni   ,,Mayiston   deb   atab,   unga	
”
yashovchi   mo minlarni   ogohlikka   chaqiradi,   ularni   hamisha   Zoti   gavhar iga	
’ “ ”
intilish   dardi   bilan   yashashga   da vat   etadi.   Bunda   san atkor   maqollar   keltirish	
’ ’
bilan voqia syujetini kuzatib boradi. El og zidagi  Dardi yo q eshshak  degan	
’ “ ’ ”
naqil ham shoirga asqotib qoladi:
Bas bu yo lda qori odam darddur,	
… ’
Har kishini dardi yo q, nomarddur.	
’
“Mabdai   nur da   ishlatilgan   O g lini   zar   bilan   o qitgan   arab   xojasi	
” “ ’ ’ ’ ”
haqidagi hikoyatda ham shoir qator mazmundor maqollarni qo llagan. Jumladan,	
’
“Toma-toma   ko l   bo lur   maqoli   ijodiy   qayta   ishlanadi:   Qatra-   qatra   tomib,	
’ ’ ” “
Qulzum   bo lur , Sadafsiz   daryo   bo lmas,   marvarid   nimkola   bo lmas ,	
’ ” ” ’ ’ ”
Ganj beranj qo lga kirmas  va boshqalar.	
“ ’ ”
Vaqti keldi, asli nasling gul bo lur,	
… ’
Qatrai daryo tomib, Qulzum bo lur.	
’
To sadaf chiqmay xalq qo liga olmadi. 	
… ’
Bas, bu yo lda ming jahon ganjinadir,
… ’
Asli bo lsang, ganj beranj nimadir.	
’
42 Mashrab   o z   hikoyatlarining   yana   birida   xudojo y,   solih   biro   dam   bilan’ ’
xudobexabar   suhbati   qotil   kishi   haqida   juda   o rinli   maqol   keltiradi.   Xudojo y	
’ ’
so fiy   rahmi kelganidan    xudobexabar”ni yo lga solish uchun ko p aziyatlar	
’ “ ’ ’
chekadi. Biroq, Xoja har qancha urinmasin, u yaramasligicha qolaveradi. Shundan
xulosa qilgan shoir har kishi osonlik bilan Ollohning taniy olganda, eshakmunchoq
ham gavharga aylanar edi, degan haqiqatga yetib keladi.
Har valiykim boxabar bo lsa edi, 	
’
Har nechun xarmuhga dur bo lmasmi?	
’
Shu   hikoyat   zamirida   Mashrab   yana   bir   maqolni   joylab,   o z   niyatini	
’
chuqurroq dalillashga urinadi. Ya ni, Ollohni tanimagan kishining fikrini rad etib,	
’
uni   misoru   tavariqqa   solish   uchun   juda   ko p   suhbat   va   sa y-   harakat,   chidam,	
’ ’
matonat   zarur   bo lganidek,   ,,Qushni   tutishga   ham   ko p   don   kerak   degan   bir	
’ ’ ”
tabirni keltirib ,o z fikrini asoslaydi.
’
Shoya bo lg aysen vale saydi zabon, 
’ ’
Qushni olmoqqa kerak bisyor don.
Mumtoz   shoirlar   xalq   orasida   kinoyali   istehzolarning   yuzaga   chiqarmoqchi
bo lganida,   odatda,   ,,shiraga   botgan   pashsha   degan   ta birni	
’ ” ’
ishlatadilar.Jumladan, Mashrab ham original tashbeh yaratgan.
Sadga yetting, saddi rohing bo ldi xas,	
’
Shiraga tegdi, ucholmasdir magas.
Mashrabning fikricha, inson o zining go ri va kafani g amida yurmasligi
’ ’ ’
lozim. Chunki, el orasida ,,murda kafansiz qolmas  degan gaplar ham yuradi. 	
”
G ami go ri kafanni qayg usida bo lsa, ey darvish,	
’ ’ ’ ’
Ko milmay qolmagay hech murda, hargiz taxti poqolmas.
’
Xulosa   qilib   aytganda,   Mashrab   ijodi   xalq   durdonasi   hisoblanmish   xalq
maqollariga boy bo lib, ular turli badiiy  maqsadlarda qo llangan.	
’ ’
43 II.2. Mashrab lirikasida  i r solu  masal  va talmeh“ ”
san atlarining ishlatilishi	
’
Irsolu   masal   arabcha   maqol   qo llash,   she rda   maqol   ishlatish,   metal,	
’ ’
hikmatli   so zlarni   muayyan   maqsadda   tamsil   yo li   bilan   ishlatish.   Irsolu   masal	
’ ’
nazmda ham, nasrda ham qo llanilaveradi.	
