Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	754.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini

Sotib olish

Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini “ ”

REJA
Kirish..................................................................................................3-6
I.BOB. O`zbek mumtoz she`riyatida raqamlarning ramziy majoziy –
ma`no sirlari........................................................................................7-9
I.1. Raqamlarda poetik ma`no va mantiq.........................................10-
24
I.2. A.Navoiy lirikasida raqamlar hissiyot belgisi............................25-
35
II.BOB. A.Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini .................36-38
II.1. Shoir nazmida O`n sakkiz ming olam iborasi tahlili.............39-44
“ ”
II.2. Navoiy she`riyatida raqam asos bo`lgan badiiy san`atlar........45-54
Xulosa.............................................................................................55-57
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati..................................................58-
59
2

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi . Ma`naviy hayotimizdagi katta o`zgarish va
yangilanishlar milliy merosimizni keng o`rganish, tadqiq qilishda ham e`tiborli
yutuqlarni qo`lga kiritishga yo`l ochdi. Mamlakatimiz Prezidenti I.Karimovning «Eng
muhim vazifa shundan iboratki, o`zligimizni teran anglab, mutafakkir bobolarimiz,
azo`z avliyolarimiz qoldirgan bebaho merosni avaylab-asrab, yanada boyo`tishimiz,
ulug` ajdodlarimiz ishining munosib davomchilari bo`lmog`imiz darkor», degan
so`zlari adabiy merosimizga do`qqat-e`tiborning ortganligi va milliy o`zligimizni
anglash davlat siyosati darajasiga ko`tarilganligidan dalolat beradi, shuningdek, adabiy
merosimizni har tomonlama puxta tekshirishga undaydi.
Uzoq asrlik mumtoz adabiyotimiz namunalarini tadqiq va tahlil qilganda,
ularning ramziy-majoziy «qatlam» va haqiqatlariga ham duch kelinadi. Bu fikr raqam
semantikasi va simvolikasiga ham bevosita daxldor.
Ma`lumki, XIX asrdan keyin raqamlarning falsafiy, ilohiy xususiyatlariga
qiziqish kuchayib, ko`p olimlar bu haqda qalam tebratishgan. Hatto so`ngso`z qudrat
sohibi Ollohning yaratiqlaridagi ichki sir va uyg`unliklarni ham raqamlar tili orqali
kashf aylashga da`vatlar bo`lgan. Bu esa raqamlarning badiiy adabiyotdagi o`rni va
ma`no sirlarini yoritishga rag`batni anchagina jonlantirgan.
Darhaqiqat, raqam zamirida yashiringan u yoki bu ma`no va haqiqatni
anglamasdan, badiiy matnni tahlil qilish ancha mushkul. Sharq she`riyatida
qo`llanilgan raqamlar faqatgina aniq son qiymatini emas, balki aksariyat paytlarda
biror bir ramziy-ilohiy, falsafiy, dunyoviy mazmunni ham ifoda etgan. Raqam
ramzlaridan mohirona foydalanish ijodkordan din, mifologiya, falsafa, tarix, tasavvuf
kabo`larga doir bilimni talab qilganidek, har bir raqam ortida berkingan mazmunlarni
ochish, to`g`ri talqin qilish uchun ham ma`lum tayyorgarlik va malaka lozimdir. 3

Raqam arabcha so`z bo`lib, «yozuv», «bo`tish», «son» ma`nolarini
ifodalaydigan, miqdorni anglatadigan harfli belgidir. «O`zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi»da raqamlar, ularning paydo bilish tarixi, tadrijiy taraqqiyot yo`llari
haqida muxtasar ma`lumot keltirilgan. Unda aytilishicha «Eng qadimgi raqam
bobilliklar va misrliklarga mansub. Misr iyeroglif raqamida sonlarni ifodalash uchun
maxsus rasm belgilar, keyinroq neratik va demotik yozuvlari paydo bildi. Misr neratik
yozuvidan Yaqin va O`rta Sharqdagi barcha yozuvlar hamda Yunon-Ioniya yozuvi,
shu bilan birga alifboga asoslangan raqam kelib chiqdi».
Arab mamlakatlarida VI asrdan boshlab arab alifbosi harflari bilan
ifodalanadigan raqamlar ishlatilgan. Arab yozuvidagi 28 ta harf 28 ta raqamni
anglatadi va bu «Abjad hisobi» deb yuritiladi.
Raqamlar hisob-kitob vazifasini bajarishdan tashqari, turli qadimiy e`tiqodlar
bilan bog`liq ravishda ramziy ma`nolarga ham ega. Filologiya fanlari doktori
M.Jo`rayevning fikriga ko`ra, folklorda, marosim va udumlarda qo`llanuvchi raqamlar
ikkiga ajraladi:
1. «Sehrli» raqamlar.
2. An`anaviy raqamlar.
Qadimgi davrlarda raqamlarni iloho`ylashtirish nuqtai nazari ham mavjud
bo`lgan. Masalan, Pifagor «Son - borliqning asosi» degan qarashni ilgari surgan.
Pifagor maktabining vakillari raqamlarni sirli, ilohiy kuchga ega unsur, deb bilishgan.
Shuning uchun ham olamni raqamlar va ularning nisbatlari boshqarib boradi, deb
ta`kidlashgan.
Shunday qilib, jahonning turli mamlakatlarida, turli vaqtlarda har xil
raqamlar muqaddaslashtirilgan. Raqamlarning iloho`ylashtirilishi ko`p hollarda
olamning paydo bo`lishi, osmon jismlari, koinot, yer va uning tuzilishi, tog`lar,
okeanlarning yaratilishi haqidagi diniy tasavvurlar bilan bog`liq bo`lsa, boshqa
holatlarda astronomik kuzatishlar natijasidir. Xalqning dunyoqarashi va estetik
tafakkuridan o`rin olgan raqamlar muqaddasligi haqidagi turli xil qarash asta-sekinlik
bilan yozma adabiyotga ham kirib kela boshladi. Sharq mumtoz she`riyati, jumladan, 4

o`zbek mumtoz she`riyatida ishlatilgan raqamlarning ramziy mohiyatini ochish,
raqamlarning sirli-silsilaviy ifodalarini yoritish, raqamlar vositasila ifoda eto`lajak
fikrlar bayonida badiiy tasvir usullaridan foydalanishda ijodkor mahoratini ko`rsatib
berish mavzuning yangiligi va dolzarbligini belgilaydi.
Mavzuning o`rganilganlik darajasi. Raqamlarning mifologiya va xalq
og`zaki ijodida tutgan o`rni, mohiyati, ramziy-majoziy ma`nolari xususida bir qancha
ilmiy izlanishlar olib borilgan. Bu bitiruv malakaviy ishlarda urf-odat, marosim va
folklorda qo`llanilgan raqamlar, ularning umumiy va o`ziga xos g`oyaviy-poetik
xususiyatlari, mifologik asoslari ochib berilgan. Raqamlarning mumtoz adabiyotdagi
ramziy-majoziy xususiyatlari, g`oyaviy-badiiy talqiniga doir ayrim ilmiy kuzatishlar
ham mavjud bo`lsa-da, mazkur masala hanuzgacha maxsus tadqiq etilgani yo`q. Shu
sababga ko`ra, bu mavzu o`zbek adabiyotshunosligida talab darajasida o`rganilgan,
deb bo`lmaydi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishdan ko`zda
tutilgan asosiy maqsad o`zbek mumtoz adabiyoti vakillari ijodiyotida qo`llanilgan
raqamlar tarixini o`rganish, ularning ramziy-majoziy ma`nolarini yoritish va raqam
ramzlaridan foydalanishda u yoki bu shoir mahoratiga ham do`qqatni qaratishdir.
Shuningdek, raqamlarning badiiy funksiyalarini aniqlash, magik sonlarning badiiy
obraz darajasiga ko`tarilish jarayonini tahlil qilish ham bitiruv malakaviy ish
maqsadiga ko`radi.
Bitiruv malakaviy ish vazifalari. Bitiruv malakaviy ishda ko`zda tutilgan
maqsadni amalga oshirish uchun quyidagilar e`tiborga olindi:
- Raqamlarning diniy-mifologik, kosmogonik tushunchalar, urf-odat va marosimlar
bilan bog`liq jihatlariga tayanib, ularning badiiy ijoddagi o`rni, informativ va estetik
funksiyasini yoritish;
- Sharq mumtoz adabiyoti, jumladan, o`zbek adabiyotida qo`llanilgan raqamlarning
an`anaviy g`oyaviy-badiiy, ramziy-majoziy ma`nolarini keng miqyosda ochib berish;
- Alisher Navoiy ijodida qo`llanilgan ramziy raqamlar ko`lami va uning boshqa
ijodkorlardan farqli jihatlarini tadqiq qilish; 5

- mumtoz shoirlarimiz, jumladan, Alisher Navoiyning ramziy raqamlarni qo`llashdagi
mahoratini yoritish.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Mumtoz she`riyat o`zning
g`oyaviy-badiiy sirlarini ochishda raqamlarning ham o`ziga xos o`rni va vazifasi bor.
Ammo bu sohada, ayniqsa, tasavvufiy adabiyot namunalaridagi raqamlarning ma`no-
mohiyatini yoritishda maxsus bir ilmiy bitiruv malakaviy ish amalga oshirilmagan.
Ushbu bitiruv malakaviy ishda esa xuddi shu masaladan bahs yuritilgan va mavzuni
yoritishda o`zchil tahlillarga asoslanilgan. Ishning ilmiy yangiligi, eng avvalo, ana shu
jihatda namoyon bo`ladi. Mazkur mavzudan litsey, kollej va maktablarda A.Navoiy
hayoti va ijodini o`rganishda, shoir g`azallarini tahlil qilishda bemalol foydalanish
mumkin.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asosi va tahlil usuli. O`zbekiston
Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning madaniyat va ma`naviyat masalalari aks
etgan asarlari bitiruv malakaviy ish uchun metodologik asos bo`lib xizmat qildi.
Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy qismi. Bitiruv malakaviy ish Kirish,
ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 6

I B O B
O`ZBEK MUMTOZ SHE`RIYATIDA RAQAMLARNING
RAMZIY-MAJOZIY MA`NO SIRLARI
Ma`lumki, Sharq mumtoz she`riyati mazmun va shakl, poetik tasvir yo`li,
vosita, obrazlar olami e`tibori bilan o`ziga xos bir she`riyatdir. Adabiyotshunoslik
ilmida e`tirof etilganidek, bu she`riyatda ramziy-majoziy tasvir ustuvor yinalish va
xususiyatni tashkil etadi. Shuning uchun unda so`z, timsol, rang, ohang bilan bir
qatorda, harf va raqam vositasida ilgari surilgan haqiqatlarning simvolik ifodalari ham
alohida o`rin egallaydi. Agar mumtoz adabiyoti o`zdan joy olgan raqamlar «tilga»
kiritilsa, o`quvchining ko`z o`ngida yangi bir ma`no, mohiyat va sirlar olami ochiladi.
Garchi raqam ramzlaridan foydalanish, raqamlar vositasida turli xil
qarashlarni ilgari surish hurufiylikka o`xshab ma`lum bir oqimni yuzaga keltirmagan
bo`lsa-da, o`z fikrlarini raqam ramzlari yordamida ifodalash deyarli ko`pchilik shoir
ijodida uchraydi. Raqam zamirida yashiringan haqiqatlarni oydinlashtirish, to`g`ri
talqin va tadqiq qilish uchun esa eng avvalo, raqamlarning din, mifologiya, qadimiy
urf-odat, tasavvuf ta`limotidagi o`rni va mohiyatiga e`tiborni qaratish lozim.
Gapni bevosita bir raqamidan boshlaydigan bo`lsak, juda qadimiy davrlarda
mavjud zohiriy dunyo shu raqamdan paydo bo`lgan, u ruhni aks ettiradi va aql,
yaxshilik, birlik va baxt timsolidir, deb hisoblanilgan. Ushbu raqam din va tasavvuf
ta`limotida dunyoning birligi, mutlaq borliq mazmunida qo`llanilgan. Ayniqsa,
tasavvufiy adabiyot namunalarida Yaratganning yakkayu yagonaligini e`tirof etish
maqsadida «bir» raqamiga tez-tez murojaat etilganligiga guvoh bo`lamiz. Masalan,
Ahmad Yassaviy hikmatlarida «Biru borim, diydoringni ko`rarmanmu?» deya Ollohga
murojaat qilingan. «Biru bor» - Ollohning birligi, vashdoniyat. «Vahdat» istiloshi
birlik, yakkayu yagonalik, tanholik ma`nolarini anglatadi. Shuning uchun ham
Tangriga «vahdati vujud» deyilgan, ya`ni u borliqning birligidir. Haqni tanimoq, butun
mavjudotning yaratuvchisi tanho ekanligini bilmoq, yakkayu-yagonaligiga ishonmoq -
tavhiddir. Eski yunon olimlarining ikki raqamiga doir qarashlari Sharq 7

mutasavviflarinikiga ancha yaqin keladi. Zero, yunonlar ham ikki raqamida ziddiyat,
qarama-qarshilik, tushunchalardagi nomuvofiqlik hamda teskarilik alomatlarini
kirishgan. Ishq otashida yongan oshiq ham «ikkilik» fikrini, ya`ni «men» va «sen»ni
tark etadi. Insonda kasrat vashmi mavjud ekan, tom ma`nosi ila Mavlosini taniy
olmaydi. Chunki «men» va «sen» aqidasi bilan yashash - vahdatni inkor etishdan o`zga
narsa emas. Shuning uchun ham Yunus Emro: «Kech menlik da`vosidan, So`zla
so`zning xosidan», - deya xitob qiladi. Ikkilik ayni zamonda Yaratganning qudrati,
sun`ini inkor aylab, unga eng kuchli dalil bo`lgan yaratilmishni Yaratgandan ayri kirish
va bilishdir. Bu esa haqiqatda «shirk»dir. Shoir buni shunday so`zlar bilan bayon etadi:
Ikkilik pardasi yo`qdur ko`zimda
Birlikdir murodim, o`zim, so`zimda.
Kecha-kunduz doim Haq niyozimda
Qiblagohim, Shohi Mardona keldim.
Insonning jon va tani ishq o`tida yonganda «ikkilik» o`rtadan ko`tariladi, shundagina
Haq taoloni bilish, tavhid asroriga yetihish mumkin. Tavhidga erishgan solikning ko`zi
«Bir»ni ko`radi, qulog`i «Bir»ni eshitadi, tili «Bir»ni so`zlaydi. Bu haqda Alisher
Navoiy yozadi:
Bir bilu bir kiru bir de, bir to`la,
Mayl qilma munda ikkilik bila.
Ikkilik bu yo`lda ashvolliqdurur,
Sirri vahdatdin mu`attalliq durur.
Bahariy «men»likdan forig` bo`lganlar ilohiy iroda sohibi bo`lib, bu
«men»lik zohiriy o`zlikdan ichkaridadir. Shu boisdan ham Yunus Emro: «Bir men
bordur menda «men»dan ichkari», - deydi. Mutasavviflar ilohiy men xususida“ ”
so`zlaganda Ollohning ism, fe`l, sifatlarini o`zida mujassam etgan komil insonni
nazarda tutganlar. Komil inson - Ollohning siri, Ollohni yeru ko`kdan izlash noo`rin.
Yassaviyning bir hikmat-davriyasidagi: «Erni kirdim ergashdim, istadugimni sirdim.
Barchasi senda dedi, qoldim hayron ichinda , - singari misralarda insoni komil
” 8

shaxsiyati e`tirof etilgan bo`lsa, Navoiy fano maqomiga erishgan solikka murojaat
qilib shunday deydi:
Zotning ijmolig`a tafsilsen,
Ham vujud ishkolig`a ta`vilsen.
O`z vujudungg`a tafakkur aylagil,
Har ne istarsen o`zungdin istagil.
Ham ijodiy, ham irfoniy qarashlarida vahdat g`oyasini ilgari surgan otashnafas shoir
o`spirin Boborahim Mashrab bilan ustozi o`rtasida shunday savol-javob bo`lib o`tgan:
«...Ustozlari aydilar:
- Ey o`g`lum, bismillohir rahmonir rahim, alif, deng, - dedilar.
Shoh Mashrab:
- Alif, - dedilar.
Ustozlari:
- Be, - deng dedilar.
Shoh Mashrab ustozlaridan so`radilarki, «alif»ning ma`nosi nimadir va
«be»ning ma`nosi nimadir, ey domla?
Ustozlari achchiqlanib dedilarki, «Ey bachai nodon, san kim, bu ma`ni
so`ramoq kim? - dedilar. Shoh Mashrab aydilar: «Ey domla, alifning ma`nosini so`z
aytmasango`z, man aytaman». Ustozlari aytdilar: «Ey o`g`lum, alifning ma`nosi
nimadir?». Shoh Mashrab aydilar: «Alifning ma`nosi Birdir, ul sababdin «be»
demasman, mundin itmak xatodur», - dedilar».
Ushbu hikoyatda «alif»ning abjad hisobi bo`yicha «bir»ni ifodalashi va u
Ollohning yakkayu-yagonaligini anglatishiga ishora qilingan.
I.1. RAQAMLARDA POETIK MA`NO VA MANTIQ. 9

