Mashrab she’riyati va xalq og’zaki ijodi - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	309.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Mashrab she’riyati va xalq og’zaki ijodi

Sotib olish

Mashrab she riyati va xalq og zaki ijodi“ ’ ’ ”
MAVZUSIDA YOZGAN
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Reja
Kirish
I.BOB. O zbek adabiyotida Mashrabshunoslik ’
muammolari
I.1. Boborahim Mashrabning hayoti va ijodi
I.2. Mashrab she riyatining g oyaviy xususiyatlari
’ ’
II.BOB. Mashrab va xalq poeti ijodi
II.1. Shoir she riyatida xalq maqollarining o rni
’ ’
II.2. Mashrab lirikasida i r soli masal va talmeh
“ ”
san atlarining ishlatilishi
’
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.
’
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik mamlakatimiz iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy
va ma’naviy taraqqiyotida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu esa о‘tmish
tariximizni, ma’naviy qadriyatlar va merosimizni mustaqillik ehtiyojlari nuqtai
nazaridan qayta kо‘rib chiqib, ulardan oqilona foydalanishni taqozo etadi.
Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kid la ganidek: “Ajdodlarimiz tafakkuri va
dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va bitiklar, xalq og‘zaki ijodi
namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonalarimiz xazinasida saqlanayotgan
ming-minglab qо‘lyozmalar, ularda mujassamlashgan tarix, adabiyot, san’at,
siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, mineralogiya, kimyo, astronomiya,
me’morlik, dehqonchilik va boshqa sohalarga oid qimmatbaho asarlar bizning
buyuk ma’naviy boyligimizdir. Bunchalik katta merosga ega bо‘lgan xalq dunyoda
kamdan-kam topiladi” .
Bu sо‘zlar milliy adabiyotimiz tarixini о‘rganayotgan olimlar uchun
dasturulamaldir. Shu vaqtgacha о‘nlab adiblarimiz va allomalarning adabiy, diniy
va tarixiy merosi qayta о‘rganilib, asarlari nashr qilindi. Shular qatori ulug‘ shoir
Boborahim Mashrabning ijodiy merosi turli yо‘nalishlar bо‘yicha ilmiy-nazariy
jihatdan о‘rganildi, о‘rganilmoqda. Ayniqsa, uning adabiy merosini tо‘plash va
nashr etish borasida samarali ishlar qilindi. Mashrabning jumboqlarga tо‘la hayoti
va ijodiy merosi haqida manbalar tо‘plandi, uning lirikasi “Devon” holida nashr
etildi. Shoir lirik asarlarining g‘oyaviy-tematik jihatlari, mahorati, poetik tili,
ijodiga doir ilmiy tadqiqotlar yuzaga keldi.
Ko’p asrlik boy adabiyotimizning chuqur mazmundoorligi va keng ko lamini’
ming bir xil rang va jilovlarini uning turli tuman ohang va navolarini Lutfiy va
Navoiy, Bobur va Mashrab, Gulxaniy va Turdi, Ogahiy va Mo nis, Muqimiy va
’
Furqat, Avaz va Zavqiylar bilan yonma yon qalam tebratib xalqimizning ezgu
–
intilishlari orzu umidlarini, quvonch shodligi va dardu hasratlarini kuylagan
– –
Boborahim Mashrab ijodisiz tasavvur etish qiyin. Boborahim Mashrab asarlarini
ayniqsa uni she riy ijodini tahlilq qilish, o rganish,uning merosini u haqidagi
’ ’
3

turli – tuman qarashlarni qiyosiy tahlil etish bugungi kun o’zbek adabiyotining
asosiy masalalaridan biridir.
Mashrab ijodining tarixiy-filologik, xronologik, falsafiy va tilshunoslik nuqtai
nazaridan о‘rganilganligi, kelgusida qilinadigan ishlarni aniq belgilab olish
imkonini beradi. Shо‘ro davrida ham bu borada salmoqli ishlar qilingan. Biroq
shoir adabiy merosi xususidagi ilmiy maqola va risolalar о‘sha davr mafkurasi
talablari asosida baholandi. Shunga qaramay, ular fakt va dalillarning kо‘pligi
bilan katta ahamiyatga egadir. Bugungi kunga kelib Mashrab ijodi matnshunoslik
aspektida ham о‘rganilmoqda. Ilmiy qayd va xulosalarga suyanib turib, shoir
merosining hali yetarli tadqiq etilmagan jihatlari kо‘p ekanini ta’kidlash kerak.
Mashrab lirikasi bо‘yicha mavjud ilmiy ishlar sharhi shuni kо‘rsatadiki, shoirning
poetik mahorati sirlari, she’rlaridagi badiiy san’atlarning funksiyalari, shoir
qо‘llagan xalq maqollari, matal, aforizm va frazeologik iboralar shu paytga qadar
maxsus tahlil qilinmagan, ularni mustaqillik sharoitida milliy-ma’naviy tiklanish
mezonlari asosida о‘rganish zarurati bor. Bu esa ushbu tadqiqot mavzusining
dolzarbligini kо‘rsatadi.
Mashrab kuylagan g‘oyalar millat taraqqiyoti va shaxs kamoloti uchun ,
ayniqsa, muhim dir. Shoir ma’naviy merosini tadqiq va targ‘ib etish tariximiz,
madaniy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimizni yaxshiroq о‘rganishga hamda yangi
avlod vakillarida ajdodlarimizga ehtirom, milliy iftixor tuyg‘ularini tarbiyalashda
yordam beradi. Prezidentimiz Islom Karimov aytganidek: “Haqqoniy tarixni
о‘rganmay turib, о‘zlikni anglash mumkin emas”.
Shoir g‘azallarining xalq tomonidan kо‘p о‘qilishi, hofizlar tomonidan
kuylanishi, og‘izdan og‘izga, avloddan avlodga kо‘chib yurishi ham uning xalq
qalbiga naqadar yaqinligini kо‘rsatadi. Mashrab adabiy merosining katta qismi
bizgacha xalq kitoblari orqali yetib kelganligi ham fikrimizni tasdiqlaydi. Bu esa,
shoir nazmiy asarlarining xalq ruhiga nechog‘lik yaqin ekanini kо‘rsatadi. Mashrab
she’riyati va xalq og‘zaki ijodi muammosini о‘rganish shuning uchun ham dolzarb
muammolardandir.
4

Muammoning о‘rganilganlik darajasi . Mashrab ijodini adabiyotshunoslikda
о‘rganish XVIII asrdan boshlangan bо‘lsa-da, XX asr oxirlariga kelib bu boradagi
tadqiqotlar yangicha bosqichga kо‘tarildi. Akademik V. Abdullayev “О‘zbek
adabiyoti tarixi” darsligida Mashrab hayoti va ijodiy faoliyati XVII-XVIII
asrlardayoq adabiyot va ilm ixlosmandlari e’tiborini tortganini ta’kidlab о‘tgan.
Mashrabshunoslik avvalo, shoir asarlarini nashr ettirish ishlaridan boshlangan.
Bu borada, о‘zbek tadqiqotchilari mehnatlarini kamsitmagan holda, dastlabki
davrlarda rus sharqshunoslari xizmati samarali bо‘lganini eslatib о‘tish о‘rinli.
Jumladan, sharqshunos V.L.Vyatkin va M. Likoshin Mashrab merosiga katta
qiziqish bilan qaragan. Shoir she’rlarini, u haqda yozilgan manoqiblarni rus tiliga
tarjima qilgan, original matnlarni zamonaviy bosmaxonalarda chop etish
zarurligini о‘rtaga tashlaga. A.Fitrat V.Abdullayev, A.Hayitmetov,
A.Abdug‘afurov, I.Abdullayev, M.Zokirov kabi olimlar Mashrab merosini xalqqa
taqdim etishga, uning hayoti va ijodini ilmiy asosda о‘rganishga salmoqli
hissa qо‘shdilar. I.Haqqulov, E.Musulmonqulov, M.Hoshimxonov,
A.Xalilbekov va D.Hamroyeva monografiyalarida, doktorlik va nomzodlik
dissertatsiyalarida mustaqillik yillari mashrabshunosligini yangi bosqichga
kо‘tardilar. Adabiyotshunos N.Komilov tasavvuf va tasavvuf adabiyotiga oid
asarlarida Mashrab ijodiga kо‘p bor murojaat etdi. U Mashrab tо‘g‘risida maxsus
asar yaratmagan bо‘lsa-da, uning ijodiga xolis ilmiy munosabat bildiradi, о‘z
fikrlarini dalillashda shoir qarashlariga suyanadi.
Biroq Mashrab ijodining hali о‘rganilmagan jihatlari kо‘p. Chunki shoir
merosiga oid ilmiy ishlarda uning xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq jihatlari talab
darajasida о‘rganilmagan. Bu esa, mazkur masalani о‘rganish zaruratini kun
tartibiga qо‘yadi.
Tadqiqot maqsadi: Boborahim Mashrabning poetik mahorati, she’rlaridagi
badiiy san’atlarning adabiy-estetik funksiyalarini, shoir qо‘llagan xalq maqollari,
matal, aforizm va frazeologik iboralarni tadqiq etish hamda ilmiy baholash.
Tadqiqot vazifalari :
5

– mashrabshunoslik tarixini tadrijiy tarzda о‘rganish; mustamlakachilik va
totalitar tuzum sharoitida Mashrab asarlariga munosabat tarixiga nazar tashlash,
amalga oshirilgan ishlarga umumiy baho berish, ularga tayangan holda shoir
merosining kam о‘rganilgan jihatlarini tadqiq etish;
– Mashrab lirikasi va xalq og‘zaki ijodi masalasini nazariy asosda tahlil qilish;
– shoir lirikasini badiiy mahorat nuqtai nazaridan о‘rganish;
– Mashrab she’riyatida qо‘llangan xalq maqollari, matal, aforizm va
frazeologik iboralarni tasniflash va tadqiq qilish;
– shoir lirikasining milliy zaminlari va badiiy qirralarini о‘rganish.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Ishda quyidagi manbalar tadqiqot obyekti
qilib belgilandi:.
Mashrab she’riyatining shu kunga qadar amalga oshirilgan deyarli barcha
nashrlari tadqiqot obyekti sifatida olindi.
Mashrab lirikasida qо‘llangan xalq maqol va matallari, aforizmlar va
frazeologik birliklar tahlili, shoirning folklorizmlarni san’atkorona qо‘llash
mahorati ilmiy tadqiqotning predmetini tashkil etadi.
Tadqiqotning metodologik asosi va ilmiy metodi. Tadqiqot ishi kо‘p asrlik
ilg‘or badiiy-estetik tafakkur namunalarining yaratilish uslublari, demokratiya
mahsuli bо‘lgan adabiy-ma’rifiy g‘oyalar, hozirgi zamon milliy taraqqiyot
g‘oyasining metodologik tamoyillari asosida yozildi.
Shuningdek, Y.E.Bertels, V.M.Jirmunskiy, I.Sultonov, V.Abdullayev,
A.Hayitmetov, A.Abdug‘afurov, I.Abdullayev, A.Qayumov, N.Komilov kabi
olimlarning adabiyot nazariyasi va tarixi bо‘yicha yozgan tadqiqotlari bizning
ishimiz uchun muhim nazariy asos bо‘lib xizmat qildi.
Mazkur tadqiqotni yaratishda tarixiy-qiyosiy metoddan foydalanildi.
Ishning ilmiy yangiligi. Mazkur ishda mashrabshunoslik tarixi, Mashrab
poetikasi izchil tarzda maxsus о‘rganildi. Tekshirishlar jarayonida Mashrab lirik
merosida aks etgan og‘zaki ijodga xos barcha unsurlar (maqol, matal, aforizm, sо‘z
va iboralar)ning tarixiy-badiiy asoslari va genetik ildizlari qadimgi turkiy va forsiy
6

poeziyaga, shuningdek, О‘rta asr tasavvuf she’riyatiga borib tutashishi aniqlangani
tadqiqotning ilmiy yangiligini kо‘rsatadi.
Mashrab lirikasida chuqur mazmun va gо‘zal badiiyat uyg‘unligini
ta’minlashda maqol, matal, aforizm, sо‘z va ibora, tarixiy va adabiy personajlar
о‘rni ilmiy baholangani, ularni qо‘llashdan kо‘zlangan poetik maqsad tadqiq
qilingani ham ishning ilmiy yangiligini tasdiqlaydi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ilmiy ishning natijalari
kelajakda о‘zbek lirikasini, xalq og‘zaki ijodi an’analari tizimini, uning tarixiy
taraqqiyotini о‘rganishda, shuningdek, о‘zbek mumtoz adabiyoti tarixini
yaratishda ilmiy manba sifatida xizmat qilishi mumkin.
Mazkur ishdan о‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi bо‘yicha darslik va
qо‘llanmalar yaratishda, shuningdek, oliy о‘quv yurtlarining filologiya
fakultetlarida ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarida foydalanish mumkin.
Tadqiqotning tuzilishi va hajmi. Ushbu Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki asosiy
bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.’
7

I.BOB.O zbek adabiyotida Mashrabshunoslik muammolari’
Boborahim Mashrab ijodini o rganishda katta ishlar qilingan bo lsa-da,
’ ’
aksar hollarda uning ijodiga bir tomonlama yondashuvlar bo ladi. Jumladan,
’
Mabdai nur va Kiyo asarlari Mashrabniki emas, deb baholash oqibatida
“ ” “ ”
uning adabiy merosi doirasi toraytirildi. Bugungi kunda Mashrabning shoh asarlari
sanalgan bu ikki mumtoz masnaviy ilmiy muomalaga olib kirildi.
Mashrabning hayot lavhalari, ijodiy faoliyatidan xabar beruvchi manbalar
XVII-XIX asrlarda yaratilgan tarixiy solnomalar,manoqiblar, qissalar va
tazkiralardan iborat. Mashrab yashagan davrga eng yaqini uning bevosita
zamondosh bo lgan va 1640 yilda tavallud topgan Maleho Samarqandiydir. U
’ –
1692 yilda yozgan Muzakkir ul-ashob tazkirasida Mashrabning qayerda
– “ ”
tug ilgan, kimlardan ta lim olib, qanday ruhdagi she rlar yaratgani xususida
’ ’ ’
juda qisqa ma lumot beradi. Tarixchi Muhammad Hakimxon To raning
’ ’
Muntaxab ut-tavorix , Majzub Namangoniyning Tazkirat ul-avliyo ,
“ ” “ ”
Abdumutallib Xojai Fahmiyning Tazkirai Fahmiy , Sharifjon Mahdumning
“ ”
Musavvadai Abdushukur Ziyo kabi asarlarida ham Mashrabning hayoti va
“ ”
ijodiga oid qimmatli ma lumotlar keltirilgan.
’
Vohid Abdullayevning shahodat berishicha, Mashrabning hayoti va ijodiy
faoliyati XVII-XVIII asrlardayoq ilm ixlosmandlari tomonidan o rganila
’
boshlagan. Surat, Bexud, Nozim Hiraviy, Shavkat Buxoriy, Rafel Shohid, Zuhur
kabi taniqli shoirlar Mashrabning she rlari, sertashvish hayoti va uning ayanchli
’
taqdiri haida ma lumot beruvchi mulohazalarni Shamsiddin Somibekning
’
Qomus ul-a lom asariga suyanib bayon etganlar. Ayrim adabiyot muhlislari
“ ’ ”
esa o zlari tuzgan to plamlarga, bayozlarga Mashrab she rlaridan namunalar
’ ’ ’
kiritganlar. Chunonchi, XVII asrda yashab ijod etgan Zohir Buxoriy Mashrab
musannifotlarini zavq bilan ko chirganlar.
’
Mashrab hayoti va ijodi bilan qiziqib, u haqda qiziqarli fikrlar bayon qilgan
yana bir shaxs Ziyovuddin Ishoq bog istoniydir. U o zi ham Mashrab bilan
’ ’
bo lgan shaxsiy yaqinliklar to g risida juda qiziqarli ma lumot beradi. 87
’ ’ ’ ’
sahifadan tashkil topgan bu kitobchada Ishoq Bog istoniy mashhur So fiy Mulla
’ ’
8