’
44 Poetikaga   oid   asarlar   ta kidlanganidek,   adabiy   asarlarda   maqol,   metal   va’
hikmatli so zlar, asosan, quyidagi uch yo l bilan ishlatilgan:	
’ ’
  a)   qo llanilgan   maqol,   metal   va   hikmatli   so zlar   shoirning   aniq   ishorasi
’ ’
bilan ( derlar ,  ayturlar ,  masaldur ,  masaldurkim ) beriladi:	
“ ” “ ” “ ” “ ”…
Bobolarda bir gap bor,
Eshit og ajon:	
’
Bosgan izidan qaytmas	
“
O lsa ham arslon           (Hamza)	
’ ”
b) maqo, metal yohud hikmatli so z hech qanday ishorasiz va o zgarishsiz	
’ ’
ishtatiladi:
Sabr qilsang g o radin halvo bitar,	
’ ’
Besabrlar o z oyog idan yitar.                 (Gulhaniy)	
’ ’
v) maqol, metal yohud hikmatli so zning ma nosi saqlangan holda shakli	
’ ’
turli o zgarishlarga uchraydi:	
’
Uoshiq hamisha
O tkazur orzu bilan:	
’
Oyning o n beshi qorong u,	
’ ’
O n beshi yog du bilan.                      (Erkin Vohidov)	
’ ’
Talmih   arabcha   nazar   solmoq,   ishora   qilmoq,   she rda   mashhur   qissa,	
’
mashhur   bayt   yohud   mashhur   maqolga   ishora   qilish   usuli.   Bu   san at   mumtoz	
’
she riyatimizda   ham,   hozirgi   she riyatda   ham   keng   qo llanilgan.   Ba zi	
’ ’ ’ ’
misollar keltiraylik:
a) mashhur qissa yoki dostonga ishora qilish:
Ko p o qurdum Vomiqu Farhodu Majnun qissasin,	
’ ’
O z ishimdin bul ajabroq dostone topmadim.            (Alisher Navoiy)
’
Bu bayt Vomiq, Farhod, Majnun haqidagi qissalariga ishora qilinmoqda.
45 Fikrati mizoni bo lib xamsasanaj,’
Xamsa  dema, balki degil panj ganj.             (Alisher Navoiy)	
“ ”
Bu bayt mashhur  Xamsa  (beshlik) dostonlariga ishora qilinmoqda.	
“ ”
Bunchalik shon   shuhrat o chmas tayin
– ’
Ming bir kecha larning afsonasida.	
“ ”
Yurtim, seni yana qutlab quyayin,
Qutlug  Yangi yilning ostonasida.                  (Abdulla Oripov) 	
’
Bu   bandda   arab   xalqining   mashhur   afsonasi     Ming   bir   kecha   tilga	
– “ ”
olinmoqda.
b) mashhur maqolga ishora:
Navoiy, tilingni asrag il zinhor,	
’
Desangkim, yemay dahr ishidin afsus.              (Alisher Navoiy)
Bu baytda  tilingni tiygan boshini qutqarar  yohud  Tilingni tiy   tishing	
“ ” “ –
sinmasin  maqoliga ishira qilingan.	
”
v) mashhur baytga ishora:
Umardan yil o tsa, yashirmoq nechun,	
’
Yurak simob yanglig  titragay har gal.	
’
Ustoz lutf etganday, har fursat uchun
Qudratli qo l bilan qo yaylik haykal.               (Abdulla Oripov)	
’ ’
Bu bandda akademik shoir G’afur G’ulomning “Vaqt” she’ridagi:
“Umrdan o’tajak har lahza uchun
Qudratli qo’l bilan qo’yaylik haykal”.     Degan shoh bayti ko’zda tutilgan. 
 
Mashrab   she’riyati   kо‘p   asrlik   о‘zbek   mumtoz   adabiyoti   an’analarining
tadrijiy davomi bо‘lib, she’riy san’atlardan foydalanishda uning о‘ziga xos uslubi
bor.   Fikrning   ta’sirchan   bо‘lishini   ta’minlash   maqsadida   shoir   she’riy
san’atlarning xalq tiliga yaqin variantlarini topib ishlatishga muyassar bо‘lgan. U
о‘z asarlarida funksional  jihatdan arab, fors va turkiy she’riyat uchun birdek xos
bо‘lgan badiiy san’atlarning aksariyatidan unumli foydalangan.
46 Mashrabning  g‘azal,  masnaviy,  mulamma, mustazod,  murabba,  muxammas,
musaddas,   musabba   janrlaridagi   asarlari   she’riy   san’atlar   mahorat   bilan
qо‘llangani   jihatidan   ham   alohida   ahamiyatga   ega.   Atoiy,   Gadoiy,   Sayfi   Saroyi,
Lutfiy, Sakkokiy, Navoiy va Bobur kabi  mumtoz sо‘z san’atkorlarining mahorat
maktabida toblangan Mashrab ularning poetik an’analarini munosib davom ettirdi.