Sharq shoirlari poetik ma`no va mantiq talablariga asoslanib raqamlarga murojaat
qilganda, bevosita u yoki bu raqam «chegara»sida an`anavo`ylashgan haqiqatlarni ham
inobatga olganlar. Buni ikki raqamidan foydalanishda ham kuzatish mumkin. Dunyo
va oxirat xususidagi fikr-mulohazalar asosan «ikki dunyo», «ikki jahon» iboralari
vositasida ifodalangan va ular ko`pincha tazodiy xarakter kasb etgan. Ahmad Yassaviy
darveshlik maslagini ulug`lab, buni darveshlarning «ikki jahon»ni ham nazarga
ilmasliklari bilan asoslaydi:
Xirqalari egnida, kinglida yuz ming ayon,
Biling o`z ikki jahon ko`zga ilmas darveshlar.
Alisher Navoiy she`riyatida ham ikki raqami ko`pgina o`rinlarda «dunyo»,
«olam», «dashr», «jahon», «kavn» so`zlari bilan birga qo`llanilib, ikki dunyo - foniy
(o`tkinchi) va boqiy (abadiy) dunyo mazmunida ishlatilgan. Shoirning «Xazoyin ul-
maoniy» va «Xamsa»sida oltmishga yaqin o`rinda «ikki olam» (dashr, jahon, dunyo,
kavn) birikmasi ishlatilgan. Haqiqiy ishq sohiblari, ya`ni Haqqa oshiq bo`lganlar
visolga yetihish uchun ikki dunyo noz-ne`matlaridan ham kechishni afzal bo`lganlar:
Arz etsalarki, yor kerak yo iki jahon,
Yor aytqumdurur beri, ikki jahon nari.
Ikki dunyo ne`matlari vaslga yetihish uchun to`sqinlik qiladi. Shuning uchun
oshiq bu ne`matlardan ko`ngil uzishi, qalbini Olloh ishqiga bog`lashi lozim:
Ikki jahonni ko`rar vasl mone`i solik,
Murod yor esa, ham mundinu, ham andin kech.
Do`st - Olloh ishqi bilan yashagan solik - oshiq ikki jahon ishlaridan,
tashvishlaridan «forig`» bo`ladi:
Xotirim iki jahon mashg`ulidin ilmish forig`,
Do`st yodi bila to kinglum ilubtur mashg`ul.
Ikki olam shohligidan visol lazzati yaxshiroqdir, shuning uchun visolga bir
dam bo`lsa-da, erishgan oshiq bu shohlikdan voz kechadi:
Vasli birdamliqki, tushkay ittifoq, 10

Ikki olam shohlig`idin yaxshiroq.
Yor vasliga muharraf bilish uchun oshiq ikki olamni bag`ishlashga tayyor:
Muyassar esa do`stning vasli bir dam,
Berib ikki olam, xaridorlarbiz.
Yusuf alayhissalom go`zalligi bilan nom taratgan payg`ambar bo`lib,
tasavvufda u vahdat - birlik maqomining ramzidir. Uning Kan`ondan Misrga kelib
sulton bo`lishida kasratdan vahdatga yetishgan insoni komil timsolini kirishgan.
Yusufning zindondan qutulishi, qullikdan sultonlikka ko`tarilishi kasratdan vahdatga
o`tishi, deb qaralgan. qullikdan sultonlikkacha bo`lgan yo`lni bosib o`tishi esa sayri
sulukda vujuddan ruhga tomon harakatni anglatadi. Yusuf go`zalligi ilohiy jamolning
tajallisidir.
Kerak quyosh dirami tanga bo`lsa bay`ona,
Chu Yusufumni iki dashrg`a basho qilsam.
Ushbu misralarda Yusufning qul qilib sotilishi va Olloh jamolining aksi -
tajallisi talmeh san`ati asosida ifoda etilgan. «qadash» tasavvufda Olloh ishqi va
muhabbatining ramzi sanaladi. Ishq yo`liga ko`rgan oshiq «ikki jahon mulkiga»
baholangan bo`lsa ham, «qadash»ni sipqorishdan manfaatdor. Soqiy esa Ollohdir:
Jahon g`amin chu olur, ber qadashni, ey soqiy,
Olurmen, ikki jahon mulkiga basho qilsang.
Navoiyning bu fikrlari bilan Hofiz Xorazmiy quyidagi bayti hamohang:
Mayi sofiyni biza kelturing, ey so`fiyi sof,
Hosili ikki jahonni so`za in`om etalim.
Lutfiy lirik qahramoni esa ma`shuqa sochining har bir «tori uchun» ikki
dunyoni bag`ishlamoqchi:
Ikki dunyoni kingul berdi soching tori uchun
Kirki oz moya bila ul ne balo sud etti. 11

Islom ta`limotiga ko`ra, bir qancha farishtalar mavjud bo`lib, ularning har
biriga ma`lum bir vazifa yuklatilgan. Chunonchi, inson olamdan o`tgandan keyin
yorug` dunyodagi ishlari haqida so`roq qiluvchi ezgulik farishtalari - Munkar va Nakir
to`g`risidagi qarashlar mavjud. Boburning farzandlari Humoyun va Komron
Mirzolarga bag`ishlangan «E`tiqodiyya» asarida ana shu farishtalar haqida shunday
deyiladi:
Ikkisi gir ichidadur soyo`l,
Shaklu shay`atlari base shoyo`l:
Biri Munkir, biri Nakir durur.
Bori shukm ilgida asir durur.
Tasavvuf adabiyotida ham ana shu ikki farishta tilga olingan misralar
talaygina. Xususan, So`fi Olloyorning «Sabot ul-ojo`zin» asarida shunday baytlarga
duch kelamiz:
Yetishsa sirgali ikki farishta
Na qilg`ay bandai hasrat sarishta.
Yoki:
Gir ichinda kelsa ikki sirg`uvchi
Anda san rashm ayla yolg`uz boshima.
Ushbu baytlarda aynan yuqorida zikr etilgan ikki farishtaga ishorat qilingan.
Islomiy qarashlarga ko`ra, inson jasadi qabrga qo`yilib, yetti qadam yurilgandan keyin
uni so`roq qilish uchun farishtalar kirib keladi. Yassaviydagi fikrlar ana shu qarashlar
haqida:
Malak ul-mavt farmon birla jonim olsa,
Og`a-ini, barcha yig`lab-kuyub yonsa.
Yetti qadam bosqondin sing xabar bersa,
Munkar, Nakir kirib savol so`rar ermish. 12

Yassaviyning to`rt xalifadan biri bo`lgan Hazrati Usmonga bag`ishlangan bir
hikmatida shunday misralar bor:
Munojoti kishi Tur, olg`onlari ikki nur,
Aytg`onlari barcha dur, Usmoni boshayodur.
Bunda xalifa Usmonning Muhammad payg`ambar (s.a.v.)ning qizlariga
uylanganiga ishora qilingan, shuning uchun ham Usmon ibn Affonga «zunnurayn» -
ikki nur egasi nomi berilgan. Alisher Navoiyning «Lison ut-tayr» dostonida ham bu
xalifa madhi mavjud:
Ul shayo koniki nurul-ayn edi,
Iylakim aynayn zun-nurayn edi...
Kimga bergay dastkim rabbi g`afur,
Kulbasig`a solg`ay andoq ikki nur.
Raqamlar tarixi chuqur o`rganilsa, ularga e`tibor yoki ulardan ayrimlarini
muqaddaslashtirish turli xalqlarda turlicha maqsadlar asosida yuzaga cho`qqanligini
ko`rish mumkin. Masalan, bir raqami qadim Xitoy falsafasida baxtsizlik ramzi
sanalgan bo`lsa, uch raqami uch asosiy qudrat osmon, yer va inson; uch yorug`lik–
manbai - quyosh, oy, yulduzni tamsil etgan. Xristian dinida ham «uch»dan keng
foydalanilgan va u ko`p hollarda tangri ota, tangri ig`il va tangri ruh
– – –
tushunchasini aks ettirgan. Uchni muqaddaslashtirish badiiy adabiyotda ham o`z
ifodasini topgan. A.I.Borodinning fikriga ko`ra, ulug` italyan shoiri Aligeri Dante
(1265-1321) «Ilohiy komediya»sining uch qism Do`zax, Arosat, Jannatdan
–
iboratligi, tersina uchlik shaklida yozilishi va unda uch raqamining o`zchil
–
qo`llanishi buning dalilidir. Ozarbayjon olimi Zaur Gasanov «uch ig`uz», «uch
qarluq», «uch gurxon» kabi bir necha iboralarni keltirib, uch raqami turkiy xalqlarning
etnik birligini ifodalashda ishtirok etganligini yozadi. Uch raqami Sharq xalqlari
ijodiyotida an`anaviy bir haqiqatlarni aks ettirgan bo`lsa-da, na og`zaki, na yozma
adabiyotda diniy, falsafiy, mifologik tushunchalarni ifodalashda undan keng 13

foydalanilgan. Lekin ayrim hayotiy va insoniy haqiqatlarga keng e`tibor qaratish va
buni alohida ta`kidlash uchun uch raqami ham nazardan chetda qoldirilmagan. Shu
jihatdan Nasimiyning mana bu misralarini misol keltirish mumkin:
Kelur uch narsadan mardumga ozor:
Bularni sen o`zingga qilma san`at.
Biri bishton, biri qing`irlik etmak,
Biri bilmak haqiqatni zarofat.
Nasimiy, sen agar ahli nazarsen,
O`zingga qil bu uch narsani odat:
Biri lutfu karamla yaxshi axloq,
Biri tashqirlama hech kimni albat.
Bu so`zlar xush naso`shat uqquvchiga,
Bu uch odat erur ayni saodat.
Alisher Navoiyning ustozi Sayyid Hasan Ardasherga bag`ishlangan
masnaviysidagi quyidagi baytlarda ham uch raqami Xuroson ahli orasidan vafo
ko`tarilgach, yuz ochgan axloqiy tanazzulni ta`kidlashga xizmat qildirilgan:
Vafo azm aylarda bilmish magar
Saxovu muruvvat anga hamsafar.
Bu uch fe`l cho`qqach arodin tamom,
Yana bilmish uch fe`l qoyimmaqom.
Vafo yerida zohir ilmish nifoq,
Sasho o`rnida buxl tutmish visoq.
Muruvvatqa bilmish shasad joygir, 14

Zishe shush elu mulkati dilpazir.
Uch raqamiga qaraganda to`rt raqami xalqning o`z ijtimoiy qarashlari,
an`analari va kundalik turmushida ancha keng qo`llanilgan. Dunyo xalqlari
mifologiyasida olamning tuzilishi, uning to`rt tomoni mavjudligi, bir oy to`rt haftadan,
bir yil to`rt fasldan iboratligi, Oyning har oyda o`z tusini to`rt marta almashtirib turishi
kabi holatlar bu raqamning an`anaviylahishiga sabab bo`lgan.
Islom dunyosida ham to`rt raqami eng ko`p ishlatiluvchi raqamlardan biri
bo`lib, to`rt do`st - choryor, to`rt muqaddas kitob, to`rt farishta singari birikmalarda bu
raqam bilan bog`liq ifodalarni uchratish mumkin.
Choryor - to`rt do`st Muhammad (s.a.v.)ning izdoshlari, xalifalari bo`lib,
Abu Bakr, Umar, Usmon, Alilardir. Bular islomda «Xulafo ar-roshidin» (to`g`ri yo`ldan
boruvchi xalifalar) deb atalgan. Yassaviy talqinicha, Abu Bakr «oriflikda sodiq», Umar
«adolatlig`», Usmon «dinimizning odobi, dindorlarning ozodi», Ali esa «aytgan so`zi
rashmoniy, kirsang yuzi nuroniy» edi.
To`rt muqaddas kitob tushunchasida Muso payg`ambarga yuborilgan Tavrot,
Dovud payg`ambarga yuborilgan Zabur, Iso payg`ambarga yuborilgan Injil,
Muhammad (s.a.v.)ga yuborilgan qur`on muqaddas kitoblari nazarda tuto`ladi.
Mutasavviflar fikriga ko`ra, har bir ilohiy kitob bir ma`naviy maqomga dalolatdir.
Insoni komil vujudidan tashqarida bo`lmagan bu samoviy kitoblar solik bosib itadigan
martabalar, tavhid maqomlariga ishora qiladi. Tavrot sifatlar tavhidiga, Zabur fe`llar
tavhidiga, Injil ismlar tavhidiga, qur`on zot tavhidiga dalolat bo`lib, tavhid siri shu to`rt
kitobda tto`plangandir.
Tavrot ila Zaburni,
Injil ila Furqonni,
Bulardagi bayonni
Jumla vujudda bildik, - deydi Yunus Emro.
Ishqqa giriftor bo`lgan, haqiqiy ishq o`tida yonganlar bu ilohiy kitoblarda
Ma`shuqi azalning husni jamolini ko`rganlar. Shuning uchun ham Nasimiy
Oyati «Sab ul-masoniy»dir yuzing, 15

To`rt kitobi osmoniydir yuzing,
Musshafi Haqning bayonidir yuzing,
Ravzai xuldning nishonidir yuzing, - deydi.
Shuningdek, to`rt raqami insonning yaratilishi va mavjudligiga daxldor
haqiqat sharhiga ham xizmat ettirilgan, desa aslo xato bo`lmaydi.
Bu vujudning sarmoyasi itu suv, tuprog`u yeldir,
Har biri asliga qaytar g`ofil bo`lmog`ing nedur sening?
Yunus Emroning ushbu baytidagi it, suv, tuproq va yel so`zlari to`rt unsurni
ifodalaydi. Inson komillik martabasiga ko`tarilishi uchun ana shu to`rt unsur
xususiyatlaridan xalos bo`lmog`i lozim. Yunus Emroning boshqa bir baytida xuddi ana
shu maqsad quyidagicha aks ettirilgan:
Tark eturman nor ila xokni, bodu parni aslida
Shash jihatdan man chiqam, bejon ilam, betan ilam.
Bu so`zlar fanofilloh maqomiga yuksalish orzusini ham ifodalaydi. Agar shu
orzuga erishilmasa, ilohiy kitoblarni yod bilishdan bir natija chiqmaydi. Alisher Navoiy
bunga alohida urg`u berib, shunday deydi:
To`rt unsur qaydidin to chiqmag`aysen, naf` emas
Osmoniy to`rt daftarni tutaykim yod bil.
Ma`lumki, mazhab-ta`qib etiladigan yil va asos demak. Islomdagi to`rt
mazhabdan biri hanafiy, ikkinchisi shofiiy, uchinchisi hanbaliy va oxirgisi molikiy
deyilgan. Sayri suluk yo`liga kirgan oshiqlar bu to`rt mazhabdan birini qabul qilish bilan
birga ulardan tashqarida «ishq mazhabi» ham mavjud, deb bo`lganlar. Ular ishq
mazhabini o`ziga xos din , deb anglaganliklari bois ham Yunus Emro «Ey oshiqlar, ey“ ”
oshiqlar, ishq mazhabi dindur manga», - deydi. Makkor va nifoqchi, «jahon zoli»dan
voz kechish xususida Alisher Navoiy esa shunday xulosani bayon etadi:
Jahon zoli ham makr etar, ham nifoq,
Ani to`rt mazhabda qil uch taloq. 16

Boshqa bir g`azalida shoir giyo «to`rt mazhab»da ham «dashr zolini» «uch
taloq» etishga muharraf bo`lganligini so`zlaydi:
Dashr zolin to`rt mazhab birla qildim uch taloq,
Fard qildi boriy mundoq kadxudoliqdin meni.
Ahmad Yassaviy hikmatlaridan birida «Tavba qilib, Haqqa yongan
oshiqlarga» jannat ichra to`rt ariqning harbati ato etilishi bayon qilingan:
Tavba qilib Haqqa yongan oshiqlarg`a
Uchmog` ichra to`rt arig`da harbati bor.
Jannat va jannatdagi ariqlar xususida Qur`oni Karimda ham aytilgan. Imom
G`azzoliyning «Daqoyiq ul-axbor» asarida yozilishicha, Muhammad payg`ambar
(s.a.v.) me`roj kechasi to`rt ariqni ko`rganlar va uning oq marvariddan bino bo`lgan
ulkan gumbaz ichidan chiqishiga, uning devorlarida «Bismillohir Rashmon ar-Rahim»
so`zlari bitilgan bo`lib, to`rt irmoqning manbasi shu ekanligiga ham guvoh bo`lganlar.
«Me`rojnoma»lardan birida bu to`g`rida o`qiymiz:
Ko`rdi suv irmog`in ul mi`tabar,
«Mim»i «bismilloh»dan chiqib oqar.
Ham sut irmog`in ko`rdi ul Xon,
«Sho»yi «Olloh»dan oqib chiqmish ravon.
Ham harob irmog`in ko`rdi ul harif,
«Mim»i «Rahmon»dan chiqib ilmish latif.
Ko`rdi bol irmog`in ul Mustafo,
Kim «Rahim» «mim»idin oqar, ey Safo.
Bildi to`rt irmoqning aslini Hakim
Qiyildi «Bismillohir Rahmon ar-Rahim». 17

