9-синф ўқувчиларининг умумий ва махсус қобилиятларини диагностика қилиш БМИ

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	446.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

9-синф ўқувчиларининг умумий ва махсус қобилиятларини диагностика қилиш БМИ

Купить

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ ТЕРМИЗ ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ПЕДАГОГИКА ФАКУЛЬТЕТИ ПСИХОЛОГИЯ КАФЕДРАСИ “ 9-СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИНИНГ УМУМИЙ ВА МАХСУС ҚОБИЛИЯТЛАРИНИ ДИАГНОСТИКА ҚИЛИШ ” мавзусидаги БИТИРУВ МАЛА КАВИЙ ИШИ : БАЖАРДИ Психология 4 таълим йўналиши битирувчи курс талабаси Муллаев . Р ________________ : ИЛМИЙ РАХБАР . / . доц в б Шарафутдинова Х. ____________ Битирув малакавий иши кафедрадан дастлабки ҳ имоядан . ___________ «_____» _________________ 2013 ўтди сонли баённомаси йил УМУМИЙ ҚОБИЛИЯТ МАХСУС ҚОБИЛИЯТ

– 2013Термиз КИРИШ. 1-БОБ. Қобилият педагогик-психологик муаммо сифатида. 1.1. Қобилиятнинг педагогик-психологик таҳлили. 1.2. Қобилиятнинг тузилиши ва уни ўрганиш муаммоси. 1.3. Умумий ва махсус қобилиятларнинг таълим фаолиятидаги роли. 2-БОБ. Умумий ва махсус қобилиятлар диагностикаси муаммолари. 2.1. Ўқувчиларнинг умумий қобилиятини “Дифференциал диагностик сўровнома” (ДДС) усулида ўрганиш. 2.2. Техник қобилият тести ва унинг диагностик имкониятлари. 2.3.. Ўқувчиларни касб-ҳунар коллежларига йўналтиришда амалиётчи психологнинг вазифалари. Хулоса ва тавсиялар Фойдаланилган адабиётлар рўйхати Илова 2 УМУМИЙ ҚОБИЛИЯТ МАХСУС ҚОБИЛИЯТ

КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотлар жамият равнақи учун қўйилаётган энг муҳим қадам саналади. Бу эса инсонга ва унинг манфаатларига доир муаммоларни кенг кўламда тадқиқ этишни талаб этади. Республикамизнинг жаҳон ҳамжамиятига қўшилиши, халқимизнинг ривожланган мамлакатлар билан тенг ҳуқуқли муносабат ўрнатиши ақлан ва жисмонан етук кишиларни тарбиялаш заруратини вужудга келтирмоқда. Бугунги кун тараққиёти, фан ва техника ютуқлари ёш авлодни жаҳон талаблари даражасида интеллектуал салохиятга эга бўлишини, юқори савияда мустақил фикрлашларини ҳамда тинимсиз ижодий фаолият билан шуғулланишларини тақозо этмоқда. Мамлакатда жорий этилган узлуксиз таълим тизимида олиб борилаётган ижобий ишлар йўналиши Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов асарларид

Узлуксиз таълимда таълим олувчиларнинг умумий ва махсус қобилиятларини юзага чиқариш келгусида ёшларнинг касбга йўналтириш, тўғри касб танлиши ва танлаган касбида юксак муваффақиятларга эришишининг гарови хисобланиб, ёшларнинг мустақил таълим олиши ва ўз устида ишлашлари учун имкон яратади. Бу эса умумий ва махсус қобилиятларни аниқлаш ва ривожлантиришнинг махсус диагностик воситалари ва янги педагогик технологиялардан унумли фойдаланишни талаб этади. Таълим жараёнида умумий ва махсус қобилиятларини ривожлантириш учун ўзига хос таълим методларини жорий этиш, оқилона йўллар орқали муаммоларни ечишга ўргатиш, мустақил фикрлашга ва ижодий изланишлар олиб боришга тайёрлаш лозим. Ана шу каби омилларни хисобга олган холда таълимнинг турли босқичиларида психологик хизмат жорий этилган. Бундан кў

2. Умумий ва махсус қобилиятларни диагностика қилувчи психологик воситаларни ўрганиш ва модификация қилиш бу жараённи амалга ошириш учун хизмат қилиши мумкин. Битирув малакавий ишининг вазифалари. Тадқиқот ишининг мақсадига эришиш ва илгари сурилган илмий фаразни асослаш мақсадида ишни тизимли амалга ошириш учун қуйидаги вазифалар белгиланди: - тадқиқот мавзусига оид адабиётларни таҳлилниамалга ошириш; - тадқиқот методикаларини танлаш ва асослаш; - “Техник қобилият тести” ни 9-синф ўқувчиларида қўллаш; - “Қисқа танлов тести” ни тажрибада қўллаш - тадқиқот натижаларининг статистик таҳлилини амалга ошириш; - таълим жараёнида умумий ва махсус қобилиятларни ўрганиш ва унинг аҳамиятини кўрсатиб берувчи илмий ва амалий тавсияларни ишлаб чиқиш. Битирув малакавий ишда қўлланилган методикалар. 1. К

- Умумий ва махсус ақлий қобилиятларни рўёбга чиқаришга мўлжалланган коррекцион машғулотлар дастури ишлаб чиқилди ва амалда қўлланилди. Битирув малакавий ишининг назарий аҳамияти. Тадқиқот ишида қобилият муаммосининг назарий таҳлилида умумий ва махсус қобилиятлар тўғрисидаги фикрлар юзасидан тўпланган материаллар умумий психология, дифференциал психология, ёш даврлар психологияси соҳаларини назарий жиҳатдан бойитишга хизмат қилади. Битирув малакавий ишининг амалий аҳамияти. Ишда қўлланилган “Техник қобилият тести”, “Қисқа танлов тести” методикалари амалиётчи психологларнинг 9-синф ўқувчиларини касбга йўналтириш бўйича фаолиятларига татбиқ этилиши мумкин. Битирув малакавий ишининг тузилиши. Ушбу БМ иши кириш, икки боб олти параграф, хулоса ва тавсиялар, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ҳамд