Shoir   qо‘llagan   she’riy   san’atlar   tabiiyligi   va   dilga   yaqinligi   bilan   e’tiborga
molikdir.
Shoir asarlarida mubolag‘a, tashbih, tamsil, husni ta’lil, tajohuli orif, tashxis,
talmih,   istiora,   irsoli   masal,   iqtibos   kabi   ma’naviy   san’atlar   istifoda   etilgan.
Shuningdek, lafziy san’atlardan iyhom mahorat bilan qо‘llangan.
Ma’lumki,   “Iyhom”ning   lug‘aviy   ma’nosi   gumonga   solish   bо‘lib,
badi’shunoslikda   “tahyil”   (о‘ylantirish)   va   “tavriya”   (о‘ngini   teskari   qilib
kо‘rsatish,   berkitish)   deb   ataladi.   Ba’zan   iyhom   tasviya   –   tenglashtirish   san’ati
bо‘lib   ham   xizmat   qilishi   mumkin.   Mashrabning   quyidagi   bayti   bunga   misol
bо‘ladi:
Ey Mashrabi qalandar, yaxshig‘a banda bо‘lg‘il,
Halvoyitar bо‘lmas shakkar qо‘shilmaguncha.
Y a ’ni,   ey   qalandar   Mashrab,   yaxshilar   xizmatini   qilib,   о‘zing   ham   ular
qatoridan   о‘rin   ol.   Chunki   tarbiyaga   muhtoj   kishi   yaxshilar   suhbatiga   muyassar
bо‘lmaguncha,   kamolga   yetmaydi.   Baytda   yaxshi   odam   shakarga,   tarbiyaga
muhtoj kishi esa xom atalaga qiyoslan.
Shoirning   juda   kо‘p   baytlari   husni   ta’lil   san’ati   bilan   muzayyan   ekanligini
kо‘rish   mumkin:   “Qofu   nun   –   kо‘zu,   labing   –   madd,   alifu   madd   –   qoshing”,
“Sha’m   uchida  yuzing о‘t, о‘t  uzra  sochingdur  dud”,  “Labing la’lu xating  Xizru
yuzing monandi Yusufdur”, “Shajarlar – xoma, daryolar siyohu yeru kо‘k – sahfa,
Raqam qilsam ado bо‘lmas g‘aming bisyor, sog‘indim”.
Ayniqsa, Mashrab mustazodlari poetikasi har qanday she’r shaydosini о‘ziga
maftun   etadi.   Mustazodlarda   talmih,   tajnis,   husni   ta’lil,   tanosub   kabi   san’atlarni
kо‘p   uchratish   mumkin.   Shoirning   “Ey   sanam,   gul-gul   yonibsan,   may   ichib
47 raxshonmusan?”   misrasi   bilan   boshlanuvchi   muxammasida   qо‘llangan   tajohuli
orif usuli she’riy san’atning mumtoz namunasi sanaladi:
Ikki ruxsoring qizil guldurmu yo bargi suman?
Donayi rayhon – qaro xoli xating sahni chaman,
Siymtan, gulpirohan, shirinsuxan, nozik badan,
Odamiysan yo parisan bul nazokat birla san,
Hurmusan, g‘ilmonmusan, jannatmusan, rizvonmusan?
  “Mashrab she’rlarida “irsoli masal” va “talmeh” san’atining ishlatilishi”  deb
atalgan.   “Irsoli   masal”,   “maqol   kiritish”,   “masal   keltirish”   degan   ma’noni
bildirishi ma’lum. “Masal” bilan “maqol” sо‘zlari mumtoz adabiyot namunalarida
ba’zan sinonim bо‘lib keladi. Jonli tilda masal kichik bir ibratli voqea ma’nosida
qо‘llanadi.   Adabiyotshunos   A.   Hojiahmedov   bu   san’atning   paydo   bо‘lishiga
sabab   bо‘lgan   ehtiyojni   avval   aytilgan   fikrni   tasdiqlash   va   uning   tо‘g‘riligiga
shubha qoldirmaslik maqsadi bilan izohlaydi.
Mashrab   “irsoli   masal”ning   asosan   uch   turini   qо‘llagan.   1)   maqolni   tо‘liq
keltirish;   2)   maqol,   matal   va   yoki   masalga   ishora   qilish;   3)   vazn   talabiga   kо‘ra
mazmunni saqlagan holda maqol sо‘zlarini о‘zgartirish.
“Ikki   kemaning   uchini   tutgan   suvga   g‘arq   bо‘ladi”   degan   maqolni   shoir
quyidagi masnaviy baytiga jo etadi:
Ikkini tutgan bu matlabdin qolur,
Ahli taqlid yaxshi mazhabdin qolur.