To`rt irmoq yoki to`rt ariq haqidagi diniy fikr-qarashlarga asoslanib, ba`zi shoirlar
insonning real bir holatini ko`rsatishga erishganlar. Misol tariqasida Navoiyning mana
bu baytini keltirish mumkin:
Har ko`zumdin goh su, gah qon oqar ko`yung aro,
To`rt ariq oqqan masallik ravzai rizvonda su.
To`rt ariq yoki anhori arba deyilganda hamma vaqt ham jannatdagi to`rt irmoq,
ya`ni ariq tushunilmagan. Chunki tasavvuf ahli bu iborani yangi ma`no bilan boyitgan.
Ularga ko`ra, anhori arba` ayni paytda to`rt turli ilm mazmuniga ham ega. Bulardan
birinchisi kasbiy ilm bo`lib, uning timsoli suvdir. Ikkinchisi fitriy ilm, ramzi esa sut.
Uchinchisi shol ilmidurki, uning ramzi harobdir. To`rtinchisi esa ilmi haqiqati zavqiya
bo`lib, uning timsoli bol.
Mutasavvif shoirlar, jumladan Ahmad Yassaviyning harob ta`rifidagi
hikmatlarining ko`pchiligida ilmi shol sirlari tavsifu talqin qilingan.
Tasavvuf arboblari insonning to`rt unsurdan yaratilishiga doir aqidalarga tayanib,
uning eng muhim xislat va harakatlarini yorituvchi bir necha «to`rt»liklarni kashf
etishgan. Masalan, chor unsurga muvofiq ravishda inson to`rt ruhga sohib bo`lgan:
1.Nabotiy ruh. 2. Jismoniy ruh. 3. Hayvoniy ruh. 4. Insoniy ruh. Bu to`rt ruhga aloqador
to`rt a`zo berilgan insonga: quloq, burun, ko`z, og`iz. Bu to`rt a`zo uchun to`rt vakil bor:
nafsi ammora, nafsi lavvoma, nafsi mulhama, nafsi mutmainna. Ushbu to`rt nafs uchun
to`rt olam mavjud: shuhud, malakut, jabarut, loshut. Bu to`rt olam sayri uchun to`rt
malak, ya`ni quvvat yaralgan: his etish, hidlash, ko`rish, tatish. Bulardan birinchisi
Jabroilni, ikkinchisi Isrofilni, uchinchisi Mikoilni, to`rtinchisi Azroilni tamsil etadi.
Ularning barini izofiy ruh qurshab olgandir. Nabotiy ruh suvga mayl aylasa, hayvoniy
ruh tuproqqa, jismoniy ruh olovga, insoniy ruh esa, asosan, hamolga mayl ko`rsatadi.
Yunus Emroning «Anal Haq» g`oyasi talqin qilingan bir she`rida ta`kidlanishicha,
«Haq shahri»ning yetti darvozasi bo`lib, ulardan to`rtinchisini to`rt pir qo`riqlab 18

turarmish. Va ular «to`rt qush» - zeb-ziynat timsoli - tovus, hirs ramzi - qarg`a, shahvat
timsoli xo`roz, kibru havo ramzi - kaptardan ko`ngilni muhofaza etarmish.–
Ma`lumki, Olloh vasliga yetishishga bel bog`lagan solik Hariat, Tariqat, Ma`rifat,
Haqiqat deya nomlangan to`rt bosqichni bosib o`tishi lozim. Bu to`rt bosqichning har
birida 10 tadan maqom bo`lib, darveshlik martabasi ana shu 40 maqomda nihoyasiga
yetadi. Ahmad Yassaviyning «Faqrnoma» asarida «to`rt eshik (qapu)», 40 maqom
haqidagi fikrlar ilgari surilgan. Bektoshiylik tariqatining asoschisi Xo`ja Bektoshi
Valiyning «Maqolot» asarida bu maqomlar birma-bir tilga olinadi. Bunday qarashlarni
tasavvufiy mazmunda yaratilgan she`riy asarlar, xususan, Yassaviy hikmatlari va Yunus
Emro qalamiga oid she`rlarda ham uchratamiz. Yassaviyning bir hikmatida
Hariatda tajriddur dunyosini tark etmak,
Tark etmayin dunyoni Haqni suydim demasin.
Tariqatda tan jonin tark etmagi tajriddur,
Tark etmayin tan jonin tajrid bo`ldim demasin.
Haqiqatda haromdir bir Xudodan o`zgasi:
Andog` bilmay oshiqlar diydor orzu qilmasin, - singari fikrlar ifoda etilib, bu
to`rt eshikdagi maqomlar haqida muxtasar ma`lumot berilgan bo`lsa, Yunus Emroning
quyidagi she`rida ushbu fikrlar davom ettiriladi:
Avval eshik hariat, kechsa andin tariqat.
Ko`ngil uyi ma`rifat, ishq haqiqat ichinda.
Diniy qarashlarga ko`ra, Nuh to`fonidan keyin rub`i maskun Nuh alayhissalomning
uch o`g`li - Yofas, Som va Homga bo`lib berilgan. Nuhning uch o`g`lidan keyinchalik
turkiy, forsiy va hindiyzabon xalqlar tarqaladi. Alisher Navoiyning «Muhokamat ul-
lug`atayn» asarida bu haqda shunday deyiladi: «Va Yofas o`g`lonniki, Abu-turkdur,
tarix ahli ittifoqi bila debdurlarki, nubuvvat toji bilan sarafroz va risolat mansabi bila
qardoshlaridin mumtoz bildi». Navoiyning
Kim ayo to`rt ulusqa voris 19

Faxr etib zotingg`a ruhi Yofas, - misralarida ham ana shu tarix nazarda“ ”
tutilgan.
Tasavvuf adabiyotini maxsus tadqiq qilgan turk olimi Abdurahmon Go`zalning
e`tiroficha, davriya - diniy-tasavvufiy adabiyotdagi eng murakkab, izoh va talqini juda
qiyin bo`lgan bir janr. Davriya haqida tasavvur hosil qilishdan avval davr
tushunchasining tasavvufiy mazmun-mohiyatini bilish lozim, albatta. Masalaning xuddi
shu jihatini e`tiborga olib, Rizo Tavfiq yozadi: «Davriya atalmish she`rlarning mavzui,
mohiyati va ahamiyatini anglamoq uchun, eng avvalo shuni bilish kerakki, olami
moddaga, ya`ni eng oxirda zuhur etilmish olami sufliyaga tushgan bir borliq dastlab
jamod suratida tajalliy qilar, keyin nabot, singra inson suvratiga erishib, nihoyat
malakiyot darajasiga yuksalar, farishtasifat bo`larki, unga «insoni komil», «qutb» derlar.
Bu martabani egallagunga qadar visoli Haq saodatiga noil bo`lib, vujudi mutlaqqa ruju
etar va unda fano bo`lur...».
Xullas, davriya yaratilishning boshlang`ich va oxiri, borliqning qayerdan kelib,
qayonga ketishi hamda bular orasidagi mavjudlikning tasavvufiy izohidir. Boshqacha
aytganda, «sudur» va «tajalliy» masalalarini doiraga qiyoslab badiiy talqin etilgan
asarlardir.
Sharq adabiyotida Jaloliddin Rumiy, Nosir Xusrav, Ibni Yamin, Yunus Emro,
Mahmud Shabustariy kabi shoirlar ham davriyalar yozgan. Turkiy tasavvuf
adabiyotidagi eng qadimgi davriya muallifi Ahmad Yassaviydir. Professor Mustafo
Uzun «Xoliqimni izlarmen tun-kun jahon ichinda» deb boshlanuvchi hikmatiga tayanib
Yassaviyni turkiy she`riyatdagi davriya asoschisi, deydi.
O`sha hikmat - davriya shunday boshlanadi:
Xoliqimni izlarmen tun-kun jahon ichinda,
To`rt yonimdan yil indi kavnu makon ichinda.
Xoliq - butun mavjudotni yaratgan Olloh Taoloning asmoi husnasidan biridir.
Unga intilish, vasliga musharraf bo`lish har bir solikning asosiy maqsadi va maslagidir. 20

Chunki Olloh Taolo insonni o`z suratida yaratib, foniy dunyoga yo`llar ekan, bundagi
mashaqqatu qiyinchiliklarga chidab, ularni sabr-bardosh bilan yenggan, Haq yo`lidan
adashmagan kishilarni albatta o`z visolidan bahramand etishni va`da qilgan. Oshiqning
o`z Xoliqini izlashi, unga talpinishi oliy maqsad va saodatdir. «Kavnu makon» - olam,
jahon, koinot demak. To`rt yondan ingan yo`l - Ollohga eltuvchi, unga yaqinlashtiruvchi
yo`llardir .
XV asrning buyuk olimi Ali qushchi butun olamdagi jismlarni ikkiga ajratadi:
falakiy jismlar va unsuriy jismlar. Falakiy jismlar deyilganda, osmon va undagi jismlar
nazarda tutilgan va ular «yuqori olam» sanalgan. Unsuriy jismlar deyilganda esa to`rt
unsur - tuproq, suv, olov va hamoldan iborat bo`lgan hamda ularning asliga tegishli
jismlar e`tiborda tutilib, ular «quyi olam» deyilgan. Moddiy tuzilishi jihatdan olamda
mavjud to`rt unsurni o`zida mujassamlashtirganligi tufayli ham insonga «olami sug`ro»
(kichik olam) deyilgan. Navoiyning «Lison ut-tayr» dostonida:
Sun`idin kirgilki mundoq to`rt zid,
Bilub inson xilqatida muttashid», - baytida ham «to`rt zid» - «anosiri arba`a»
deb ataluvchi to`rt unsurga ishora bor.
Yassaviy to`rt raqamiga murojaat qilganda inson yaratilishi uchun asos
bo`lgan yuqoridagi to`rt unsurni nazarda tutgan va undan «yetti»ga o`tishga ishora
qilgan.
Sharq she`riyati sinchiklab ko`zdan kechirilsa, qalb, ruh, sir haqida
so`zlamagan, turli kayfiyat va holatda shularga ta`rif va tavsif bermagan shoirni
uchratish juda qiyindir. Mabodo buning sababi va asosi o`rganilsa, bular bevosita
«latoifi xamsa» tushunchasiga borib taqalishi ayonlashadi. Latoifi xamsa - besh
latiflik: insonga oid manfush ruhning besh tavri, deganidir. Bu besh latiflikning
birinchisi - qalb, ikkinchisi - Ruh, uchinchisi - Sir, to`rtinchisi - Xafi va beshinchisi -
Axfodir. Bularning barchasi amr olamiga mansub. Xalq olamiga tegishli «nafs» latifasi
ham bor bo`lib, ular bir-bo`rining ichida yashiringan. Keyingisi oldingisiga nisbatan
latifroqdir. Har qaysi latiflik payg`ambarlardan biri erishgan ma`naviy haqiqatlarni aks
ettiradi. qalb latifasi hazrati Odamga, Ruh latifasi hazrati Ibrohimga, Sir latifasi hazrati 21

Musoga, Xafi latifasi hazrati Isoga, Axfo hazrati Muhammadga nisbat berilgan.
Bundan tashqari, bularning har qaysisi o`ziga xos rangga ega: qalb - qirmizi, ruh -
sariq, sir - oq, xafi - qora, ashfo - yashil rangdadir. Demak, latoifi xamsaga tayanib,
ranglarni tasavvur qilish mumkin bo`lganidek, ranglarga asoslanib, gap qaysi latiflik va
unga xos bo`lgan qanday holat va haqiqat to`g`risida borayotganligini ham aniqlashga
imkon ochiladi. SHe`riyat tadqo`qi uchun bu juda foydali bo`lib, taxminiy mulohaza
va xulosalarning oldini to`sishga yaqindan yordam beradi.
Yulduzlar harakatini tekshirgangan olimlarning fikriga ko`ra, har bir inson, hatto
hayvon, o`simlik va ma`dan ham yulduzlarning ta`sirida ulg`ayar ekan. Sayyoralarning
har biri hissiyoy, axloq, tabiat va sog`likka ta`sir o`tkazar ekan. Hatto ularning rang va
xususiyatlari ham o`zaro bir-biridan farqlanarmish. Inson bolasi qaysi yulduz ta`siri
ostida bo`lsa, qismati ham shunga qarab voqe bo`lar ekan.
Musulmonlar orasida yetti do`zax va undagi jazoyu azoblarga doir fikrlar
ancha keng tarqalgan. Chunki islomga ko`ra, do`zax ham xuddi ko`kka o`xshab yetti
qavatdan iborat bo`lib, birinchisida ikkiyuzlamachi, munofiq kishilar, ikkinchisida
Misr fir`avnlari va ayonlari, uchinchisida dashriylar, to`rtinchisida afsungarlar,
beshinchisida kofirlar, oltinchisida yulduzparastlar jazolanar ekan. Nihoyat, so`nggi
qavatda adashganlar azobga mashkum etilib, olov yongan qavatlardan farqli ravishda,
unda qattiq sovuq paydo bo`larmish. Boqo`rg`oniy «Me`rojnoma»sida shunga ham
ishorat bor. Lekin tariqat ahli do`zax va jahannam ishonchida diniy fikr-mulohazalar
bilan kifoyalanib qolmasdan, jahannam va uning azobu qiynoqlarini insonning o`zidan,
yanada aniqrog`i, uning nafsi hamda nafsoniy shirslaridan axtarganlar.
Ana shuning uchun ham adabiyotimizning butun tarixi mobaynida nafsoniy
shirslar qattiq qoralanib, tanqid etib kelingan. Bulardan qutulish yoki ularni butunlay
taslim aylashning eng maqbul va ishonchli yo`li esa sayri suluk, deb topilganki, bu
ham yetti bosqichdan iborat bo`lgan.
Suluk arabcha so`z bo`lib, yo`lga kirish, yo`lga tuhish ma`nolarini anglatadi.
Bu yo`lning rashbar va rashnamosi murshid yoki shayxdir. Solik uning yo`l-yiriqlari
orqali eng avvalo axloqni go`zallashtirib, ma`naviy yo`lchilikni amalga osho`rgan. 22

Bundan ko`zda tutilgan asosiy maqsad Olloh visoliga yetihishdir. Suluk davomida bir
qancha maqomlar kechib itilib, bir qancha hollar yashalgan. Natijada nafs poklanib,
ruh kamolga yetishgan. Yunus Emro solikni qushga qiyoslaydi. Tabiiyki, uchish, ya`ni
parvoz solik uchun bir majozdir. qushning parvozi «qanot» vositasida bo`lganidek,
solikning qish qanoti ishq hisoblangan.
Sayrning boshlang`ichi bo`lgan suluk nafsoniy vujuddan ilohiy vujudga,
ilohiy ismlardan sifatlarga va zotga barcha ziddiyatlardan xalos bo`lib, Olloh ila
Ollohda sayr aylash yuksakligiga yetishadi. Bu ham yetti bosqichda amalga oshirilgan.
Xullas, tasavvuf ta`limoti va adabiyotida yetti raqami alohida nufuzga ega
bo`lib, bir-biridan qo`ziqarli, goshida murakkab ma`no va haqiqatlarni ifodalashga
xizmat ettirilgan. Shuning uchun ularning yuzaga chiqish tarixi, mazmun-mohiyatini
yaxshi o`rganish tasavvuf masalalarini bilishga qanchalik yordam bersa, tasavvufiy
adabiyot namunalarini tadqiq va talqin qilishda ham shunchalik qo`l keladi. Bu fikr
to`la bo`lmasa-da, ma`lum bir tarzda boshqa bir necha raqamlarga, jumladan, sakkizga
ham aloqadordir.
Shunday qilib, yuqorida bayon etilgan fikr, mulohaza va talqinlardan
quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1. Adabiyot tarixining eng qadimgi davrlaridan boshlab, ma`lum bir g`oya
va haqiqatlarni ifodalashda mumtoz shoirlarimiz raqamlardan ham foydalanishgan. Bu,
albatta, u yoki bu raqamga ramziy-majoziy ma`no yuklash orqali amalga oshirilgan va
bu ish asta-sekin o`ziga xos g`oyaviy-badiiy an`anaga aylanib borgan. Bizga ma`lum
bir son mazmunini anglatadigan raqam ba`zan ko`plab ma`no yoki ilohiy-falsafiy
mohiyatlarni aks ettiradigan ramziy-majoziy «obraz» darajasiga ko`tarilgan. Masalan,
bunga bir raqamini misol keltirishning o`zi kifoya.
2. O`zbek adabiyotida raqamlarning badiiy ijoddan keng o`rin egallashi
bevosita tasavvuf ta`limoti bilan bog`liqdir. Tasavvuf ta`limoti va adabiyotida
raqamlarning o`ziga xos «semantik tizimi» yaratilgan desa, mutlaqo xato bo`lmaydi.
Chunki bunda har bir raqam uchun ba`zan bir necha yangi ma`no yo`llari ochilgan. Bu
esa aksariyat hollarda raqamlarning xalq og`zaki ijodi, mifologiya, din, urf-odatlardagi 23

ramziy-majoziy haqiqatlaridan butunlay farq qiladi. Shuning uchun tasavvufiy
adabiyot matnlarida mavjud bo`lgan raqamlardan ko`zda tutilgan asl ma`no va
mohiyatni yoritish uchun, eng avvalo, tasavvufiy va irfoniy haqiqatlarni yetarli
darajada o`rganish talab etilishi tabiiydir.
3. Tasavvuf she`riyatida raqamlarning ramziy-majoziy ma`nolaridan asosan
ilohiy ishq va komil inson masalalarini yoritishda foydalanilgan. Buni Ahmad
Yassaviy va Sulaymon Boqo`rg`oniy, Yunus Emro va Nasimiy kabi turkiy
adabiyotning yirik vakillari tajribalari ham tasdiqlab turibdi. Shuning uchun bitiruv
malakaviy ishda faqat o`zbek mumtoz adabiyoti vakillari ijodiga emas, usmonli turk va
ozarbayjon shoirlari asarlariga ham murojaat qilindi. Mavzu nuqtai nazaridan mazkur
ijodkorlarning asarlarini tadqiq va talqin qilish turkiy xalqlar badiiy ijodida raqamlar
ancha eski zamonlardan boshlaboq e`tibor qilinishi zarur bo`lgan g`oyaviy-badiiy
vazifani yaxshi ado etganligidan dalolat beradi. 24