1-БОБ. ҚОБИЛИЯТ ПЕДАГОГИК-ПСИХОЛОГИК МУАММО СИФАТИДА 1.1. Қобилият муаммосининг педагогик-психологик таҳлили Қобилият шахснинг муҳим инвидуал психологик хусусияти бўлиб, унинг ҳаётий тажрибаларни ўзлаштириш ва жамиятнинг тараққий этишида роли беқиёсдир. Психолог олимлардан С.Л.Рубинштейн, Б.М.Теплов, А.Б.Брушлинский, А.Н.Леонтьев, Б.Г.Ананев, В.И.Криенко, К.К.Платонов, В.А.Крутецкий ва бошқалар қобилият муаммосини чуқур тадқиқ этиб, унинг хилма-хил жиҳатлари ҳақида фикрларни баён этганлар. Рус психологи Б.М.Теплов ва унинг шогирдлари қобилиятлари энг аввало кишилар ўртасидаги индивидуал психологик фарқ сифатида тадқиқ этадилар. 1. Қобилият деганда кишиларнинг бир-бирларидан фарқ қиладиган индивидуал психологик хусусиятлари тушунилади.Барча кишиларга хос бўлган хусусият ва муносабатларни ҳе

2. Қобилият деганда ҳар қандай индивидуал психологик хусусиятлар эмас, балки бир ёки бир неча фаолиятни муваффақиятли амалга оширишга ёрдам берувчи индивидуал психологик хусусиятлар йиғиндиси тушунилади. 3. Қобилият тушунчаси кишида шаклланган билим, кўникма ва малакаларни англатмайди. Б.М.Теплов қобилиятлар деганда маълум фаолиятни муваффақиятли бажаришга алоқадор бўлган индивидуал психологик хусусиятларни тушуниб, фаолиятни муваффақиятли бажариш алоҳида қобилият эмас, балки шу шахсни ҳарактерловчи ранг-баранг хусусият бирикмаси билангина амалга оширилиши масаласини қўяди.Унинг фикрича бу алоҳида қобилият нафақат биргаликда мавжуд ва бир-бирига боғлиқ бўлади, балки уларнинг ҳар бири ўзгариши, сифат жиҳатидан алоҳида ҳарактер касб этиши мумкин.Бу эса алоҳида қбилиятнинг миқдори ва даражаси

Машҳур психолог А.Н.Леонтьев қобилият муаммосини ўзига хос тарзда талқин қилган. А.Н.Леонтьев қобилият муаммосига тааллуқли ишларида қобилиятнинг ривожланишида ижтиомий шароит таълим ва тарбиянинг ҳал қилувчи роли ҳақиди тўхталади. Юксак қобилиятга эга бўлган кишилар ўтмишда ҳам, ҳозирги кунда ҳам қадрланиб келинган ва уларнинг фаолиятига алоҳида эътибор қаратилган. Маълумки, ҳар бир инсон ёшлигидангоқ ўзига хос, такрорланмас индивидуал психологик хусусиятларга эга бўлган ҳолда вояга етади. Кишилар ёшлигиданоқ ақли, зеҳни, уддабуронлиги, ишга қобилиятлилиги билан ажралиб турадилар. Айнан шу қобилият туфайли инсоният ижтимоий тараққиётнинг юксак даражасига эришади. Шу туфайли жамиятнинг ҳар бир аъзоси давлатимиз тараққиёти учун ўз улушини қўша олиш даражасига эришмоғи зарур. Шундагина жамия

Малакалар кўникма ва билимларга нисбатан кишининг қобилиятлари қандайдир имконият сифатида намоён бўлади. Тупроққа ташланган дон ана шу дондан униб чиқиши мумкин бўлган бошоққа нисбатан атиги имконият бўлиб хисоблангани сингари кишининг қобилияти бу билимлар ва кўникмларни эгаллаш учун имконият хисобланади халос. Қобилиятлар фақат фаолиятда, шунда ҳам фақат ана шу қобилиятларсиз амалга оширилиши мумкин бўлмаган фаолиятдагина намоён бўлади. Қобилиятлар билим, малака ва кўникмаларнинг ўзида кўринмайди, балки уларни эгаллаш динамикасида намоён бўлади, яъни, бошқача қилиб айтганда, мазкур фаолият учун муҳим бўлган билимлар ва кўникмаларни эгаллаш жараёни турли тенг шароитларда қанчалик тез, чуқур, осон ва мустаҳкам амалга оширилишида намоён бўлади. Худди ана шу ўринда юзага чиқадиган фарқлар б

Психологияда қ обилиятларни миқдор жиҳатдан ўлчаш муаммоси узоқ тарихга эгадир. XIX асрнинг охири ва XX асрнинг бошларида қатор психологлар (Кеттел, Термен, Спирмен ва бошқалар) оммавий ихтисослар учун касб танлашни амалга ошириш зарурияти билан боғлик бўлган талаблар таъсири остида таълим олаётганларнинг қобилиятини аниклашни таклиф қилиб чикдилар. Ўша пайтларда қобилиятларни ўлчаш усули сифатида ақлий истеъдод тестларидан фойдаланилди. Ақлий истеъдод тестлари мазмун жиҳатдан қатор саволлар ва масалалардан ташкил топгандир. Уларни ечиш муваффақияти (сарфланган вақтни хисобга олиб) балл ёки очколар йиғиндиси билан хисобланади. Масалан, ўн бир ёшлик болаларнинг ақлий қобилиятларини аниқлаш учун инглиз мактабларида қуйидагича тест қўлланилган: «Петр Жеймсга караганда баландрок, Эдвард Петрда

таъминловчи сезги органлари - кўз, қулоқ, бурун, тери кабиларнинг хусусиятларидан келиб чиқса (булар наслий ота - онадан генетик тарзда ўтади), ижтимоий лаёқат - бола туғилиши билан уни ўраган муҳит, мулоқот услублари, сўзлашиш маданияти, қобилиятни ривожлантириш учун зарур шарт - шароитлар (улар ота - она томонидан яратилади)дир. Лаёқатлилик белгиси - бу ўша индивидга алоқадор бўлиб, у бу иккала лаёқат муҳитини тайёрича қабул қилади. Қобилиятсизлик ва интеллектнинг пастлиги сабабларидан ҳам бири шуки, ана шу икки хил лаёқат ўртасида тафовут бўлиши мумкин. Масалан, гениал рассом оиласида бола туғилди дейлик. Унда рассомчилик учун туғма, генетик белгилар отаси томонидан берилган дейлик. Лекин боланинг онаси фарзандининг ҳам рассом бўлишини хоҳламаслиги, ўзига ўҳшаш қўшиқчи бўлишини хоҳлаши