“Har kim о‘z kо‘mochiga kul tortar” degan naql juda qadimiydir. Bu maqol
har kishi faqat о‘z manfaatini kо‘zlaydi, degan ma’noda ishlatiladi. Mashrab biror
narsaga   e’tiqod   qо‘yishda   о‘zboshimchalik   bilan   fikr   qilib,   badgumonlikka
bormaslikni maslahat beradi:
Har kim о‘z jonibiga yо‘l tortadur,
Sayyiotini birovga ortadur,
Ulki ojiz bо‘lmadi idroki yо‘q,
48 Xotiri obodu qalbi poki yо‘q.
О‘zbek   xalqi   maqol   bisotida   “Boshidan   о‘tkazgan   –   tabib”,   “Tutunning
achchig‘i   mо‘riga”,   “Dard   kо‘rgan,   dard   tortganni   tanir”   kabi   maqollar   mavjud.
Mashrab   shu   maqollar   zamiridan   kelib   chiqib,   xalqimizning   bir   hikmatini   juz’iy
о‘zgarishlar bilan quyidagicha qо‘llagan:
Ulki dard topgan bо‘lsa sofi zamir,
Dard kо‘rgan, dard kо‘rganni tanir.
Agar   she’riy   hikoya   tarkibida   masaldan   foydalanish   zarurati   tug‘ilib   qolsa,
shoir unga ishora qilish usulini  tanlaydi. Agarda g‘azal yoki muxammas baytlari
ichida  maqoldan   foydalanish   ehtiyoji   tug‘ilib   qolsa,   shoir   aynan  keltirish   usulini
afzal kо‘radi. Ba’zan baytlarda maqol ma’nosiga uyg‘un keluvchi fikr ifodalangan
bо‘ladi.   О‘quvchi   shoirning   nima   demoqchi   ekanligini   fahmlashda   maqolni
yodiga   keltiradi.   Bu   ham   shoirning   she’riy   mahorat   sirlaridan   bо‘lib,   bu   yerda
maqol   asosiy   fikr   uchun   ma’naviy   tayanch,   kо‘zga   kо‘rinmas   qalqon   vazifasini
bajaradi.
Mazkur san’atdan foydalanishda Mashrab ham ustozlar an’anasiga ergashdi.
Ravon   va   shо‘xchan   bandlardagi   samimiyat   esa   xalq   ohanglarini   eslatib   turadi.
Mashrab   asarlarida   о‘zbek   va   tojik   xalqlari   qо‘llaydigan   maqollarga   kо‘p
murojaat qilinishi uning о‘zbek-tojik muhiti uchun yaratilganligini kо‘rsatadi.
Shoir   maqollarni   keltirishda   insonning   chigal   va   rang-barang   ruhiy
kechinmalari, nozik his-tuyg‘ularini hisobga oladi. Ularni о‘quvchiga favqulodda
sodda va ayni zamonda juda ta’sirchan misralarda havola qiladi.
Uch   daftarni   о‘z   ichiga   olgan   “Mabdai   nur”da   istifoda   etilgan   о‘zbekcha,
tojikcha maqol va masallar, Gulxaniyning “Zarbulmasal”ini yodga soladi. Asarda
“Kо‘za yoruq bо‘lsa, kulol aybdor”, “Ixlos qilgan shaytondan ham topar”, “Nima
eksang   –   shuni   о‘rasan”,   “Yomonlik   qilgan   –   yomonlik   kо‘rar”,   “Takabburning
ishi   sargardonlik”,   “Bilmaganni   о‘lim   bildirar”,   “Daryo   tо‘lsa,   chо‘lga   toshar”,
49 “Kо‘z yoshi (tushda) – yorug‘lik”, “Sel kelsa, nahangga ne g‘am” kabi maqollar
san’atkorona qо‘llangan.
“Nafs – ajdahodan yomon” maqoli “Mabdai nur” hikoyatlarining birida juda
chuqur   va   ma’nodor   tarzda   berilgan.   Nafsni   shoir   ba’zan   Ahraman   devga   qiyos
qiladi:
Nafs qо‘shilsa ajdaho devga,
Bо‘ldi mashg‘ul makru rangu revga.
Xalqimizning kо‘p ming yillik til boyligi xazinasini о‘z xotirasiga ixlos bilan
joylab   olgan   Mashrab,   uning   turli-tuman   dur-javohirlarini   she’riyat   bо‘stoniga
olib kirish borasida mahorat bilan qalam tebrata bildi.
Mashrab   ijodida   talmeh   san’atining   rang-barang   kо‘rinishlari   va   shakllari
mavjud.   U   bir   qator   tarixiy   va   afsonaviy   qahramonlar   timsolida   о‘zining
g‘oyaviy-badiiy qarashlarini mahorat bilan ifodalaydi.