I.2. A.NAVOIY LIRIKASIDA RAQAMLAR HISSIYOT BELGISI
Alisher Navoiy ijodi bamisli bir ummon. Shoir ijodini o`rgangan sayin
undagi sirlarni ilg`ab hayron bo`lasiz, har bir so`z, har bir jumla zamirida yashiringan
ma`nolarni o`qib buyuk bobokalonimizning mahoratiga tahsinlar o`qiysiz.
Navoiy asarlari o`qilganda «bir dam», «bir lahza»dan boshlab «o`n sakkiz
ming», «yetmish ming», «to`qson ming», «bir ming bir» kabi ulkan raqamlarga ham
duch kelinadi. Vaqtning eng kichik birligi hisoblangan dam va lahzalarga tasavvuf
ahlining alohida ahamiyat berishlari, bir dam, bir lahza, bir nafas, bir on singari vaqt
birliklariga katta ma`no bag`ishlashlari Navoiy she`riyatida yorqin ko`zga tashlanadi.
Nafas, dam, on, lahza vaqtning eng kichik birligi. Vaqt o`tmish, hozir va– –
kelajak. U ortga qaytmas va qaytarilmasdir. Vaqt inson ongi, irodasi va kuch-qudratiga
bo`ysunmaydigan shavqatsiz qudrat. Adabiyotshunos Ibrohim Haqqulov Alisher
Navoiy she`riyati haqida fikr yuritar ekan, shunday deydi: «Vaqtga faqat ma`naviy-
ruhiy harakat va ma`rifiy faoliyat ila yuzlahish lozim. Vaqt oldidagi mas`ullik u bilan
aloqa irnatishning o`ziga xos «maqom»larini egallashni talab qiladi. Shu ma`noda
tasavvuf ahlining fikr-qarashlari va hayotiy tajribalari juda ibratli. Ibratlisi shundaki,
ular vaqtning eng kichik birligi hisoblanmish dam va lahzaning mazmuniga alohida
ahamiyat berganlar. Sharqning ko`p buyuk san`atkorlari singari Alisher Navoiyning
Vaqtga doir qarashlari, munosabat tarzi va undan ko`zda tutgan maqsadlari ham
tasavvuf maslagi bilan chuqur aloqadordir».
Darhaqiqat, bir dam, bir on, bir lahza va fursatlarni qadrlash, ularning zoye
ketmasligini his qilish qalb uyg`oqligidan dalolat beradi. Inson ayni damni, hozir
yashab turgan, nafas olayotgan fursatlarini qadrlay olsagina nurli o`tmish va yorqin
kelajakka xolis nazar tashlay bo`ladi.
«Vaqt keskir qilichdir. Agar keskir bo`lmaganida edi, holdan-holga itguningga
qadar seni kutgan bo`lardi. Holbuki, zamon itkir qilichdek harakatlanadi va o`z
shukmini ijro etadi». Najmiddin Kubroning «Favoyish ul-jamol» asaridagi ushbu
fikrlar «Ibnul-vaqt» - so`fiy uchun dasturul amaldir. U itayotgan har bir damni, fursat 25

va lahzalarni qadrlaydi. Vaqtni beshuda sarflamaslikka harakat qiladi. Agar shunday
bo`lmaganida Navoiyning lirik qahramoni:
Mast ilub bir dam shabob ayyomini tut mug`tanam
Kim, yigitlik dam-badam itmakdadur ayyom aro- deya vaqtni «mug`tanam»
tutishga chaqirmagan bo`lar edi. Ammo gap g`animat sanalgan ana shu damni qanday
va qay holatda o`tkazishda. Ma`lumki, tasavvufda may, boda, harob kalimalari ilohiy
ishq, Olloh muhabbati ma`nolarini anglatadi. Haq oshig`ining may, harob, boda talab
qilib soqiyga murojaat etishi ilohiy muhabbatni qalbda barqaror aylash va shu tufayli
sarxush bo`lishni bildiradi. Lahza va fursatlarning g`animatligini his qilgan solik ana
shu damlarni ishqdan «mast ilub» o`tkazishni xohlaydi va boshqalarni ham shunga
chorlaydi:
Bir dam ashbob bila bazmi sabushiy tuzubon
Chekingo`z, damni g`animat bo`libon, bodai nob.
Bu istak amalga oshmagach, oshiq afsus-nadomatlar ichida qoladi. Davron uning
to`lagi bilan «evrulmas»ligidan hikoyat qilib, o`z armonlarini qiyidagi tarzda bayon
aylaydi:
Bir qadash may ichmadim sarvi gulandomim bila,
Bir nafas evrulmadi davron mening komim bila.
O`tib ketgan, ya`ni moziyga aylangan vaqtni orqaga qaytarishning iloji ham,
imkoni ham yo`q. Shuning uchun hatto charx ham bunday ishni bajarishga qodir
emasligiga iqror bilmoq kerak:
Aysh vaqtin bil g`animatkim, erur dam ushbu dam,
Charx ermas favt bilg`an vaqtni yondurg`udek.
Lahzalik hayajonu kechinmalar, zavqu surur takrorlanmasligini his qilgan oshiq
yana bunday qarorga keladi:
Ey Navoiy, dam bu damdur tut g`animat, boda ich,– 26

O`zga bir damga yetar yetmaska chun voqif emon.–
Bir on, bir lahza, bir dam va bir nafasda shunday bir katta mazmun yashirinki,
ularning quvvati va shu paytlarda erishiladigan ilohiy fayzlar takrorlanmasdir. Haqiqiy
oshiq shu boisdan «bir nafas», «bir lahza» singari juda qisqa fursatlarni qadrlaydi va
ularga qandaydir javobgarlik bilan yondashadi. Hofiz Xorazmiy:
Ne bila g`amgin ko`ngulni lutf etib shod etsa do`st,
Bandi g`amdin bandasin bir lahza ozod etsa do`st, - deya «bir lahza»gina
visol onlarini istayotgan oshiq holatini aks ettirsa, Mavlono Lutfiy:
Firoqing tikti bir dam ichra qonim,
Ajal yetsa kishiga bir zamondur, - singari misralarda firoqda qolgan oshiq bu
ayrilo`qqa «bir dam» ham chiday olmasligini ifodalaydi. Atoiy esa bunga boshqacha
yondashadi:
Bir nafasda ilgay erdim furqatingning dardidin,
Vasl umididir menga ilmakni dushvor aylagan.
Alisher Navoiy:
Bir nafase, ey Masish, boshima yetkil,
Kim, bu nafas bedilingg`a singg`i nafasdur, - deya «bir nafas» jumlasiga
katta ma`no bag`ishlaydi. Umuman olganda, tasavvuf arboblarining vaqtga doir
qarashlari do`qqatga sazovordir. Masalan, Abu Ali Daqqoq (vafoti 1015) vaqtni kishi
zeshnini o`sha onda mashg`ul etuvchi hol sifatida ta`riflaydi: «Vaqt sen ichida
bo`lganing narsadir. Dunyo ila bo`lsang vaqting dunyo, oxiratda esang vaqting
– –
oxirat, quvonchda bo`lsang vaqting quvonch, qayg`uli bo`lsang vaqting
– –
qayg`udir. Shu ma`noda bir qator sufiylar tasavvufni vaqt ilmi, deya ta`riflaganlar.
Masalan, Junayd Bag`dodiyga ko`ra, tasavvuf vaqtni mushofaza etish shunaridir».
Dam va fursat, nafas va lahzaning siri va mazmuni holda ravshanlashadi. Ma`lum
bir vaqtda tug`ilib, tezda o`tib ketadigan hayajon, ehtiros, shavq, g`aybat, shuzur hol
–
hisoblanadi. Tasavvuf ta`limotida hol insonning irodasi va harakati tufayli emas, balki
Ollohning lutfi ila qalbda tug`iladigan mayl va kayfiyatni anglatadi. Zero, «Hol o`ziga 27

xos qisqa muddatli kayfiyat, qalbning porlashi, chaqmoq chaqilganday yarqiragan
charog`on nurni tuyish lazzati. U bir lahzada paydo bo`lib, yana g`oyib bo`lishi
mumkin». Modomiki shunday ekan, unda ana shu lahza va onlarni yuksak qadrlamoq
lozim. Chunki «hol ma`rifati» insonni bir lahza va bir onlarni e`zozlashga, ularga
taslim bo`lish, moziyu mustaqbal (kelajak) tashvishlari bilan emas, balki hozir, ayni
dam va fursat shavqini boy bermaslikka chorlaydi. Bunday qarashlar she`riyatdan ham
o`rin olgan. Masalan, Hazrat Ali ibni Abu Tolib shunday yozadi:
Kechdi kechmish, ertagi kundan ne sud,
Shozo`ring rohatda kechsa, bo`lgani.
Shozo`ring bu - vaqti holingdir, yigit,
Vaqti holing bu umrning gulshani.–
Hujviriyning quyidagi so`zlari ham shu haqda: «Haqdan bir vorid (tajalliy)
qulning qalbiga yetsa va uni jam` holiga yuksaltirsa, shunda uning kashfida na moziy,
na mustaqbal xotirasi qolur. Vaqtla hol kechmish va kelajak tushunchasidan ozod
bo`lib, Haq bilan sarxush bo`ladigan bir holga ero`shadi». Bu fikrlardan shu narsa
anglashiladiki, ilohiy voridotga yetishgan oshiq bu dunyoni tamoman unutadi.
Moziy bilan mustaqbalga sarf aylama umrni
Hol ahli uchun hech biri maqsud emas, -
singari fikrlar «dam bu dam» tushunchasi zaminida yuzaga kelgan. Najmiddin Kubro
ta`kidlaganlaridek: «Ibnul vaqt... o`tmishga ham, istiqbolga ham nazar tashlamas.
Chunki uning moziyga yoki mustaqbalga boqmog`i o`tmish yoxud kelajakni o`ylab
ayni ondagi vaqtini beshuda ketkazmog`i demakdir». Navoiyning:
Ne mozidur, ne mustaqbal orada, sensenu bu dam,
Ne shod ilmoqdurur har dam uzun umrung shitobidin, - degan so`zlari
buning bir tasdig`idir.
Hol vaqt tufayli yuzaga keladigan va uni bezaydigan bir voriddir. Vujud
uchun ruh nima bo`lsa, vaqt uchun ham hol shuni ifoda etadi. Vaqt sohibi hol sohibi
darajasiga ko`tarilgach, vaqtdagi o`zgarishlar barham topadi va u vaqtning ichida nafas 28

oladi. Holdan mashrum kishining vaqtdan uzoqlashuvi joizdir. Hol vaqtga
birlashganda esa faqat kunlar emas, zamonlar ham vaqtga aylanib, oshiq o`zini har
qanday zavoldan shimoya qila oladi. Hujviriyning yozishicha, Ya`qub (a.s.) vaqt
sohibi bo`lganligi uchun ba`zan yig`lashdan qil kabi tebransa, goho shodlikdan sarvga
o`xshab ketgan. Ibrohim (a.s.) esa hol sohibi bo`lganligi bois shijrondan azob
tortmagan va visoldan masrur ham bo`lmagan. Shu ma`noda hol talab etilganning sifati
bo`lsa, vaqt talabgorning darajasidir.
Bir lahza va bir damda yuzaga keladigan hol esa turlicha. Zero, «hol tasavvufdagi
shunday g`aroyib holat va xilma-xil ma`naviy ruhiy, psixologik hodisaki, uning barcha
shakl va ko`rinishlarini nomlash yoki ta`riflashga imkon bo`lmagan, albatta».
Najmiddin Kubro e`tirofiga ko`ra, solik uns va bast holidan baland ko`tarilganda,
borlig`idan qush saslari eshito`ladigan bir holga yetishsa, g`aybat holida uning ruhi
quyosh, oy va sayyoralar singari samodagi sobit yulduzlar shaklida zuhur etadi.
«Ne tong, keltursa manga ishq har dam o`zgacha hol», - deya ishqdan qalbda
paydo bo`ladigan hol «nash`a-shuzun, shodlik-qayg`u, g`aybat-hayajon» singari–
ruhiy kechinmalarning xilma-xilligini ta`kidlamoqchi bo`lgan shoir yana bir o`rinda
bunday irfoniy fayzlar, kechinmalarning tez-tez o`zgarishi mumkinligini ta`kidlaydi:
Vash, ne hol ilg`ayki, kelgach ul buti zebo manga,
O`zga qilg`ay hol har dam ul qadi ra`no manga.
Ibn Arabiy «Rashmon» surasidagi «Har kun ul biror holatda bilur» so`zlarini «Har
lahza Aning uchun boshqa bir hol va sha`n bordur», - deya izohlaydi va Ollohning
tajalliylariga muvofiq ravishda oshiqning holi o`sha dam, fursat, alohida bir lahzalarda
o`zgarishini ta`kidlaydi. Shuning uchun ham Navoiy lirik qahramoni:
Tut, ey soqiy, manga bir mayki, aning nash`asi yetkach,
Kingul behol bilg`ay, jong`a har dam o`zga hol ilg`ay, - deya e`tirof etadi.
Holning juda tez o`zgarishi osho`qqa emas, balki ma`shuqa harakatiga bog`liqdir: 29

Holim ilmish o`zgacha har damkim, ul oy kirguzur
Labda guftor o`zgacha, qomatda raftor o`zgacha.
Xullas, Haq ro`zosi va sevgisiga erishgan, «kingli zarif, ruhi latif, axloqi go`zal,
ma`naviy hayoti mukammal» osho`qqa «sohibi hol» deyilgan. Ma`rifat ahlining
iqroriga ko`ra, ular ikki toifa. Holiga mashkum, ya`ni ilohiy tajalliy paytida aqlu
shushni tark aylagan, o`zini tamoman unutadigan solik talvin sohibi deyiladi. Holiga
shokim bo`lgan, ya`ni har qanday holatda ham aql hukmronligini birinchi o`ringa
qo`yadiganlar tamkin vakillari hisoblanadi. Navoiy she`riyatida har ikkala hol
sohiblarining timsolini uchratish mumkin. Yordan yetadigan «dard»ni ham, «g`am»ni
ham xush kutib oladigan va o`z ichida yashayotgan holdan boshqasiga ahamiyat
bermaydigan talvin sohibining «ilohiy voridot va rashmoniy tajalliy vaqti»dagi iqrori
mana bunday:
Xush ul dardkim, yuzlanur lahza-lahza,
Xush ul g`amki, xotir aro dam-badamdur.
Uning bunday holatini ko`rgan xalqda dam kulgu, dam yig`i paydo bo`ladi:
Bul - ajab yig`lar jununum ichra ko`rkim, xalqni
Ishq bir dam yig`latur holimg`a, bir dam kuldurur.
Ammo oshiq uchun bu ahamiyatsiz. Chunki u «bexud»lik orqali boqiy umrni
qo`lga kiritadi:
Umri boqiy topqamen, bir lahza ushbu hol aro
O`zni bexud, ko`zni ruxsoringg`a hayron aylasam.
Demak on, lahza, nafas singari vaqt birliklari tasavvufda katta ahamiyatga ega
bo`lgan va ularga ko`p muhim ma`no ham yuklatilgan. Chunki xuddi shu lahzalarda
oshiq ilohiy fayzni qo`lga kiritadi. Ishq o`tida yongan qalb bir lahza bo`lsa-da,
farahlanadi. Shu qisqagina lahza yoki nafasda Haq taolo visoliga erishiladi. 30