Bozor Oxundni tavof qilgani borib, u yerda Mashrab bilan ham tanishganini
aytadi. Mazkur kitobda Mashrab o sha paytdayoq xalq o rtasida mashhur shoir’ ’
ekanligini ko rsatuvchi dalillar mavjud.
’
Mashrab asarlari Devonai Mashrab , Eshon Shomashrab ,
“ ” “ ”
Shomashrabi devonai Namangoniy , G azali eshon Shomashrab ,
“ ” “ ’ ”
Muxammasi Mashrab nomlari bilan qayta qayta kitob qilinib, xalq ichida
“ ” –
tarqatilgan. Ana shu devonlarga va xalq qissalariga tayanib turib, N.S.Likoshin
1889 yildayoq Turkiston viloyatining gazeti ning 26, 28, 29, 34, 39
– “ ” –
sonlarida Namanganlik Mashrab devonaning ahvolini bayoni sarlavhasi ostida
“ ”
tadqiqot e lon qilib, folklore an analari shoir ijodidagi eng muhim qirralaridan
’ ’
biri ekanligini sharxlab ketgan. Shundan so ng rus sharqshunosligida Mashrabga
’
qiziqish kuchayib, professor N.I. Veselovskiy 1895 yildayoq
– “ восточние
заметки ” deb nomlangan asar yozib, uni Sankt – Peterburgda nashr ettirdi. U ham
Mashrab mahorati xususida so’zlab, uni turli masalalarni tanqidiy baholashda xalq
og’zaki ijodidagi masal, maqol, metal va hikmatlarga suyanib ish ko’rganligini
alohida ta kidlaganlar.
’
O tgan asrning 50 yillarining oxirida G afur G ulom boshliq bir
’ – ’ ’
qancha nufuzli olimlar Ikki Mashrab xususida yangitdan so z ochdilar: ular
“ ” ’
kuyib pishib mabdai nur ning muallifi Mullo Ro zi Oxund Mashrab degan
– “ ” ’
boshqa bir shaxs ekanligini dalilamoqchi bo ldilar. Faqatgina 1994 yilga kelib,
’ –
bu asar professor I.Abdullayev tomonidan chuqur o rganilib Mashrabga
’
mansubligi o rganildi va chop ettirildi.
’
70 yillarga kelib, Mashrabning tug ilgan joyi, yili haqida yana katta bahs
– ’
ochildi. Respublika matbuotida bu mavzuga bag ishlab ko plab maqolalar e lon
’ ’ ’
qilindi. Jumladan, A.Abdug afurov, I.Sulton, Z.Rizayev, Sh.Zunnunov,
’
M.Zohiriylar o zaro bahsga kirishib, uning hayoti va faoliyati, adabiy merosi
’
haqida qator chiqishlar qildilar. Bu o zaro munozaralarga asolangan maqolalarda
’
ham Mashrab asarlarining g oyaviy badiiy jihatlari, uning tug ilgan joyi,
’ – ’
vafoti tarixi bilan bog liq masalalar u yoki bu darajada tadqiq etildi.
’
9

Mashrab adabiy merosini xalqqa yetkazishda hamda, uni tekstologik
jihatdan o rganishda P.Shamsiyev, A.Hayitmetov, A.Abdug afurov kabi’ ’
olimlarning xizmatlari nihoyatda kattadir. Bu o rinda Mashrab devonini nashr
’
etishda V.Rahmonov, J.Yusupovlarning xizmatlarini ko rsatib o tish zarur. Shoir
’ ’
ijodini har tomonlama o rganishda M.Zokirovning Boborahim Mashrab
’ “ ”
monografiyasi, A.Abdug afurovning Erk va ezgulik kuychilari kitobi,
’ “ ”
O zbek adabiyoti tarixi besh jildligining Mashrabga bag ishlangan bobi va
“ ’ ” ’
boshqa olimlarimizning o nlab maqolalari katta ahamiyatga ega bo ldi.
’ ’
Shoir va yozuvchilar ham Mashrab hayoti va ijodiga katta qiziqish bilan
qaraganlar. Jumladan, Hamid G ulom, Shuhrat shoir haqida alohida romanlar
’
yaratib, u haqda xalq tomonidan asrlar osha yaratib qoldirilgan hikoya va qissalar
asosida Mashrab shaxsiyatini ochishga harakat qilganlar. Yozuvchi va olim
Mirkarim Osim esa Mashrab haqida yaratilgan folklore qissalariga suyanib,
Singan setor nomli asarini yaratgan.
“ ”
Mustaqilligimizdan keyin Mashrab ijodini metodologik jihatdan ilmiy
o rganish to g ri yo lga qo yildi. Bu o rinda yosh tadqiqotchi D.Hamrayeva,
’ ’ ’ ’ ’ ’
marhum professor Ismatulloh Abdullayevlarning xizmatlarini alohida ta kidlash
’
zarur. I.Abdullayevning tashabbusi bilan shoirning Mabdai nur va Kimyo
“ ” “ ”
asarlari xalqqa qaytarildi. Mashrab tavalludining 350 yilligi munosabati bilan
–
Namanganda chop etilgan ilmiy to plam ham uning ijodini o rganishdagi
’ ’
navbatdagi qadam bo ldi. Namangan teatrida sahnalashtirilgan Aziz Tursunov
’
tomonidan yozilgan to rt pardali Mashrab nomli lirik dramaning matni ham
’ “ ”
ushbu to plamda nashr qilingan.
’
Demak, olimlarimiz hozirga qadar otashnafas shoirimiz Mashrab ijodini
o rganishda ma lum yutuqlarni qo lga kiritishgan.
’ ’ ’
Har qanday katta ijodkor shaxsiyati , hayot yo li va, ayniqsa merosi turli
’
bahs munozaralarga, ilmiy tortishuv va fikrlar kurashiga, bir birida farqli,
– –
ba zan esa, tamoman zid bahs munozaralrga asabab bo ladiki, bu ilmda tabiiy
’ – ’
va shubhasiz foydali hisoblanadi. Mashrab dunyoqarashi va merosi, e tiqodi va
’
kurashi xususida ham xuddi shunday jiddiy munozaralga, bir birini butunlay
–
10

inkor etuvchi qarashlarga duch kelamiz, ko pgina taxin va emish larni ba zan’ “ ” ’
esa, qat iy xulosalarni uchratamiz. Bu bobda ham bizda hech qanday e tiroz
“ ’ ” ’
yo q. ilmiy halollik va axloq odob - doirasida xolis va daliliy munozara
’
mumkingina emas, hatto zarurhamdir. Xullas bu ham yangi maqola money
bo lmagan. O ylaymanki, Mashrab dunyoqarashi, iodide, olg a surilgan
’ ’ ’
g oyaviy yo nalish, she riyatdagi murakkab obrazlar va tag dor ramzlar,
’ ’ ’ ’
kinoya ishoralar, qo llanilgan she riy san atlar, van va til hususiatlari ham,
’ ’ ’
inson sifatidagi, xislat belgilari, ta bi tabiati, fe li atvori ham asosan
’ – ’ –
darbadarlikda kechgan nihoyatda chigal va fojia bilan yakunlangan hayotyo li
’
ham ko pdan ko p yangi izlanishlarni ta lab qiladi, tortishuv va fikriy
’ ’ ’
talashlarni maudonga chiqaradi. Biz bularning talabdorigina emas, balki shoirning
chin muhlisi sifatida ma nfaatdormiz.
’
Shoir adabiy merosining ko lami, qamrovi, mohiyati, g oyaviy badiiy
’ ’ –
mazmun xususiyatlari she riyatining jozibasini shakllantirgan san atlar, tasviriy
’ ’
vositalar Mashrab shuhratini ta minlagan omillar biroz chetga surilgandek,
’
ikkinchidarajali deb qaralayotgandek, unutilayotgandek ko rinardi.
’
Go yo bosh va eng muhim masala shoir qayerda va qachon tug ilgani!
’ ’
Uning jur at va jasorat to la hayoti, ijtimoiy faoliyati va bebaho ijodiy merosi
’ ’
emas, balki, qachon va qayerda tug ilgani! Shu masala ilmiy hal bo lsa
’ “ ” “ ” ’
bo lgani! Bunday bahslarni o qiganimizda darhol mashhur Turk yozuvchisi Aziz
’ ’
Nessinning Sharmandiy qachon tug ilgan? nomli mitti hajviyasi esimizga
“ ’ ”
tushardi. Unda adabiyot tarixidan katta bir mutahassi ning o n besh yillik
“ ” “ ’ ”
izlanish natijasida o n to rtinchi asrda o tgan shoir Sharmandiy , may
“ ’ ’ ’ ” “
oyining to rtinchi kunida emas balki, uchinchi kuni kechasi tug ilgani ni
’ ’ ”
isbotlab berganligi, xali bu bobda izlanishlar davom etayotgani, yana bir necha
“
jildlik tadqiqotlar yaratilajagi achchiq kulgi bor. Biz, eslagan hajviya mantiqi
”
bilan aytgan, yanada murakkabroq vazifaga bel bog lagan edi: Mashrabning faqat
’
tavallud sanasi emas, balki tug ilgan joyini ham aniqlashga kirishdik.
’
Yaqinda muhim jumboqlar sirasiga yana bir jiddiy ilmiy jumboq
“ ” “ ”
qo shilgan edi. Shoirning nomi Boborahim Mashrab emas alki Rahim bobo
’
11

shaklida yozilsa to g ri boladi degan fikrlar aytildi. Bu masalaga biz ham o z’ ’ ’
fikrimizni bildirmoqchimiz. Aytaylik Andijonda o n yettinchi yilning falon yilda
’
tug ilgan bo lsin, yoyinki, Buxoroda, Toshkentda yoki Xorazmda tug ilgan
’ ’ ’
degan fikrlar shoir merosiga bo lgan hurmatni yuksakligiga ta sir qiladimi!
’ ’
Namanganda tavallud topgan bo lsa nahotki Andijonlik she riyat muhlislari
’ ’
uchun Mashrab misralari boshqacha jaranglasa, barkamol g azallarning ahamiyati
’
kichraysa, hayotbaxsh murabba va mustazodlarning maftunkor jozibasi kamaysa.
Axir, hazrat alisher Navoiyning Hirotda tavallud topib usha yerda vafot etganligi
ulug shoir merosiga bizning samimiy mun0sabatimizga qilcha bo lsa ham
’ ’
ta sir ko rsata olmaydiki.
’ ’
Biz uchun avvalo va birinchi novbatda ulug bobolarimizning insoniyat va
’
ruhiy olamiga quyishdek ko tarilib, she riyat osmonida hamon porlab
’ ’
turganliklari, sahiylik bilan hammaga bab barabar ziyo va marifat yulduzlarini
–
tarqatib badiiy zavq shavq va chin insoniy g urur ulashayotganlari cheksiz baxt
– ’
emasmi.
Biz bitiruv malakaviy ishimizda Mashrab haqida yozilgan barcha ilmiy
ishlarni kuzatib uni namanganlik deb e tirof etdik. Xuddi Navoiy Hirotda, Bobur
’
Andijonda, Abdulla Qodiriy toshkentda tug ilgan deyilganidek, Mashrabni
’
Anidijonlik deb hisoblovchi muathasislar uchun ham xuddi shunday ular
–
tarixcha xaqiqatni oddiy qayd etishdan boshqa maqsad bo lmagan. Chindan ham
’
gap u yoki bu ijodkorning, jumladan, Mashrabning qayerda va qachon tug ilgani
’
emas. Muhimi shundaki Boborahim Mashrab o zbek mumtoz adabiyotining
’
she riyatining yorqin yulduzidir. Bunda hech qanday hato va mubolag a yo q.
’ ’ ’
Bu olam ahli ichra dil parishon bo lmasin hech kim deb nara tortan
’ –
Mashrab hammaga barobar va u barchaniki. Boshqa bir g azalda shoirni
’
hammaga aloqador ekanligi ta kidlagandek ko rinadi:
’ ’
Hech bilmasman o zimni qaysi millat xalqiman, va shu o rinning o zida,
’ ’ ’
juda jiddiy va nihoyatda izoh beradi:
Har qayerda bekasu bechoraga hamhonaman!
12

Ehtimol shoirning dil dilidan chiqqan bu samimiy iqror o zrinsiz– ’
bahslarga endilikda uzil kesil chek quyishdan bosh mezon bo lgandir. Bundan
– ’
tashqari adabiyotshunoslar shoir tarjimai holiga oid ma lumotlardagi turlilikka
’
barxam berishlari lozimliklari bizningcha ayni muddaodir.
1992 yil aprel oyida Toshkentda FAsida o tkazilgan Mashrabshunolik
– ’
yig inida ham ayni shu masala keng muhokama qilindi. Konferinsiyada shoirning
’
tug ilgan yili 1640 (hijriy 1050) tavallud topgan shaxri esa uning o z asarlaridagi
’ ’
ma lumotlar asosida Namanga deb qabul qilinishi yakdillik bilan maqullandi.
’
Mutaxasislar qabul qilgan bu ilmiy xulosa foydasiga yangi bir dalil keltirish
ham o rinli ko rinadi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida yashab ijod
’ ’
qilganshoir Hoji Sobir Samarqandiyning asrimiz boshida litografik usul bilan chop
etilgan bayozining 40-41 betlarida mana bu g azal bayon qilingan:
’
Oshiqlarning oshiqi, Mashrabi Namangoniy,
Bir xudoning majnuni Mashrabi Namangoniy.
Dunyoni taloq etgon, harisni tepib yurgon,
Olamni uch aylongon Mashrabi Namangoniy.
Tanburi qoshg ariy qo lga, tushtilar yarim yo lga,
’ ’ ’
Balh shahrini cho liga Mashrabi Namangoniy.
’
Ul Balh shahriga borgon, Mahmud bilan aytushgon,
Ishqiga shohid bo lgon Mashrabi Namangoniy.
’
Bordilar Madinaga hazratimni qoshiga,
–
Rahmati xudo anga Mashrabi Namangoniy
Hammani qilur barbod, bu dasti ajalda dod,
Avliyoi madarzod Mashrabi Namangoniy.
Taqdiriga tan bergon, jannat ichiga kirgon,
Hurlar bila aysh etgon Mashrabi Namangoniy.
Qoshg ar shahriga borgon, har shaharga g azal aytgon,
’ ’
Hojiga nazar qilg on Mashrabi Namangoniy.
’
13

G oyaviy badiiy tomondan, shuningdek, she riyat talablariga izchil’ – ’
rioya qilish jihatidan qator kamchiliklardan xoli bo lmagan bu g azal bir so z
’ ’ ’
yuritgan masalaga ravshanlik kirituvchi ishonchli dalillardan biri sifatida
qimmatlidir.
I.1. Boborahim Mashrabning hayoti va ijodi
Boborahim Mashrab 1640 yilda Namanganda Valibobo bo zchi oilasida
– ’
dunyoga kelgan. Otadan yosh yetim qolgan. Shunga qaranay chuqur bilim olishga
harakat qiladi. Dastlab o z qishlog dagi mulladan tahsil olib savod chiqaradi.
’ ’
Uning bolaligi, tahsil yillari haqida Qissayi Mashrab da ko p rivoyatlar
“ ” ’
keltirilgan ulardan biz yoshligidn ilohiy jazba tekkan, g ayri oddiy, g ayb
’ ’
asroridan voqif bir inson bo lganini ko ramiz. Jumladan, ilk tahsil kunlarning
’ ’
birida ustozi undan alif deyishini so raydi, Alif deydi. Endi be (arab
“ ” ’ “ ” “ ”
alifosidagi 2-harf) deng, deydilar. Shunda shoh Mashrab ustozlaridan alif va
“ ”
be ning ma nosini tushuntrib berishni so raydilar. Shunda domla biroz
“ ” ’ ’
achchiqlandi. Buni ko rgan Mashrab aydilar: Ey domla. alif ni ma nosini
’ “ “ ” ’
siz aytmasangiz man aytarman . Ustozlar aytdilar: Ey o g lum, alif ni
” ’ ’ “ ”
ma nisi nimadir? Shoh Mashrab aydilar: Domla, alif ni ma nisi birdur. Ul
’ ” “ “ ” ’
sababdin Be demasmen. Mundin o tmak xatodur . Buni eshitgan ustoz
“ ” ’ ”
shogirdining quvvai afkoridan hayratga qoladilar. Chunki shunday yoshda olam va
odamning mohiyatini bunchalik teran anglash g ayri odatiy hol edi. Bu rivoyat
’
bizni Mashrab dunyoqarashining eng muhim asrori bilan oshno etadi. U butun
borliqni Ollohning zuhuri deb bilishini, Olloh bitta boshqa barcha mavjudod uning
tajallisi deb tushunishini anglatadi.
Uning bunday o tkir zehnini ko rgan ota onasi zamonasining eng ulug
’ ’ – ’
shayxlaridan bo lgan Mulla bozor Oxund qo liga tahsil uchun topshirdilar.
’ ’
Mashrab u yerda diniy va tasavvufiy falsafani o rganadi. Mansur Halloj,
’
Farididdin Attor, Nasimiy, Ibrohim Adham dunyoqarashi bilan tanishadi. Hofiz,
Lutfiy, Navoiy she riyatiningfayzosor navolaridan bahramand bo ladi. Ularniing
’ ’
14

ko plab asarlarini yod oladi. Ulardan ilhomlanib, o z tuyg ularini ruhiyatining’ ’ ’
rang barang manzaralarini ifodalab o ziga xos asarlar yarata boshaydi.
– ’
Mashrab Namanganda har tomonlama puxta bilim olgandan keyin, undagi
g ayritabiiy layoqatni ko rgan ustozi uni Qashqarga Ofoq Xoja huzuriga bilimini
’ ’
yanada chuqurlashtirish maqsadida yuboradi.
Mashrab Ofoq Xoja dargohida 1665 yildan boshlab 7 yil xizmat qiadi.
–
Shu yillarda u tariqat bosqichlarini amaliyotini bosib o tadi. Tasavvuf ta limoti
’ ’
g oyalarini she riyatiga olib kiradi.
’ ’
Qissayi Mashrab dagi rivoyatlar orqali biz Mashrabning ruhiy takomil
“ ”
bosqichlari haqida ham xulosalar chiqarib olishimiz mukin. Tasavvuf ta limotida
’
Olloh asrorini o rganishning 2 yo li mavjud. Birinchisi, ilmi qol. U mantiqiy
’ ’
tafakkurga asoslangan. Ikkinchisi, ilmi hol. U ruhiy takomil darajalariga tayanadi.
Mashrab Ofoq Xoja huzurida ana shu ilmi hol tahsilini olai. Shu yerdagi
hayoti paytida shoir buni e tirof etgan o rinlar bor: Bildiki, ilmi holni oldida
’ ’ “
ilmi qol bir kasb .
”
Ofoq Xo’ja kanizagi bilan Mashrab o rtasidagi munozara ham har xil
’
sharhlanadi. Kimdir bu munozarada dunyoviy mazmun ko rsa (buni tushunish
’
qiyin emas,) kimdir unda ilohiy ishq darajalarini ko radi: Kanizak nozu
’ “
karashma birla dediki: ey Mashrab, to yeti yildirki, seni dog I ishqing mani
’
siynamg a joy olibdur. Bukun mening birla bir yerda o lturmasang qiyomatga
’ ’
mani qo lum sening etagingda bo lg ay. Shoh Mashrab ani ko rub behud
’ ’ ’ ’
bo ldilar. Yana hushlariga kelib aytdilarki: Ey bor Xudoyo muningdek ofati jon
’
bandalaring bor ekan, - deb behud bo lub yiqildilar . Bu voqea ayol bo lgach
’ ” ’
Ofoq Xoja Qizil libos kiyib shamshiri barahna birla ro baro bo ldilar , -
“ ’ ’ ’ ”
deyiladi qissada.
Ranglar so fiy ruhiy holatlari. Alloh tomon safaridagi daraja – bosqichlarini
’
bildirib turadi Qizil rangda solikning ruhi vujuddan ajrala boshlagani,
…
ma rifatga yaqinlashgani, ma naviy mohiyatlar olamini anglagani ma lum
’ ’ ’
qilinadi. Ammo, bu bosqich hali hirs qutqusidan xalos bo lmagan bir holatdir.
’
15

Demak, Mashrabning goh Xud, goh bexud bo lishi, Ofoq Xo janing Qizil’ ’
libosda tasvirlanishidan shoirning ma rifatga yaqinlashganini xulosa qilishimiz
’
mumkin. Xuddi shunday ruhiy darajada solikka pirning rahnomoligi zarur
bo ladi. Shuning uchun ham Ofoq Xo ja Mashrabga peshvoz chiqadi. (Uni
’ ’
to g ri ruhiy manzilga yo naltirish uchun shahvat tomiriga muhr qizdirib
’ ’ ’
bosadi). Bu borada shu vaziyatda aytilgan ayrim she riy parchalarga ham ishora
’
bor:
Bir oh urubon Laylini Majnun qilayozdim,
Pirsiz kishilar borgusidur nori alamga,
Tasavvuf lug atlarida soch zulf Olloh bilan dunyo o rtasidagi parda
’ – ’
sifatida izohlanadi. Quyidagi baytda devonalik bexudlik shu perdani parishon
–
qilishi, to zatishi haqidagi fikr singdirildi. Mumtoz adabiyotda Layli va Majnun
’
oshiq va ma shuqa timsoli hisoblanadi. Mashrabning shu o rinda keltirilgan
’ ’
ushbu g azalida oshiq va ma shuqa o rtasidagi masofa yo qoladi, yani
’ ’ ’ ’
ma shuqa ham oshiqqa aylanadi. Yagonalik, birlik paydo bo ladi. Buni Anal
’ ’ “ –
haq likning talqini deyish mumkin:
”
Bir hu chekibon Laylini Majnun qilayozdim,
Devonalig im shona urur zulfi sanamga
’ …
Qissaning shu o rinda Mashrab yuqoridagi she riy parchalarni aytgandan
’ ’
so ng Ofoq Xoja uning shu paytdagi ruhiy holati haqidagi hukmni bayon etadi:
’
Ey so filar, Mashrabni tutinglarki, andan Mansur Hallojning bo yi keladur
“ ’ ’ ”
1673 yilda Mashrabning onasi vafot etadi. U shundan keyingi hayotini
–
qalandarlik bilan o tkazadi. Ko p viloyat va shaharlarga boradi. Hamma joyda
’ ’
xalq uni ulug avliyo, so fiy shoir sifatida qabul qiladi. U qayerga bormasin,
’ ’
zamondoshlariga olamning va hayotning mohiyatini tushuntirishga xizmat qiladi.
To g ri yo ldan adashgan, nafsiga mag lub kimsalarni hushyorlikka,
’ ’ ’ ’
16

uyg oqlikka da vat etadi. Insoniyatni mudroqlikdan, ma naviy so qirlikdan’ ’ ’ ’
ogohlantiradi.
Qissadagi ayrim rivoyatlar insoniyat tabiatidagi uni tanazzulga yetaklovchi
qusurlar, xislatlardan ogohlantiradi. Jumladan, manmanlik, takabburlik kishini
nazaridan qoldiradi, Ollohdan uzoqlashtiradi. Bunga Mashrabning munosabati
qisqagina rivoyatda yorqin ifodalab beriladi. Mashrab Buxoroyi Sharifda bir
qalandardan otini so raydi. Mani otim Ponsadmandur.shoh Mashrab aydilar:
’ “
Shayton bir marotaba manlik qilib bo yniga tavqi la nat tushti, san besh yuz
’ ’
manni (Ponsad fors-tojikchada besh yuz demakdir) ko tarib yurursan. Munosib
– ’
shulki sandin qochmoq kerak .
”
Mashrabshunoslikda bir mallif ilk bor maydonga tashlagan xato fikrni
ikkinchimiz rivojlantirganmiz, uchinchimiz esa uni asoslash, dalillash yo llarini
’
qidirganmiz. Chindan ham, endilikda oddiy va hato, odatiy bo lib qolgan
’
isyonkor shoir , dahriy shoir unvonlarii olaylik ular zaminida katta
“ ” “ ” –
ijtimoiy siyosiy va amaliy mazmun ma no yotishiga e tibor bermay
– – ’ ’
shunday aytaveramiz. Ta kidlab aytish kerakki, masalan, isyonkor shoir
’ “ ”
deyilganda, shubhasiz botirso z va jasurqalb shoir asarlaridagi ruhiy tug yon va
’ ’
jasoratli hayqiriq; shiddatli xitob va qat iy ohang, zulm va adolatsizlikka qarshi
’
keskin norozilik va ayovsiz fosh etishni emas, amaliy faoliyatidagi zo ravon
’
amaldorlar va riyokor ruhoniylar bilan murosasiz bahsni ham emas, balki siyosiy
tushunchadagi isyonkorlik nazarda tutilgan. Bunday siyosiylashtirishda shoirning
dorga osilganligi jiddiy dalildek tuyuladi.
Aslida esa bu mudhish fojianing yuz berishining bosh sababchisi shoirning
isyonkorligimi yoki ruhoniylarning munofiqligi va hokimlarning jaholatimi buni
–
ham jiddiy o rganish lozim.
’
Bizningcha, Mashrabning amaliy ijtimoiy faoliyatida ham, badiiy
–
asarlarida ham uning siyosiy tushunchadagi isyonkorligini ko rsatuvchi, hatto
’
bunga biror darajada imo ishora etuvchi asos yo q. Ammo,
– ’
Mashrabshunoslikda qat iylik bilan shoirni isyonkor sifatida ko rsatishga zo r
’ ’ ’
beraverdik, uni shunchaki deyishni kam deb bildik va oxirgi yillarda Buyuk
“
17

isyonkor deb tuzatdik. Unga bag ishlangan maqolalardan birida xuddi shunday” ’
sarlavha qo yilgan. Shoirning buyuk isyonkorli ligini isbot etish uchun yangi
’ “ ”
yangi rivoyatlar to qishga to g ri keldi natijada Mashrab inqilobchi
– ’ ’ ’
darajasiga yaqinlashtirib qo yildi. Tadqiqotchilardan birining mana bu ta kidiga
’ ’
nazar tashlaylik, uning zaminidagi katta siyosiy mazmunga diqqat qilaylik:
Sinfiy kurashlar jangida xalq o z ma naviy ustozlaridan biri Mashrab
“ ’ ’
edi . Yana o qiymiz: Mashrab xalqning ruhiy rahbari edi Biz Mashrabni ham
” ’ “ …
xalq uchun ustoz va rahnamo ulug zotlar jumlasidan, deb hisoblaymiz . Va
’ ”
nihoyat Mashrab xalq oldidagi o z ma naviy rahbarlik burchini a lo darajada
“ ’ ’ ’
anglagan deb ta kidlanadi o sha maqolada.
” ’ ’
Hamonki, Mashrab buyuk isyonkor bo lsa, xalqning ruhiy rahbari
“ ” ’ “ ”
va xalq oldidagi o z ma naviy rahbarlik burchini a lo darajada anglagan ,
“ ’ ’ ’ ”
sinfiy kurashlar jangida xalq yetishtirgan yo lboshchi bo lsa u qamalishi,
“ ’ ” ’ –
zindonga tashlanishi yoki jilla bo lmasa surgun qilinishi kerak. Chindan ham
’
surgun qilinmagan isyonkor isyonkormi yoki tarixda qaysi buyuk isyonkor
–
surgun qilinmagan? Mantiq Mashrabning surgun qilinishini talab qiladi.
Marhamat, bu savollarga ham javob tayyor. Boborahim Mashrab tavalludining 350
yilligi yubleyiga tayyorgarlik munosabati bilan bosilgan maqolalarning birida
–
jiddiy tarzda Mashrabning Namangandan Qoshg arga noma lum muddatga va
“ ’ ’
ehtimol, umrbod badarg a etilganligi haqida so z boradi. Undan oldingi
’ ” ’
tadqiqotlarning birida esa shoirning Qoshg ardan surgun qilinganli haqida
’
o qiymiz.
’
Biz bunday bahs va talqinlarga also qo shila olmaymiz. To la ma noda
’ ’ ’
xalqchil ijodkor bo lgan Mashrab bunday suniy ulug lashga zarracha ham
’ ’
muhtoj emas.
To shu kunga qadar bir yoqlama va dalillarga zid yoritilgan masalalardan
yana biri Mashrab va Ofoq Xoja munosabatlaridir. Avvalo shuni aytish kerakki,
Mashrabning asli Buxorolik bo lgan Hidoyatulloh Ishoqxoja o g li Ofoq Xoja
’ ’ ’
dargohiga borishi mutlaqo badarg a emas, aksincha, zamonasining mashhur
“ ’ ”
diniy arbobiga murid tushish va shu orqali ma naviy komolotga erish kabi ezgu
’
18

niyat yo lida hamda Mulla Bozor Oxund tavsiyasiga ko ra qilingan ixtiyoriy’ ’
ishdir. Mashrab u yerda so fiy falsafiy bilimlarni, qalandarlik shart
’ – –
sharoitlari va yo l yo riqlarini egallashga kirishadi.
’ – ’
Aftidan, Ofoq Xoja eshon bilim doirasi juda keng, jumladan, badiiy
adabiyotda ham anchagina xabardor bo lgan, xususan, she riyatning qadr
’ ’ –
qimmatini, uning ommaga ta sir kuchini yaxshi tushungan. Shu bois, aytish
’
mumkinki, uning dargohida she riyat ham yuqori baholangan. Mashrab haqidagi
’
qissa ma lumotlari xuddi shunday guvohlik beradi. Boborahim bilan ilk
’
uchrashuvdayoq Ofoq Xoja uning she riyatdan o ziga xos imtihondan
’ ’
o tkazadi, jumladan, Xo ja Hofiz Sheroziy va o z g azallaridan yoddan
’ ’ ’ ’
o qishni talab qiladi. Bu sinovdan muvoffaqiyatli o tga Boborahimga, qissada
’ ’
yozilishicha, Ofoq Xoja Mashrab taxallusini beradi. Bu ma lumotning
“ ” ’
haqiqatga qanchalik muvofiq ekanini aytish qiyin. Har holda ayrim, asarlarida
(shoirning) Mashrab taxallusini Ofoq Xoja qo yganligi aniq ravshan qayd
“ ” ’
etiladiki, bu bejiz bo lmasa kerak. Masalan, g azallarning birida:
’ ’
Quddisa sirrihu Xojam otimni Mashrab dedilar,
“ ”
Qoshg aru Yorkand ichinda sohibi guftor o zum.
’ ’
Bayti uchrasa boshqa o rinda:
’
Ofoq Xojamki, suyub Oting Mashrab! dedilar,
“ ”
Bo sag angda o lurman, manda hasrat qolmadi.
’ ’ ’
Misralarini o qiymiz.
’
Bu kabi dalillar Ofoq xoja bilan Mashrab o rtasidagi munosabatlar also
’
g oyaviy dushmanlik tarzida kechmaganligini ko rsatadi. Xuddi shu o rinda
’ ’ ’
shoirning yana bir iqrorini eslab o taylik u o z hayotini, barcha fazilatlarini,
’ – ’
hatto har nafas ni pirining sharofatidan, deb ochiq oydin ta kidlaydi:
“ ” – ’
Har nafaski, manda bor bo ldi madad Ofoq Xojam,
’
Bo lmasa bir quruq yog och, dashteda ko hsor o zum.
’ ’ ’ ’
19

Eshon dargohidagi kanizaklarning biriga muhabbat tufayli shoirning
jismoniy jazolanishi masalasiga kelsak, bizningcha, bu ongli ravishda qilingan va
shahvat o ldirish, o z nafsini tiyish, tamoman ilohiy ishqga berilish niyatida’ ’
rasmiy marosimlarni eslatadi. (O zlikni, nafsni bunday qurbon qilishlik isom
’
dunyosi tarixida ancha muncha uchraydi. Mashrab fojiasi ni Shayx
– “ ”
Shibliyning o z ko ziga o zi nil tortib, ko r bo lishi yoki Xoja Ahmad
’ ’ ’ ’ ’
Yassaviy yorug dunyoni tark etib, qorong u g rga ko chish bilan qiyoslash
’ ’ ’ ’
o rinli ko rinadi.) shoirning bu masala yuzasidan Ofoq Xoja qoshida:
’ ’
Maqbuli hidoyat bo layin deb gunoh etdim –
’
degan iqrori ham xuddi shu rejaga ishora etgandek tuyuladi. Ofoq Xojaning,
qissada ta kidlanishicha, Mashrab gardaniga o z muhrini qizdirib bosishi ham bu
’ ’
taxminni rasmiy marosimni quvvatlagandey ko rinadi.
– ’
Shu ma noda Mashrabning o z piriga nisbatan chin hurmat ehtiromni
’ ’ –
umrbod saqlab qolishi ham bejiz bo lmasa kerak. Qissa ma lumotlariga ko ra,
’ ’ ’
shoir Qoshg arga yana bir marta keladi, keyinchalik esa, Ofoq xojaning
’
Hindistonda ekanligini eshitib, o sha tomon uning ziyoratiga shoshiladi. Shoir
’
asarlarining biror o rinda, jumladan qissada ham Ofoq Xoja haqida salbiy baho
’
yo q, aksincha, uning nomi doimo izzat ikrom bilan tilga olinadi, 1995 yilda
’ – –
(hijriy 1105-yil) uning vafoti munosabati bilan esa maxsus marsiya tarix yozadi.
–
Qisqasi, Ofoq Xoja bilan Mashrab o rtasidagi o zaro samimiy pir muridlik
’ ’ –
munosabatlari adabiyotshunoslikda jiddiy buzilib, g oyaviy raqib shaxslar
’
o rtasidagi dushmanlik munosabatlari tarzida talqin etilganki, bunda ham o sha
’ ’
suniy siyosiylashtirishning aniq izlari bor.
Mashrab insoniyatni mol dunyo, nafs, hirsu havas to g ri yo ldan
– ’ ’ ’
ozdirishini juda teran anglagan. O zi bilgan mohiyatni zamondoshlariga
’
o qtirishni farz deb bilgan. Quyidagi rivoyat Mashrabning dunyoga, boylikka
’
munosabati haqida xulosa chiqarishimizga asos bo ladi. Buxorodan Mashrab bir
’
g rib bechorani chaqirib aytdilar: Agar belimdagi fo ta tushib qolsa, saning
’ “ ’
20

baxtingdur, agar qo lum birla bersam dunyo ayturki, mani Mashrab qo li birla’ ’
tutti, ammo yerga tushsa, san yerdin olg il, minnatdor bo lsun yer
’ ’ ”
Mashrab bir necha chaqirim minib yo l bosgan otini oyog ini chopishni
’ ’
buyuradi. Muridlari sababini so rashganda, - To o rdadin registoni Buxorog a
’ “ ’ ’
kelguncha ushbu otni minib, Ollohi taolodin g ofil bo ldum. Yana har banfayi
’ ’
mo min bu otning ustig a minib, xudoyi taolodin g ofil bo lmasun, shu
’ ’ ’ ’
sababdin o ldurunglar dedim , - deb javob beradilar. Bu bilan Mashrab qanday
’ ”
mansab martabada bo lsada, insonning oyog i yerdan uzilmasin , ko ngli
’ “ ’ ” ’
Ollohdan uzoqlashmasin degan fikrni ilgari surmoqda.
Qissayi Mashrab da ahoirning ilohiy ishq kuychisi ekanligi, bu ishq
“ ”
otashining meyyoru hadisi borasida ham bir qancha rivoyatlar keltiriladi.
Shulardan birida hikoya qilinishicha, mashrab Yorkentga borganda, chilim so rab
’
chekadi. Nafas tortib tutun chiqarganda, butun olam qorong u bo ladi. Ammo,
’ ’
chilimning sarxonasini olib yerga qoqqanlarida xalq bir dona ham bang
quymaganligining guvohi bo ladi. Bu albatta, bir tomondan Mashrabning
’
karomatpeshaligini ko rsatsa, ikkinchidan, shoir ishqi sharorasining o tkirligini
’ ’
namoyish etadi. Bir o rinda Mashrab nomoz o qib, hu deb nafas
’ ’ “ ”
chiqarganlarida kuygan kabobning isi kelardi, deyiladi.
Ko rinib turibdiki, Qissai Mashrab rivoyat tarzida yaratilgan bo lsa
’ “ ” ’
ham, bizga shoirning dunyoqarashi, shaxsiyati, asarlarining mazmun mohiyatini
–
anglashimizda asosiy manba vazifasini o taydi. Undagi rivoyatlardan mantiqiy
’
xulosalar chiqarishimiz mumkin. Shoir asarlari bilan qissadagi fikrlarni muqoyasa
etib, ayrim muammolarga aydinlik kiritishimiz mumkin.
Mashrab 1711 yilda Balx hokimi Mahmud Qatag on tomonidan dorga
– ’
ostiriladi.
Boborahim Mashrabning bizgacha she rlaridan tashqari Mabdai nur va
’ “ ”
Kimyo asarlari ham yetib kelgan. Adabiyotshunosligimizda bu ikki asar
“ ”
muallifi borasida uzoq yillar bahs munozara olib borildi. Ayrim olimlarimiz
–
ularni Boborahim Mashrabga nisbar berishsa, ayrimlar ular Mashrabi Soniy
taxallusi bilan ijod etgan Mullo Ro ziboy Oxundning asaridir, deyishgan. Ammo,
’
21

so ngi yillarda bu munozaraga biroz oydinlik kiritildi. Bu asarlar tuzilishi,’
mazmuni va g oyaviy yonalishiga ko ra, tili badiiy vositalarining ishlatilishiga
’ ’
ko ra va Sharqshunoslik instituti qo lyozmalar fondida saqlanayotgan
’ ’
ayrim qo lyozmalardagi ma lumotlarga ko ra Boborahim Mashrabnikidir,
’ ’ ’
degan xulosaga kelindi. 1997 yilda Mabdai nur asari hozirgi yozuvimizda
– “ ”
nashr ham etildi.
O zbek mumtoz adabiyotigao ziga xos uslubga, ijodiy yo liga rga
’ ’ ’
bo lgan shoirlarimizdan biri Boborahim Mashrabdir. U o z hayotini O rta
’ ’ ’
Osiyoning ko p shahar va qishloqlarida qalandarona yashab o tkazdi. Shoir
’ ’
faoliyatiga karomatpesha bir avliyo, darvesh, qalandar sifatida xalq katta ixlos va
ehtirom bilan qaragan. Shuning uchun o z zamonasidan boshlab Mashrabning
’
asarlari keng yaratilgan. Majzub Namangoniyning Tazkirat ul avliyo , Ishoq
“ – ”
Bog istoniyning Tazkirai qalandaron , Maleho Samarqandiyning Mazakkiri
’ “ ” “
ashob kabi tazkiralarida Hakimxon To raning Muntaxab ut tavorix ,
” ’ “ – ”
Mirzo olimning Ansabus salotin asarlarida ham shoir haqida ayrim
“ – ”
ma lumotlar, mulohazalar uchraydi. Mashrabning shaxs sifatidagi qiyofasi haqida
’
mukammalroq tasavvur hosil qiluvchi manba bu Pirmat setoriy tomonidan
–
tuzilgan Qissai Mashrab dir. U XX asr boshlariga qadar Devona Mashrab ,
“ ” “ ”
Shoh Mashrab , Eshon Mashrab , Qissai Mashrab kabi nomlar bilan juda
“ ” “ ” “ ”
ko p nusxalarda kitobat qilingan.
’
Mashrab ijodi, faoliyati bilan XIX asr oxiri XX asr boshlarida rus
sharqshunos olimlari qiziqa boshladilar.
1889 yilda Turkiston viloyatining gazetida bir qator maqolalar e lon
– “ ” ’
qilindi.
Shoir hayoti va ijodi borasida o zbek adabiyotshunos olimlarimizdan Izzat
’
Sulton, V.Zohidov, I.Mo minov, G .G ulom, A.Hayitmetov, A.Abdug afurov,
’ ’ ’ ’
E.Shodiyev, V.Abdullayev kabilar ham bir qanchamaqolalar e lon qilishgan.
’
Ularda mashrab shaxsi, ijodi bilan bog liq turli masalalar yoritib berilgan.
’
Mashrabshunosligimizni kuzatib, uzoq yillar siyosiy mustamlaka ta sirida
’
shoir ijodi soxta talqinlarga duchor etilganini guvohi bo lamiz. Mashrab ijodidagi
’
22

ilohiy muhabbat dunyoviy muhabbat sifatida talqin etiladi. U dinni rad etuvchi –
ateist, deya baholanadi. Shoir she riyatidagi jo shqin isyon ham sinflar manfaati
’ ’
bilan bog lab izohlanadi.
’
Ammo, mustaqilligimizning benazir sharofati bilan Boborahim Mashrab
ijodi o zining xolis bahosini ola boshladi. Olimlarimiz uning asarlariga teranroq
’
nazar tashlamoqdalar. Jumladan, I.haqqulning Haqiqat yo l tutay desang ,
“ ’ …”
N.Komilovning Kamoli nuri rahmatman maqolalarini N.Jumaxo janing
“ ” ’
Milliy istiqlol mafkurasi va adabiy meros nomlik doktorlik dessertatsiyasidagi
“ ”
Mashrabga oid ma lumotlarni aytish mumkin. Ular shoir dunyoqarashi, falsafasini
’
atroflicha yoritishga harakat qilishgan.
Mashrab hayoti va ijodini o rganish borasida matnshunoslik yo nalishida
’ ’
ham ancha ishlar amalgam oshirilgan. Jumladan, 1958 yil birinchi bor
–
P.shamsiyev va A.Hayitmetovlar tomonidan Mashrabning Tanlangan asarlari
“
nashr etildi. Bu 1960 yilda qayta nashr bo ldi. 1963-1971 yillarda
– ’ –
A.Abdug afurov Mashrab asarlarining to laroq nashrini yaratdi. 1979 yilda
’ ’ –
V.Rahmonov tomonidan yana mukammalroq nashr tayyorlandi. Unga yozilgan
So zboshi ham ma lumotarning yangiligi, shoir asarlariga chuqurroq
“ ’ ” ’
yondashilganligi bilan katta ilmiy qimmatga ega. Mashrab asarlarining so ngi
’
nashri 1990 yil Samarqandlik adabiyot muallimi Jaloliddin yusupov tomonidan
–
amalgam oshirildi. Kitobda keltirilgan So zboshida ush bu nashrning
“ ’ ”
oldingilardan tafovutlari afzalliklari batafsil sharhlab berilgan. Mashrab hayoti va
ijodiga oid muammolarga birlamchi manbalar vositasida aniqlik kiritilgan.
Mashrabning taxalluslari Mabdai nur , Kimyo asarlarining muallifligi,
“ ” “ ”
O rta Osiyo va boshqa Sharq mamlakatlarida Mashrab taxallusi bilan ijod etgan
’
shoirlar borasida yangi xulosalar bayon qilingan, ravshanliklar kiritilgan.
Ko rinadiki, Mashrab hayoti va ijodi xususida ancha tadqiqot ishlari
’
amalgam oshirilgan. Ammo, biz hali shoir shaxsini, dunyoqarashiyu falsafasini,
asarlari mohiyatini to laligicha anglaganimiz yo q. bu borada hali yechimini
’ ’
kutayotgan muammolar juda ko p.
’
23

I.2. Mashrab she riyatining g oyaviy xususiyatlari’ ’
Boborahim Mashrabning lirikasida mahsus devon tarzida tartib berilmagan.
Uning merosi bizga Qissai Mashrab larning ko plab nusxalari orqali yetib
“ ” ’
kelgan. U Rindiy, Umam, Mahdiy,Zinda va Mashrab taxalluslari bilan she rlar
’
yozgan.
Mashrab tahallusining ma nolari har xil izohlanib kelingan. Shulardan
’
ikkitasi haqiqatga yaqin keladi. Ular bir birining mazmunini to ldirish uchun
– ’
ham xizmat qiladi.
Mashrab maslak, maslakdosh degan ma nolarni ifodalaydi. Qissai
– ’ “
Mashrab da ham shunga yaqin izohlanadi: Har kishi manga rafiq bo lsa man
” “ ’
anga rafoqat qilurman. Xar qozonga tushsam qaynaydurman, aning uchun otim
Mashrab qo ydum demak, Kimki manga do st bo lsa, man ham unga
’ ” ’ ’
do stdirman. Bu yerda ham g oyaviy yo lning birligi, maslakdoshlik haqida fikr
’ ’ ’
bildirilayapti.
Tahallusni yana Ilohiy sharobdan nasibali degan ma noda ham
“ ” ’
sharhlash mumkin, ilohiy ishq bilan oshno yurak, albatta, insonlarni ezgulik srai
yetaklaydi. Ularning to g ri yo l topishida rahbar rahnomolik qiladi.
’ ’ ’ –
Boborahim Mashrab asarlarini ikki o zbek va fors-tojik tilida yaratgan.
– ’
24

Shoir asarlari haqida uzoq yillar bahs munozarali fikrlar bayon etib–
kelindi. Ammo, so ngi yillarda uning she rlari mohiyati siyosatdan kelib chiqib
’ ’
emas, balki obyektiv anglay boshlayapmiz. Chunki Mashrabning ijodkor sifatida
asl qiyofasi she riyatidadir. U so fiy shoirdir. Uning she riyatia asosida
’ ’ ’
tasavvufiy g oyalar talqini turadi.
’
Xo sh tasavvufning o zi nima? Tasavvuf bu inson o zini tanish orqali
’ ’ – ’
Ollohni tanish va sevish ilmidir. U Insonning ichki olami, ya ni botinini tadqiq
“ ’
etuvchi ilmdir . Inson umri tadriji ikki qarama qarshi qutb ezgulik va yovuzlik
” –
kurashidan iborat. Tasavvuf ta limotining mohiyati odamzodga o z vujudida
’ ’
mavjud nafsoniy intilishlarni fosh etish, ularni yengish yo llarini ko rsatish,
’ ’
ruhidagi ilohiy fazilatlarni uyg otish, taraqqiy toptirishdan iboratdir. Chunki
’
insonning yashashdan bosh maqsadi ilohiylashish, asl mohiyatga yetishishdir.
Buning yo li esa bitta. O zini yengish o zidan o tish va o ziga yetishishdir.
’ ’ ’ ’ ’
Bu borada Nasoyimul muhabbat da keltirilgan Boyazif Bistomiyning
“ – ”
xulosasi ibratlidir: Boyazid dediki, Olloh taoloni tush ko rdum, so rdumki,
“… ’ ’
bor xudoyo, yo l sanga ne nav dur? Dedimki, o zungdin o ttung, yeting .
’ ’ ’ ’ ”
Mashrb she riaytidagi asosiy g oyalardan biri ham ana shu insonni o ziga
’ ’ ’
tanitishdan iboratdir. Uko p yurtlar kezib, kishilarning yashash tarsi, tabiatini
’
kuzatib, barcha fojealariga, iztiroblariga sabab ularning nafsi degan xulosaga keldi.
Va ibrat sifatida, o zi anglagan dunyo mohiyati borasidagi tasavvurlarinidan
’
zamondoshlarini agoh etish maqsadida qalandarlik yo lini tanlaydi.
’
Qalandariylik yo li adabiyotshunoslikda mukammal talqin etilgan emas.
’
Ammo ayrim manbalarda, ayrim ilmiy tadqiqotlarda ba zi chizgilar mohiyatini
’
yorituvchi mulohazalar bayon etilgan
Navoiy asarlari lug atida ushbu istiloh quyidagicha izohlanadi: Qalandar
’ “
dunyoning hamma bordi keldilaridan voz kechib, daydib yuruvchi darvesh;
– –
devonatabiat kishi, loqayd . Bu izoh istilohning mohiyatini qisman
”
oydinlashtirsada, to liq tasavvur berolmaydi.
’
25

Qalandariylik borasida adabiyotshunoslikda turli bahs munozaralar mavjud.
Ba zi olimlar u XIII XIV asrda shakllangan deyishsa, ayrimlari, jumladan,’ –
Fitrat Yassaviylikdan keyin XII XIII asrlarda paydo bo lgan deydi.
– ’
Qalandariylikning o ziga xosligini izohlash borasida ham allomalarning bir
’
birini to lg azuvchi turli qarashlari mavjud. Jumladan, Haft kulzum da:
– ’ ’ “ ”
Qalandar butun rasmiy takliflardan, butun qaydlardan ozod bo lgan, har turli
“ ’
diniy amal va odatlardan ayrilgan, butun moddiy, hayotiy aloqalarni tark qilgan,
ibodat va odatlarning hammasini buzg uvchi kishining ismidir deydi.
’ ”
Abdurahmon Jomiyning Nafahotul uns asarida esa qalandarlar diniy
“ – ” “
ibodatlarning farz bo lgan qismlarinigina ado qiladilar.
’
Malomatiylar diniy ibodatlarni ijro qiladilar, biroq ijro qilganlarini xalqdan
…
yashiradilar. Qalandar esa, to g ridan to g ri diniy ibodatlarni va odatlarni
’ ’ – ’ ’
buzadilar , deya baholanadi.
”
Bahori Ajam da quyidagi bayt keltiriladi:
“ ”
Sanamorai qalandar sardor ba man namon. Ki base daroz didam rahu rasmi
porsoyon.
Mazmuni: Taqvo yo li juda ham uzoq ekan, menga qalandariylik yo lini
’ ’
ko rsating.
’
Agar qalandarlar faoliayatini kuzatsak, ular haqida aytilgan fikrlarni
umumlashtirsak, ularning yo lida bir nechta tariqatlarga xos xususiyatlar
’
birgalikda mujassamligini ko ramiz. Jumladan, ularning hayot tarzlarida
’
yassaviylikka xos jahriylikni malomatiylikning ayrim belgilarini, naqshbandiylikka
xos umumbashariy, gumanistik g oyalar mutanosibligini ham kuzatamiz.
’
Qalandarlarning o ziga xos yurish turishi, axloq va kiyinishi odobi
’ –
bo lgan, ular amal qilishi, rioya e tishi lozim shartlari mavjud. O zbekiston
’ ’ ’
RFA Beruniy nomidagi ShIda 9175 raqami ostida saqlanayotgan tasavvufga oid
qo lyozma tarkibiga Risolai qalandariy ham kiritilgan. Unda qalandarlik va
’ “ ”
ular rioya etishi lozim shartlari haqida qisqacha ma lumot berilgan. Ayniqsa fe l
’ ’
atvoridan shakllanishi lozim bo lgan faqr tushunchasi haida alohida
– ’
to xtalinadi. Uning 3 ta muhim belgisi ta kidlab ko rsatiladi: Tariqat
’ ’ ’ “
26

mashoyixlari faqrning uch nishonasi: quyosh kabi shafqatli, yomg ir kabi’
saxovatli, yer kabi tavozeli bo lish deb aytganlar
’ ”
Xirqa kiyish va farq maqomini egallash tariqatda muhim hisoblangan.
Qalandarlarning janda, quloh, kamar, aso, kachkul, sepoya, qo yish,
’
suyanchiq qo yish, po stin kiyish kabi mahsus kiyinish odoblari bo lgan.
’ ’ ’
Bularning har birining ramziy mazmuni va qat iy mas uliyati bo lgan.
’ ’ ’
Risolada, ayniqsa, darveshlarning bosh kiyimi hisoblangan qulohga keng izoh
berilgan. Uning neg muhim mohiyati sifatida quyidagilar ko rsatilgan: Va
’ “
bilginki, qulohning to rtta xonasi bor. 1. Shariat xonasi. 2. Tariqat xonasi.
’
3.Ma rifat xonasi. 4. Haqiqat xonasi. Va yana shuki, qulohning to rt tarki bor. 1.
’ ’
Nafs tarki. 2. Xalq tarki. 3. Dunyo tarki. 4. Oxirat tarki.
Ma lumki qalandarlik bilan gadolik chambarchas bog liq. Risolada
’ ’
gadolikning uch turi ko rsatiladi va izohlab beriladi: agar gadolik necha xil deb
’ “
so rasalar, uch xil deb javob ber: 1. Shoh gadolik. 2. Nar gadolik. 3. Xar
’
gadolik
…
Barcha k rsatmalar, ma lumotlardan so ng risola so ngida qalandariylik
’ ’ ’ ’
tariqatining mohiyati umumlashtirilib beriladi: Ey darvesh, qalandarlik tariqati
“
shuki, haqiqat yo lida ikkilanmasin va odamlarga behuda so zlamasin. Va yana
’ ’
kachkulini ko tarib yurish odobi shuki, avvalo, to uyiga kelguniga qadar
’
tahoratlik va ro zador bo lsin. Va yo lda chor atrofga ko z tashlab
’ ’ ’ – ’
nomahramga nazar solmasin. Va tilini yolg on so zlashdan asrasin,
’ ’
pirigabeodoblik qilmasin, faqirlarga rahm qilsin va hamma a zolarini pok tutsinki,
’
Xudoning kutbi Xoja Bahoul Haq vaddin qaddasallohu ruhahu shunday qilganlar
va ham shunday buyurganlar .
”
Yetuk adabiyotshunos Fitrat qalandariylik tariqatiga oid ko p manbalar
’
bilan tanishgan. Hayotda o zi guvohi bo lgan holatlarni eslagan. Ularning
’ ’
hammasini umumlashtirib, quyidagi xulosalarni bayon etgan: Qalandarlik
“
musulmon tasavvufining sho basidir. Bumaslak bizning o lkamizda so ng
’’ ’ ’
kunlargacha davom qildi. O zbekiston shaharlaridan har birining tashqarisida
’
qalandarxona ismli go zal bog cha xoliga keltirilgan bir joy bor edi.
“ ” ’ ’
27

qalandarlar shunda turar edilar. Bular qisman mahaliy, qisman musofir, yersiz,
xususiy mulklari bo lmagan kishilardan iborat bo lib, asosiy kasblari tilanchilik’ ’
edi. haftada ikki daf a tilanchilikka chiqib, shahar va bozorlarni aylanar edilar.
’
O zlariga maxsus qalandariy quylari bor edi. oralaridan eng yaxshi tovushlisi shu
’
kuylarda Yassaviy, Mashrab kabi shoirlarning she rlarini o qur va boshqalari
’ ’
uning naqoratini qayarib turar edilar. Oralarida bir boshliqalri bo lib, munga
’
bobo derlar. Tilanchilik chog ida to plangan pulni shu bobolari terar va
“ ” ’ ’
shundan ularni ta min qilib turar edi .
’ ”
Yuqorida manbalardan keltirilgan fikrlar bizga qalandariylikning mazmun
mohiyatini anglashimizga yordam beradi. Ularning tashqi qiyofasi, botiniy olami
haqida tasavvur uyg otadi.
’
Mumtoz adabiyotda ayrim ijodkorlar qalandarlikning maqsadi va mohiyatini
yorituvchi badiiy asarlar ham yaratishgan. Jumladan, Mashrab ham uning
insonparvar g oyalarini oydinlashtiruvchi, izohlab beruvchi g azallar yozgan.
’ ’
Uning Qalandar bo l, qalandar bo l radifli g azali shunday asarlardan
“ ’ ’ ” ’
biridir. Bu asar ham qalandarlikning, ham Mashrab ijodining o zak mohiyatini
’
anglashimizga asos bo ladi. Bunda lirik qahramon solikka asl maqsadga yetish,
’
ruhan ozod bo lish yo lini ko rsatib beradi. Lahzalik foniy ashyolardan g olib
’ ’ ’ ’
kel olish va boqiylikka musharraf bo lish sinoatidan saboq beradi:
’
Riyozatsiz bo lay desang, tanim ozod yuray desang,
’
Jahonni sayr etay desang, qalandarbo l, qalandar bo l.
’ ’
Razolat kuyduray desang, zalolat o lduray desang,
’
Hammasin supuray desang, qalandar bo l, qalandar bo l.
’ ’
Bu taqvodin kechay desang, xonaqohdin qochay desang,
Haqiqatni ochay desang, qalandar bo l, qalandar bo l
’ ’ …
Inson umrini ulkan, poyonsiz bir to qayzorga o xshatish mumkin. Chunki,
’ ’
hayotda hech kim uchun tayyor, silliq yo l yo q. har kim o z yo lini o zi
’ ’ ’ ’ ’
izlab topadi. Bu asnoda ba zan to siqlar uchraydi. Ba/zan ravon yuriladi.
’ ’
28

Ba zan adashilar, xatolklar ichra iztirob chekiladi. Inson o zini, to rt qadam’ ’ ’
narida nima kutayotganini bilmaydi.
Bizni ana shu chigalliklardan olib o tuvchi rahnamolardan biri adabiyot.
’
Ajdodlarimizdan qolgan dono fikrlarga muzayyan meros.
Hazrati Shayx Sa diy inson hayoti haqida armon bilan mushohada etib,
’
Qaniydi odamzodga ikki karra umr berilsa. Birinchi marta xatoliklardan
“
adashishlardan xulosa chiqarib, tajriba o rganib, ikkinchi marta ko ngildagidey,
’ ’
armonsiz yashasa , degan ekanlar.
”
Hazrati Alisher Navoiy ham shunga yaqin fikrni bayon etganlar:
Yorab, eshigingda ul gadomen
Kim, boshdin oyoqqacha xatomen.
Shunday ulkan aql sohiblari, donishmand allomalarimiz ham dunyoning
g alatliklaridan afsus nadomat chekishgan. Va butun umrlarini yurtdoshlariga
’ –
to g ri yo l ko rsatishga bag ishlashgan. Ularni hushyorlikka, tiyraklikka
’ ’ ’ ’ ’
da vat etishgan.
’
Boborahim Mashrab ham ana shunday dono ijodkorlardan. Ammo, uning
donoligi, dunyoni anglashi o ziga xos. She riyatidagi lirik qahramonning ruhi
’ ’
baland. Olam va odam mohiyati, munosabati haqida gapirganda, ishonch bilan
qat iy xulosalar chiqaradi. U ham dunyoning xatolardan, armonlardan,
’
yolg onlardan iboratligini biladi. Ammo, bu shoir lirik qahramonini tushkunlikka
’
tushirmaydi. Chunki, u ana shu xatolar zaminida ishonsa va suyansa bo ladigan
’
birgina xaqiqat borligini ham anglaydi. Bu Olloh:
–
Bir xudodin o zgasi barcha g alatdur, Mashrabo,
’ ’
Gul agar bo lsa qulumda, ul tikonni na qilay?!
’
Demak, Xudoga ishonish, unga muabbatda bo lish insonni xatolardan
’
asraydi. Hayotiga go zal mazmun baxsh etadi. Mukammal axloqli, halol, pok
’
bo lishga boshlaydi.
’
29

Mashrab she riaytidagi asosiy g oyalardan biri dunyoning o tkinchi’ ’ ’
ekanligi. Hayotda buni anglash juda muhim. Chunki, lahzalik narsalarni g animat
’
bilish lozim. Mashrab asarlarida shu jahonshumul muammoga katta e tibor
’
beradi. Insoniyatni g aflatdan, mudroqlikdan ogoh etadi. Ko ngillarni tiriklikka,
’ ’
uyg oqlikka da vat qiladi. Shoir fikrlari bilan tanishgan har bir o quvchi
’ ’ ’
o zida g ayrat, kuch quvvat paydo bo lganini his etadi. Atrofga tiyrakroq
’ ’ – ’
nazar tashlay boshlaydi. Quyidagi kabi misralar esa har bir kishiga, men
yonimdagi insonni anglayapmanmi? Uning yuragida qanday armonlar qolyapti?
Qanday qilsam u o zini baxtli his qilishi mumkin, degan savollar berishga majbur
’
etadi:
Hasratimga tog u tuzlar yig lagay,
’ ’
Hech kim yo qtur so zimni anglagay.
’ ’
Mashrab yuragida armon uyg otgan narsa bu insonlardagi loqaydlik,
’ –
beparvolik. Mashrab Dili g amgin , dardchan xaloyiqni xush ko radi.
“ ’ ” ’
Dardsizlar uni hasratga giriftor etadi. Uning yuragidagi cho ng darddan metin
’
toshlardan iborat tog lar, tilsiz zabonsiz dala tuzlar yig laydi. Ammo,
’ – – ’
afsuski, insonlar uni anglamaydi, beparvo. Shoir ana shu birgina baytda chuqur
ruhiy manzarasini chizib bera olgan. Asosiy mazmun ruhiy ma naviy yolg izlik.
’ ’
Hamisha yolg izlik bilan sukunat yo ldosh. Tog lar esa qanchadan qancha
’ ’ ’ –
zamonlar asrorni o z bag rida, sukunat qo ynida asraydi. Uning mangu
’ ’ ’
ertaklarini tinglay va anglay bilishi lozim. Demak, shoir tog timsolini bejiz
’
qo llamagan. U ana shu sokinlikning mangu saltanatini shoir qalbi bilan
’
tushunadi. O zining yolg izlik iztiroblari tasvirini unda ko radi. Bag ridan
’ ’ ’ ’
oqayotgan jilg alarni uning ko z yoshlariga mengzaydi. Ne ne avlodlarning
’ ’ –
kechmishini ko rgan ko rgan tog larni o ziga hamdard, hamroz deb his etadi.
’ ’ ’ ’
Insonlar orasida ham o zini anglaguvchi sirli, dardli ko ngillarni sog inadi. Ana
’ ’ ’
shu sog inch unga yolg izligini eslatadi. Ammo, bu tushkunlik belgisi emas.
’ ’
Bizga mahzunlik bo lib tuyulgan shu sog inch lirik qahramon ruhini yuksakka
’ ’
ko taradi. Tor vujudiy nafsoniy intilishlar dunyosini sindirishga muyassar etadi.
’
30

O zini aslida Ollohdan uzoqda g arib sezadi, yolg iz his qiladi. Natijada, uning’ ’ ’
maqsad manzili, intilish hududi kengayadi. Vujudini Olloh bilan birlashish ishqi
qamraydi:
Mudom miskin erurman chun g uloming Mashrabingdurman,
’ –
Meni bechora bu dunyo bilan uqbog a sig mamdur.
’ ’
Turli davrlarda yashagan turli shoirlardagi ruhiy yaqinlik, dunyoni anglash
borasidagi mutanosiblik timsollar yaqinligiga sabab bo ladi biz ko p
’ ’
ijodkorlarning asarlarida jonlashtirish san ati vositasida tog timsolining
’ ’
takrorlanmas ifodalarini ko rishimiz mumkin. Jumladan Shavkat Rahmon ijodida
’
ham tog timsoliga teran falsafiy mazmun yuklatilganligining guvohi bo lamiz:
’ ’
Tog xo rsinib yubordi og ir
’ ’ ’ –
Teran xobdan uyg ondi yurak,
’
Tog lar kabi xo rsinmoq kerak.
’ ’
Ushbu misralarda ham insonni anglash, insonlardagi loqaydlikdan bezish
tuyg ulari aks etgan. Mashrabda ham, Sh.Rahmonda ham bu timsol o quvchini
’ ’
fikrlashga, hushyor tortishga undaydi.
Yuqorida ta kidlaganimizdek, Mashrab she riyatining asosiy maqsadi
’ ’ –
insonlarni mudroqlikdan uyg otish. Bir biriga muhabbat bilan boqish, bir
’ – –
birini anglash va bu orqali Ollohni anglashga yo naltirishdir.
’
Shoir har bir ko ngilni sirli biro lam deb tushunadi. Zamondoshlarini uni
’
sevishga chaqiradi. Biror dilni og ritishni, unga ozor berishni yuzlab Ka bani
’ ’
vayron etishga tenglashtiradi:
Tavofi olami dil qil jahonda har bashardin sen,
Agar bir dilni sen buzsang, yuzar Ka ba buzulmazmu.
’
Xo sh, Mashrab nega shunday fikrda? Bizda paydo bo lgan bu savolga
’ ’
Hazrat Navoiy ijodidan aniq javob topamiz:
Ka baki olamning o lub qiblasi,
’ ’
31

Qadri yo q andoqki, ko ngul ka basi. ’ ’ ’
Kim, bu xaloyiqqa erur sajdagoh,
Ul biri Xoliqqa erur jilvagoh.
Navoiy fikricha, Ka ba xaloyiqning sajdagohi, ko ngul esa Xoliqning
’ ’
Ollohning jilvagohi, makon tutguvchi maskani. Shuning uchun ham u
mo tabardir.
’
Ko ngilni anglash va uni poklab boorish insonni Ollohga yaqinlashtiruvchi
’
vositadir. Chunki, g uborlardan tozalangan qamish naydan ruhbaxsh navo
’
taralgandek, pokiza ko ngilda ham ilohiy ishq, hayotga muhabbat, go zallikka
’ ’
oshuftalik mujdalari una boshlaydi.
Mashrab she riyatida biz ana shu ilohiy ishq talqinini kuzatamiz. Ammo,
’
uzoq yillar ilohiy ishq mohiyatini inkishof etuvchi asarlari tor ma noda, ya ni
’ ’
majoziy sihq tasviri sifatida baholanib kelindi. Shoir ijodidagi dinga qarshi
“
motivlar ham bir yoqlama talqin natijasidir.
”
Mashrab ijodidagi ishq talqini o ziga xos. U Ibrohim Adham, Mansur
’
Halloj, Attorni o ziga g oyibona pir deb biladi. Ularning yo lidan boradi.
’ ’ ’
Mansur Halloj kabi o tli ishq otashida yonib yashaydi. Bu Ollohga bo lgan
’ ’
muhabbat. U hayotning, tiriklikning mazmunini shunda ko radi. Uning asosiy
’
maqsadi Ollohni sevish va u bilan birlashish. Chunki u insonni g uborlardan,
’
vujudiy, nafsoniy qafaslardan faqat u ishqqina ozod etishiga ishonadi. Shoir
tasavvuricha, bunday muhabbatga oshno bo lmagan ko ngul haqiqiy go zallikni
’ ’ ’
his qilolmaydi. Borar manzillari torayadi. Ko rar ko zlari xiralashadi. Quyidagi
’ ’
baytlar ham shoirning xuddi shunday nuqtai nazari natijasi sifatida maydonga
kelgan deyishimiz mumkin. Uning tasavvuricha, Olloh yodisiz, ishqisiz Makkaga
boorish besamar, Ka ba eski do kon yanglig be etibor:
’ ’ ’ ’
Yorsiz ham bodasiz Makkaga bormoq ne kerak?
Ibrohimdan qolg on ul eski do konni na qilay?!
’ ’
Urayinmu boshima sakkiz bihishtu do zaxin,
’
Bo lmasa vasl menga, ikki jahonni na qilay?!
’
32

Sig madim radifli g azalida shoir ruhiy manzaralarining eng yuksak“ ’ ” ’
cho qqisi ifodalangan. U Tavhid holatining bayonidir. Olloh vasliga yetgan, u
’
bilan birlashgan lirik qahramon bir lahzalik foniylik olamiga, o tkinchi olam
’
uning ruhiy kengliklariga sig maydi. Bu sig maslikning, cheksizlikning sababi
’ ’
analhaqlik dir:
“ ”
Onqadar nurga to libman osmonga sig madim,
’ ’
Toki Arshu kursiyu lavhu jinonga sig madim.
’
Kimga soyam tushsa bir nuri yaqin bo ldi u ham,
’
Daftari ruhi qudsdurman, zabonga sig madim.
’
Mashrab ilohiy ishq sarhadlarida zohidlar bilan kelisha olmaydi. Chunki
unga zohid jannat ilinjida yurgan tamagir bo lib tuyuladi. Shuning uchun ham u
’
zohidning riyo aralash namozini bir kosa may ishqqa almashmaydi.
Zohid. Manga bir shishada may, senga nomozing,
Ming taqvini bir kosai mayga sota qoldim.
Umuman, zohidlikni rad etish mumtoz adabiyotimizda an ana. Buning
’
mohiyatini ulug Ozar shoiri Nasimiyning quyidagi bayti yanada oydinlashtiradi,
’
deb o ylaymiz:
’
Zohidin bir barmog in kessen do nub Haqdan gachar,
’ ’
Ko r, bu Miskin ashigi, sarpa suyarlar ag lamaz!
’ ’
Mashrab tasavvuf g oyalarini targ ib qiluvchi yetuk mutafakkir,
’ ’
mutasavvuf shoir bo lishi bilan birga, oddiy insoniy kechinmalar kuychisi sifatida
’
ham namoyyon bo ladi. Uning asarlarida vatan sog inchi, ona oldida qarzdorlik
’ ’
tuyg usidan iztiroblanish kabi kechinmalarning samimiy ifodasini ko ramiz
’ ’
Mashrab asarlari badiiyati ham o ziga xos. Uning g azallari kutilmagan
’ ’
xalqona ifodalar bilan sayqallanadi. Timsollar tizimining ham o z silsilasi
’
mavjud.
Shoirlarning quyidagi baytini o qib, yuragingda hijronning za far rangini
’ ’
his eta boshlaysan, kishi:
33

Sarig sadbarg shirin so zluk yuzingni kunda bir ko rsam,’ ’ ’
Yuzungdin yuz o gurmasman agar yuz ming balo ko rsam.
’ ’
Xalq orasida sariq gul hijron, ayriliq timsoli deyishadi. Demak, bu bayt
sariq sadbarg stirgul haqida gapirilishi tasodifiy emas.
“ ”
Bu kabi yangicha qiyosu tashbihlarni, timsollar tizimini shoir she riyatidan
’
ko plab keltirish mumkin.
’
Mashrab asarlarining eng mukammal denb hisoblanuvchi 1990 yil
–
nashrida ona tilida bitilgan g azal va mustazodlar, murabba va muxammaslar,
’
shuninhdek, ikki musaddas va musabba o rin olgan. Tuzuvchi Jaloliddin
’
Yusupovning juda katta va mashaqqatli mehnatini ta kidlab, to plam xususida
’ ’
ko p ijobiy fikrlar aytish mumkin. Ammo, qilinishi lozim bo lgan galdagi
’ ’
vazifalar manfaatidan va tuzuvchini mutloqo aylamay ikki savolni o rtaga
’
qo ymoqchimiz: 1) to plamga kirgan asarlar Mashrab merosining hammasimi?
’ ’
Va 2) undan o rin olgan hamma asarlar Mashrab qalamiga mansubmi? Bu har
’
ikkala jiddiy savolga tasdiq javobini berib bo lmaydi. Bunga asosiy sabab
’
tuzuvchilarda emas, balki ilmda Mashrab asarlarining o zida jamlovchi ishonchli
’
qo lyozmalarni yo q ekanligi yoki hozircha topilmaganligida!
’ ’
Agarda biz Navoiy asarlarini hali ulug shoir barhayot vaqtidayoq
’
ko chirilgan, har jihatdan ishonchli qo lyozmalar turkumiga ega bo lsak,
’ ’ ’
taassauf bilan qayd etishga majburmiz, Navoiydan roppa rosa ikki yuz yil keyin
–
tavallud topgan va o z davrida katta shuhrat tutgan Mashrab asarlarining
’
e tiborli qo lyozmalariga ega emasmiz.
’ ’
Rasmiy kitob xazinalarida saqlanuvchi qissa manqabalar tarkibidagi
–
Mashrab asarlarining eng qadimiy nusxalari uzog i bilan XIX asrning
’
o rtalariga, shaxsiy kutubxonalarda esa XIX asrning birinchi choragi atroflariga
’
to g ri keladi.
’ ’
Mashrab asarlarining qo lyozma nusxalari, ularning yetakchi xususiyatlari
’
haqida quyidagi umumiy mulohazalarni qayd etishni lozim hisoblaymiz
34

Vah vah! Na go zalsan, na ajoyib, na qiyomat,– ’
Hay hay! Na jafo qilsa sanam jonima rohat!
– –
Misralari takrorlanuvchi go zal she r shoir asarlarining bizda amalgam
’ ’
oshirilgan birinchi nashrda 4 banddan iborat musaddas tarzida bosilgan. Keyingi
nashrlarda esa uning aslida to qqiz yrttilik banddan iboratligi aniqlangan. Ya ni,
’ ’
batamom boshqa shakl va hajm jihatidan ham ikki marotobadan ko proq katta.
’
Ikkinchi jiddiy masala Mashrab taxallusli asarlarning barchasi ham aslida
Mashrab qalamiga mansub emasligi masalasiki, bu 30-yillardayoq Fitrat, Izzat
Sulton maqolalarida ko tarilgan. Bunga qo shimcha ravishda ba zi uyg ur
’ ’ ’ ’
adabiyotshunoslarning shoir asarlari nashrlaridagi ayrim g azal
’ –
muxammaslarning XVII XVIII asrlar uyg ur shoirlari, jumladan, Zaliliy,
– ’
Gumnomlar meroslarida ham deyarlik aynan uchrashi haqida matbuotda
chiqishlarini nazarga olsak, masalaning jiddiyligi va maxsus o rganish lozimligi
’
yanada oydinlashadi. Bu ish shuning uchun hsm zarurki, matn jihatidan eng pishiq
hisoblanuvchi so ngi nashrda ham ba zi na munalar, ulardagi mazmun va imo
’ ’ ’
ishoralarga ko ra, Mashrab qalamiga mansubligi juda shubhali ko rinadi.
– ’ ’
Shoir asarlariga turli davrlarda o xshatmalar yozishga katta intilish bo lganligi,
’ ’
shuningdek, uning hayot yo lini rivoyat tarzida bayon etuvchi qissalarda shoir
’
qalamiga tegishli bo lmagan, ammo Mashrab tahallusi mavjud (masalan,
’ “ ”
onasi va singlisi tilidan aytilgan) g azal muxammaslarning ham uchrashi har
’ –
bir na munaga ehtiyotkorlik bilan yondashish lozimligini ko rsatadi.
’ ’
Masalan, shoirning bo lajagi, Blxda dorga osilajagi haqida misra baytlar
’ –
uchrovchi g azal muxammaslar, bizningcha qissada voqealar rivojiga ko ra
’ – ’
hamda Mashrabni avliyolashtirishga urinish, bashorat, karomat sohibi sifatida
ko rsatish niyatida boshqalar tomonidan to qilgan. Shunday na munalarning
’ ’ ’
birida Balx shahrida shahid bo lishi bashorat qilinsa, ikkinchisida Mansur
“ ’ ” “
Hallojdek dorga osilgan o zginam misrai mavjud. Yana boshqa g azallardagi
’ ” ’
manabu baytlarga diqqat qilyalik ularni Mashrabning o zi bitishi mantiqqa
– ’
qanchalik to g ri keladi.?
’ ’
Mansuri Hallojdek ichib sharobi antahur,
35

Charx urub yig lab tururman ushbu dam dor oldida’
Dori Mansuri analhaq joyidur,
…
Bosh berib yuz ming nido topsam kerak.
Onai zorimga bermanglar xabar,
Balx shahrida qazo topsam kerak.
Yoki:
Necha Mansur o ldi irshodmand muhabbat yo lida,
… ’ ’
Manga ham dore qurulg onda yetar bu qismatim.
’
Bizga tarixdan ma lumki, xuddi shunday bo lgan: Balx shahrida
’ ’
Mahmudxon dorga ostirgan. Ammo Mashrab bo lajak voqealarni oldindan aniq
’
karomat qilgan va she rga tushirgan, deyish ishonarli emas.
’
Boshqa andishalar ham bor. Masalan, o rus so zi she riyatimizga
“ ’ ” ’ ’
qachon kirgani masalasi. To g ri, Alisher Navoiy Saddi Iskandariy dostonida
’ ’ “ ”
Rus atamasini ishlatadi, ammo millat ma nosida emas, balki mamalkatning
“ ” ’
nomi tarzida. XIX asrning ikkinchi yarmiga kelibgina, ya ni Turkistonni Rossiya
’
bosib olganidan so ng bu so z chindan ham keng tarqaladi, she riyatga ham
’ ’ ’
kiradi. Shuning uchun ham to plamdagi:
’
Gohi o rus, gohi cherkas, armoniyu ro siyoh
’ ’ –
va
Goh o rus, goh cherkas, goh mo min, goh tarsoman
’ ’ –
misralari uchraydigan g azal va muhammaslar kimga mansubligini va
’
qachon bitilganligini jiddiy o ylab ko rish kerak.
’ ’
Qisqasi, Mashrab adabiy merosining hajmi, mundarijasi, janr xususiyatlari
hali yetrali darajada to plangan va o rganilgan emas. Asarlarning amalgam
’ ’
oshirilgan barcha nashrlari chala va qo surli desak xato bo lmaydi.
’ ’
O zbekiston adabiyoti va san ati gazetasida Mashrabning hali nashr
“ ’ ’ ”
etilmagan yetmishdan ortiq g azallari topilganligi haqida xabar va bir necha
’
36

na munalar bosilgani ham, Mabdai nur va uning muallifi to g risidagi’ “ ” ’ ’
maqollar ham hali bu sohada ko p ishlar qilish kerakligini ko rsatadi.
’ ’
Bbizningcha, birinchi galda turli adabiy markazlarda ko chirilgan diqqatga
’
sazovor qo lyozmalarni o zaro qiyoslab, shoir asalarining jilla bo lmaganda,
’ ’ ’
chog ishtrma yig ma matnini tayyorlash zarur. Bunda bu kungacha deyarli
’ – ’
to planmagan forsiy asarlarini ham nazarda tutish kerak. Mana shundagina shoir
’
haqida chuqur ilmiy va xolis tadqiqot uchun kerakli poydevor yaratilgan bo ladi.
’
II.BOB. Mashrab va xalq poetik ijodi
II.1. Shoir she riyatidagi xalq maqollarining o rni
’ ’
Mashrab qо‘llagan xalq maqollari, matal va aforizmlar, ularning badiiy matn
tarkibidagi poetik vazifalari tahlil qilindi. Mashrab lirikasidagi xalq og‘zaki ijodi
unsurlarining milliy zamini va badiiy qirralari о‘rganildi. Mashrab lirikasini
37

umumnazariy asosda tahlil qilish, xalq maqollarining shoir ijodidagi talqinlari
ikkinchi bobning mavzu doirasiga kiritildi.
Dardi firoqing ayladi bemor,
Qayga boray men emdi davog‘a .
Yuqoridagi baytda “О‘zingdan chiqqan baloga, qayga boray davoga” degan
maqol mazmunidan ustalik bilan foydalanilgani kuzatiladi.
Mashrab tomonidan qо‘llangan maqollar kо‘p hollarda fikran lо‘nda, aniq va
obrazlidir. Binobarin, shoir ishlatgan maqol va matallar badiiy nutqqa mazmuniy
salmoq, о‘ziga xos jilo baxsh etadi. Boshqa mumtoz shoirlar ijodida bо‘lganidek,
Mashrab qо‘llagan maqollarda ham, о‘zbek xalqining о‘ziga xos turmush tarzi,
ma’naviy qiyofasi, dunyoqarashi, mehnatga, insonga va Allohga munosabati о‘z
ifodasini topgan. Shuning uchun ham shoir asarlarida qо‘llanilgan maqollar xalq
hayoti, ruhiy dunyosi bilan yaqindir.
Xalq maqollaridagi ixchamlik, lо‘ndalik, hayratomuz mantiqiy izchillik
hamma vaqt Mashrabni о‘ziga maftun etgan. Maqol va matallarga xos mо‘jaz
ma’nolik, siqiqlikdan ta’sirlangan Mashrab g‘azallari tili og‘zaki ijodga xos
sermazmun va tushunilishi oson ekani bilan alohida ajralib turadi. U she’r vazni,
qofiya va band talablariga mos tarzda maqollardan о‘rinli foydalanishga erishgan.
Mashrab she’riyatida mahorat bilan qо‘llangan xalq maqollari, hikmatli sо‘z
va iboralar shoir she’rlarining salmog‘ini, badiiyatini kо‘rsatuvchi mezonlardir.
Shoirning poetik mahorati uning о‘zbek adabiy tilini xalq sо‘zlashuv tiliga
yaqinlashtirishdagi xizmatlari bilan ham belgilanadi.
Mashrab g‘azallaridagi singari “Mabdai nur”, “Kimyo” asarlaridagi manzum
hikoyalarda ham “irsoli masal” mahorat bilan qо‘llangan.
“Qо‘lida chirog‘i yо‘qni choh kutar” degan maqolni Mashrab haq yо‘lidan
adashganlarga qarata qо‘llaydi:
Kimki yо‘lda sham’i yо‘qdur, kaj nazar,
Yо‘l yurar chog‘i jahannamg‘a tushar.
38

Shoir asarlarining xalq dili va didiga ma’qul kelishi, xalq tomonidan sevib
о‘qilishi va kuylanishi uning she’riyati mazmunan xalqchil va usluban xalqona
ekanligini kо‘rsatadi.
Yana bir о‘rinda Mashrab xalqimizning “Boshga tushganni kо‘z kо‘rar”
degan maqolini mana bunday talqin etadi:
Ohu fig on qilib ketay, tog u tosha boshim uray,‘ ‘
Boshima ming balog a g am, kunda tur
‘ ‘ u r qiyomatim .
Bu baytda maqol mazmunidan tashqari, ohu fig on qilib ketish , boshni
“ ‘ ” “
toshga urish kabi iboralardan ham ustalik bilan foydalanilgan.
”
Tekshirishlar kо‘rsatadiki, Mashrab lirik merosida aks etgan og‘zaki ijodga
xos barcha unsurlar (maqol, matal, aforizm, sо‘z va iboralar)ning tarixiy-badiiy
asoslari va genetik ildizlari qadimgi turkiy va forsiy poeziyaga, shuningdek, О‘rta
asr tasavvuf she’riyatiga borib tutashadi. Shuning uchun xalq og‘zaki ijodi va
Mashrab she’riyati mavzusi bitiruv malakaviy ishda tasavvuf ta’limoti nuqtai
nazaridan ham о‘rganildi.
Adabiy ijodda xalqona iboralar tarixiy an’anaviy timsollar talqinini tadqiq
etish, ularning badiiy asar matnidagi badiiy-estetik vazifasini о‘rganish dolzarb
masalalardandir.
Agar ijodkor xalq jonli tilining biror vositasini, xususan, maqol, matal,
hikmatli sо‘z va iboralarni tanlab olar ekan, shu vositani badiiy asar talabiga va
о‘zining badiiy niyatiga muvofiq tarzda qо‘llaydi. Ijodkor xalq tilidan badiiy
vositalar topib, о‘z uslubiga xos xususiyatlarni shakllantiradi.
Bitiruv malakaviy ishda Mashrab ijodida qо‘llangan maqol va aforizmlar
о‘rganilar ekan, uning she’riyatida yuksak mavqeni egallagan jonli sо‘zlashuvga
xos unsurlar, idiomatik iboralar tadqiqiga alohida e’tibor qaratildi.
Mashrab devonidagi “deb” radifli g‘azalda “ mulk i jahonga о‘t y oqish” ,
“ g‘av g‘oi qiy omat qilish” kabi birikmalar asosida shakllangan iboralarni
qо‘llash orqali yorning gо‘zalligidan paydo bо‘luvchi holatning anchayin
mubolag‘ador tasviri ifodalangan:
39

To kiydi qizil о ‘z i ni zebo qilayin deb,
О ‘t yoqdi jahon mulkina g‘avg‘o qilayin deb .
Bu baytdagi “to kiydi qizil” degan iboraga diqqat-e’tiborni qaratadigan
bо‘lsak, shubhasiz, Mashrab bu о‘rinda ma’shuqasini “qizil kiyim”ni kiyib, qizil
qon tо‘kishga shaylangan kо‘chma ma’nodagi “jallod”ga о‘xshatayotgani
anglashiladi.
Mashrab “Arzimni aytay” matla’i bilan boshlanadigan g‘azalida ham ishq
yо‘lidagi “ahdu vafo”ni kim buzadigan bо‘lsa, “xudoga solishi”ni xuddi shu
ma’noda ishlatgan. Suyukli yorga, mahbubaga murojaat qilinganda kо‘pincha
“ qorak о‘z” , “ mast ona k о‘z” iboralari qо‘llanadi. Shoir “xо‘b” radifli
g‘azalida har qadamda va’dasidan qaytadigan ma’shuqaning “mastona qora
kо‘zi”ga ishonib, aldanmaslikni uqtiradi:
Gar bodmasal charx urib Mashrabi miskinni,
Mastona q a r o k о ‘zga nigoh chekmaganing x о ‘b.
Bu baytda shoir “ shamoldek ” , “ shamolga о‘xshab” degan iborani
“ bodmasal” tarzida qо‘llagan. Mashrab bir necha baytlarida “ k о‘ngildan
о‘t k azmoq” iborasini “ о ‘ylamoq”, “ k о‘ngli joy iga t ushdi” iborasini esa
“tinchimoq” ma’nosida ishlatadi. “ Et i suy agiga y opishgan” iborasi orqali esa
“ozg‘in”, “qotma” ma’nosini k о ‘zda tut adi .
Shoirning “ K о‘nglimni berdim”, “ K о‘rsat jamoling” deb boshlanadigan
kichik hajmli g‘azallarida vazn, ritm va qofiya mahorat bilan uyg‘unlashgani
kuzatiladi. Unda “kuydi yuragim”, “yuz ming balog‘a qoldim”, “jafo
chekish”, “kо‘ngli qattiq”, “bemori ishq”, “sovuq sо‘z tushdi”, “ostonaga bosh
qо‘yish” kabi о‘zbekcha va forscha izofalar bilan omuxta sо‘z birikmalari
anchagina.
40