U о‘zining g‘azal va muxammaslarida, “Mabdai nur” va “Kimyo” asarlarida
islom   olamida   mashhur   bо‘lgan   Nuh,   Ibrohim,   Yahyo,   YA’qub,   Ayyub,   Dovud,
Iso,   Sulaymon,   Muso,   Yusuf   kabi   payg‘ambarlar   nomini   tilga   oladi   va   ular
hayotiga   oid   qissalarga   ishoralar   qiladi.   Mashrab   peshdodiylar,   kayoniylar,
ashkoniylar   va   sosoniylar   sulosasiga   mansub   Iskandar,   Doro,   Xisrav   Parviz,
Jamshid,   Shaddod,   Tur   kabi   podshohlar   hayotidan   misol   keltirib,   obrazli   tasvir
vositasida dunyoparastlikni qoralaydi.
Mashrab   yozma   manbalargina   emas,   balki   og‘zaki   qissa   va   afsonalar
mohiyatini ham asarlari zamiriga ustalik bilan singdiradi:
Men yutgan alamlarni, agar zarracha yutsa,
Doroi jahon, Xusravi davron chiday olmas.
U о‘zining xalq qо‘shig‘iga aylanib ketgan “Dilrabo derlar” deb nomlangan
mashhur g‘azalida tarixda о‘tgan afsonaviy oshiqlar obrazini yodga oladi:
Qani Layli, qani Majnun, qani Xusrav bilan Shirin,
Alar о‘tdi bu olamdin, bu olam bevafo derlar.
50 Bu   baytda,   shubhasiz   Layli   va   Majnunlar,   Farhodu   Shirinlar   haqidagi   qissa
va rivoyatlar ham kо‘zda tutilgan.
Podshohlarni   insofga   chaqirish,   odamlarni   boylik   ketidan   quvmaslikka
undash,   dunyoning   о‘tkinchi   ekanligini   yodga   solish   mumtoz   she’riyatning   xos
usullaridan.   Mashrab   payg‘ambar   va   avliyolarga   obrazi   talqiniga   katta   e’tibor
bilan   qaragan.   Bu   zotlar   bilan   bog‘liq   xalq   rivoyatlari,   afsona   va   hikoyatlarga
о‘rin   ajratib,   ularning   sifat   hamda   xislatlariga   ishoralar   qilgani   ushbu   fikrni
tasdiqlaydi:
Sulaymon taxtiyu Jamshid jomig‘a bermasman,
Qо‘limg‘a kosai chо‘bin olib qilsam gadoliqni.
Sensiz menga, nigoro, ikki olam kerakmas.
Taxtu baxti Sulaymon, sensiz Hotam kerakmas.
Mashrab о‘zining serqirra ijodida faqat majoziy ishqni tasvirlabgina qolmay,
ishqi   haqiqatni   ham   baland   pardalarda   kuyladi.   Shu   yо‘l   bilan   ilm   ahllarining
hayotidan,   ijodidan,   namunalar   keltirib,   adabiy-falsafiy   niyatlarini   badiiy
ifodaladi.
 XULOSA
Tadqiqot natijalaridan quyidagi ilmiy-nazariy xulosalarni chiqarish mumkin:
1.   Boborahim   Mashrab   о‘z   salaflari   singari   g‘azal,   masnaviy,   mulamma,
mustazod, murabba, muxammas, musaddas, musabba’ janrlarida qalam tebratdi. U
ham   о‘rta   asr   mumtoz   shoirlari   kabi   an’anaviy   ishq   mavzusida   g‘azallar   va
manzumalar yozib, mumtoz she’riyatimiz taraqqiyotida munosib iz qoldirdi. 
51 2. Shoirning din va tasavvufga bog‘liq she’rlarida xalq og‘zaki ijodi an’analari
betakror   badiiy   talqin   etilgan.   “Majoz   tariqi   bila   haqiqat   asrori”ni   ifodalagan
ijodkor   oshiqlik,   komillik   va   oriflik,   pok   muhabbat   kabi   mavzularni   ilohiy
kitoblardagi kо‘rsatmalar asosida, shu qatorda xalq og‘zaki ijodining maqol, matal,
aforizm,   sо‘z   va   iboralari   hamda   tarixiy-an’anaviy   shaxslar   ibrati   vositasida
mahorat bilan tasvirlaydi.
Mashrab   g‘azallarida   ifodalangan   majoziy   ishq   haqiqiy   ishq   yо‘lidagi   bir
vosita,   bir   kо‘prikdir.   Uning   g‘azallaridagi   insoniy   muhabbat   zamirida
Yaratuvchining   buyuk   san’atkorligidan   hayratga   tushish,   inson   va   olam
gо‘zalligidan zavqlanish, komil inson siymosida Tangri jamolini mushohada qilish
tuyg‘usi   yotadi.   Shoir   о‘zining   falsafiy,   mantiqiy   zavqlanishlari,   mushohadalarini
san’atkorona tasvirlaydi. 