«Olloh istagan kishisiga istagan holni berur, istagan holni olur», ya`ni hol Olloh
tomonidan beriladi va olinadi. Hollar faqat bir ilohiy ehson bo`lishi bilan birga
ularning yaxshi va davomli bo`lishiga ezgu amal va ibodatlarning ta`siri bordir. Hol
sohibi har tomonlama go`zal, ma`naviyatli va ma`rifatli bo`lishi lozimligi talab
qilinadi. Zero, adabiyotning o`zi go`zal xulq, yuksak ma`naviyat va ma`rifat
targ`ibotchisidir.
Faqat bir emas, boshqa raqamlarga ham juda keng va xilma-xil ma`nolar
singdirilgan. To`qqiz raqami ham bundan istisno emas.
Oltoyliklarning qiyomat tasviri berilgan qadimiy rivoyatlaridan birida
aytilishicha, oxir zamon boshlanishi bilan qora yer olovga qoplanib, buyuk xoqon Ota
tangriga qarab, yuz burarmish. U chog`da dunyo buzilar, inson nasli mahv bo`lar ekan.
Fitna va fasod tarqatuvchi hamol insonlarni hayajonga solarmish. Hamma joy tep-tekis
bo`lgach, dengiz to`lqinlanib, uning tubi ko`rinar va dengiz qa`ridan to`qqiz bo`lak
qora tosh chiqar emish. Bu toshlar to`qqiz joyidan yorilib, har toshdan to`qqiz
chambarli to`qqiz sandiq paydo bo`lar, har sandiqdan temir qanotli to`qqiz kishi
chiqib, ulardan ikkisi sardorlik qilar emish. Odamlar rohat-farog`atdan ajralib, qattiq
tahlikaga tusharmish. Quyosh va oy nursizlanar, qorayib qolar ekan. Daraxtlar
ildizidan qo`porilib, ota boladan, bola ota-onasidan ajralarmish. Demak, qadim
zamonlardayoq oxir zamon manzarasini chizishda to`qqiz raqamiga suyanilgan va shu
asosda uning dahshatiga urg`u berilgan.
Rus olimasi I.L.Galinskaya Maxobxorat dostonidagi to`qqiz raqami bilan“ ”
bog`liq bir metafora haqida to`xtalib, to`qqiz darvozali qirg`on inson vujudini, undagi
“ ”
aholi esa qadimgi hind falsafasidagi so`ngsizlik va mavhumot, yanada aniqrog`i,
“ ”
ruhni bildirishini qayd etadi.
Ayrim bir fikr, tushuncha, nuqtai nazar yo haqiqatlarni aks ettirishda Navoiy
o`rni-o`rni bilan uch, to`rt, besh, olti, yetti raqamlariga murojaat etsa-da, to`qqiz
raqamiga nisbatan keng va o`zchil ravishda asoslanadi.
Alisher Navoiy ijodida to`qqiz raqami bilan aloqador «to`qqiz ano», «to`qqiz
ato», «to`qqiz aflok», «to`qqiz arkoni davlat», «to`qqiz parda», «to`qqiz tushfa», 31

«to`qqiz xon», «to`qqiz qadash», «to`qqiz qatla yukunmoq» kabi birikmalarning
uchrashi tasodifiy emas. Navoiy raqamlar vositasida badiiy obraz yaratar ekan, har bir
raqam bilan bog`liq qadimiy qarashlarga ham tayanadi.
To`qqiz raqami bilan bog`liq ma`no sharhlari qadimda yaratilgan kitoblarda
ham uchraydi. Masalan, Mahmud Koshg`ariy «Devoni lug`atit turk» asarida tug`
so`ziga izoh berib shunday yozadi: «Tug` - tug`, bayroq. To`qqiz tug`li xon - to`qqiz
tug`lik xon yoki xoqon. qaramog`idagi shashar va o`lkalar soni oshib ketsa ham, tug`
to`qqizdan oshirilmagan. Xonning yuqori martabasi to`qqiz bilan fol qilingan. Bu xon
tug`lari to`q sariq rangli shoyi yoki ipak matodan qilinadi. Bu ham yaxshi fol
uchundir».
Abulg`ozi Bahodirxon esa turk-mo`g`ul xalqlari orasida odatga aylangan to`qqiz
hadya (to`qqiz ot, to`qqiz chopon, to`qqiz parcha baxmal) haqida ma`lumot beradi.
Filologiya fanlari doktori, professor A.Abdug`afurov «g`aroyib us-sig`ar» devonidagi
«Tiyradur o`ylakim yorug`lig` anga bermas yuz» misrasi bilan boshlanuvchi g`azaldagi
to`qqiz so`zining izohida «Abushqa»ga murojaat etib, undagi shunday fikrlarga
diqqatni jalb etadi: «Ammo chig`atoy toifasining bir odatlari bordurki, u ma`noyi
ash`or uchun «g`aroyib us-sig`ar»da bir bayt kelur:
g`am g`o`zosi orasinda qani turkona ayog`,
Tira oyini bila tomsa tiquz, oqsa o` tuz.
Ul odat budurki, suhbatda qadashdan bir tomla (tomchi) to`kulsa, to`qqiz
qadash ichurlar, agar bir qadash to`kilsa o`ttuz qadash ichurlar. Va bu ma`ni dog`i–
bukim, agar banim qadashimdin tomila tomilsa - to`qqiz qadash ichayin va agar
to`kilib oqsa o`tuz qadash ichayin, demakdur. Mastu bexud bilg`ondin kinoyadur.
–
Mug`anniy, bir navoye tuz, Navoiy, nag`maye kirguz,
Ayoqchi, tomsa tut, t o` qquzki Doroyi jahon keldi.
va yana «Shayrat ul-abror»da oltinchi maqola hikoyasi oxirinda kelur:
Soqiy, adab shartini omoda tut, 32

Ollima t o` qquz yukunub boda tut.
To ani ich, deb sanga men yuz tutay,
Tomsa to`quz, oqsa xud o`ttuz ichay».
A.Abdug`afurov «Abushqa»dagi misollarga qo`shimcha ravishda «Navodir
ush-shabob» va «Badoye` ul-vasat» devonlaridagi g`azallardan ham bayt va misralarni
keltiradi. Avvalo shuni aytish joizki, «may va mayxo`rlik bilan aloqador «o`ttiz»
raqami Navoiygacha ham qo`llanilgan. «Devonu lug`otit turk»dagi quyidagi to`rtlikka
diqqat qilaylik:
Ottiz ichib qiqralim,
Joqar qubub sekralim.
Arslanlaju kokrailm
qachti saqinch seshnalim.
Uch qaytadan ichib, quvnaylik, sakrab-sakrab o`ynaylik, Arslon kabi na`ra
tortaylik, qayg`u alam bizdan yo`qolganini ko`rsataylik.
Bizningcha, xuddi ushbu to`rtlikdagidek, Navoiy satrlarida ham «o`ttiz ichay» qayta-
qayta o`ttiz marotaba ichish ma`nosidan ko`ra, ko`p ichay, mast bo`lay mazmunini
ifoda etadi. Shuningdek, unda «o`ttiz aymoq xoqoniga» ishorat ham borga o`xshaydi.
Laszlo Rasoniyning «Tarixda turklik» asarida qayd etilishicha, to`qqiz va o`ttiz
raqamlari turk (tiknu`)larning aymoq sonlariga tegishlidir. qopog`on xoqonning qiziga
oid qabr yozuvida otasi uchun «O`ttiz aymoq xoqoni» ta`biri tilga olingan. Bu o`ttiz
aymoq ikki qavm zumrasidan iborat bo`lgan:
1. To`qqiz ig`uz.
2. In ikki ko`k-turk.
To`qqiz o`g`uz zumrasi o`n sakkiz aymoqdan tarkib topgan: uyg`ur, xun,
buqu, tungra, nayirg`u, iska, qalpoq, qarluq, basmil. Uyg`urning o`zi ham to`qqiz
tarmoqqa ajralgan: yag`loqlar, yag`murqorlar, qurabirlar va boshqalar. «Shina usu»
bitigida xoqon ulusini in uyg`ur, to`qqiz o`g`uz nomi bilan xotirlaydi. To`qqiz o`g`uz
nihoyatda mutakomil bo`lishiga ko`ra quyidagi unsurlardan tashkil topgan: to`qqiz
tarmoqli uyg`ur aymog`i, bir uyg`ur aymog`idan bilmagan aymoq, sakkiz o`g`uz 33

aymog`i - jami o`n sakkiz aymoq. Sharqiy ko`k-turklar qopog`on xoqon davrida o`n
ikki aymoqni tashkil etgan. Demak to`qqiz va o`ttiz raqamlariga e`tiqod qo`yishning
bir sababi qadimgi turkiy xalqlar tarixi bilan bog`liqdir.
To`qqiz raqamining o`tmishda mashhur ligi boisini aniqroq tasavvur qilish“ ”
uchun Mirzo Ulug`bekning «To`rt ulus tarixi» kitobidagi mana bu so`zlarga diqqat
qilish ham ortiqchalik qilmaydi: «Yozishlaricha, mo`g`ul shibasi to`qqiz nafardir:
Mo`g`ulxon, Qoraxon, Ig`uzxon, Kunxon, Oyxon, Yulduzxon, Menglixon, Tengizxon,
Elxon.
Shu o`rinda Xondamirning Makorimul-axloq asaridagi bir hikoyani eslab
“ ”
o`tish maqsadga muvofiq, deb o`ylaymiz. Unda naql qilinishicha, Husayn Boyqaro
Xorazm viloyatini obod qilish maqsadida, Xurosondan uch ming xonadonni Xorazmga
ko`chirish uchun buyruq chiqaradi. Bu majburiy buyruq ni Navoiy odamlarni
“ ”
vatandan judo qilish va ularni katta qiyinchiliklarga giriftor aylash, deb hisoblaydi
hamda podshohga bu ishning bahridan o`tsalar , deya murojaat etadi.
“ ”
“Sohibqiron bu so`zni birinchi galda, - deydi Xondamir, - rizolik qulog`i
bilan tinglamadi. Shafqatli Amir (ya`ni Navoiy S.J.) bu haqda o`n martalab ta`kid
–
qilsa ham biror natija chiqmadi. Lekin boshqa bir galda jur`at qilib shunday arz qildi:
o`zingizning menga bergan farmoningizga binoan, har bir ish o`rinsiz voqe bo`lsa,
to`qqiz galga aytishga haqlidurman. Xalqni Xorazmga ko`chirish masalasida to`qqiz
marta arz qildim, natija bermadi.. . Xullas, Navoiy to`qqiz raqamining «imtiyoz» va
”
«imkoniyat»idan foydalanib maqsadga yetishadi. Bu esa to`qqiz raqamiga doir
an`anaviy qarash Navoiy davrida ham unutilmaganligidan dalolat beradi.
Turkiy qavmlar o`rtasida hurmat-ehtirom, tavoze` ko`rsatish maqsadida
to`qqiz marta ta`zim qilish ham odatga aylangan. Shuning uchun ham Navoiy:
Yotig`onchiyu yirov tuzgach un,
Sen qadash olu tiquz qotla yukun, - deb yozgan edi. Turkiy xalqlar uchun
xos bo`lgan ushbu odatga Navoiy Saddi Iskandariy dostonida yana to`xtaladi.
“ ”
Iskandar Kashmirda Feruzni shoh qilib ko`taradi va arkoni davlatni ko`p emas, oz
emas, to`qqiz marta shohga ta`zim aylab, hurmat bajo keltirishga farmoyish beradi: 34

Kelib qiydilar boshig`a toji zar,
Libosi zar ustiga zarro`n kamar.
Yana uch tiquz davlat arkonig`a,
To`nu jubba birla aning yonig`a.
Iki yuzga ham deklayu to`n berib,
Yalang to`n alarcha yana o`n berib.
Alarni chu mundoq sevundurdilar,
Shash olo`nda tiquz yukundurdilar.
Navoiy she`riyatida to`qqiz gunbad , to`qqiz osmon , to`qqiz sipehr ,“ ” “ ” “ ”
to`qqiz tabaq , to`qqiz torami axzar , to`qqiz falak , to`qqiz charx kabi iboralar
“ ” “ ” “ ” “ ”
bevosita osmon jismlari bilan bog`liq.
II.BOB. A.NAVOIY SHE`RIYATIDA RAMZIY RAQAMLAR TALQINI
Navoiy davrida astronomiya sohasida juda ko`p izlanishlar olib borilgan va
yuqori natijalar qo`lga kiritilgan. Shoir tabiiy fanlardan va bu sohalarda qo`lga
kiritilgan yutuqlardan boxabar bo`lgan, albatta. Shuning uchun shoirning dunyoni
“
tushunishda tabiiy fan yutuqlaridan foydalanishi qonuniy bir hol edi . Quyidagi
”
baytning ikkinchi misrasida shoir osmon ( gunbad )larning to`qqizta ekanligi, uning
“ ”
doim aylanib ( gunbadi davvor ), harakatda bo`lishini ta`kidlaydi:
“ ”
Tut qadash davrini xushkim, yo`q bajuz sargashtalik,
Dashr davrida bu to`qquz gunbadi davvor esa.
Osmon jismlari, ularning harakatlari, joylashish o`rni va badiiy adabiyotdagi
ramziy ma`nolariga e`tibor qaratish shoir g`azallaridan tashqari, dostonlarida ham 35

uchraydi ( Farhod va Shirin dostonida Farhodning Salosil qo`rg`onida osmon jismlari“ ”
bilan so`zlashgani, Sab`ai sayyor dostonida Bahrom va Dilorom obrazlarining
“ ”
sayyoralarga nisbat berilishini eslang).
Quyoshning yarim tutilishi gardish bog`lashi bir baytda ajoyib tashbeshni
–
yuzaga keltirgan:
Fitnalik to`qquz falak girdo`ngda, jono, turfadur,
Kim, kiruptur bir quyosh davro`nda mundoq xolalar.
Astronomiyaga oid adabiyotlarda osmonlar doira shaklida bo`lib, bir-
bo`rining atrofidan aylanishi qayd etilgan. Buni nazarda tutgan holda shoir shunday
deydi:
Kitob avroqidek bilg`ay musattash qolmayo`n davri
G`amim toshig`a bo`lsa bir nafas tiquz falak shomil.
Ya`ni, mening g`amim yukini to`qqiz falak bir lahza ko`tarib tursa, o`z doirasini
“
yo`qotib, kitob varaqlaridek tekis, yassi bo`lib qolardi . Demak, Navoiy osmon
”
jismlari va ularning harakatiga nafaqat shoir, balki olim nazari bilan ham nigoh
tashlagan, ilmiy xulosalar asosida obrazli fikr yuritgan.
Raqamlar zamirida pinhon yotgan ma`no sirlarini anglash, ularni aniqlashga
urinmaslik ba`zan yanglish va xato xulosalar chiqarishga ham yo`l ochadi.
Alisher Navoiy devonlarida shunday baytlar ham mavjudki, ularni tahlil va
talqin etish, umuman raqamga tegishli har bir ishorat va fikr ustida puxta o`ylash,
taxminga yo`l qo`yib bo`lmaslikni talab qiladi. Ulug` shoir bir g`azalida yozadi:
Hamdo`ngg`a har kitash nazar ham gungu lol ilg`ay magar,
Chunkim demish xayrul bahar ul yerda loushsi sano.
Jo`nsi bahar yo`q ogasho`ng, xurshid xoki dargasho`ng,
Ko`k mashd aro tifli rasho`ng yetti atou to`rt ano. 36

