Ақидаҳои забоншиносии Маҳмуди Форобӣ
![вай сабаб шуд, ки ҳамаи мавз ъҳоеро, ки тадрис мешуд, ба хуб фароӯ ӣ
бигирад. Ба зуд номи ба унвони файласуф ва донишманд шуҳрат ёфт.
ӣ ӯ
Ва чун ба Бағдод бозгашт, гур ҳе аз шогирдон гирди амъ омаданд, ки
ӯ ӯ ҷ
Яҳё ибни Адий, файласуфи масеҳ яке аз онон буд. Дар соли 330 ҳи рии
ӣ ҷ
қамар (941 милод ) ба Димишқ рафт ва ба Сайфуддавлаи Ҳамадон ,
ӣ ӣ ӣ
ҳокими Ҳалаб пайваст ва дар зумраи уламои дарбори ӯ даромад.
Фороб аз р и маълумоти Ибни Халлиқон дар соли 950 - 951 дар
ӣ ӯ
Димишқ дар синни 80-солаг
ӣ дунёро падруд ва дар қабристони «Бобу-с-
сағир» дар даврони салтанати Сайфуддавла бо шук ҳу қадрдон ба хок
ӯ ӣ
супорида шудааст [2]
.
Муаррихони ислом муътақиданд, ки Фороб фарде зуҳдпеша ва
ӣ ӣ
узлатгузин ва аҳли таъаммул буд. Р йгардонии
ӯ ӯ аз умури дуняв ӣ ба
ҳадде буд, ки бо он ки Сайфуддавла барояш аз байтулмол ҳуқуқи бисёр
таъйин карда буд, ба чаҳор дирҳам дар р з
ӯ қаноат меварзид [3]
.
Фороб дар анвоъи улум беҳамто буд, чунонки дар бораи ҳар илме аз
ӣ
улуми замони хеш китоб навиштааст. Аз китобҳои вай маълум мешавад,
ки дар улуми забон, риёзиёт, кимиё, ҳайъат, улуми низом ,
ӣ мусиқ , ӣ
табииёт, илоҳиёт, улуми мадан ,
ӣ фиқҳ, мантиқ ва фалсафа дорои
маҳорати бисёр будааст.
Дуруст аст, ки Кенд
ӣ ба унвони нахустин файласуфи исломие
шинохта мешавад, ки роҳро барои дигарон пас аз худ гушуд, аммо
ӯ
натавонист як мактаби фалсаф
ӣ таъсис карда ва миёни масоиле, ки
мавриди баҳс қарор додааст, ваҳдате э од кунад. Дар сурате ки Фороб
ҷ ӣ
тавонист як мактаби комили фалсафиеро бунён ниҳад. Ибни Сино
Форобиро устоди худ мешумурд ва Ибни Рушд ва дигар ҳукамои ислом
ӣ
барояш эҳтироми болое қоил буданд. Дар суннати фалсафаи ислом ,
ӣ](https://docx.uz/documents/4ca7e961-b07a-49b4-a1f9-6fdbe3c7f13b/page_8.png?v=1)
![Форобиро баъд аз Арасту — ки мулаққаб ба «Муаллими Аввал» буд —
«Муаллими Сон »ӣ лақаб додаанд.
Фалсафаи Фороб
ӣ
Фалсафаи Фороб
ӣ омезае аст аз ҳикмати араст ӯӣ ва навафлотун , ӣ ки
ранги ислом ба худ гирифтааст. дар мантиқ ва табииёт араст аст ва
ӣ Ӯ ӯӣ
дар ахлоқ ва сиёсат афлотун
ӣ ва дар мобаъдуттабиа ба мактаби флутин ӣ
гароиш дорад [4]
. Фороб аз касоне аст, ки орои мухталифи фалсафиро бо
ӣ
ҳам вифқ дода. Ӯ дар ин роҳ бар ҳамаи гузаштагони худ низ сибқат
гирифт. дар ин роҳ то он о пеш рафт, ки гуфт: «
Ӯ ҷ Фалсафа яке бештар
нест ва ҳақиқати фалсаф (ҳарчанд макотиби фалсаф мутаъаддид
ӣ ӣ
бошанд) мутаъаддид нест .» Фороб ба ваҳдати фалсафа сахт муътақид
ӣ
буд ва барои исботи он бурҳон ва далелҳои бисёре зикр кард ва расоили
мутаъаддид навишт, ки аз он умла
ҷ китоби « Ал амъ ҷ байна раъйяил-
ҳакимайн Афлотунил-илоҳ
ӣ ва Арастутолис » ба дасти мо расидааст.
Вай муътақид буд, ки агар ҳақиқати фалсаф воҳид аст, пас бояд битавон
ӣ
дар миёни афкори фалосифаи бузург ба вижа Афлотун ва Арасту
тавофуқе падид овард. Асосан вақте ғоят ва ҳадафи ин ду ҳакими бузург,
баҳс дар бораи ҳақиқати якто будааст, ч гуна мумкин аст дар оро ва
ӣ
афкор бо ҳам ихтилоф дошта бошанд? Фороб миёни ин ду файласуфи
ӣ
юнон порае
ӣ ихтилофот ёфта буд, аммо муътақид буд, ки ин ихтилофот
ихтилофоти сатҳ
ӣ аст ва дар мавриди масоили асос ӣ нест. Махсусан он
ки онҳо падидоварандаи фалсафа буда ва ҳамаи ҳукамои баъд каму беш
ӣ
ба ин ду такя доранд.
Масоиле, ки ба унвони ихтилофи мабонии Афлотун ва Арасту матраҳ
буд ва Фороб
ӣ дар садади ҳамоҳанг сохтан байни онҳо баромад, иборат
буданд аз: равиши зиндагии Афлотун ва Арасту, равиши фалсафии
Афлотун ва Арасту, назарияи мусул, назарияи маърифат ё тазаккур,
ҳудус ва қидам,](https://docx.uz/documents/4ca7e961-b07a-49b4-a1f9-6fdbe3c7f13b/page_9.png?v=1)
![назарияи одат. Албатта тардиде нест, ки Фороб дар ин амр ран и бисёреӣ ҷ
мутаҳаммил шудааст, аммо нуктаи муҳим дар ин робита он аст, ки яке аз
манобеи барои ан оми ин мақсуд, китоби «
ӯ ҷ Усулу иё ҷ » ё « Рубуият » буд,
ки яке аз бахшҳои китоби « Тосуъот »-и Флутин мебошад.
Фороб
ӣ фикр мекард, ки ин китоб мутаъаллиқ ба Арасту аст ва чун дар
он ба як силсила орои афлотун
ӣ барх рд ӯ карда буд, ҳамин амр ро ӯ бар ин
кор ташвиқ мекард. (Дар ҳоле ки матолиби ин китоб иртиботе бо Арасту
надошт). Бинобар ин, агарчи Фороб дар кори худ ба тавфиқи комил даст
ӣ
наёфт, вале роҳро барои дигар фалосифаи ислом гушуд. Ва ҳамчунин
ӣ
Фороб тавонист миёни орои фалсафии Арасту ва ақоиди ислом як навъ
ӣ ӣ
ҳамоҳанг э од кунад ва фалсафаи Арастуро узъи сарчашмаҳо ва усули
ӣ ҷ ҷ
фалсафаи ислом
ӣ қарор бидиҳад [5]
.
Мусиқ
ӣ ва шеър барои Фороб ӣ нақши полоишкунандаи қувваи
мутахаййила иҳати касби маърифатро ифо мекунанд. Фороб мусиқиро
ҷ ӣ
дорои ду б ъди назар ва амал медонад ва муътақид аст, ки шогирдон
ӯ ӣ ӣ
аввал бояд мусиқии назариро биём занд
ӯ ва сипас дар олоти мусиқ ӣ
маҳорати лозимро пайдо кунанд. Вай муътақид аст, ки ҳар навъ мусиқ
ӣ
мунтабиқ бо табиати шогирдон нест ва барои интихоби навъи онҳо бояд
диққати назари лозим сурат гирад [6]
.
Фороб муътақид аст, ки барои тарви и арзишҳо ва фазоили ахлоқ ва
ӣ ҷ ӣ
дин
ӣ дар омеа ҷ бояд аз тариқи ҳунар, қувваи хаёли тудаи мардумро
парвариш дод, зеро бештари онҳо аз тариқи “иқноъ” (пазириш) ва
“тахайюл” матолибро мепазиранд на бар асоси андеша ва иҳатдиҳ ба
ҷ ӣ
тахайюлоти умумии омеаро, ки аз тариқи ҳунар ан ом мепазирад дар
ҷ ҷ
марҳалаи аввал вазифаи зимомдорони он омеа
ҷ медонад.
Абунасри Фороб
ӣ дар асари машҳураш «Китобу-л-мусиқ -ал-кабир» ӣ
(«Китоби бузурги мусиқ »)
ӣ ро еъ ҷ ба равиши рсози ҷӯ (к ки)-и ӯ танбур бо](https://docx.uz/documents/4ca7e961-b07a-49b4-a1f9-6fdbe3c7f13b/page_10.png?v=1)
![шеваи «к киӯ бухоро » ӣ (дар муқобили «к ки ӯ бағдод ») ӣ маълумот
додааст [7]
.
Бино ба маълумоти муҳаққиқон Фороб зиёда аз 160 асар таълиф
ӣ
намудааст. Як қисми асарҳояш ба шарҳу тафсири таълифоти фалсафии
файласуфони давраи атиқа мансубанд. Масалан ӯ ба «Метафизика»,
«Этика», «Риторика», «Софистика»-и Арасту шарҳ навишта, зимни
тафсири масъалаҳои фалсаф назари худро низ баён намудааст. Асарҳои
ӣ
Форобиро маъмулан ба чанд гур ҳ удо мекунанд. Гур ҳи умдаи асарҳои
ӯ ҷ ӯ
мутафаккир («Калом фил-ақл-ил-кабир», «Китоб фил-ақл-ис-сағир»,
«Китоб-ул-мухтасар-ил-кабир фил-мантиқ», «Китобул-бурҳон», «Рисола
фи моҳинт-ин-нафс», «Калом фил- авҳар», «Уюнул-масоил» ва ғайра) ба
ҷ
масъалаҳои мантиқу фалсафа оиданд. Дар як қатор асарҳои («Китоб фи
ӯ
усули илм-ит-табиа», «Китоб ул-мадхал фил-ҳисоб», «Мақола фи ву уби
ҷ
саноат-ил-кимиё вар-радд-ало мубтилиҳо» ва ғайра) масъалаҳои табиию
илм мавриди баррас қарор
ӣ ӣ гирифтаанд. Бисёр асарҳои ба мавз и ӯ ӯ
и тимоию
ҷ сиёс ӣ («Китоб-ул-мадинатил-фозила», «Ас-сиёсат ул-
мудуния» ва ғайра), ахлоқ («Рисолат-ул-ахлоқ»), назарияи мусиқ
ӣ
(«Китоб-ул- мусиқа-ал-кабир») ва ғайра мансубанд.
Дар таълимоти фалсафиаш Фороб системаи маротиби ву удрр аз
ӣ ҷ
шаш мартаба иборат медонад ва м ътақид аст, ки ҳамаи онҳо бо якдигар
ӯ
робитаи сабаб доранд. У тамоми маротиби ҳастиро ба ду гур ҳ удо
ӣ ӯ ҷ
намуда, гур ҳи аввалиро имконулву уд ва гур ҳи дуюмро во ибулву уд
ӯ ҷ ӯ ҷ ҷ
меномад. Мав удиягги ҳар як ашё, мувофиқи таълимоти мутафаккир, ба
ҷ
сабабе вобаста аст ва тавассути он аз ҳолате (қувна) ба ҳолати дигар
(феъл) мегузарад.
Силсилаи сабабият дар таълимоти Фороб беинтиҳо нест, бояд ба
ӣ
сабабе хотима ёбад, ки он сабаби мав удияти
ҷ ҳамаи ашё бошад. Ин
нуктаи](https://docx.uz/documents/4ca7e961-b07a-49b4-a1f9-6fdbe3c7f13b/page_11.png?v=1)
![алфозе, ки истеъмоли онхо дар сухане, ки шеър набошад, хушоянд
несг. Ин буд хулосае аз тамоми ачзои илми забон» [12, 41-49].
Азбаски дар байни конунхои илми забон ва мантик баъзе
умумиятхо дида мешавад ва ин умумиятхоро Абунасри Форобй таъкид
кардаасг, аз ин фасл овардани порчаеро муносиб донистем.
Ин саноат (илми мантик) ба саноати нахв мутаносиб аст, зеро
нисбати саноати мантик ба акл ва маъкулот монанди нисбати саноати
нахв аст ба забон ва алфоз. Пас тамоми кавоидеро, ки илми нахв дар
мавриди алфоз ба дасг медилад, илми мантик назоири онхоро дар
маъкулот ба даст медиханд... [12, 52].
Дар баробари ин дас•гас аз ахвол, колоти аре мавчуд аст, ки танко
ба як забон ихтисос дорад, монанли ин ки фоил марфуь аст ва мафьул
ба мансуб ва ин ки бар сари музоф «ал»-и таьриф дармсояд, зеро ин
хусусиёт ва бисёре аз хусусиёти дигар ба забони арабй ихтисос дорад.
(8) саҳ.29-38
Хулоса
Аб насӯ Фороб аз умлаи қосусиёнест, ки дар илми забоншинос ӣ ҷ ӣ
низ тадқтқот ва таълифот намудааст. Аз ин хотир афкориу назари ро
ӯ
дар илми забоншиносии то ик ом хтан мувофиқ ва друст аст. Фороб
ҷ ӯ ӣ
дар китоби арзишманди худ доир ба илми забоншинос , дар бораи
ӣ
қавоиди алфоз шарҳу тафсилотҳои мубрамеро баён кардааст. ба уз
Ӯ ҷ
аз илми забоншинос дар як қатор илмҳои дигари афкори худро баён
ӣ
намудааст ва асарҳои пурҳа меро таълиф кардааст. масалан дар
ҷ
илмҳои зерин чунин ақидаҳо дорад: Ба ақидаи Форобӣ, аҷсоми модди
ба шаш қисм ҷудо мешаванд: ҷисмҳои осмони, инсон, ҳайвонот,](https://docx.uz/documents/4ca7e961-b07a-49b4-a1f9-6fdbe3c7f13b/page_24.png?v=1)
Ақидаҳои забоншиносии Маҳмуди Форобӣ