3.   Mashrab   о‘z   asarlarida   xalq   og‘zaki   ijodining   keng   imkoniyatlaridan
mahorat bilan foydalandi. Ularda xalq og‘zaki ijodi ertak, maqol, aforizm, hikoyat
va latifalari о‘ziga xos badiiy talqin etilgan.
Mashrabning pand-nasihatlari, Markaziy Osiyodagi xalqlar, ayniqsa, turkiylar
hayoti,   urf-odatlari   bilan   bevosita   bog‘liq.   Uning   g‘azallari   XVII-   XVIII   asrning
ijtimoiy-axloqiy qarashlarini va tarixiy jarayonini nisbatan kengroq ifodalashi bilan
ham ahamiyatga molikdir. 
4. Mashrabshunoslik о‘ziga xos murakkab taraqqiyot yо‘lini bosib о‘tdi. Agar
rus   tadqiqotchilari   Mashrabni   xalq   nima   sababga   kо‘ra   kо‘p   о‘qiydi,   degan
jumboqqa   javob   izlash   uchun   uning   merosini   о‘rganishga   qiziqqan   bо‘lsalar,
shо‘ro   davridagi   о‘zbek   olimlari   Mashrabni   mafkuraviy   qatag‘onlardan   asrash
uchun turli yon berishlarga majbur bо‘lganliklari kuzatiladi.   
5.   Ijodkor   xalq   jonli   tilining   biror   vositasini - maqol,   matal,   hikmatli   sо‘z   va
iboralarni   tanlab   ishlatar   ekan,   bu   vositani   badiiy   asar   talabiga   muvofiq   ijodiy
tarzda qо‘llaydi. Bu orqali u о‘z uslubi xususiyatlarini namoyon etadi. Shu boisdan
Mashrab   ijodidagi   maqol   va   aforizmlarni   о‘rganganda,   uning   she’riyatida   yuksak
mavqe   egallagan   jonli   sо‘zlashuvga   xos   unsurlarni,   idiomatik   iboralarni   hamda
52 tarixiy va an’anaviy timsollar tahliliga alohida e’tibor qaratish taqozo etiladi. Shoir
о‘z g‘azallarida, asosan, frazeologizmlardan keng miqyosda foydalangan.
6. Mashrab xalq og‘zaki ijodiga tayanib, g‘azalda о‘ziga xos soddalikka, fikr-
tuyg‘ularini  xalq  ruhi   va  tiliga  yaqin bо‘lgan  vositalar  bilan  sayqallashga   erishdi.
Shoir maqol, matal va masallarni “irsoli masal”, “tamsil” kabi san’atlar vositasida
ham   qо‘lladi.   Ularning   yozma   adabiyot   vositasida   xalq   bisotida   yashab   qolishiga
katta hissa qо‘shdi. Mashrab, ayniqsa maqollar vositasida fikrni lо‘nda, ixcham va
ta’sirli ifodalashga erishadi.
7.   Mashrab mumtoz adabiyotning qonuniy davomchilaridan biridir. U о‘ziga
qadar bо‘lgan о‘zbek adabiyotining taraqqiyot yо‘liga katta hissa qо‘shib, о‘z ijodi
bilan   yangi,   yuksak   sarhadlarga   erishgan   san’atkordir.   U   xalq   ijodiyotiga
munosabat bildirishda, undan ilhom olishda ulkan ibrat kо‘rsatdi. Shu jihatdan ham
о‘zbek   mumtoz   adabiyoti   va   folklar   uyg‘unligining   yuksak   nuqtalaridan   biri
Mashrab ijodi deyilsa, xato bо‘lmaydi. Shu bilan birga Mashrab ijodiyoti Yaqin va
О‘rta Sharq xalqlari yozma adabiyoti bilan xalq poetik ijodi aloqalari va umuman,
adabiyot   bilan   folklorning   о‘zaro   munosabati   tipologik   hodisalarini   yoritish,
qonuniyatlarini о‘rganishda muhim bir manbadir.
8.   Mashrab she’riyatida insonparvarlikni, dо‘stlikni, hamjihatlikni, insonlararo
mehru   muhabbatni   targ‘ib   qildi.   Shoirning   muvafaqqiyatlariga   sabab   bо‘lgan
omillardan   yana   biri,   uning   bilimdonligi,   xalq   og‘zaki   ijodini   kuzatuvchanligida
kо‘rinadi. Mashrab о‘z davrida mavjud ilm-fanlarni a’lo darajada egallagan, tabiat
va   jamiyat   haqida   mufassal   bilimga   ega   bо‘lib,   juda   kuzatuvchan,   nozikbin   edi.