«So`z bag`ridagi ma`rifat» nomli kitobda mazkur baytlar bunday izohlanadi:
«... louhsi sano - maqtovning chegarasi yo`q (Hadis). Yetti ato - Hazrat Odam, Nuh,
Ibrohim, Muso, Dovud, Iso, Muhammad Mustafolarga ishora; to`rt ano - Momo shavo,
Bibi Osiyo (Fir`avnning mimo`na xoto`ni), Bibi Maryam (Hazrati Isoning onalari),
Xadichai Kubro (payg`ambarimizning birinchi xoto`nlari, islom dinini birinchi bo`lib
qabul qilgan inson).
Xayrul bahar - payg`ambarimizning sifatlaridan - lug`aviy ma`nosi
insonlarning eng xayrlisi». Bu izohdan keyin shunday xulosa chiqariladi: «Ko`rinadiki,
Mir Alisher Navoiy ham ko`chirganimiz g`azalda Haq zoti to`g`risida fikrlash mumkin
emasligini ta`kidlab o`tadiar va buni «bu haqda gapirmoqchi bo`lsalar, yetti otamizu
to`rt onamiz ham beshikdagi go`dakka o`xshab qoladilar, deb ramziy ravishda ifoda
qiladilar».
Tasavvufda faqat «to`rt ano» haqida emas, balki «to`rt ato» - chor padar
xususida ham so`z yuritilganligi ma`lum, albatta. So`fiylar ruhoniy jihatdan ruhi
Muhammadiyani, jismoniy tomondan Hazrati Odamni, rasullik sifatining ilk sohibi
bo`lganligi ma`nosida Hazrati Nuhni, birinchi bora musulmon deb atalganligi uchun
islom nuqtai nazaridan Hazrati Ibrohimni ota deb qabul qilganlar. Lekin Navoiy
baytida qo`llanilgan «to`rt ano»ning insonga aloqasi yo`q. Chunki unda anosiri arba`a -
to`rt unsurga ishora qilingan. Bu to`rt unsur harorat, burudat, rutubat va yubusat kabi
to`rt xususiyatni maydonga keltirgan. Shulardan qon, balg`am, savdo va safro yuzaga
cho`qqan. «Yetti ato»dan maqsad esa yetti ko`kdir.
Bu ma`lumotlardan kelib chiqadigan asosiy va muhim xulosa shuki, mumtoz
shoirlarimiz samoviy olam, jumladan, yetti yoki to`qqiz ko`k xususida so`z yuritganda
hamma payt ham jismoniy mavjudliklarni emas, balki insonga nisbat berilgan ramz va
majoz orqali komil inson mohiyatini yoritishga qaratilgan fikr-mulohazalarga ham
do`qqatni jalb etishgan. Bunga esa mavjud olamda bor hamma narsa odamda ham bor,
komil inson faqat yerdagi emas, samodagi barcha narsalarni ham o`zida jamlagan,
degan ishonch keng yo`l ochgan.Shuning uchun ham Navoiyning yuqoridagi 37

misralarida «yetti ato» yetti ko`kni, «to`rt ano» to`rt unsurni anglatadi, degan
fikrdamiz.
II.1. SHOIR NAZMIDA O`N SAKKIZ MING OLAM IBORASI TAHLILI“ ”
«Xamsa»dagi dostonlarning hamd qismlarida, an`anaviy na`tlarda va
umuman, «Me`rojnoma»larda falaklar nomi birma-bir tilga olinadi. Shunisi e`tiborga
molikki, me`roj hodisasi hikoya qilingan o`rinlarda falaklarni sanash Oy osmonidan
boshlanib, falaki sayyora (harakatlanuvchi)da nihoyasiga yetkazilsa, hamdlarda,
aksincha, falaki sayyoradan Oy osmonigacha sanash tartibi ko`zga tashlanadi.
Tasavvuf ta`limotiga ko`ra, falaklar ruhiy kamolot yo`lidagi bosqichlardir. Nasafiy
o`zining Zubdat ut-haqoyo`q asarida har bir falak turli toifadagi kishilar ruhining
“ ”
manzili ekanligini qayd etadi. Unga ko`ra, 9-osmon, ya`ni Arsh - payg`ambari xotam
ruhining manzili, 8-osmon - ulul-azm payg`ambarlar ruhining manzili. 7-osmon -
mursal payg`ambarlar, 6-osmon - anbiyolar, 5-osmon - avliyolar, 4-osmon - ilmi
ma`rifat ahli, 3-osmon - zoshidlar, 2 - osmon - taqvo ahli, 1-osmon - imonlilar
ruhining manzilidir.
Ruh o`z Rabbisini tanish va unga intilish asnosida yuqoriga qarab taraqqiy
etadi. Bir paytlar falaklar bo`ylab yerga tushirilgan inson ruhi «bu yo`lni qaytadan 38

bosib o`tib, asliga qaytishi lozim». qur`ondagi «Ular Ollohdan keldilar va yana
Ollohga qaytadilar» oyatidagi o`nish-yuksalish tushunchalarini mutasavviflar qavsi
nuzul, qavsi uruj shaklida izohlaydilar. Tanazzul maqomida inson ruhi yuqoridan
pastga qarab harakatda bo`lsa, taraqqiy maqomidagi harakat quyidan yuqoriga tomon
bo`ladi. Boshlang`ich va oxirgi nuqta bitta bo`lib, u ashadiyat maqomi hisoblanadi.
Ruhning bunday maqom-manzillardagi sayrini Navoiy ko`p bora qalamga olgan.
Navodir ush-shabob devonidan o`rin olgan:“ ”
Ko`k bo`nafshazorini anjum chu nargiszor etar,
Nargi so`ng birla bo`nafshang hajri ko`nglum zor etar, - bayti bilan
boshlanuvchi g`azalda oshiq ruhi ning yuqoridan pastga harakati tasvirlangan bo`lsa,
“ ”
Sab`ai sayyor dostonida ilohiy visolga yetishgan inson harakati pastdan yuqoriga
“ ”
tomon yo`nalgan. Bunday tasvo`rni Xamsa asarining boshqa dostonlarida ham
“ ”
ko`rish mumkin. Navoiy asarlarida to`qqiz yoki yetti falakning ikki xil tartibda
berilishi tasodif emas, albatta. Bu tasavvuf ta`limotida mavjud bo`lgan nuzul va uruj
tushunchalari bilan bog`liq.
Demak, Navoiy to`qqiz raqamiga murojaat qilganda, bu raqamning xalqimiz tarixi,
urf-odatlari, an`analarida tutgan o`rniga, diniy mifologik qarashlarda, shuningdek,
tasavvuf ta`limoti hamda adabiyotidagi ramz va ma`nolariga ham e`tibor qaratgan.
Shuning uchun shoir she`riyatida tilga olingan raqamlar bilan bog`liq fikrlar tahlilga
tortilganda ana shu jihatlar ham hisobga olo`nsa, maqsadga muvofiq bo`ladi. Aks
tarzda, u yoki bu raqamdan ko`zda tutilgan asl maqsad va ma`noni yoritish qiyinlashib,
olimlar orasida bahsu munozaralar ko`payib boraveradi. «O`n sakkiz ming olam»
iborasiga tegishli fikr va talqinlar buning bir misoli bo`lishi mumkin.
Ulug` shoir mashhur g`azallaridan birida yozadi:
O`n sako`z ming olam oshubi agar boho`ndadur,
Ne ajab, chun sarvo`nozim o`n sako`z yoho`ndadur.
Desa bilg`aykim, yana ham o`n sako`z yo`l husni bor,
O`n sako`z yoho`nda muncha fitnakim boho`ndadur. 39

O`n sako`z yo`l dema, yuz sakson yo`l ilsa, uldurur
Husn shohi, ul balolarkim ko`zu qoho`ndadur.
Hayrat etmon husni naqshidaki, har hayratki bor,
Barchasi ezid taolo sun` naqqoho`ndadur.
Tan anga siymu icho`nda tosh muzmar ko`nglido`n,
Aqlg`a yuz hayrat ul oyning ichu toho`ndadur.
May ketur, ey mug`ki, yuz hayrat aro qolmish Masish,
Bul ajablarkim, bu eski dayr xuffoshindadur.
To Navoiy tikti ul oy furqatidin bahri ashk,
Har qachon boqsang, quyosh aksi aning yoho`ndadur.
Bu g`azalda o`n sakkiz raqami to`rt marotaba ikki ma`noda ishlatilgan:
birinchisi - o`n sakkiz yo`l, ikkinchisi - o`n sakkiz yoshdagi husn. G`azalni sharhlagan
olimlar «o`n sakkiz ming olam» iborasi xususida albatta alohida to`xtalganlar.
Filologiya fanlari doktori Nusratilla Jumaxo`ja «O`n sakkiz yosh hayratlari»
maqolasida bunday deydi: «O`n sakkiz ming olam» - badiiyatda timsolga aylangan
turg`un so`z birikmasi bo`lib, u butun borliq o`n sakkiz ming olamdan iborat, degan
olamning chekso`zligi haqidagi qadimiy tasavvurlardan kelib cho`qqan». Filologiya
fanlari doktori Ibrohim Haqqul esa nisbatan boshqacha mulohazalarni ilgari suradi:
«Navoiy g`azalida ta`kidlangan «O`n sakkiz ming olam» tasavvuf ta`limoti zamirida
yuzaga kelgan bo`lib, Haq oshiqlarining siyrat olamiga, zohiriy olamga emas, boto`niy
olamga daxldordir. «O`n sakkiz ming olam» - tasavvuf she`riyatidagi poetik
obrazlardan biri. Unga shunchaki «turg`un so`z birikmasi» deb qaralmasligi kerak». 40

Bir necha tasavvuf lug`atlarida «o`n sakkiz ming olam» iborasiga atroflicha
izoh berilgan. Ulardan birida qayd etilishicha, olamning o`n sakkiz mingga yetkazilishi
quyidagi tarzda izohlanadi: «Bu to`qqiz falakla teng kurrai shavo, suv kurrasi, tuproq
kurrasi, otash kurrasi, ya`ni anosiri arba`a, jamodot, hayvonot, nabotot, ya`ni mavolidi
salosa. Inson va insoni komil. Bularning jami o`n sakkiz bilurki, zuhur e`tibori ila har
biri mingdan bo`lib, o`n sakkiz ming bilur». Turk olimi Mashmud Bayroqdor e`tirofi
bo`yicha, payg`ambarimizni barchaga irnak ko`rsatish va yuksaltirish uchun «O`n
sakkiz ming olam payg`ambari» deyish musulmonlar orasida bir odat tusiga ko`rgan va
u majoziy mazmunga ham egadir. «O`n sakkiz ming olam»ning o`n sakkiz raqamini
muqaddaslashtirish bilan bog`liq jihati ham bor. Albatta, o`n sakkiz yosh
ma`shuqaning eng go`zal davri. Navoiy o`n sakkiz olamga muqobil ravishda «Ne ajab
chun sarvo`nozim o`n sakkiz yoho`ndadur», deganmi? Bunda boshqa bir sir ham bor.
«Jaloliddo`n Rumiy «Devoni Kabir»dagi bir g`azalida, - deydi rumiyshunos Gulpinarli,
- «Ey, siymtanli go`zal, o`n sakkiz qadashdan ortig`ini qabul qilmasmen. Shafqat qil,
holimni ko`r, ey berahm, ey jallod go`zal», demish. Mavlono nimaga aynan «o`n
sakkiz»ni tilga olayotir? Chunki o`n sakkizni muqaddas bilish Mavlono zamonida ham
bo`lgan. Demak, bu qanoatning Mavlonodan avvalgi davrlardan kelayotgan bir an`ana
ekanligiga ishonishimiz kerakdir». Umuman olganda, o`n sakkiz raqami mavlaviylar
uchun muqaddas sanalgan. Ular Mavlono «Masnaviy»sining butun mohiyati va
xulosasi ilk o`n sakkiz baytda jamlangandir, deb qarashgan. Faqirga sadaqa
ulashilganda ham iloji boricha «o`n sakkiz»likka amal qilishga intilishgan ekan.
«O`n sakkiz ming olam» muammosi ancha murakkab va chigal. Ehtimol,
shuning uchun ham filologiya fanlari nomzodi, taniqli navoiyshunos YOqubjon
Isxoqov masalaga yanada aniq yondashib, maqolasini «O`n sakkiz ming olam asrori»
deb nomlagan. Olimning yozishicha, «O`n sakkiz ming» tushunchasi bir jihatdan
olamning yaxlit va yagonaligi haqidagi tasavvur tarafdori bo`lgan Platon va
Aristotelning olam garmoniyasi haqidagi konsepsiyasiga mos keladi. Ikkinchi jihatdan
esa raqamlarning ramziy mohiyati haqidagi asotirlar bilan (uch, yetti, to`qqiz)
aloqadordek tuyuladi». Olimning xulosasiga ko`ra, «o`n sakkiz ming olam» iboraso`ni 41

«ikki xil yo`nalishda - olamning paydo bo`lishi borasidagi diniy tasavvurlar bilan yoki
tasavvuf falsafasi bilan bog`liq holda talqin etish imkoniyati mavjud. Har ikkala
holatda ham Olloh bilan uzviy bog`liq holda keladi. Lekin birida (diniy aspektda)
Yaratuvcho`ning buyuk qudrato`ni, ikkinchisida, ya`ni falsafiy ma`noda Ollohning
sifatlari (tajalliysi)ni ta`rif va tavsif etish uchun xizmat qiladi».
Bizning nazarimizda, Hujviriyning quyidagi fikrlari masalaning iildizini
aniqlash va ravshanlashtirishga yaqindan yordam beradi. U yozadi: «Olam - Ollohning
maxluqotidan iborat erur. So`fiylar o`n sakkiz ming va ellik ming olam mavjud, degan
qarorga kelishgan. Faylasuflar biri ulviy, boshqasi sufliyga ajraluvchi ikki olam haqida
bahs yuritmishlar. Usul ulamosi esa Arshdan yer yuziga kelguncha har ne bo`lsa
olamdur, deydilar. Tasavvuf yo`liga ko`rganlarning ruhlar olami, nafaslar olami
deyishdan ko`zlagan maqsadlari faylasuflarnikidan boshqadir. Zero, so`fiylarning
murod va maqsadlari ruhlar hamda nafaslarning zuhur aylashi va bir joyga
jamlanishidir».
Diniy nuqtai nazardan ham, oddiy odamlar tushunchasida ham o`n sakkiz
ming olam iborasi olamning ko`pligini ifodalaydi. Bularning har ikkalasidan ham
ramziy ma`no axtarib bo`lmasligini e`tiborga olish lozim. Tasavvufga kelsak, mazkur
ibora sufiylik zaminida yuzaga kelganligi bois unga shu qadar ko`p ma`nolar
singdirilganki, ularni birma-bir izohlashning sira iloji ham, imkoni ham yo`q. Davriya
mohiyatini o`rgangan tadqiqotchilarlarning aytishlari bo`yicha, Olloh ilk tajalliysi bilan
Aqli kull (Muhammad nuri)ni yaratgan. Aqli kull tajalliylaridan boshqa maxluqotlarni
bino qilgan. Nuri Muhammadiya navbati bilan ruhlar olami (nafsi kull), tabiat,
xayyula, jismi kull, shakl, arsh, atlas falagi, manozil falagi, yetti ko`k, yetti qat yer va
mavolidi salosa (ma`dan, o`simlik, hayvonot) martabalarida zuhur etganki, bular «o`n
sakkiz olam»ni tashkil etgan. Demak, o`n sakkiz ming olam tushunchaso`ni insonning
kamol martabalaridan ajralgan holda xayolga keltirib bo`lmaganidek, yoro`tib ham
bo`lmaydi. Xuddi shu sababga binoan ham mutasavvif ijodkorlar o`n sakkiz ming olam
tushunchasiga alohida e`tibor berib, takror-takror uni qillaganlar. Bunga to`la ishonch
hosil qilish uchun Yassaviy, Boqo`rg`oniy, Yunus Emro, Nasimiy, So`fi Olloyor kabi 42

shoirlarning asarlari bilan tanishish kifoyadir. Professor Mustafo Totchiga ko`ra, «o`n
sakkiz ming olam ramziydir va yaratilmish barcha olamlar uchun ham qo`llaniladi...
Ollohga yetishgan valoyat ahli o`n sakkiz ming olamdan nariga qadam qo`yib, borliq
kategoriyalaridan kechib, ilohiy olamga yuksalmishdir». Bu esa ishq va ma`rifat
natijasidurki, shuning uchun ham Ahmad Yassaviy:
Orif oshiq jon mulkida alam tortsa
O`n sakkiz ming qamug` olam g`ulg`ul bilur, - degan. O`n sakkiz ming olam
ayni paytda «o`n sakkiz ming hijob», ularni bartaraf aylash ham tashqi va tashqaridagi
sayrni emas, balki ruhiy sayri sayohatni aks ettiradi. Bu xususda Yunus Emro:
Odim-odim ilgari besh olamdan ichkari
O`n sakkiz ming hijobni kechdim bir tog` icho`nda, - deydi. Bu «tog`» esa
Birlik, ya`ni Vahdatdir. Bunga yetib borguncha inson juda ko`p tuyg`ulardan kechishi
va ularning ta`siridan butunlay ozod bo`lmog`i kerak. Ana shu haqiqatga asoslanib,
mutasavvif ijodkorlardan biri: «O`n sakkiz ming olam insonga tegishlidurki, bu uning
o`n sakkiz ming sifati erur. Bulardan olti mingi nabototga, olti mingi hayvonotga, olti
mingi insonga taalluqli. Bular esa bir-biridan ayri emas, balki ixtilot holindadir. Tangri
ularning barchasini ishota etmishdir», - deydi.
Bo`lim xulosasi sifatida ayto`ladigan fikrlar esa quyidagilardir:
1. Alisher Navoiy dunyo va hayot haqiqatlarini obrazli tarzda ifoda
qilganligi bois raqamlarga ham, birinchi navbatda, obrazli fikrning bir vositasi yoki
«unsuri» sifatida murojaat etgan. Shuning uchun mutafakkir shoir raqamlar asosida
ifodalangan ma`nolarni, bir tomondan, yangiliklar bilan boyitgan, ikkinchi tomondan,
ularning chiroyli, ta`sirli va ibratli tasvirlarini yaratishga erishgan.
2. Navoiyning raqamlarga munosabati va ularning ramziy-majoziy
mohiyatini kashf etishdagi mahorati, xususan, bir, yetti, to`qqiz kabi raqamlardan
foydalanishda yaqqol namoyon bo`lgan edi. Bu raqamlar zamiridagi ma`nolar ulug`
san`atkor diniy, tarixiy, falsafiy bilimining keng va chuqurligidan ham dalolat beradi. 43