Mashrab adabiy merosi mohiyat e’tibori bilan dunyoviy va hayotbaxsh
bо‘lib, ayni paytda, u ruhoniy-irfoniy xususiyatga ham ega . Shoir asarlarining
ilhom manbaini davr, zamon, hayot va inson muammolari tashkil etadi. U borliqni
har tomonlama chuqur va tasirli tarzda tasvirlash uchun tasavvuf talimotiga’ ’
tayangan edi. Sharq adabiyotidagi ilgor ananalarning davomchisi sifatida qalam
‘ ’
tebratgan Mashrab ijodiyotida ana shu ikki jihat yorqin kо‘zga tashlanib turadi.
Ulug‘ ijodkorning ilohiy-irfoniy maslagi xalq og‘zaki ijodi uchun ham xos
bо‘lgan insonparvarlik g‘oyalarini targ‘ib etish uchun bir vosita bо‘lib xizmat
qilgan. Shoir g‘azaliyotining g‘oya va obrazlar olami atroflicha tadqiq etilganda
bu haqiqat yaqqol namoyon bо‘ladi .
Mashrab asarlarida yuzlab maqollarni, hikmatli so`zlarni uchratishimiz
mumkin. Ular mavzu jihatdan ham, mazmun jihatdan ham keng va xilma-xil
bo`libshoir ularni gohida aynan keltirsa, goh ayrimlariga ju’ziy o zgartirishlar
’
kiritadi. Bu o zgartirishlar ba zan esa har ikkalasiga ham taalluqli bo ladi.U
’ ’ ’
ayrim maqollarning bir emas, bir necha variatlarini qo llaydi. Jumladan,
’
O rdak g`ozga yetguncha butidan ayrilur degan maqolni eslatish uchun shoir
“ ’ ”
Yo rg alikda eshak otdek emas maqolini ham keltiradi. U o z falsafiy
“ ’ ’ ” ’
mushohadasini jamlab kelib, ustma- ust kichik hikoyalar keltiradi. Jumladan,
To g ri oshini, egri boshini yer , Egrining omochi yerga tegmas ,
“ ’ ’ ” “ ”
Egrining soyasi ham egri , To g ri o zar egri to zar , O zi
“ ” “ ’ ’ ’ ’ ” “ ’
to g rining so zi to g ri hikmatlari mazmunidan kelib chiqib, Egri
’ ’ ’ ’ ’ ” “
yurganga olov tegar maqolini ishlatadi:
”
Egrilik ko p qilma, bejo qori bor,
… ’
Kimki kaj bo ldi, yo lida nori bor.
’ ’
Shayx Abul Sahl Muhammad haqidagi hikoyatda Mashrab asl odamdan
noasl kishi dunyoga kelishi mumkinligi haqidagi falsafiy fikrni ilgari suradi.
Bazilar bor: Mening asl zotim falonchi deb, yeti avlod e`tibori bilan
“ ”
kerilmoqchi bo ladi. Shoir zoti- zurriyoti yaxshi kishilardan ham yomonlar
’
chiqishi xususida bahs yuritadi. Chindan ham, bir daraxtning bir necha shohi
41

qurishi mumkin, bu bilan butun daraxtning shukuhiga vahm sololmaydi, ya ni’
boshqa shohlari samara beraveradi. Shundan kelib chiqib, faylasuf shoir odamlarga
maslahat berib,o tgan ajdodlarni pesh qilib, ularning etagida manmanlik nomozini
’
o qimaslik kerak, degan bir haqiqatni ixtiyor etadi.Bu yo lda shoir ,,Mushukka
’ ’
ham ozor bermay yashashni o rgatadi. Bunda shoir o z fikrlari bilan
” ’ ’
o rtoqlashish uchun xalq o rtasida mashhur Chumoliga ham ozor yetkazma ,
’ ’ “ ”
Chumolining ham ko nglini og ritma qabilidagi maqollardan foydalanadi:
“ ’ ’ ”
Bas kishiga tegmasun xavfu xatar,
…
Murg a ozor bermas yaxshilar.
’
Bu o rinda muallif “yeru ko k inson qo lida degan xalq ta birlaridan
’ ’ ’ ” ’
ham foydalangan. Hikoyaning oxirida u dunyoni ,,Mayiston deb atab, unga
”
yashovchi mo minlarni ogohlikka chaqiradi, ularni hamisha Zoti gavhar iga
’ “ ”
intilish dardi bilan yashashga da vat etadi. Bunda san atkor maqollar keltirish
’ ’
bilan voqia syujetini kuzatib boradi. El og zidagi Dardi yo q eshshak degan
’ “ ’ ”
naqil ham shoirga asqotib qoladi:
Bas bu yo lda qori odam darddur,
… ’
Har kishini dardi yo q, nomarddur.
’
“Mabdai nur da ishlatilgan O g lini zar bilan o qitgan arab xojasi
” “ ’ ’ ’ ”
haqidagi hikoyatda ham shoir qator mazmundor maqollarni qo llagan. Jumladan,
’
“Toma-toma ko l bo lur maqoli ijodiy qayta ishlanadi: Qatra- qatra tomib,
’ ’ ” “
Qulzum bo lur , Sadafsiz daryo bo lmas, marvarid nimkola bo lmas ,
’ ” ” ’ ’ ”
Ganj beranj qo lga kirmas va boshqalar.
“ ’ ”
Vaqti keldi, asli nasling gul bo lur,
… ’
Qatrai daryo tomib, Qulzum bo lur.
’
To sadaf chiqmay xalq qo liga olmadi.
… ’
Bas, bu yo lda ming jahon ganjinadir,
… ’
Asli bo lsang, ganj beranj nimadir.
’
42

Mashrab o z hikoyatlarining yana birida xudojo y, solih biro dam bilan’ ’
xudobexabar suhbati qotil kishi haqida juda o rinli maqol keltiradi. Xudojo y
’ ’
so fiy rahmi kelganidan xudobexabar”ni yo lga solish uchun ko p aziyatlar
’ “ ’ ’
chekadi. Biroq, Xoja har qancha urinmasin, u yaramasligicha qolaveradi. Shundan
xulosa qilgan shoir har kishi osonlik bilan Ollohning taniy olganda, eshakmunchoq
ham gavharga aylanar edi, degan haqiqatga yetib keladi.
Har valiykim boxabar bo lsa edi,
’
Har nechun xarmuhga dur bo lmasmi?
’
Shu hikoyat zamirida Mashrab yana bir maqolni joylab, o z niyatini
’
chuqurroq dalillashga urinadi. Ya ni, Ollohni tanimagan kishining fikrini rad etib,
’
uni misoru tavariqqa solish uchun juda ko p suhbat va sa y- harakat, chidam,
’ ’
matonat zarur bo lganidek, ,,Qushni tutishga ham ko p don kerak degan bir
’ ’ ”
tabirni keltirib ,o z fikrini asoslaydi.
’
Shoya bo lg aysen vale saydi zabon,
’ ’
Qushni olmoqqa kerak bisyor don.
Mumtoz shoirlar xalq orasida kinoyali istehzolarning yuzaga chiqarmoqchi
bo lganida, odatda, ,,shiraga botgan pashsha degan ta birni
’ ” ’
ishlatadilar.Jumladan, Mashrab ham original tashbeh yaratgan.
Sadga yetting, saddi rohing bo ldi xas,
’
Shiraga tegdi, ucholmasdir magas.
Mashrabning fikricha, inson o zining go ri va kafani g amida yurmasligi
’ ’ ’
lozim. Chunki, el orasida ,,murda kafansiz qolmas degan gaplar ham yuradi.
”
G ami go ri kafanni qayg usida bo lsa, ey darvish,
’ ’ ’ ’
Ko milmay qolmagay hech murda, hargiz taxti poqolmas.
’
Xulosa qilib aytganda, Mashrab ijodi xalq durdonasi hisoblanmish xalq
maqollariga boy bo lib, ular turli badiiy maqsadlarda qo llangan.
’ ’
43

II.2. Mashrab lirikasida i r solu masal va talmeh“ ”
san atlarining ishlatilishi
’
Irsolu masal arabcha maqol qo llash, she rda maqol ishlatish, metal,
’ ’
hikmatli so zlarni muayyan maqsadda tamsil yo li bilan ishlatish. Irsolu masal
’ ’
nazmda ham, nasrda ham qo llanilaveradi.
’
44

Poetikaga oid asarlar ta kidlanganidek, adabiy asarlarda maqol, metal va’
hikmatli so zlar, asosan, quyidagi uch yo l bilan ishlatilgan:
’ ’
a) qo llanilgan maqol, metal va hikmatli so zlar shoirning aniq ishorasi
’ ’
bilan ( derlar , ayturlar , masaldur , masaldurkim ) beriladi:
“ ” “ ” “ ” “ ”…
Bobolarda bir gap bor,
Eshit og ajon:
’
Bosgan izidan qaytmas
“
O lsa ham arslon (Hamza)
’ ”
b) maqo, metal yohud hikmatli so z hech qanday ishorasiz va o zgarishsiz
’ ’
ishtatiladi:
Sabr qilsang g o radin halvo bitar,
’ ’
Besabrlar o z oyog idan yitar. (Gulhaniy)
’ ’
v) maqol, metal yohud hikmatli so zning ma nosi saqlangan holda shakli
’ ’
turli o zgarishlarga uchraydi:
’
Uoshiq hamisha
O tkazur orzu bilan:
’
Oyning o n beshi qorong u,
’ ’
O n beshi yog du bilan. (Erkin Vohidov)
’ ’
Talmih arabcha nazar solmoq, ishora qilmoq, she rda mashhur qissa,
’
mashhur bayt yohud mashhur maqolga ishora qilish usuli. Bu san at mumtoz
’
she riyatimizda ham, hozirgi she riyatda ham keng qo llanilgan. Ba zi
’ ’ ’ ’
misollar keltiraylik:
a) mashhur qissa yoki dostonga ishora qilish:
Ko p o qurdum Vomiqu Farhodu Majnun qissasin,
’ ’
O z ishimdin bul ajabroq dostone topmadim. (Alisher Navoiy)
’
Bu bayt Vomiq, Farhod, Majnun haqidagi qissalariga ishora qilinmoqda.
45

Fikrati mizoni bo lib xamsasanaj,’
Xamsa dema, balki degil panj ganj. (Alisher Navoiy)
“ ”
Bu bayt mashhur Xamsa (beshlik) dostonlariga ishora qilinmoqda.
“ ”
Bunchalik shon shuhrat o chmas tayin
– ’
Ming bir kecha larning afsonasida.
“ ”
Yurtim, seni yana qutlab quyayin,
Qutlug Yangi yilning ostonasida. (Abdulla Oripov)
’
Bu bandda arab xalqining mashhur afsonasi Ming bir kecha tilga
– “ ”
olinmoqda.
b) mashhur maqolga ishora:
Navoiy, tilingni asrag il zinhor,
’
Desangkim, yemay dahr ishidin afsus. (Alisher Navoiy)
Bu baytda tilingni tiygan boshini qutqarar yohud Tilingni tiy tishing
“ ” “ –
sinmasin maqoliga ishira qilingan.
”
v) mashhur baytga ishora:
Umardan yil o tsa, yashirmoq nechun,
’
Yurak simob yanglig titragay har gal.
’
Ustoz lutf etganday, har fursat uchun
Qudratli qo l bilan qo yaylik haykal. (Abdulla Oripov)
’ ’
Bu bandda akademik shoir G’afur G’ulomning “Vaqt” she’ridagi:
“Umrdan o’tajak har lahza uchun
Qudratli qo’l bilan qo’yaylik haykal”. Degan shoh bayti ko’zda tutilgan.

Mashrab she’riyati kо‘p asrlik о‘zbek mumtoz adabiyoti an’analarining
tadrijiy davomi bо‘lib, she’riy san’atlardan foydalanishda uning о‘ziga xos uslubi
bor. Fikrning ta’sirchan bо‘lishini ta’minlash maqsadida shoir she’riy
san’atlarning xalq tiliga yaqin variantlarini topib ishlatishga muyassar bо‘lgan. U
о‘z asarlarida funksional jihatdan arab, fors va turkiy she’riyat uchun birdek xos
bо‘lgan badiiy san’atlarning aksariyatidan unumli foydalangan.
46

Mashrabning g‘azal, masnaviy, mulamma, mustazod, murabba, muxammas,
musaddas, musabba janrlaridagi asarlari she’riy san’atlar mahorat bilan
qо‘llangani jihatidan ham alohida ahamiyatga ega. Atoiy, Gadoiy, Sayfi Saroyi,
Lutfiy, Sakkokiy, Navoiy va Bobur kabi mumtoz sо‘z san’atkorlarining mahorat
maktabida toblangan Mashrab ularning poetik an’analarini munosib davom ettirdi.
Shoir qо‘llagan she’riy san’atlar tabiiyligi va dilga yaqinligi bilan e’tiborga
molikdir.
Shoir asarlarida mubolag‘a, tashbih, tamsil, husni ta’lil, tajohuli orif, tashxis,
talmih, istiora, irsoli masal, iqtibos kabi ma’naviy san’atlar istifoda etilgan.
Shuningdek, lafziy san’atlardan iyhom mahorat bilan qо‘llangan.
Ma’lumki, “Iyhom”ning lug‘aviy ma’nosi gumonga solish bо‘lib,
badi’shunoslikda “tahyil” (о‘ylantirish) va “tavriya” (о‘ngini teskari qilib
kо‘rsatish, berkitish) deb ataladi. Ba’zan iyhom tasviya – tenglashtirish san’ati
bо‘lib ham xizmat qilishi mumkin. Mashrabning quyidagi bayti bunga misol
bо‘ladi:
Ey Mashrabi qalandar, yaxshig‘a banda bо‘lg‘il,
Halvoyitar bо‘lmas shakkar qо‘shilmaguncha.
Y a ’ni, ey qalandar Mashrab, yaxshilar xizmatini qilib, о‘zing ham ular
qatoridan о‘rin ol. Chunki tarbiyaga muhtoj kishi yaxshilar suhbatiga muyassar
bо‘lmaguncha, kamolga yetmaydi. Baytda yaxshi odam shakarga, tarbiyaga
muhtoj kishi esa xom atalaga qiyoslan.
Shoirning juda kо‘p baytlari husni ta’lil san’ati bilan muzayyan ekanligini
kо‘rish mumkin: “Qofu nun – kо‘zu, labing – madd, alifu madd – qoshing”,
“Sha’m uchida yuzing о‘t, о‘t uzra sochingdur dud”, “Labing la’lu xating Xizru
yuzing monandi Yusufdur”, “Shajarlar – xoma, daryolar siyohu yeru kо‘k – sahfa,
Raqam qilsam ado bо‘lmas g‘aming bisyor, sog‘indim”.
Ayniqsa, Mashrab mustazodlari poetikasi har qanday she’r shaydosini о‘ziga
maftun etadi. Mustazodlarda talmih, tajnis, husni ta’lil, tanosub kabi san’atlarni
kо‘p uchratish mumkin. Shoirning “Ey sanam, gul-gul yonibsan, may ichib
47

raxshonmusan?” misrasi bilan boshlanuvchi muxammasida qо‘llangan tajohuli
orif usuli she’riy san’atning mumtoz namunasi sanaladi:
Ikki ruxsoring qizil guldurmu yo bargi suman?
Donayi rayhon – qaro xoli xating sahni chaman,
Siymtan, gulpirohan, shirinsuxan, nozik badan,
Odamiysan yo parisan bul nazokat birla san,
Hurmusan, g‘ilmonmusan, jannatmusan, rizvonmusan?
“Mashrab she’rlarida “irsoli masal” va “talmeh” san’atining ishlatilishi” deb
atalgan. “Irsoli masal”, “maqol kiritish”, “masal keltirish” degan ma’noni
bildirishi ma’lum. “Masal” bilan “maqol” sо‘zlari mumtoz adabiyot namunalarida
ba’zan sinonim bо‘lib keladi. Jonli tilda masal kichik bir ibratli voqea ma’nosida
qо‘llanadi. Adabiyotshunos A. Hojiahmedov bu san’atning paydo bо‘lishiga
sabab bо‘lgan ehtiyojni avval aytilgan fikrni tasdiqlash va uning tо‘g‘riligiga
shubha qoldirmaslik maqsadi bilan izohlaydi.
Mashrab “irsoli masal”ning asosan uch turini qо‘llagan. 1) maqolni tо‘liq
keltirish; 2) maqol, matal va yoki masalga ishora qilish; 3) vazn talabiga kо‘ra
mazmunni saqlagan holda maqol sо‘zlarini о‘zgartirish.
“Ikki kemaning uchini tutgan suvga g‘arq bо‘ladi” degan maqolni shoir
quyidagi masnaviy baytiga jo etadi:
Ikkini tutgan bu matlabdin qolur,
Ahli taqlid yaxshi mazhabdin qolur.
“Har kim о‘z kо‘mochiga kul tortar” degan naql juda qadimiydir. Bu maqol
har kishi faqat о‘z manfaatini kо‘zlaydi, degan ma’noda ishlatiladi. Mashrab biror
narsaga e’tiqod qо‘yishda о‘zboshimchalik bilan fikr qilib, badgumonlikka
bormaslikni maslahat beradi:
Har kim о‘z jonibiga yо‘l tortadur,
Sayyiotini birovga ortadur,
Ulki ojiz bо‘lmadi idroki yо‘q,
48

Xotiri obodu qalbi poki yо‘q.
О‘zbek xalqi maqol bisotida “Boshidan о‘tkazgan – tabib”, “Tutunning
achchig‘i mо‘riga”, “Dard kо‘rgan, dard tortganni tanir” kabi maqollar mavjud.
Mashrab shu maqollar zamiridan kelib chiqib, xalqimizning bir hikmatini juz’iy
о‘zgarishlar bilan quyidagicha qо‘llagan:
Ulki dard topgan bо‘lsa sofi zamir,
Dard kо‘rgan, dard kо‘rganni tanir.
Agar she’riy hikoya tarkibida masaldan foydalanish zarurati tug‘ilib qolsa,
shoir unga ishora qilish usulini tanlaydi. Agarda g‘azal yoki muxammas baytlari
ichida maqoldan foydalanish ehtiyoji tug‘ilib qolsa, shoir aynan keltirish usulini
afzal kо‘radi. Ba’zan baytlarda maqol ma’nosiga uyg‘un keluvchi fikr ifodalangan
bо‘ladi. О‘quvchi shoirning nima demoqchi ekanligini fahmlashda maqolni
yodiga keltiradi. Bu ham shoirning she’riy mahorat sirlaridan bо‘lib, bu yerda
maqol asosiy fikr uchun ma’naviy tayanch, kо‘zga kо‘rinmas qalqon vazifasini
bajaradi.
Mazkur san’atdan foydalanishda Mashrab ham ustozlar an’anasiga ergashdi.
Ravon va shо‘xchan bandlardagi samimiyat esa xalq ohanglarini eslatib turadi.
Mashrab asarlarida о‘zbek va tojik xalqlari qо‘llaydigan maqollarga kо‘p
murojaat qilinishi uning о‘zbek-tojik muhiti uchun yaratilganligini kо‘rsatadi.
Shoir maqollarni keltirishda insonning chigal va rang-barang ruhiy
kechinmalari, nozik his-tuyg‘ularini hisobga oladi. Ularni о‘quvchiga favqulodda
sodda va ayni zamonda juda ta’sirchan misralarda havola qiladi.
Uch daftarni о‘z ichiga olgan “Mabdai nur”da istifoda etilgan о‘zbekcha,
tojikcha maqol va masallar, Gulxaniyning “Zarbulmasal”ini yodga soladi. Asarda
“Kо‘za yoruq bо‘lsa, kulol aybdor”, “Ixlos qilgan shaytondan ham topar”, “Nima
eksang – shuni о‘rasan”, “Yomonlik qilgan – yomonlik kо‘rar”, “Takabburning
ishi sargardonlik”, “Bilmaganni о‘lim bildirar”, “Daryo tо‘lsa, chо‘lga toshar”,
49

“Kо‘z yoshi (tushda) – yorug‘lik”, “Sel kelsa, nahangga ne g‘am” kabi maqollar
san’atkorona qо‘llangan.
“Nafs – ajdahodan yomon” maqoli “Mabdai nur” hikoyatlarining birida juda
chuqur va ma’nodor tarzda berilgan. Nafsni shoir ba’zan Ahraman devga qiyos
qiladi:
Nafs qо‘shilsa ajdaho devga,
Bо‘ldi mashg‘ul makru rangu revga.
Xalqimizning kо‘p ming yillik til boyligi xazinasini о‘z xotirasiga ixlos bilan
joylab olgan Mashrab, uning turli-tuman dur-javohirlarini she’riyat bо‘stoniga
olib kirish borasida mahorat bilan qalam tebrata bildi.
Mashrab ijodida talmeh san’atining rang-barang kо‘rinishlari va shakllari
mavjud. U bir qator tarixiy va afsonaviy qahramonlar timsolida о‘zining
g‘oyaviy-badiiy qarashlarini mahorat bilan ifodalaydi.
U о‘zining g‘azal va muxammaslarida, “Mabdai nur” va “Kimyo” asarlarida
islom olamida mashhur bо‘lgan Nuh, Ibrohim, Yahyo, YA’qub, Ayyub, Dovud,
Iso, Sulaymon, Muso, Yusuf kabi payg‘ambarlar nomini tilga oladi va ular
hayotiga oid qissalarga ishoralar qiladi. Mashrab peshdodiylar, kayoniylar,
ashkoniylar va sosoniylar sulosasiga mansub Iskandar, Doro, Xisrav Parviz,
Jamshid, Shaddod, Tur kabi podshohlar hayotidan misol keltirib, obrazli tasvir
vositasida dunyoparastlikni qoralaydi.
Mashrab yozma manbalargina emas, balki og‘zaki qissa va afsonalar
mohiyatini ham asarlari zamiriga ustalik bilan singdiradi:
Men yutgan alamlarni, agar zarracha yutsa,
Doroi jahon, Xusravi davron chiday olmas.
U о‘zining xalq qо‘shig‘iga aylanib ketgan “Dilrabo derlar” deb nomlangan
mashhur g‘azalida tarixda о‘tgan afsonaviy oshiqlar obrazini yodga oladi:
Qani Layli, qani Majnun, qani Xusrav bilan Shirin,
Alar о‘tdi bu olamdin, bu olam bevafo derlar.
50

Bu baytda, shubhasiz Layli va Majnunlar, Farhodu Shirinlar haqidagi qissa
va rivoyatlar ham kо‘zda tutilgan.
Podshohlarni insofga chaqirish, odamlarni boylik ketidan quvmaslikka
undash, dunyoning о‘tkinchi ekanligini yodga solish mumtoz she’riyatning xos
usullaridan. Mashrab payg‘ambar va avliyolarga obrazi talqiniga katta e’tibor
bilan qaragan. Bu zotlar bilan bog‘liq xalq rivoyatlari, afsona va hikoyatlarga
о‘rin ajratib, ularning sifat hamda xislatlariga ishoralar qilgani ushbu fikrni
tasdiqlaydi:
Sulaymon taxtiyu Jamshid jomig‘a bermasman,
Qо‘limg‘a kosai chо‘bin olib qilsam gadoliqni.
Sensiz menga, nigoro, ikki olam kerakmas.
Taxtu baxti Sulaymon, sensiz Hotam kerakmas.
Mashrab о‘zining serqirra ijodida faqat majoziy ishqni tasvirlabgina qolmay,
ishqi haqiqatni ham baland pardalarda kuyladi. Shu yо‘l bilan ilm ahllarining
hayotidan, ijodidan, namunalar keltirib, adabiy-falsafiy niyatlarini badiiy
ifodaladi.
XULOSA
Tadqiqot natijalaridan quyidagi ilmiy-nazariy xulosalarni chiqarish mumkin:
1. Boborahim Mashrab о‘z salaflari singari g‘azal, masnaviy, mulamma,
mustazod, murabba, muxammas, musaddas, musabba’ janrlarida qalam tebratdi. U
ham о‘rta asr mumtoz shoirlari kabi an’anaviy ishq mavzusida g‘azallar va
manzumalar yozib, mumtoz she’riyatimiz taraqqiyotida munosib iz qoldirdi.
51

2. Shoirning din va tasavvufga bog‘liq she’rlarida xalq og‘zaki ijodi an’analari
betakror badiiy talqin etilgan. “Majoz tariqi bila haqiqat asrori”ni ifodalagan
ijodkor oshiqlik, komillik va oriflik, pok muhabbat kabi mavzularni ilohiy
kitoblardagi kо‘rsatmalar asosida, shu qatorda xalq og‘zaki ijodining maqol, matal,
aforizm, sо‘z va iboralari hamda tarixiy-an’anaviy shaxslar ibrati vositasida
mahorat bilan tasvirlaydi.
Mashrab g‘azallarida ifodalangan majoziy ishq haqiqiy ishq yо‘lidagi bir
vosita, bir kо‘prikdir. Uning g‘azallaridagi insoniy muhabbat zamirida
Yaratuvchining buyuk san’atkorligidan hayratga tushish, inson va olam
gо‘zalligidan zavqlanish, komil inson siymosida Tangri jamolini mushohada qilish
tuyg‘usi yotadi. Shoir о‘zining falsafiy, mantiqiy zavqlanishlari, mushohadalarini
san’atkorona tasvirlaydi.
3. Mashrab о‘z asarlarida xalq og‘zaki ijodining keng imkoniyatlaridan
mahorat bilan foydalandi. Ularda xalq og‘zaki ijodi ertak, maqol, aforizm, hikoyat
va latifalari о‘ziga xos badiiy talqin etilgan.
Mashrabning pand-nasihatlari, Markaziy Osiyodagi xalqlar, ayniqsa, turkiylar
hayoti, urf-odatlari bilan bevosita bog‘liq. Uning g‘azallari XVII- XVIII asrning
ijtimoiy-axloqiy qarashlarini va tarixiy jarayonini nisbatan kengroq ifodalashi bilan
ham ahamiyatga molikdir.
4. Mashrabshunoslik о‘ziga xos murakkab taraqqiyot yо‘lini bosib о‘tdi. Agar
rus tadqiqotchilari Mashrabni xalq nima sababga kо‘ra kо‘p о‘qiydi, degan
jumboqqa javob izlash uchun uning merosini о‘rganishga qiziqqan bо‘lsalar,
shо‘ro davridagi о‘zbek olimlari Mashrabni mafkuraviy qatag‘onlardan asrash
uchun turli yon berishlarga majbur bо‘lganliklari kuzatiladi.
5. Ijodkor xalq jonli tilining biror vositasini - maqol, matal, hikmatli sо‘z va
iboralarni tanlab ishlatar ekan, bu vositani badiiy asar talabiga muvofiq ijodiy
tarzda qо‘llaydi. Bu orqali u о‘z uslubi xususiyatlarini namoyon etadi. Shu boisdan
Mashrab ijodidagi maqol va aforizmlarni о‘rganganda, uning she’riyatida yuksak
mavqe egallagan jonli sо‘zlashuvga xos unsurlarni, idiomatik iboralarni hamda
52

tarixiy va an’anaviy timsollar tahliliga alohida e’tibor qaratish taqozo etiladi. Shoir
о‘z g‘azallarida, asosan, frazeologizmlardan keng miqyosda foydalangan.
6. Mashrab xalq og‘zaki ijodiga tayanib, g‘azalda о‘ziga xos soddalikka, fikr-
tuyg‘ularini xalq ruhi va tiliga yaqin bо‘lgan vositalar bilan sayqallashga erishdi.
Shoir maqol, matal va masallarni “irsoli masal”, “tamsil” kabi san’atlar vositasida
ham qо‘lladi. Ularning yozma adabiyot vositasida xalq bisotida yashab qolishiga
katta hissa qо‘shdi. Mashrab, ayniqsa maqollar vositasida fikrni lо‘nda, ixcham va
ta’sirli ifodalashga erishadi.
7. Mashrab mumtoz adabiyotning qonuniy davomchilaridan biridir. U о‘ziga
qadar bо‘lgan о‘zbek adabiyotining taraqqiyot yо‘liga katta hissa qо‘shib, о‘z ijodi
bilan yangi, yuksak sarhadlarga erishgan san’atkordir. U xalq ijodiyotiga
munosabat bildirishda, undan ilhom olishda ulkan ibrat kо‘rsatdi. Shu jihatdan ham
о‘zbek mumtoz adabiyoti va folklar uyg‘unligining yuksak nuqtalaridan biri
Mashrab ijodi deyilsa, xato bо‘lmaydi. Shu bilan birga Mashrab ijodiyoti Yaqin va
О‘rta Sharq xalqlari yozma adabiyoti bilan xalq poetik ijodi aloqalari va umuman,
adabiyot bilan folklorning о‘zaro munosabati tipologik hodisalarini yoritish,
qonuniyatlarini о‘rganishda muhim bir manbadir.
8. Mashrab she’riyatida insonparvarlikni, dо‘stlikni, hamjihatlikni, insonlararo
mehru muhabbatni targ‘ib qildi. Shoirning muvafaqqiyatlariga sabab bо‘lgan
omillardan yana biri, uning bilimdonligi, xalq og‘zaki ijodini kuzatuvchanligida
kо‘rinadi. Mashrab о‘z davrida mavjud ilm-fanlarni a’lo darajada egallagan, tabiat
va jamiyat haqida mufassal bilimga ega bо‘lib, juda kuzatuvchan, nozikbin edi.
Uning g‘azallarida tasvirlangan rang-barang hodisalar orasida butun Sharq
adabiyoti uchun xos bо‘lgan chuqur falsafiy mulohazalar talqini oz emasligi ham
bu fikrni tasdiqlaydi.
9. Shoir xalqning kundalik hayotini yaxshi bilgan. Busiz xalq yuragiga
yetadigan asar yaratish mumkin emas. U turli kasbdagi kishilarni har xil toifaga
mansub shaxslarni, ularning turmushini, ruhiy kayfiyatini mufassal о‘rganib
chiqqan va she’rlarida betakror talqin etgan.
53

10. Mashrab о‘zbek va fors tilini mukammal bilgan, bu tillarda yaratilgan xalq
og‘zaki ijodi an’analarini chuqur egallagan. Tildagi kichik bir xato ham har
qanday shoir uchun katta nuqson hisoblanadi. Mashrab turkiy lahjalarni, о‘zbek
adabiy tilini hamda fors va arab tilini puxta bilgan. Uning she’rlari betakrorligini
ta’min etgan omillardan yana biri she’riyat sohasida salaflari yutuqlarini yangilari
bilan boyita olganidir. Shu bois u о‘ziga xos, mashrabona she’riyatga asos sola
bildi.
11. Mashrab she’riyatga folklorni chuqur singdirib, yangilik berishni, tasavvuf
g‘oyalari bilan uni bog‘lashni muvaffaqqiyat bilan ado etdi. Bu yо‘nalishda u
о‘ziga xos yо‘l tutdi. Uning dunyo va inson haqidagi falsafiy asarlari
nazirabozlikdan iborat emas, balki о‘z g‘oyalarini katta san’atkorlik bilan ifoda
etgan.
Mashrab bilan bizning davrimizni uch asrlik masofa ajratib turibdi. Ular
tamomila boshqa-boshqa sotsial - iqtisodiy zaminga asoslangandir. Ammo milliy
ma’naviyatimiz va qadriyatlarimiz Mashrab ulug‘lagan va ardoqlagan tuyg‘ularga
begona emas. Binobarin, Mashrab bizlar bilan zamondosh. Shubhasiz, uning
ijodidagi yuksak g‘oya va maslak, teran fikr va ideallar tarix bisotida qolib
ketmadi. Bugun ham adabiy-estetik tafakkur rivojiga, ma’naviy-ma’rifiy
yuksalishga xizmat qilmoqda. Yuqoridagi fikr – mulohazalardan kelib chiqib
quyidagicha UMUMIY XULOSALARGA keldik:
Birinchidan, o’zbek adabiyotida Mashrabshunoslik muammolariga jumladan,
mashrabning tug’ilgan yili, tug’ilgan joyi, ismi – sharifi kabi masalalar atrofidagi
munozaralarni tadqiq etib, bitiruv malakaviy ishda o’z mulohazalarimizni
bildirdik;
Ikkinchidan, Boborahim mashrabning hayoti va ijodiga doir manbalarni
o’rganib, bitiruv malakaviy ishda aniq xulosalarga keldik;
Uchinchidan, Mashrab she’riyatiuning g’oyaviy hususiyatlarini tahlil e’tib
shoir lirikasidagi ijodkor mahoratini tahlil qidik;
To’rtinchidan, Mashrabning xalq poetic ijodidan foydalanish mahoratini tahlil
etdik;
54

Beshinchidan, shoir she’riyatida xalq maqollaridan, qay darajada
foydalanganligini, lirikasi misolida tadqiq etdik;
Oltinchidan, Mashrab lirikasida irsolu masal va talmeh san’atining individual
xususiyatlarini she’rlari misolida o’rgandik;
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q. – T.: “Sharq” nashriyot-matbaa
konserni bosh tahririyati, 1998. – B. 29.
2.Abdullayev V. A. О‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: О‘qituvchi, 1980. – 346 b.;
4.Abdullayev.V. О‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: О‘qituvchi, 1985. – 346 b.
55

5.Hayitmetov A. Hayotbaxsh chashma. – T.: Adabiyot va san’at, 1974. – 165 b;
6. Hayitmetov A. Mashrab lirikasi // Sharq yulduzi. 1980, №3. – B. 80-85;
7.Hayitmetov A. Mashrab qayerda tug‘ilgan? // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati.
1982, 19 noyabr;
8. Hayitmetov A. Mashrab haqida sо‘z. // Adabiy meros. 1992. №3. – B. 22-25;
9.Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – T.: О‘qituvchi, 1997. – 238 b.
10.Abdug‘afurov A. Mashrab biografiyasining ba’zi nuqtalari. // О‘zbek tili va
adabiyoti. 1978. №6. – B. 10-14;
11. Abdug‘afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. – T.: Adabiyot va san’at, 1979. –
160 b.;
12. Abdug‘afurov A. Mashrab qachon tug‘ilgan? // Adabiy meros, 1980. №4.
13.Abdug‘afurov A. Toshlarni yoradi kо‘ksimning ohi. //О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1992, 22 may;
14.Abdug‘afurov A. Buyuk beshlik saboqlari. – T.: Adabiyot va san’at, 1995. –
181 b.;
15. Abdug‘afurov A. Qalb qa’ridagi qadriyatlar. – T.: О‘qituvchi, 1998. – 216 b.
16.Abdullayev I. Yana Mashrab tavalludi haqida. // О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1983, 28 oktabr;
17.Abdullayev I. Mashrab va “Mabdai nur”. // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati,
1991, 12 aprel;
18. Abdullayev I. Nashr etilmagan she’rlar. // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati,
1992, 13 may.
19. Abdullayev I. Mashrab tarjimai holiga oid g‘azallar. // О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1992, 17 yanvar.
20.Fitrat Abdurauf. Mashrab. Yosh leninchi. 1991, 3 iyul ; Fitrat Abdurauf. О‘zbek
klassik musiqasi va uning tarixi. – T.: Fan, 1993. – 56 b.;
2 1 .Zokirov M. Shubhalar о‘rinlimi? // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 1982, 29
yanvar;
2 2 .Zokirov M. Mashrabning bog‘istonlik dо‘sti. // О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1984, 24 avgust;
56

23. Zokirov M. Tasavvuf ta’limoti haqida. // Sharq yulduzi, 1990, №7. – B. 89-90.
24.Haqqulov I. Tasavvuf va she’riyat. – T.: Adabiyot va san’at, 1991. – 184 b.;
25.Haqqulov I. Irfon va idrok. – T.: Ma’naviyat, 1998. – 154 b.;
26 Haqqulov I. Yana qora rang talqini haqida. // О‘zbek tili va adabiyoti. 2001,
№3. – B. 17-24;
27.Haqqulov I. Ishq va komillik jazbasi. // О‘zbek tili va adabiyoti. 2002. №1. B.
3-9;
2 8 Musurmonqulov E. Oshiq fano bо‘lmay turib... Yoshlik. 1997. №5. – B. 10-15;
29 .Hoshimxonov M. Mashrab e’tiqodi. Adabiy meros. 1992, №2.
30. Xalilbekov A. Namangan adabiy muhiti. – T.: Ruhafzo, 1998. – 174 b.
31. Komilov N. Tasavvuf yoxud komil inson axloqi. Birinchi kitob. – T.: Yozuvchi,
1996.
Mundarija
Kirish…………………………………………………..3-7
I.BOB. O’zbek adabiyotida Mashrabshunoslik
muammolari……………………….8-13
57

I.1. Boborahim Mashrabning hayoti va
ijodi………………………….14-23
I.2. Mashrab she’riyatining g’oyaviy
xususiyatlari……………………….24-36
II.BOB. Mashrab ijodi va xalq poeti ijodi
II.1. Shoir she’riyatida xalq maqollarining
o’rni…………………………..37-43
II.2. Mashrab lirikasida “irsoli masal” va talmeh san’atining
ishlatilishi……………………….44-50
Xulosa…………………………………………………..51-54
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………..55-57
58

Sotib olish