Uning   g‘azallarida   tasvirlangan   rang-barang   hodisalar   orasida   butun   Sharq
adabiyoti uchun xos bо‘lgan chuqur falsafiy mulohazalar talqini  oz emasligi  ham
bu fikrni tasdiqlaydi.
  9.   Shoir   xalqning   kundalik   hayotini   yaxshi   bilgan.   Busiz   xalq   yuragiga
yetadigan   asar   yaratish   mumkin   emas.   U   turli   kasbdagi   kishilarni   har   xil   toifaga
mansub   shaxslarni,   ularning   turmushini,   ruhiy   kayfiyatini   mufassal   о‘rganib
chiqqan va she’rlarida betakror talqin etgan.
53 10. Mashrab о‘zbek va fors tilini mukammal bilgan, bu tillarda yaratilgan xalq
og‘zaki   ijodi   an’analarini     chuqur   egallagan.     Tildagi   kichik   bir   xato   ham   har
qanday   shoir   uchun   katta   nuqson   hisoblanadi.   Mashrab   turkiy   lahjalarni,   о‘zbek
adabiy tilini  hamda fors va arab tilini  puxta bilgan. Uning she’rlari betakrorligini
ta’min etgan omillardan yana biri she’riyat sohasida salaflari yutuqlarini yangilari
bilan   boyita   olganidir.   Shu   bois   u   о‘ziga   xos,   mashrabona   she’riyatga   asos   sola
bildi.
11.   Mashrab she’riyatga folklorni chuqur singdirib, yangilik berishni, tasavvuf
g‘oyalari   bilan   uni   bog‘lashni   muvaffaqqiyat   bilan   ado   etdi.   Bu   yо‘nalishda   u
о‘ziga   xos   yо‘l   tutdi.   Uning   dunyo   va   inson   haqidagi   falsafiy   asarlari
nazirabozlikdan   iborat   emas,   balki   о‘z   g‘oyalarini   katta   san’atkorlik   bilan   ifoda
etgan.
Mashrab   bilan   bizning   davrimizni   uch     asrlik   masofa   ajratib   turibdi.   Ular
tamomila   boshqa-boshqa   sotsial - iqtisodiy   zaminga   asoslangandir.   Ammo   milliy
ma’naviyatimiz va qadriyatlarimiz Mashrab ulug‘lagan va ardoqlagan tuyg‘ularga
begona   emas.   Binobarin,   Mashrab   bizlar   bilan   zamondosh.   Shubhasiz,   uning
ijodidagi   yuksak   g‘oya   va   maslak,   teran   fikr   va   ideallar   tarix   bisotida   qolib
ketmadi.   Bugun   ham   adabiy-estetik   tafakkur   rivojiga,   ma’naviy-ma’rifiy
yuksalishga   xizmat   qilmoqda.   Yuqoridagi   fikr   –   mulohazalardan   kelib   chiqib
quyidagicha UMUMIY XULOSALARGA keldik:
Birinchidan, o’zbek  adabiyotida Mashrabshunoslik  muammolariga jumladan,
mashrabning tug’ilgan yili, tug’ilgan joyi, ismi – sharifi kabi masalalar  atrofidagi
munozaralarni   tadqiq   etib,   bitiruv   malakaviy   ishda   o’z   mulohazalarimizni
bildirdik;
Ikkinchidan,   Boborahim   mashrabning   hayoti   va   ijodiga   doir   manbalarni
o’rganib, bitiruv malakaviy ishda aniq xulosalarga keldik;
Uchinchidan,   Mashrab   she’riyatiuning   g’oyaviy   hususiyatlarini   tahlil   e’tib
shoir lirikasidagi ijodkor mahoratini tahlil qidik;
To’rtinchidan, Mashrabning xalq poetic ijodidan foydalanish mahoratini tahlil
etdik;
54 Beshinchidan,   shoir   she’riyatida   xalq   maqollaridan,   qay   darajada
foydalanganligini, lirikasi misolida tadqiq etdik;
Oltinchidan, Mashrab lirikasida irsolu masal va talmeh san’atining individual
xususiyatlarini she’rlari misolida o’rgandik;
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Karimov   I.A.   Tarixiy   xotirasiz   kelajak   yо‘q.   –   T.:   “Sharq”   nashriyot-matbaa
konserni bosh tahririyati, 1998. – B. 29.
2.Abdullayev V. A. О‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: О‘qituvchi, 1980. – 346 b.; 
4.Abdullayev.V. О‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: О‘qituvchi, 1985. – 346 b. 