3. Alisher Navoiy she`rda qaysi raqamga murojaat etmasin, albatta, unga
singdirilgan mazmunning ilmiy zamini va asosini nazardan qochirmagan. Bu gap «o`n
sakkiz ming olam» tushunchasiga ham tegishlidir.
4. Navoiyni raqamlar sir-asrori bilan ko`proq qiziqishga ilhomlantirgan yo`l,
albatta, tasavvuf yo`li edi. Shu boisdan ham Navoiy she`riyatidan o`rin olgan raqamlar
ikki tomonlama ahamiyatga ega. Biri, Navoiy she`riyatining ichki va sirli nuqtalarini
yoritish uchun, ikkinchisi, tasavvuf haqiqatlarini aniq tarzda bilish uchun. Shunga
ko`ra, «hijob» singari ayrim murakkab tushunchalar xususida bahs yuritilganda
tasavvufga tayanmasdan hech qanday ijobiy natijaga erishib bo`lmasligiga ishonish
kerak, deb o`ylaymiz. 44

II.2. NAVOIY SHE`RIYATIDA RAQAM ASOS BO`LGAN SAN`ATLAR
Mumoz she`riyatda raqam asos bo`lgan badiiy san`atlarda bir, ikki, uch,
to`rtdan boshlab tokim yuz minggacha yetib boradigan raqamlarga duch kelinadi:
Kirdi tufroqqa hilol, ochdi tilun oyg`a jamol,
O`n tilun oyning qirog`ido`n chu oldo`ng o`n hilol.
Alisher Navoiyning ushbu baytida ma`shuqaning to`lin oyga o`xshab husn-
jamoli ochilgani ta`riflangan. Lekin shoir ta`rifda «o`n» raqamiga tayanib, hilol
shunchaki to`lin oyga aylanmadi, balki «o`n tilun oyning» chetidan olingan o`n hilol
go`yoki birlashdi, deydi. Bu esa o`quvchida taassurotning kuchayishini ham
ta`minlaydi.
Firoqi o`qido`n bilmish teshuk-teshuk bag`rim,
Bu turfaroqki, bir o`qdo`ndurur har ikki teshuk.
Firoq o`qqa qiyos qilinib, yor firog`i ko`ksimni «teshuk-teshuk» qildi, deydi
lirik qahramon va keyingi misrada mubolag`aning ig`roq turidan foydalangan holda
«bir o`q»dan «ikki teshuk» paydo bo`ldi, degan fikrni ifoda etadi. Navoiyning boshqa
bir baytiga nazar tashlaylik:
Ey, ko`ngulda shahdi la`ling hasratido`n yuz teshuk,
Har teshukdur shahd zanburi uyi yanglig` chuchuk.
Shoir demoqchiki, sening la`ling nihoyatda shirin. Uning hasratidan
ko`ngulda «yuz teshuk» paydo bo`ldi. Balki uning soni yuzmas, undan ko`pdir?
Ikkinchi misradagi fikr ushbu raqamning nisbiy ekanligiga she`rxonni ishontiradi.
Asalari uyasining teshiklari sonini sanash hech kimning xayoliga kelmaydi. Chunki
ular bir necha yuzga yetishi mumkin. Biroq har birida asal bo`ladi. Oshiqning ko`ngli
ham shunga monand, shu boisdan u «shahd zanburi uyi yanglig` chuchuk»dir. 45

Lirik qahramonning ruhiy holatini yorqin namoyish qilish raqamlar
vositasida ifoda etiladigan fikrlar orqali ham amalga oshiriladi:
Dardi ishqimdo`n suvol etti ul oy, faryodkim,
uz javobim boru yo`q hushim demakka bir javob.
Ma`shuqaning ishq dardi to`g`risida bergan savoliga oshiqda yuzlab javoblar
bor, ammo shulardan loaqal bittasini ham aytolmaydi. Chunki bunga uning kuchi,
ishtiyoqi hushi yo`q.–
U yoki bu shoir she`riyatidan joy olgan raqamlarni shunchaki qayd qilish
bilan maqsadga erishib bo`lmaydi, albatta. Bunda poetik obraz va obrazli ma`no
mag`zini yoritish nuqtai nazaridan ish yuritilsa, ko`zlangan natijalar qo`lga kiritiladi.
Shuni ham qayd etish zarurki, raqamlarga singdirilgan ma`no va poetik san`at
mutanosibligi masalasi maxsus tekshiriladigan bir masala bo`lib, uni to`la-tikis ochib
berishning uddasidan chiqish nihoyatda qiyindir. Shuning uchun biz ayrim xarakterli
misollar orqali ko`zlangan maqsadni yoritishga harakat qildik. Mana, mumtoz
adabiyotda ko`p qo`llanilgan talmeh san`atini olaylik.
Ma`lumki, she`r yoki nasrda mashhur tarixiy voqealar, afsonalar, adabiy
asarlar yoki maqollarga ishora qilish san`ati talmeh deb yuritiladi. Navoiy she`riyatida
raqamlar bilan bog`liq qarashlar, urf-odatlar ushbu san`atdan foydalanishga asos
bo`lgan. Shoirning «Navodir ush-shabob» devonidagi g`azallardan birida shunday bayt
bor:
Qirq yoshda faqr oyo`no`n agar kasb etmado`ng,
Arbain chekmak bila ul hosil ilmoqtin tungil.
Xuddi shu baytga hamohang misralar ozarbayjon shoiri Nasimiy ijodida ham
uchraydi:
Xilvati arba`o`n ila kimsa erishmadi Haqqa
Zushdu saloshu mayl etgan fikru mahola tushmasin. 46

Bu baytlarda tariqat yo`liga ko`rgan solikning nafsni yengib qalbni poklash,
zikr va ibodat bilan mashg`ul bo`lib, Haq yodi bilan yashash maqsadida sokin uzlatga
chekinib, chilla o`tirishiga ishorat etilganki, bu talmehdir. Chilla (arbain)dan maqsad
oz yeb, oz uxlash, toat-ibodat, riyozat bo`lsa-da, ammo faqat shu yo`l bilan maqsadga
erishish ham mumkin bo`lmagan. Navoiy bu to`g`ridagi fikrlarni ifodalashda qirq
raqami va uning arab tilidagi muqobili «arbain» so`zlaridan foydalangan. Talmeh
qonuniyatiga ko`ra qo`llanilgan raqamlar shoir fikrini asoslash va kuchaytirishga
xizmat qilgan.
Ma`lumki, badiiy asarda biror so`zni o`z ma`nosidan boshqa bir ma`noda
qo`llash san`atiga istiora deb yuritiladi. Shayx Ahmad Taroziy «Funun ul-balog`a»
asarida istiora haqida shunday deydi: «Bu san`at ul bilurkim, bir lafzeni haqiqiy
ma`nodin elo`tib, yana o`zga yerda oriyat tariqi birla keltururlar». Gadoiy g`azallaridan
keltirilgan quyidagi baytda «ikki la`l» lab ma`nosida keltirilgan:
To`nmayin har dam-badam misko`n Gadoning ko`zidin,
Ikki la`ling hasratindin, kir, na turluk qon oqar.
Lutfiy qalamiga mansub mana bu baytdagi «ikki ayyor» istiorasi esa ko`z
ma`nosida ishlatilgan:
Har icho`nda bo`lsa usruk so`ziga yo`q e`tibor,
qonima bergay tonuqluq ikki ayyoro`ng sening.
Shunga yaqinroq bo`lgan fikrni ifodalovchi bayt Navoiy she`riyatida ham
uchraydi. Masalan, shoirning
Vaslig`a ko`z mahram ermastur, netib mahram bilur,
Ikki tar domanki, tanug`lug` berurlar qonima, - baytida birinchi misradagi
«ko`z» so`zi o`rnida ikkinchi misrada «ikki tardoman» ifodasi qo`llanilgan.
«Tardoman» forscha «tar» - «shil» va «doman» - etak so`zlaridan tuzilgan qo`shma
so`z bo`lib, «etagi shil» degan ma`noni bildiradi. Ko`z doim yoshlanib turish
xususiyatiga ega bo`lganligi uchun ham unga nisbatan shu sifatlash qo`llaniladi.
Shuningdek, tardoman yuzi qora, degan ma`noni ham anglatadi. 47

Tasavvuf va tasavvuf adabiyotida basirat, ya`ni qalb ko`zi xususida ancha
keng fikr yuritilgan. Zero, dunyoni qalb ko`zi bilan ko`rib, mohiyatni anglash g`oyatda
ahamiyatli sanalgan. Yuqoridagi baytning birinchi misrasidagi «ko`z»dan maqsad
zohir ko`zi bo`lib, basiratga teng kelolmagan bois tardomandir va u oshiqni qoniga
tashna qilib yuborgan.
Navoiy she`riyatida ko`z so`zi o`rnida «ikki nargisi jodu», «ikki sayyod»,
oshiq qalbi ma`nosida «bir qush» yoki «bir kabutar», ma`shuqa ma`nosida «bir
quyosh» istioralari ham ko`p ishlatilgan. Masalan:
Nazarg`a kelgali ul ikki nargisi jodu,
Ko`ngulda yo`qturur oromu ko`zda ham uyqu.
Yoki:
Eyki dersen, ko`zlarim ko`nglungni ne nav` etti sayd,
Bir kabutar netsun oxir ikki sayyodo`ng bila.
Bu baytning birinchi misrasida ma`shuqa ko`zining oshiq ko`nglini rom
etganligi qayd etilib, bu hodisa «sayd» - ov qilishga nisbat berilgan. Shu bois ikkinchi
misrada ov bilan bog`liq tushunchalar - «kabutar», «sayyod» so`zlari keltirilib, oshiq
qalbi «ikki sayyod» (ma`shuqa ko`zlari) qarshisida ilojsiz qolgan kabutarga qiyos
qilinmoqda. quyidagi misolda ham xuddi shunday istiorali manzara tasvirlangan:
Sayd ildi ko`ngul ko`zlaro`nga, vash, qutulurmu
Bir qushki, aning qasdida bilg`ay iki sayyod.
Navoiy ayrim o`rinlarda ko`z so`zi o`rnida «ikki buloq» istiorasini ham
qo`llaydi:
Xayolo`ng etti Navoiy boshida manzilgash,
Nedo`nki bir tepada joriy erdi ikki bulog`. 48

Biror bir fikrni isbotlash uchun she`rda maqol qo`llash irsolul masal san`ati
deb atalgan. O`zbek mumtoz she`riyatida bir qancha shoirlar singari Mavlono Lutfiy
ham ushbu san`atdan mohirlik bilan foydalangan. Odatda, ma`lum bir ziddiyatli
tushuncha, maqsad yoki holatlarni ochishda raqamlar juda o`ng`ay bo`ladi. Shuning
uchun xalq maqol va matallari tarkibidan ham ayrim raqamlarning erkin o`rin
egallaganini kuzatish mumkin. Masalan, «Bir mayiz qirq kishiga yetadi» deyilganda
aynan bir dona mayiz va qirq kishi nazarda tutilmaydi. Balki fe`l keng, ko`z tiq bo`lsa,
oz narsa ham ko`pchilikka yetib ortadi, degan ma`no anglashiladi. «Bir noru ming
bemor» maqolida ham xuddi shunga yaqin fikr ilgari surilgan. Ammo unda yetib-
yetmaslik, «qo`l kalta»ligiga ham ishorat bor. Mazkur maqoldan Mavlono Lutfiy
ma`shuqa va ishq ahlining unga munosabato`ni ta`kidlash uchun foydalangan:
Nazar ahli kirub nortek yangoqo`ng,
Masal: «Bir noru ming bemor» derlar.
Chunonchi, yor yanog`i nor-anorga o`xshaydi. Yanoqdan ko`ngli o`rtangan
oshiq bir emas, ko`pchilik. Balki ular o`ndir, yuzdir. Gap bunda emas. «Bir anor ming
bemor»ga shifo bo`lganidek, ma`shuqa yanog`i ham ko`pdan-ko`p dardmand oshiqlar
uchun davodir. Biroq hech qachon bir anor mingta bemorga nasib etmagani singari,
yanog`i nordek ma`shuqa ham ming oshiq uchun baxt yo`lini ocholmaydi. Buni
Lutfiyning lirik qahramoni o`zicha e`tirof qilib deydi:

Nortek yanoqo`ng shavqido`n jonlar bari afgor erur,
Ko`nglum qachon topsun murod, bir noru ming bemor erur.
Xalqimizda «yetti o`lchab, bir kes» degan maqol bor. Ushbu maqol
tarkibidagi yetti raqami haqida fikr yuritib, folklorshunos M.Jo`rayev shunday yozadi:
«Xo`sh, nega endi aynan yetti marta ekan, deb o`ylab ko`rganmisiz? Axir sakkiz yoki 49

undan ko`proq marta «o`lchansa» shoshilmasdan, obdon o`ylab ko`rilsa,
maslahatlashilsa, yanayam yaxshi bo`ladi-ku! Ma`lum bo`lishicha, tilimizda yetti
raqami ishtirok etgan ibora va tushunchalar shunaqangi ko`p ekanki, ularning
tarkibidagi raqamni joyidan siljo`tib bilmas ekan. Chunki yetti raqami bunday iboralar
tarkibiga chuqur so`ngib ketgan, ularni bir-biridan ajratish amri mahol ekan». Bunday
fikrni maqollar tarkibidagi boshqa raqamlar xususida ham aytish mumkin. Har bir
ishga tadbirkorlik bilan yondashish, o`ylab ish qilish lozimligini uqtirish maqsadida
ishlatiladigan yana bir maqol bor: «Bir sinaganni ikki sina». Ushbu maqolda ham
puxta o`ylab, shoshmasdan harakat qilish kerakligi ta`kidlanadi. Atoiy bir g`azalida
ana shu maqol yordamida oshiq holatini tasvirlashga harakat qilgan:
Zulfunguzdo`n gar Atoyi boshqa kirsa ne ajab
Kim, ko`rarmen: «Bir so`nog`onni yana ikki so`nor».
Raqamlar vositasida ruju` - qaytish san`ati orqali Navoiy nihoyatda chuqur
ma`nolarni ifodalashga erishgan. Mana bir misol:
Ilohiy amringa ma`mur yetti torami a`lo,
Ne yetti torami a`lo to`quz sipehri muallo.
Ma`lumki, hayot har turli ziddiyat va qarama-qarshiliklar zaminida
ilgarilaydi va rivojlanib boradi. Inson hayoti va taqdiri ham qarama-qarshiliklarga
to`ladir. Shu boisdan badiiy san`atlar orasida ham bevosita qarama-qarshi fikr, faoliyat
va tushunchalarni aks ettirishga xizmat qiladiganlari bor. Tazod shunday san`at.
Aslida bir-biriga qarama-qarshi bo`lgan raqamlar yo`q, ular miqdor, sanoq
jihatdan kam-ko`plikni anglatishiga ko`ra farqlanadi. Ammo mumtoz she`riyatimizning
ko`zga ko`ringan siymolari raqamlarga tayanilgan obrazli tasvirlarida ham qarama-
qarshi fikrlarni ilgari surganlar va bunda raqamlar tazodiy xarakter kasb etgan. Bir-
biriga zid tushunchalarni ifoda etishda birikma shaklida keltirilgan bir va yuz, bir va 50

ming, bir va yuz ming raqamlariga murojaat qilingan. Bunday o`rinlarda bir raqami
yakkalik, tanholik, yagonalik va kamlik ma`nolarida; yuz, ming, yuz ming raqamlari
esa ancha ko`p, shadso`z, hisobso`z ma`nolarida ishlatilgan. Fikrimizning isboti
sifatida qiyidagi misollarni keltiramiz:
Zulfining bir torina ming jon olur erdi, vale
Fikr etar go`yoki narxi mushk arzon bilmasun.
So`z ma`no-mohiyatini ta`kidlab ko`rsatish lafziy san`at turlaridan bo`lgan
takrirning asosiy xususiyatidir. Navoiy ijodida raqam takrori vositasida ular zamiridagi
ma`no-mohiyatni to`laqonli aks ettirish, shuningdek, ayni shu raqamni ifoda etgan
so`zning ham emotsional ta`sir kuchini oshirishga erishiladi.
Buni «Lison ut-tayr» dostonidan olingan quyidagi bayt misolida ko`rishimiz mumkin:
Bir bilu bir kiru bir de, bir to`la,
Mayl qilma munda ikkilik bila.
Baytda bir raqamining bir misrada to`rt marta aynan takrorlanishi natijasida
shoirning «bir» raqami zamiridagi mohiyatni ta`kidlash maqsadini sezish qiyin emas.
Zero, bunda «vahdat» - birlik tushunchasi va «tavhidga erishgan kishining ko`zi
«Bir»ni ko`rishi, qulog`i «Bir»ni eshitishi, tili «Bir»ni so`zlashi, qalbi «Bir»ni tilashi»
ifoda etilgan. Bunday misollarni shoir g`azallaridan ham keltirish mumkin:
Ikki gul vaqtiduru, ikki quyosh davronidur
Kim, ko`ngulda ul iki oraz g`ami shijronidur.
Bu baytda ikki raqami aynan takrorlanib, takrir san`atining yuzaga kelishiga
xizmat qilmoqda.
Ma`lumki, she`rda ma`no jihatdan har xil, ammo shaklan bir xil so`zlarni
qo`llash tajnis san`ati deyiladi. Raqamlar vositasida tajnis yaratish va shu orqali 51

ma`lum bir fikr, lavha yoki timsolni ta`sirchan ifodalash ham ijod tajribasida ko`p
uchraydi. Ahmad Yassaviy hikmatlaridan birida:
Qul Xoja Ahmad qirqqa kirdo`ng nafsingni qirq,
Munda yig`lab, oxiratda bilg`il oriq, - deyiladi. Baytdagi qirq so`zi shaklan bir xil
bo`lsa-da, lekin ikki xil ma`noni bildiradi: birinchi qirq so`zi yoshni (raqam) ifodalasa,
misra oxiridagi qirq so`zi «kes», «ildir» mazmuniga ega. Bundagi so`zlar shaklan bir
xil bo`lganligi sababli tajnisi tomni, ikki xil so`z turkumiga (qirq - son, qirq - fe`l)
mansubligi uchun tajnisi mustavfiyni hosil qilgan. Raqamlar vositasidagi tajnislarda
aksariyat hollarda yetti, yuz raqamlari asos bo`lgan. Masalan, Gadoiyning quyidagi
baytida yetti so`zi bir misra ichida ikki marta takrorlangan bo`lib, birinchisida yetti –
yetdi (fe`l), ikkinchisida yetti raqam (son) ma`nosini anglatgan:
–
Chun gasht uchun otlando`ng, ayo sarvi ravonim,
Yetti yetti gardung`a mening oshu fig`onim.
Navoiy she`riyatida «yuz» so`zi yordamida tajnis yaratilganligi ko`proq
ko`zga tashlanadi. Masalan:
Istasa vaslin ko`ngul ko`z rashkdin qon yosh tikar,
Ko`z yuzin kirgach, ko`ngul yuz nola g`ayratdo`n qilur.
Yoki:
Soqiyo, ochto`ng chu may tutmaqqa jomi Jam yuzin,
Yuz g`amim daf` aylado`ngkim, ko`rmagaysen g`am yuzin.
Ushbu misralarda lirik qahramon soqiyga murojaat qilib, jomi Jam yuzini
ochib, menga may uzatding, bu mayni ichib, mening «yuz g`amim» daf bo`ldi, shuning
uchun sen g`am yuzini ko`rma, deya uni sharaflaydi. Baytda uch o`rinda yuz so`zi
keltiriladi, birinchi va ikkinchi misra oxirida radif bo`lib kelayotgan «yuz» so`zlari bet 52

ma`nosini anglatayotgan bo`lsa, ikkinchi misra boshida raqam, miqdor ma`nosini
bildirmoqda. Shuningdek, ushbu baytda qorishiq san`atlar qo`llanganligini ham
ko`ramiz. Baytning ikkinchi misrasi boshida kelgan «yuz g`amim» misra oxirida
«g`am yuzi» shaklida o`rni almashtirib qo`llangan. Bu «tardu aks» san`ati sanalib,
so`zlarning o`rnini almashtirish natijasida ularning ma`nosi ham yangilashadi, misra
mazmuni takomillashadi. Navoiyning «Lison ut-tayr» dostonida ham ana shu san`at
asosida yaratilgan baytda raqamlar asosiy rol o`ynagan:
Men dog`i mingdo`n bo`rin aylay bayon,
So`zga birdo`n minggacha aylay ayon.
Xullas, badiiy san`atlar raqamlarni «tilga» kiritish, raqam vositasida
ifodalangan ramziy-majoziy ma`nolarni to`g`ri aniqlash va talqin etishda tajribada
sinalgan eng ishonchli usul bo`lgan. Shuning uchun ham mumtoz adabiyotimiz
vakillari ularning ko`pchiligini ilhom va mahorat bilan tatbiq qilganlar.
«O`n to`qqizinchii asrda raqamning falsafiy va ilohiy xususiyatlari haqida
ko`p olimlar qalam tebratganlar. Bir, ikki, uch va yetti raqamlarini muqaddas deb e`lon
qilganlar», - deydi A.I.Borodin. Chunki raqamlarga turli ma`no yuklash va
muqaddaslashtirish uzoq tarixga ega bo`lgan. Olimning yozishicha, «Aflotunchilar
raqamni muqaddaslashtirib, qaysidir raqamning xususiyati baxt, boshqa biriniki -
adolat, uchinchisiniki yaxshilik, deb hisoblashgan».
Mumtoz shoirlar she`riyatidagi raqam «silsilasi» tekshirilganda biz ham
ularda hayotiy, falsafiy ma`nolar bilan bir qatorda, diniy-ilohiy mazmunlar ham
singdirilganligiga ishonch hosil qilamiz. Lekin bularni ifodalashda har bir shoir poetik
g`oya va tasvir talablariga muvofiq tarzda badiiy san`atlarga murojaat qilgan. Shuning
uchun, o`z navbatida, poetik san`atlar raqamlar bag`rida yashiringan ma`no sir-asrori
bilan chuqur qiziqishga undaydi. 53

X U L O S A
Odam farzandlari aql-idroki, tafakkur va xayolotining muhim bir unsuri
sifatida raqamlar ham badiiy adabiyotdan o`ziga xos o`rin egallagan bo`lib, bu hodisa
uzoq tarixga ega. Shuning uchun xuddi o`zbek xalq og`zaki ijodiyotidagidek, mumtoz
adabiyotimizda ham bir qancha raqamlar faol qo`llanilgan. Shuni alohida qayd qilish
kerakki, raqam ramzlaridan foydalanish va ular orqali muayyan bir ma`noni ifodalash
muhim bir an`anaga aylangan hamda ijodkor mahoratini ma`lum ma`noda sinovdan
o`tkazgan desak, xato qilmagan bo`lamiz. Bunday an`ana nafaqat XII-XV asrlar
adabiyotida, balki undan keyingi davrda qalam tebratgan ijodkor tajribasida ham
davom ettirildi. Masalan, Muhammad Ro`zo Ogahiy o`z ruboiylaridan birida
raqamlarning shunday tizimini keltiradi:
O`n aql, to`qqiz sipeshru sakkiz jannat,
Ham yetti muniri axtaru ham olti jihat,
Ham besh hisu to`rt unsuru uch mavlad,
Ham ikki jahon bir senga aylar xizmat.
Ushbu misralarda birdan o`ngacha bo`lgan raqamlar zamiridagi ma`no-
mohiyat orqali shoir maqsadi yoritilgan. Sharq adabiyotida raqamdan foydalanish
tajribasi mifologiya, do`n, urf-odat, marosim va tasavvuf ta`limoti bilan bevosita
bog`liqdirki, biz o`z ishimizda masalani ana shu uyg`unlikka tayangan holda yoritishga
harakat qildik. Shuning uchun oddiy bir raqam zamirida yoki unga ramziy mazmun
singdirilganda u poetik timsolga o`xshab juda chuqur va xilma-xil haqiqatlarni
ifodalashga xizmat ettirilganligi ravshanlashadi. Shu ma`noda tasavvuf ta`limotiga
tayanishga alohida ehtiyoj sezilganligini ham ta`kidlab o`tish joiz.
Birinchidan, raqamlardan u yoki bu maqsadda foydalanish ijod tajribasidagi
jo`n yoki oddiy ishlardan emas, albatta. Chunki har qanday raqam asar matni tarkibida
aniq bir g`oyaviy, badiiy, ramziy vazifani bajarmasa, u o`zining mavjudligini to`la-tikis 54

oqlay olmaydi. Mumtoz adabiyot vakillari tomonidan qo`llanilgan raqamlar hamma
payt va hamma holatlarda ham yangi fikr yoki mazmun ifodasi uchun xizmat ettirilgan,
deb bo`lmaydi. Zero, adabiyotdagi an`anaviylik qonun-qoidalari va talablari mohiyat
e`tibori bilan raqamlarning an`anavo`ylashuviga sabab bo`lgan. Masalan, 1, 3, 5, 7
kabi raqamlar vositasida ilgari surilgan ramziy-majoziy haqiqatlar ifodasidagi yaqinlik
va o`xshashlikning boisi, bizningcha, ana shundadir.
Ikkinchidan, o`zbek mumtoz adabiyotida raqam magiyasi yoki «sehrli»
raqamlarga sig`inish hodisasi yorqin nazarga tashlanmasa-da, qadimgi ishonch va
tasavvurlardan ularni butunlay ajratib ham bo`lmasligini aniqladik
Uchinchidan, bir tariqatga mansub shoirlarning raqam zamiriga singdirgan
mazmun-mohiyati boshqa bir tariqat vakili bo`lgan shoir talqiniga mos kelmasligi
mumkin. Buni nazardan soqit etmaslikka tirishdik. Raqamlarni muqaddaslashtirish
jahondagi turli xalqlarda turli maqsadlarda amalga oshganidek, ularning ma`no
haqiqati va sirlari ham mazhab, tariqat va ta`limotlarning mafkuraviy qarashlaridan
kelib chiqib o`zgarib borgan. To`rt va yetti raqamlari zamiridagi ma`no-mohiyatni
o`rganish asnosida bunga amin bo;lishga o`rindik.
To`rtinchidan, badiiy ijodda raqam qo`llash, raqam yordamida fikr bayon
aylashdan ko`zlangan bosh maqsad olam orqali odam, odam vositasida olam sir-
asrorini ochish, komil insonga xos xususiyat va fazilatlarni ifodalash bo`lgan. Alisher
Navoiy ijodida qo`llangan yetti yoki to`qqiz ko`k, o`n sakkiz ming olam kabi
birikmalarni tekshirganganda, raqamlar zamiridagi ramz va majoz orqali komil inson
mohiyatini yoritishga qaratilgan fikr-mulohazalar bayon etilganligi ayon bo`ldi.
Beshinchidan, raqam ramzlari, ularning majoziy mohiyatini kashf etish,
shuningdek, badiiy ijodda ulardan samarali foydalanish raqamlar zamiriga singdirilgan
ilmiy zaminga ham asoslanilgan. Shu ma`noda raqamlarning xalqimiz tarixi, urf-
odatlari, an`analari bilan bog`liq jihatlari bilan birga, ularning ilmiy asoslari, fan qo`lga
kiro`tgan yutuqlardan ham foydalanilgan.
Oltinchidan, so`z qo`llash shoirdan qanchalik mahorat talab etsa, she`rda
raqamga murojaat qilish ham shunga yaqin malaka va mohirlikni talab qiladi. Chunki 55

har bir raqam o`ziga xos va yangi mazmundagi so`z goho ibora va ma`no qiymatiga
ega. Shuning uchun raqam sirtdan bir «belgi», son va miqdor birligi bo`lib ko`rinsa-da,
u she`rda ham g`oyaviy, ham estetik mukammallik va ta`sirchanlikka xizmat qiladi.
Mubolag`a, ruju`, istiora singari badiiy san`atlarda qo`llanilgan raqamlar bunga dalil
bo`lishi mumkin.
Yettinchidan, raqamlar vositasida obrazli fikr yuritish shoir mahoratini,
malakasini sinovdan o`tkazgan. Hatto bir-biriga zid bo`lmaydigan, qarama-qarshi
ma`no ifodalamaydigan raqamlar vositasida shunaqangi ajoyib tazodlar yaratilganki,
bu bevosita ijodkor fantaziyasining kuchliligidan dalolat beradi. Tajnis, tardi aks
san`atlari qo`llanilgan baytlardagi raqamlar ramziyligidan foydalanishda ham shunday
xulosaga kelish mumkin. 56

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. T.: Ma`naviyat,– –
2008. B.174.
–
2. Abdug`afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. Toshkent: Adabiyot va san`at
–
nashriyoti, 1979. 200 bet.
–
3. Abdug`afurov A. Buyuk beshlik saboqlari. Toshkent: Adabiyot va san`at
–
nashriyoti, 1995. - 184 bet.
4. Abdug`afurov A. qalb qa`ridagi qadriyatlar. Toshkent: Adabiyot va san`at
–
nashriyoti, 1998. - 216 bet.
5. Abdug`afurov A. Tira oyo`ni bila... // O`zbek tili va adabiyoti. 2001. 2-son.
– –
B. 22-25.
–
6. Adabiyot nazariyasi. II jildlik. 1-jild. Toshkent: Fan, 1978. 416 bet.
– –
7. Adabiyot nazariyasi. II jildlik. 2-jild. Toshkent: Fan, 1979. 448 bet.
– –
8. Alisher Navoiyning adabiy mahorati masalalari. Toshkent: Fan, 1993. 208
– –
bet.
9. Aristotel. Poetika. Toshkent: Adabiyot va san`at nashriyoti, 1980. 150 bet.
– –
10. Jahongirov /.A. O`zbek bolalar folklori. Toshkent: O`qituvchi, 1975. 122
– –
bet.
11. Jumaxo`ja N. Satrlar silsilasidagi sehr. Toshkent: O`qituvchi, 1996. 224
– –
bet.
12. Jo`rayev M., Xolmuhamedov K. Yetti iqlimdagi «yetto`lar». Toshkent: Fan,
–
1989. 68 bet.
–
13. Jo`rayev M. «Sehrli» raqamlar siri. Toshkent: O`zbekiston, 1990. - 112 bet.
–
14. Jo`rayev M. O`zbek xalq ertaklarida «sehrli» raqamlar. Toshkent: Fan, 1991.
–
- 162 bet.
15. Zokir Bashodir. Raqamlar faylasufi // Tafakkur. 2001. 4-son. B.72-77.
– – –
16. Zoshidov V. Ulug` shoir ijodo`ning qalbi. Toshkent: O`zbekiston, 1970.
– –
496 bet. 57

17. Ibrohimov A. XVII asr o`zbek adabiyotining asosiy xususiyatlari. Toshkent:–
Fan, 1981. 160 bet.
–
18. Isxoqov Y. Navoiyning ilk lirikasi. Toshkent: Fan, 1965. 135 bet.
– –
19. Isxoqov Y. Klassik adabiyot poetikasidan ma`lumotlar // O`zbek tili va
adabiyoti. 1970-1973 yo`lgi sonlari.
–
20. Isxoqov Y. Navoiy poetikasi. Toshkent: Fan, 1983. 168 bet.
– –
21. Karomatov Sh. qur`on va o`zbek adabiyoti. Toshkent: Fan, 1993. - 96 bet.
–
22. Komilov N. Najmiddin Kubro. Toshkent: A.qodiriy nomidagi xalq merosi
–
nashriyoti, 1995. - 32 bet.
23. Komilov N. Tasavvuf yoki komil inson axloqi. 1-kitob. Toshkent: Yozuvchi,
–
1996. - 272 bet.
24. Komilov N. Tasavvuf: tavhid asrori. 2-kitob. Toshkent: Adabiyot va san`at
–
nashriyoti, 1999. - 206 bet.
25. Mallayev N. Alisher Navoiy va xalq ijodiyoti. Toshkent: Adabiyot va san`at
–
nashriyoti, 1974. 333 bet.
–
26. Mallayev N. Navoiy ijodiyotining xalqchil nego`zi. Toshkent: O`qituvchi,
–
1980. 174 bet.
–
27. Masnaviydan taralgan nur // Muloqot. 2001. 3-son. B. 32-35.
– – –
28. Navoiy va adabiy ta`sir masalalari. Toshkent: Fan, 1968. 353 bet.
– –
29. Navoiy asarlari uchun lug`at. Toshkent: Adabiyot va san`at nashriyoti, 1971.
–
784 bet.
–
30. Navoiy va ijod saboqlari. Toshkent: Fan, 1981. 160 bet.
– –
31. Navoiyning ijod olami. Toshkent: Fan, 2001. 200 bet.
– –
32. Nosirov O. O`zbek adabiyotida g`azal. Toshkent: Adabiyot va san`at
–
nashriyoti, 1979. 134 bet.
–
33. Ochilov E. Ruboiy tarjimasida shakl va mazmun birligi: Filol. fanlari
nomzodi ... dis. Toshkent, 1994. 134 bet.
– –
34. Ochilov E. Darvesh komil inson timsoli // O`zbek tili va adabiyoti. 2000.
– – –
2-son. B. 3-8.
– 58

35. Ochilov E. Navoiy g`azallarida komil inson timsoli // O`zbek tili va adabiyoti. –
2001. 1-son. B. 7-14.
– – 59

Sotib olish