нимага унинг қобилияти борлигини ўз вақтида тўғри аниқлай олишмагани сабаб у бир умр шу тоифага кириб қолади. Шунинг учун ҳам ҳар бир онгли инсон ўзидаги қобилият ва зеҳнни илк ёшликдан билиб, ўша ўзи яхши кўрган, “юраги чопган” иш билан шуғулланса, ва ундан қониқиш олиб, қобилиятини ўстиришга имконият топиб, ютуқларга эришса, биз уни иқтидорли деймиз. Иқтидорли инсонда истеъдод соҳиби бўлиш имконияти бор, зеро истеъдод - ҳар томонлама ривожланган, ниҳоятда кучли ва такрорланмас қобилиятдир. У тинимсиз меҳнат, ўз қобилиятини такомиллаштириб бориш йўлида барча қийинчиликларни енгиш ва иродаси, бутун имкониятларини сафарбар қилиш натижасида қўлга киритилади. 13 Иқтидор - инсоннинг ўз хатти - ҳаракатлари, билимлари, имкониятлари, малакаларига нисбатан субъектив муносабатидир. Иқтидорли одам г

1.2. Қобилиятнинг тузилиши ва уни ўрганиш муаммоси Қобилият сифатида намоён бўладиган фазилатлар йиғиндисининг тузилиши оқибат натижада конкрет фаолият талаблари билан белгиланади ва фаолиятнинг хар хил турлари учун турлича бўлади. Масалан, адабий қобилиятларнинг тузилиши эстетик туйғуларнинг юксак тараккий этган даражасини, хотирада ёрқин кўргазмали образлар мавжудлигини, тил хиссини, бой фантазияни, одамлар психологиясига нисбатан зқр қизиқишни, ўз-ўзини ифодалаш эхтиёжини ва шу кабиларни тақоза қилади. Мусиқий, педагогик, конструкторлик, тиббий қобилиятлар ва жуда кўп қобилиятлар тузилиши ўзига хос характерга эгадир. Конкрет қобилиятлар тузилишини ташкил этадиган шахс хислатлари ва хусусиятлари орасида баъзи бирлари етакчи ўринни эгалласа, баъзи бирлари ёрдамчи ролни ўйнайдилар. Жумлада

Ҳар бир қобилият ўзининг тизимига эга. Масалан, математик қобилиятни оладиган бўлсак, унинг таркибига умумлаштириш малакалари, ақлий жараёнларнинг эгилувчанлиги, мавҳум тафаккур қила олиш каби қатор хусусиятлар киради. Адабий қобилиятларга улардан фарқли, ижодий ҳаёл ва тафаккур, хотирадаги ёрқин ва кўргазмали образлар, эстетик хислар, тилни мукаммал билишга лаёқат; педагогик қобилиятларга эса - педагогик одоб, кузатувчанлик, болаларни севиш, билимларни ўзгаларга беришга эҳтиёж каби қатор индивидуал хоссалар киради. Ҳудди шунга ўҳшаш қолган барча қобилиятларни ҳам зарур сифатлар тизимида таҳлил қилиш мумкин ва бу катта тарбиявий аҳамиятга эга бўлади. Ҳар турли қобилиятларнинг конкрет психологик характеристикасини ўрганар эканмиз, биз бу қобилиятларда биргина эмас, балки жуда кўп турдаги 15

фаолият талабларига жавоб берадиган умумийрок фазилатларни ва бундан ташқари ушбу фаолиятнинг бир мунча торроқ доираларга жавоб берадиган махсус фазилатларни ажратишимиз мумкин. Айрим кишиларда бу умумий фазилатлар ёрқин ифодаланади. Масалан, Ибн Сино ҳам врач, ҳам ёзувчи, ҳам мусиқачи, ҳам математик ва хокозо қобилиятларга эга бўлган. Хамза Хакимзода Ниёзий ҳам драматург, шоир, композитор, педагог, жамоат арбоби бўлган. Айрим кишиларда эса фазилатлар кўпрок бир фаолиятга тегишли булади. Масалан, рассомликка, композиторликка, наққошликка қобилият ва хокозо. Қобилиятлар тараққиётининг юксак босқичи истеъдод деб айтилади. Истеъдод бу кишига қандайдир мураккаб меҳнат фаолиятини муваффақиятли, мустақил ва оргинал тарзда бажариш имконини берадиган қобилиятлар мажмуасидир. Қобилиятлар каби истеъ

бўлишига қарамасдан, белгилаб бўлмайди. Қобилиятлар ва истеъдоднинг табиий шарт–шароитлари. Шахснинг барча индивидуал психологик хусусиятлари каби қобилиятлар унга қандайдир табиат томонидан туғма равишда, тайёр холда берилмайди, балки ҳаёт ва фаолият жараёнида таркиб топади. Киши дунёга хеч қандай психик хусусиятларсиз, фақат уларни орттиришга қаратилган умумий имкониятлар билан келади, холос. Ҳозирги пайтда истеъдод нишоналарини миянинг ва сезги органларининг микроструктураси билан боғлайдиган назария энг махсулдор хисобланади. Мия хўжайраларини чуқур ўрганиш истеъдодли кишининг нерв тўқималарини кўрсатадиган морфологик ва функционал хусусиятларида фарқ борлигини аниқлаш имкониятидадир деб тахмин қилиш мумкин. Шунингдек, истеъдод нишоналарини нерв жараёнларининг айрим дифференциал хусуси

қуроли, тил, санъат асарлари ва шу кабилар билан амалга ошади. Киши ўзида муайян фаолиятга қобилият бор ёки йўклигини сезиш ёки сезмаслмигини билдирадиган омил таълим методикаси хисобланади. Таълим методикаси қаерда ожиз бўлса, ўша ерда қобилиятларнинг тугма эканлиги хақидаги гаплар пайдо бўлади. Ўз-ўзидан маълумки, методика доим такомиллашиб боради, бу эса «туғма қобилиятлар» доирасини торайиб боришига олиб келади. Қобилиятлар ва истеъдодларни шакллантириш муаммоси катта ижтимоий ва давлат аҳамиятига эга бўлган масаладир. Инсон қобилиятларини ривожлантиришнинг муҳим омиллари – барқарор махсус қизиқишлардан иборат. Махсус қизиқишлар – бу инсоният фаолиятининг қандайдир соҳа мазмунига бўлган қизиқишлари бўлиб, бу қизиқишлар ана шу турдаги фаолият билан касб тариқасида шуғулланиш мойиллигига

бўлишини хоҳлайди, “Мен ақллиман” демаса-да, қилган барча ишлари, гапирган гапи, юритган мулоҳазаси билан айнан шу сифат билан одамлар уни мақташларини хоҳлайди. “Ақлсиз, нодон” деган сифат эса ҳар қандай одамни, хаттоки, ёш болани ҳам ҳафа қилади. Яна шу нарса характерлики, айниқса, бизнинг шарқ халқларида бирор кимсага нисбатан “ўта ақлли” ёки “ўта нодон” иборалари ҳам ишлатилмайди, биз бу хусусиятларни ўртача таснифлар доирасида ишлатамиз: “Фалончининг ўғли анчагина ақлли бўлибди, наригининг фарзанди эса бироз нодон бўлиб, ота - онасини куйдираётган эмиш” деган иборалар аслида “ақллилик” категорияси инсоннинг юрагига яқин энг нозик сифатларига алоқадорлигини билдиради. Илм-фандаги анъаналар шундайки, ақл ва идрок масаласи, одамнинг интеллектига боғлиқ сифатлар жуда кўплаб тадқиқотлар об

алоқадор тушунча сифатида қаралган ва унинг аҳамияти шундаки, у борлиқни ва бўладиган ходисаларни олдиндан башорат қилишга имкон беради. “Интеллект” сўзининг луғавий маъносини таҳлил қилганимизда лотинча сўз - intellectus - тушуниш, билиш ва intellectum - ақл сўзлари негизидан пайдо бўлган тушунча бўлиб, у ақл - идрокнинг шундай бўлагики, уни ўлчаб, ўзгартириб, ривожлантириб бўлади. Бу - интеллект ва у билан боғлиқ қобилиятлар ижтимоий характерга эга эканлигидан дарак беради. Дарҳақиқат, қобилиятлар ва интеллектга бевосита ташқи муҳит, ундаги инсоний муносабатлар, яшаш даври таъсир кўрсатади. Буни биз бугунги кунимиз мисолида ҳам кўриб, ҳис қилиб турибмиз. Янги авлод вакиллари - келажагини ХХ1 аср билан боғлаган ўғил-қизларнинг интеллект даражаси уларнинг ота - боболариникидан анча юқори.

1.3. Умумий ва махсус қобилиятларнинг таълим фаолиятидаги роли Шахс эгаллаши шарт ҳисобланган фаолият, у хоҳ таълим, хоҳ меҳнат, хоҳ ўйин, хоҳ спорт бўлишидан қатъий назар, унинг билиш жараёнларига, ақлий ҳислатларига, сенсаматор соҳасига , ҳарактереологик хусусиятларига муайян талаблар қўяди ва уларнинг ҳамкорликдаги саъи-ҳаракатлари туфайли мувафаққиятларга эришилади. Психологик маълумотларга қараганда, инсондаги юксак кўрсаткичга эришган сифат ҳарчанд устиворликка эга бўлмасин, у талабларни қондириш имкониятига эга бўлмайди. Айрим холларда алоҳида намоён бўлган психик хусусият (ҳислат) фаолиятининг юксак маҳсулдорлиги ва самарадорлигини таъминлаш қурбига эга, у қобилиятлар уддалай оладиган имконият билан баб-баравар куч қувват тариқасида вужудга келади, деган фараз ўзини оқламайди. Шуни

қобилиятлар тузилиши махсус хусусиятга эга бўлиб, касбий аҳамият касб этиши мумкин. Яққол қобилиятлар тузилишини ташкил қилувчи шахснинг ҳислатлари, фазилатлари орасида маълум туркуми етакчилик, устуворлик қилса, айримлари ёрдамчилик вазифасини бажаради. Маълумки, педагогик қобилиятлар тузилишида етакчи ҳислатлар сифатида педагогик одоб(такт), болаларни севиш, ўқувчилар жамоасини ташкил қилиш ва уни бошқариш, кузатувчанлик, талабчанлик, билимларга чанқоқлик, билимларни узатишга ўқувчанлик ва шунга ўхшашлар тан олинади. Ўқитувчилик қобилиятининг ёрдамчи(қўшимча) фазилатларига қуйидагилар киради- артистлик, нутқий қобилият, диққатни тақсимлаш, академик қобилиятлар ва ҳоказо. Педагогик қобилиятларнинг етакчи(асосий) ва ёрдамчи (қўшимча) таркиблари, жабҳалари таълим жараёни мувафаққиятини таъм

томонидан “сигналларнинг сигнали”деб номланган эди. Ушбу типологияни осонроқ қилиб қуйидагича тушунтириш мумкин: 1) Шахс психик фаолиятида биринчи сигналлар системасининг сигналлари нисбатан устунлик қилса, бу инсон “бадиий” типга таълуқлидир; 2) Мабодо “сигналларнинг сигнали” нисбатан устувор бўлса- бу шахс «фикрловчи типга» муносибдир; 3) Агарда ҳар иккала сигналлар аралашиб кетган бўлса (бирортасининг устунлиги сезилмаса) - бу инсон “ўрта типга” мансуб одамдир; Типологиянинг ўзига хос томонлари кискача ифодалаганда ёки тавсиф қилинганида куйидагилар намоён бўлади: 1. “Бадиий тип” учун бевосита у таассуротлар, шонли тасаввур, ёркин идрок, ҳис-туйгулар (эмоциялар) натижасида вужудга келадиган образларнинг ёркинлигига хосдир. 2. “Фикрловчи тип” учун масхумларнинг, мантикий тизилмаларнинг,

В.А.Крутецкий аклий фаолиятнинг хусусиятлари бўлган математик қобилиятлар хакида гапириб, аввало ўқитувчилар уртасида бир мунча таркалган янглиш фикр хакида тухталиб утади. Биринчидан, математик қобилиятлар даставвал тез ва аниқ ҳисоблаш қобилияти чинаккам математик қобилиятларни таркиб топтириш билан ҳамма вақт ҳам боглик бўлавермайди. Иккинчидан, математикага қобилиятли бўлган ўқувчилар формулалар, ракамлар ва сонларни эслаб колиш учун жуда яхши хотирага эга бўладилар, деб ҳисобланади. В.А.Крутецкий бўйича математик фаолиятни муваффақиятли амалга оширишни таъмиловчи омиллар Математикага актив ва ижобий муносабат, у билан шугулланишга лаёкат, юкори даражадаги ҳиссий қизиқиш Фаолиятни бажариш вақтида уни мувафаккиятли бажаришга ёрдам берувчи психологик холатлар Белгиланган сохада маълум би

Бирок математикадаги куп микдордаги ракамлар, фактлар, сонлар, формулаларни тез ва мустахкам эсда олиб колиш қобилиятига анча кам асосланган. В.А.Крутецкий математикага бўлган қобилиятлар, математик масалаларни идрок қилиш ҳарактерига таъсир кўрсатишини айтади. Қобилиятли ўқувчилар масалани идрок қилар эканлар, масалани муайян типи учун муҳим бўлган кўрсаткичларни ва муайян типи учун муҳим бўлмаган, конкрет вариант учун муҳим бўлган микдорларни дархол ажрата оладилар. Қобилиятли ўқувчиларнинг (математик фаолият жараёнидаги) тафаккури: а) тез ва кенг умумлаштириш билан ; б) тугал хулоса чикаришлар тенденцияси билан; в) фикрлаш жараёнларининг ҳаракатланганлиги, масалаларни ечишга ёндашишдаги нуктаи назарнинг хилма-хиллиги, бир аклий фаолиятдан иккинчисига осон ва эркин утиш билан; г)масалани

ракамларни, сонларни эсда олиб колишга келганда шуни айтиш керакки, у математик қобилиятларга нисбатан бетарфдир. Бундай ўқувчилар яхши ривожланган фазовий тасаввурлари билан фарқ қиладилар. Бирок бир канча масалаларнит ечиш вақтида улар кургазмали образларга таянмасликлари мумкин. Улар учун мантикийлик кайсидир маънода “образлилик” урнини эгаллайди, улар абстракт схемалар билан иш кўрган вақтларида кийинчиликларга дуч келмайдилар. (В.А.Крутецкий. Основы педагогической психологии.Тошкент.1986. 240-бет) Махсус қобилиятларнинг яна бир тури бадиий туридир. Шахснинг бадиий қобилияти унинг тилга, адабиётга, ижод қилишга нисбатан қобилиятларида ифодаланади. Мактаб ўқувчиларининг адабий қобилиятини текшириш шуни кўрсатадики, ўқувчиларнинг қобилиятлилари қобилиятсизларидан, В.П.Ягункованинг маълум

учинчи синфларнинг 115 нафар ўқувчиси танлаб олинди. Уларга М.А.Шолоховнинг “Инсон тақдири”асари бўйича иншо ёзиш таклиф қилинди. Улар бу асарни уйларида укиб келиб, сунг иншони синфда эксприментатор ёки унинг ассистенти хўзурида ёзадилар. Иншо мавзулари 4 гуруҳга ажратилди. Биринчи гуруҳга (28киши) бадиий типдаги иншолар танлаб олинди. Бу типдаги ўқувчилар асарда тасвирланган вокеаларни жуда равшан ва эмоционал ифодалай оладилар.Иккинчи гуруҳ ўқувчиларида (18киши) адабий-танқидий типдаги иншо утказилди. Бундай иншоларда асар мантикий анализ қилиниб, унга бахо берилган. Учинчи гуруҳ (36киши) ўртача типга киради. Улар ўз иншоларида ҳар иккала типни ҳам қўшиб олиб, борадилар, лекин бу иншоларда бадиий жиҳат бўшроқ. Тўртинчи гуруҳ ўқувчиларига (33киши) содда такрорловчи типдаги иншолар кирити

2-БОБ. УМУМИЙ ВА МАХСУС ҚОБИЛИЯТЛАР ДИАГНОСТИКАСИ МУАММОЛАРИ 2.1. Ўқувчиларнинг умумий қобилиятини “Дифференциал диагностик сўровнома” (ДДС) усулида ўрганиш Амалий психологиянинг бугунги кундаги энг муҳим ва долзарб вазифаларидан бири лаёқат куртакларини илк ёшликдан аниқлаш, интеллект даражасига кўра шахс қобилиятлари йўналишини очиб беришдир. Шунинг учун ҳам ҳозирда кўплаб интеллект тестлари ва қобилиятларни диагностика қилиш усуллари ишлаб чиқилган ва улар муваффақиятли тарзда амалиётда қўлланмоқда. Таъкидлаб ўтганимиздек, қобилиятларни ўлчаш муаммоси Х1Х асрнинг охири - ХХ асрнинг бошларига келиб изчил ҳал қилина бошланди. Хорижда бундай ишлар Спирмен, Бине, Айзенк ва бошқалар томонидан ўрганилди. Улар қобилиятлар ва иқтидорни ўрганиш учун махсус тастлардан фойдаландилар. Бу тестларнин

2.1.1-жадвал Касблар уларнинг йўналтирилган соҳасига кўра 5 тоифага бўлинади: П(Т) - табиат (ўсимлик, ҳайвонлар, микро - огранизмлар) Т - техника (машина, материаллар, энергиянинг турлари) Ч(О)- одам (одамлар гуруҳи, жамоалар З(Б)- белгилар (турли маълумотлар, белгили символлар) Х (С)- бадиий, ижодий образлар (тасвирий санъат, мусиқа). Сўровнома шу турли касбларга мойилликни аниқлайди. Унга 20 жуфт саволлар киритилган бўлиб, текширилувчи махсус жавоб варақасида қай даражада у ёки бу машғулот тури билан шуғулланишга мойиллигини белгилаши керак. Чунончи, ўша иш унга жуда ёқса, 3 та “плюс”, умуман ёқса - 2 та ва сал ёқса - 1 та плюс қўяди. Ёқмаса, мос ҳолда 3 та, 2 та ва 1 та “минус” белгиси қўйиши керак. Қуйида биз сизга шу сўровномани келтирамиз. 2.1. 2-жадвал Дифференциал - диагностик сўро

парвариш қилиш 6б ўртоқлар, кичик ёшлиларни машқ қилдириш 7а расм ва тасвирлардан нусха кўчириш(ёки мусиқа асбобини тузатиш) ёки 7б Юк кўратувчи воситани (кран, трактор, тепловоз) бошқариш 8а Одамларга зарур маълумот етказиш (маълумотлар бюроси, экскурсияда) ёки 8б кўргазма, витриналарни жиҳозлаш, пьеса ёки концертлар тайёрлаш 9а нарсалар, махсулотлар, (кийим, техника) уйларни таъмирлаш ёки 9б матн, жадвал, расмдаги хатоларни тўғрилаш 10 ҳайвонларни даъволаш ёки 10б қисоб-китоблар қилиш 11 Экинларнинг янги навини яратиш ёки 11б янги саноат маҳсулотларини лойиҳалаш, конструкция қилиш 12 одамлар ўртасидаги бахс, тортишувларда қатнашиш, уларни ишонтириш, тушунтириш ёки 12б чизмалар, схема ва жадвалларни таҳлил қилиш (текшириш, аниқлаш, тўғрилаш) 13 бадиий ҳаваскорлик тўгараги ишида қатнашиш ё

қўйиш 17 буюмлар ёки деворларни бўяш, расмлар солиш ёки 17б биноларни монтаж қилиш, машина ҳамда ускуналарни йиғиш 18 тенгқурлар ёки кичик болалар билан походлар уюштириш ёки 18б саҳнада ўйнаш, концертларда иштирок этиш 19 чертежга қараб машина, кийимларни тайёрлаш, уй қуриш ёки 19б чизмачилик, чертежлар, хариталардан нусха кўчириш 20 ўсимликлар, боғ ва ўрмон хашоратларига қарши курашиш ёки 20б клавишли машиналарда ишлаш(ёзув машинкаси, телетайп, терув машинаси) Ушбу сўровномага жавоб варақаси ҳам илова қилинади. 2.1.3-жадвал ДДС нинг жавоб варақаси П Т Ч З Х П Т Ч З Х 1а 1б 2а 2б 3а 11а 11б 12а 12б 13а 3б 4а 4б 5а 5б 13б 14а 14б 15а 15б 6а 6б 7а 16а 16б 17а 7б 8а 8б 17б 18а 18б 9а 9б 19а 19б 10а 10б 2оа 20б Юқорида тавсия этилган сўровнома аслида шахснинг у ёки бу машғулотлар турига қизиқ

берадиган методикалар жуда кўп. Фақат уларни тўғри танлаб, модификация қилган холда қўллаш яхши самара беради. Демоқчимизки, бир ёки икки методика билан ўқувчилар қобилиятини ўганиш билан чегараланмаслик лозим. Шу туфайли биз битирув малакавий иш бўйича олиб борган амалий тадқиқотларимизда ўқувчиларнинг умумий ва махсус қобилиятларини ўрганиш учун махсус методикаларни танладик. 2.2. “Техник қобилият тести” ва “Қисқа танлов тести” методикаларининг диагностик имкониятлари Психологияда шундай махсус методикалар мавжудки, улардан шахснинг аниқ сохаларга нисбатан қобилиятларининг даражаси тўғрисида аниқ малумот олиш мумкин. Бизнинг тадқиқотимизда қўлланилган “Техник қобилиятни аниқлаш усули” методикаси айнан ана шундай методикалар сарасига киритилади. Рус психологлари томонидан ишлаб чиқилган в

Қуйида “Техник қобилиятни аниқлаш усули” тести топшириқларидан намуналар келтирамиз. 1. Самолётлардан қайси бири ўнг томонга бурилмоқда? 2. Шестерналардан қайси бири 1 дақиқада энг кўп айланади? 3. Араваларнинг қайси бири тепалиеда ағдарилиши эҳтимоли бор? 4. Қайси ғилдирак рельсга оғирроқ ботади? 33

5. Нарвонлардан қайси бири ҳавфсизроқ? 6. Ғилдиракдаги қайси доғлар тезроқ айланади? 7. Зиналардан қайси бири хонада камроқ жойни эгаллайди? 34

8. Қайси киши оғирроқ юк кўтариши мумкин? 9. Агар икки киши ядрони белгиланган йўналишда силжитса у қайси томонга юмалаши мумкин? ии 10. Буюмларнинг қайси бири оғирроқ материалдан ясалган? 35

11. Қайси киши оғирроқ юк кўтаряпти? 12. Деворлардан қайси бири қишда иссиқликни яхши ушлаб туради? 36

“Техник қобилият тести” бўйича тадқиқотларимизни Термиз шаҳар 7- умумий ўрта таълим мактабининг 9-синф ўқувчиларидан 50 нафарида олиб бордик ва ўзига хос натижаларни қўлга киритдик. Синалувчиларнинг тест бўйича натижаларини баҳолашда ҳар бир тўғри жавобга бир баллдан баҳо берилди. Натижаларни баҳолашда қуйидаги мезонга асосландик: 1. 50-60 баллар Техник қобилияти юқори даражада. 2. 40-49 баллар Техник қобилияти ўртачадан юқори даражада 3. 25-39 баллар Техник қобилияти ўртача даражада 4. 16-24 баллар Техник қобилияти ўртачадан паст даражада 5. 15 ва ундан кам балл Техник қобилияти паст даражада 2.2.1 жадвал Синалувчиларнинг техник қобилият тести бўйича кўрсаткичлари. 37

№ Синалувчи Тўпланган балл Техник қобилият дара жаси юқори ў ртадан юқори ўртача ў ртадан паст паст 1 А.Ф. 210 + 2 А.С. 152 + 3 А.Ж. 150 + 4 А. Х. 243 + 5 Б. Ф. 206 + 6 Б. О. 215 + 7 Б. Ҳ. 235 + 8 Б. А. 219 + 9 Ё. И. 216 + 10 Ж. А. 200 + 11 Ж. И. 242 + 12 З. Н. 143 + 13 Й. Б. 236 + 14 Й. Ф. 214 + 15 Й. Э. 220 + 16 Қ.Ж. 138 + 17 К. Б. 243 + 18 Л. Ж. 200 + 19 М. Қ. 182 + 20 М. С. 224 + 21 М. О. 216 + 22 Н.К. 142 + 23 Н. А. 254 + 24 Н. Б. 247 + 25 О. И. 194 + 26 О.У. 180 + 27 П. З. 250 + 28 П. П. 255 + 29 Р. Р. 114 + 30 Р. К. 124 + 31 Р.С. 220 + 32 Р.Ғ. 192 + 33 С. Ш. 166 + 34 С. Т. 143 + 35 У. А. 200 + 36 Ў. Б. 220 + 37 Х.А. 132 + 38 Х. Х. 150 + 39 Х. Ф. 224 + 40 Х. О. 192 + 41 Х. Т. 228 + 42 Ҳ. Р. 145 + 43 Х. У. 134 + 44 Ч.И. 216 + 45 Ч.О. 134 + 46 Ш. А. 152 + 47 Ш. А. 216 +38

Энди жадвалдаги маьлумотларни гистаграмма шаклда кўргазмали холда ифодалаймиз. 0510152025303540 Юқори Ўртадан юқори Ўрача Ўртадан паст Паст Те хник қобилият Тадқиқотимизда қўлланилган навбатдаги методика ҚТТ эди. Қисқа танлов тести умумий ақлий қобилият тестлари қаторига киритилган бўлиб, “умумий қобилият” ларнинг қуйидаги интеграл кўрсатгичларини аниқлашга мўлжалланган. - Материални умумлаштириш ва таҳлил қилиш; - Тафаккурнинг эгилучанлиги; - Тафаккурнинг кўчувчанлиги; - Тафаккурнинг эмоционал жиҳатлари: фикрнинг чалғиши; - Идрокнинг тезлиги ва аниқлиги; -Тилдан фойдаланиш (саводхонлик); - Мўлжал олиш ёки қулай усулни танлаш; - Фазовий хаёл. Яьни “Қисқа танлов тести”нинг таркибида 8 та шкала бўлиб,уларнинг хар бири интелектнинг алохида шкалалар характеристикаси, шкалаларга таалуқли саволл

топшириқларни киритилган. Жумладан, 16-топшириқ: Қуйида келтирилган сўзларни шундай тартибда жойлаштирингки, улардан тўғри гоп хосил бўлсин. Жавоб сифатида охирги сўзнинг охирги харфини белгиланг: Ҳаммага манзур бола одобли 1 2 3 4 5 Ж а с у р Бунда жавоб рақами 5. Яьни тўғри жавоб “Одобли бола хаммага манзур” шаклида бўлганлиги учун охирги “манзур” сўзининг охирги харфи “р” ҳисобланади. 2) Тафаккурнинг эгилувчанлиги: бунда киритилган топшириқлар тафаккурнинг ихчамлиги ва эпчиллигини талаб қилади.Агар синалувчи бу категорияга таалуқли топшириқларни тўғри бажара олмаса, айтиш мумкинки синалувчининг ассосиятив боғланишлари тартибсиз бўлиб, бу жараёнлар тўхтаб қолмайди.Ушбу категорияга 11, 19, 28, 35, 38, 414, 43- жами 7 та топшириқ киритилган. 11-топшириқ: “Тақиллаш” ва “Оқим” сўзлари бир- б

1-топшириқ: Йилнинг 11- ойи – бу: 1.Октябрь; 2. Май; 3. Ноябрь; 4. Февраль; 5. Июнь. Бу нрла тўғри жавоб 3- хисобланади, уил 12- ойдан иборат бўлиб, 12- чи ойи декабрь, 11-чи ой ноябрь ҳисобланади. 4-топшириқ: 82, 97, 114, 133,......? Нуқталар ўрнига етишмайдиган сонни топинг. 1. 154; 2. 148; 3. 152; 4. 150; 5. 156. Бу ерда биринчи жавоб тўғри ҳисобланади.чунки бу сонлар қатори ўртасидаги боғлиқлик шундан иборатки, уларга кўпайиб борувчи сонлар қўшилиб борган. Масалан, 97 сони 82 сонига 15 ни қўшиш натижасида ҳосил булган, 114 сони эса 97 сонига 17 ни қўшиш , 133 эса 114 сонига 19 ни қўшиб ҳосил қлинган. Шу сасабли 133 га 21 ни қўшсак 154 ҳосил бўлади. Демак, тўғри жавоб 154 ҳисобланади. Ушбу категорияга таалуқли барча топшириқлар синалувчилардан бир фаолиятдан иккинчи фаолиятга тезкор кўч

1. 1.5кг; 2. 4кг; 3. 1кг; 4. 3кг; 5. 2кг . Бу ерда тўғри жавоб 3, яьни 1килограмм қийма сотиб олиш мумкин. Бу топшириқни тўғри хал қилиш учун синалувчи аввал 2 доллар турадиган қийманинг жами 2.5кг эканлигини аниқлаш лозим, бунинг учун 5х0.5=2.5 бўлади. Шундан сўнг хар бир 0.5 кг қийманинг нархи аниқланади.Бунинг учун 2 доллор 2.5 га бўлинади ва натижа 40 сентга тенг эканлиги маьлум булади. 0.5 кг 40 сентга тенг бўлса, 80 сентга 1 кг қийма сотиб олиш мумкин. Ушбу категорияга таалуқли бўлган барча тпшириқлар шу тартибда таҳлил қилинади. Бу топшириқларни тўғри жавобини топиш учун синалувчининг тафаккури обьектга , муаммонинг ечимни топишга йўналтирилган бўлиши шарт, акс ҳолда уинг кўрсаткичлари тушиб кетиши мумкин. 5) Идрокнинг тезлиги ва аниқлиги (диққатнинг булиниши, марказлашуви): тестнин

1) 14 та, 2) 28 та, 3) 20 та, 4) 32, та, 5) 17та; бу ерда тўғри жавоб 3 (уч) яъни 20 та ҳисобланади. Бунинг тўғри жавобини топиш учун 42 метрни 2 метр 10 см га бўлиш лозим: 20 10,2 42   . Бу каби тест топшириқлари синалувчидан идрокнинг тезлиги ва аниқлиги каби сифатларни талаб қилади. 6) Тилдан фойдаланиш (саводхонлик) Ушбу категорияга тааллуқли топшириқлар синалувчиларнинг тилдан тўғри фойдаланиш, саводхонлик, чет тилидан элементар билимларни эгаллаганлик даражасини аниқлашга мўлжалланган. Ушбу категорияга 2, 3, 6, 8, 9, 13, 14, 15, 22, 40, 45, жами 11 та топшириқлар киритилган. 2- топшириқ: Баджаҳл сўзи …… сўзига мазмунан қарама-қарши . 1) шиддатли, 2) қаттиққўл, 3) мулойим, 4) дангал, 5) саботли . Бу ерда тўғри жавобни топиш учун синалувчи антоним (бир-бирига қарама-қарши) сўзини топ

8) Фазовий хаёл. Тестда икки ўлчамли фазовий жараёнлар билан боглиқ бўлган тўртта топшириқ келтирилган. Булар 17, 29, 32, 49- 4 та топшириқлардир. 32-топшириқ: Қуйидаги шакллардан 3 тасини шундай тартибда жойлаштириш керакки, улардан тенг томонли трапеция ҳосил бўлсин. 1 2 5 1) 3, 2, 1; 2) 2, 3, 5; 3) 3, 4, 5; 4) 1, 4, 2; 5) 1, 3, 4. Бу ерда тўғри жавоб 4. Яъни 1, 4, 2 ҳисобланади, чунки шакл шаклларини шу тартибда жойлаштирганда тенг томонли трапеция ҳосил бўлади. 4) 49-топшириқ: Қуйидаги шакллардан қайси бири бошқларидан кўпроқ фарқ қилади? 4 Бу ерда тўғри жавоб 3. Чунки бу шакл учбурчак, қолганлари эса кўпбурчак ҳисобланади. Ушбу категорияга тааллуқли топшириқлар текшириш имконини беради. Хуллас ушбу тест юқорида келтирилган омиллар бўйича синалувчиларнинг ақлий қобилиятларини аниқлаб б

вақтдан белгиланади. 30 минутдан сўнг экспериментаторнинг “Тухтатинг!” буйруғи билан иш тўхтатилади. Ушбу методика бўйича тажрибаларда ҳам “техник қобилият” тестида иштирок этган барча синалувчилар қатнашдилар ва қуйидаги кўрсатгичларга эришдилар. 2.1.2-жадвал ҚТТ бўйича синалувчиларнинг кўрсаткичлари № Синалув- чилар Тўпланга н балл Ақлий қобилият даражалари юқори Ўртадан юқори ўртача Ўртачадан паст паст 1 А.Ф. 101 + 2 А.С. 100 + 3 А.Ж. 13 7 + 4 А. Х. 1 49 + 5 Б. Ф. 98 + 6 Б. О. 92 + 7 Б. Ҳ. 112 + 8 Б. А. 102 + 9 Ё. И. 96 + 10 Ж. А. 94 + 11 Ж. И. 15 1 + 12 З. Н. 101 + 13 Й. Б. 133 + 14 Й. Ф. 120 + 15 Й. Э. 106 + 16 Қ.Ж. 77 + 17 К. Б. 15 7 + 18 Л. Ж. 94 + 19 М. Қ. 1 3 4 + 20 М. С. 90 + 21 М. О. 9 2 + 22 Н.К. 6 7 + 23 Н. А. 136 + 24 Н. Б. 104 + 25 О. И. 97 + 26 О.У. 115 + 27 П. З. 88 + 28 П

$31 Р.С. 1 4 2 + 32 Р.Ғ. 98 + 33 С. Ш. 1 3 9 + 34 С. Т. 102 + 35 У. А. 87 + 36 Ў. Б. 15 6 + 37 Х.А. 98 + 38 Х. Х. 106 + 39 Х. Ф. 1 5 6 + 40 Х. О. 140 + 41 Х. Т. 95 + 42 Ҳ. Р. 93 + 43 Х. У. 105 + 44 Ч.И. 85 + 45 Ч.О. 52 + 46 Ш. А. 6 4 + 47 Ш. А. 100 + 48 Э. С. 93 + 49 Э.Ф. 102 + 50 Я. Ф. 52 + Жами 5218\\ 104 18% 8% 66% 4% 4% Натижаларни қуйидагича гистограммада кўргазмали ҳолда ифодалаймиз. 010203040506070 Юқори Ўртадан бқори Ўртача Ўртадан паст Паст Қисқа танлов те сти 2.2. “Қисқа танлов тести” ва “Техник қобилият тести” натижалари тахлили 46$

Тадқиқот ишимизнинг диагностик босқичида 50 нафар ўқувчилар иштирок этдилар. Улар тадқиқотимизда қўлланилган иккала методика бўйича ўтказилган тажрибаларда иштирок этдилар. Яьни 50 нафар синалувчиларнинг 2 та қобилият тести бўйича натижаларини қўлга киритдик. Натижаларни таҳлил қилишда психологик тадқиқотларда қўлланиладиган математик статистика методикаларидан К.Пирсон корреляцияси формуласидан фойдаландик. “Қисқа танлов тести” кўрсаткичлари билан “Техник қобилият тести” кўсаткичларини қиёсий таҳлил қилдик. 2.2.1- жадвал Синалувчиларнинг ҚТТ ва “Техник қобилият” тести бўйича кўрсаткичлари № х dx (х- x ) dx ² (х-х)² y dy (у- ŷ ) dy ² (у- ŷ )² dx dy (х-х) (у - ŷ )² 1 101 -3 9 210 18 324 -54 2 100 -4 16 152 -40 1600 160 3 13 7 -33 1089 150 -42 1764 1386 4 1 49 45 2025 243 51 2601 2295 5 98 -

26 115 41 1681 180 -12 144 -492 27 88 -16 256 250 58 3364 -928 28 89 -15 225 255 63 3969 945 29 94 -10 100 114 -78 6084 780 30 96 -8 64 124 -68 4624 544 31 1 4 2 38 1444 220 28 784 1064 32 98 -6 36 192 0 0 0 33 3 9 -65 4225 166 -26 676 1690 34 102 -2 4 143 49 2401 -98 35 87 -17 289 200 8 64 -136 36 15 6 52 2704 220 28 784 2456 37 98 -6 36 132 -60 3600 360 38 106 2 4 150 -42 1764 -84 39 1 5 6 52 2704 224 32 1024 1564 40 140 36 1296 192 0 0 0 41 95 -9 81 228 36 1296 -324 42 93 -11 121 145 -47 2209 517 43 105 1 1 134 -58 3364 -58 44 85 -19 361 216 24 576 -4546 45 52 -52 2704 134 42 1764 -2184 46 6 4 -40 1600 152 -40 1600 1600 47 100 -4 16 216 24 576 96 48 93 -11 121 203 11 121 -121 49 102 -2 4 215 23 529 -46 50 52 -52 2704 216 24 576 -1248 Жами 5218 -59 36950 9610 340 79152 20598 Жадвалда кел

$7) dx dy ёки (х-х) (у-ŷ) –ўртача арифметик қийматдан фарқларнинг кўпайтмасидан иборат. Пирсон корреляцияси инглиз олими Карл Пирсон томонидан иккита кўплик ўртасидаги статистик боғлиқликнинг мавжудлигини аниқлайди. Ушбу формула r харфи билан белгиланади. dx  dy R=------------------------ 2 2 dy dx   Формулага натижаларни киритгунча х, у ларнинг ўртача арифметик қиймати топилади. Яьни x=m\\n бу ерда m- 50 нафар синалувчиларнинг ҚТТ бўйича тўплаган умумий баллари йиғиндисидан иборат, n-синалувчиларнинг умумий сони. Яьни х = 5218\\50 =104 ŷ- эса ŷ= m \\ n формула билан топилади. Бу ерда ҳам худди х даги каби m- “Техник қобилият тести” бўйича синалувчилар тўплаган умуий балларнинг йиғиндисига тенг, n- эса синалувчиларнинг сонидан иборат. Демак ŷ= 9610\\50=192 х ва у нинг ўртача қиймати топ$