55 5.Hayitmetov   A.   Hayotbaxsh   chashma.   –   T.:   Adabiyot   va   san’at,   1974.   –   165   b;
6. Hayitmetov   A.   Mashrab   lirikasi   //   Sharq   yulduzi.   1980,   №3.   –   B.   80-85;
7.Hayitmetov A. Mashrab qayerda tug‘ilgan?   // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati.
1982, 19 noyabr; 
8. Hayitmetov   A.   Mashrab   haqida   sо‘z.   //   Adabiy   meros.   1992.   №3.   –   B.   22-25;
9.Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – T.: О‘qituvchi, 1997. – 238 b.  
10.Abdug‘afurov   A.   Mashrab   biografiyasining   ba’zi   nuqtalari.   //   О‘zbek   tili   va
adabiyoti. 1978. №6. – B. 10-14; 
11. Abdug‘afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. – T.:  Adabiyot  va  san’at, 1979. –
160 b.; 
12. Abdug‘afurov   A.   Mashrab   qachon   tug‘ilgan?   //   Adabiy   meros,   1980.   №4.
13.Abdug‘afurov A. Toshlarni yoradi kо‘ksimning ohi. //О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1992, 22 may;
14.Abdug‘afurov   A.   Buyuk   beshlik   saboqlari.   –   T.:   Adabiyot   va   san’at,   1995.   –
181 b.; 
15. Abdug‘afurov A. Qalb qa’ridagi qadriyatlar. – T.: О‘qituvchi, 1998. – 216 b.
16.Abdullayev   I.   Yana   Mashrab   tavalludi   haqida.   //   О‘zbekiston   adabiyoti   va
san’ati, 1983, 28 oktabr;
17.Abdullayev   I.   Mashrab   va   “Mabdai   nur”.   //   О‘zbekiston   adabiyoti   va   san’ati,
1991, 12 aprel; 
18. Abdullayev   I.   Nashr   etilmagan   she’rlar.   //   О‘zbekiston   adabiyoti   va   san’ati,
1992, 13 may. 
19. Abdullayev I. Mashrab tarjimai holiga oid g‘azallar. // О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1992, 17 yanvar. 
20.Fitrat Abdurauf. Mashrab. Yosh leninchi. 1991, 3   iyul ;   Fitrat Abdurauf.  О‘zbek
klassik musiqasi va uning tarixi. – T.: Fan, 1993. – 56 b.; 
2 1 .Zokirov M. Shubhalar о‘rinlimi?   // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 1982, 29
yanvar; 
2 2 .Zokirov   M.   Mashrabning   bog‘istonlik   dо‘sti.   //   О‘zbekiston   adabiyoti   va
san’ati, 1984, 24 avgust; 
56 23. Zokirov M. Tasavvuf ta’limoti haqida. // Sharq yulduzi, 1990, №7. – B. 89-90.
24.Haqqulov   I.   Tasavvuf   va   she’riyat.   –   T.:   Adabiyot   va   san’at,   1991.   –   184   b.;
25.Haqqulov I. Irfon va idrok. – T.: Ma’naviyat, 1998. – 154 b.; 
26   Haqqulov   I.   Yana   qora   rang   talqini   haqida.   //   О‘zbek   tili   va   adabiyoti.   2001,
№3. – B. 17-24; 
27.Haqqulov I. Ishq va komillik jazbasi. // О‘zbek tili va adabiyoti. 2002. №1. B.
3-9;
2 8 Musurmonqulov E. Oshiq fano bо‘lmay turib... Yoshlik. 1997. №5. – B. 10-15;
29 .Hoshimxonov M. Mashrab e’tiqodi. Adabiy meros. 1992, №2.
30. Xalilbekov A. Namangan adabiy muhiti. – T.: Ruhafzo, 1998. – 174 b. 
31. Komilov N. Tasavvuf yoxud komil inson axloqi. Birinchi kitob. – T.: Yozuvchi,
1996. 
Mundarija
Kirish…………………………………………………..3-7
I.BOB.  O’zbek adabiyotida Mashrabshunoslik 
muammolari……………………….8-13
57 I.1.  Boborahim Mashrabning hayoti va 
ijodi………………………….14-23
I.2.  Mashrab she’riyatining g’oyaviy 
xususiyatlari……………………….24-36
II.BOB.  Mashrab ijodi va xalq poeti ijodi
II.1.  Shoir she’riyatida xalq maqollarining 
o’rni…………………………..37-43
II.2.  Mashrab lirikasida “irsoli masal” va talmeh san’atining 
ishlatilishi……………………….44-50
Xulosa…………………………………………………..51-54
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………..55-57
58
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari
  • O’zbek xalq afsun – duolar folklor janri sifatida
  • Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini
  • 70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar (XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA)
  • Shavkat Rahmon she’riyatida lirik qahramon va kechinma talqini

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский