Аҳоли ва ҳудудларни табиий хусусиятли фавқулодда вазиятлардан муҳофаза қилиш

  04.03.2006
M 2.2
07.03.2006
M 4.6 26.06.2006
M 2.5
06.07.2006
M 5.2 30.07.2006
M 4.919.09.200619.09.2006
M 4.4 - Эпицентр
   землетрясенияҲудудимизда Ҳудудимизда 
2006 2006 
йилйил
да юз берган да юз берган 
зилзилаларнинг зилзилаларнинг 
эпицентрлариэпицентрлари Табиий   фавқулодда
  вазиятлар
Гидро-
метеорологик  Эпидемиологик
Эпизоотик
ЭпифитотикГеологик      
ЎқувЎқув
  
 саволлари: саволлари:
•
  Зилзила
•
  Кўчки ва ўпирилишлар
•
  Ўзбекистонда учрамайдиган 
табиий хусусиятли фавқулодда 
вазият турлари (вулқон, 
цунами) Ўзбекистон ҳудудининг сейсмик Ўзбекистон ҳудудининг сейсмик 
харитасихаритаси Ўзбекистон шаҳарларининг Ўзбекистон шаҳарларининг 
сейсмик фаоллиги сейсмик фаоллиги 
•
Андижон. . . . . . . . . 9
•
Ангрен. . . . . . . . . . .8
•
Бекобод. . . . . . . . . .7
•
Бухоро. . . . . . . . . . .7
•
Газли. . . . . . . . . . . .7
•
Гулистон. . . . . . . . .7
•
Жиззах. . . . . . . . . . 7
•
Каттақўрғон. . . . . . 7
•
Китоб. . . . . . . . . . . 7
•
Марғилон. . . . . . . .8
•
Наманган. . . . . . . .8
•
Нукус. . . . . . . . . . . 6 •
Олмалиқ. . . . . . . . . . . . 8
•
Самарқанд. . . . . . . . . . 8
•
Сирдарё. . . . . . . . .  . . .7
•
Тошкент.  . . . . . . . . . . . .9
•
Термиз. . . . . . . . . . . . . .7
•
Учқўрғон. . . . . . . . . . . . 9
•
Урганч. . . . . . . . . . . . . .7
•
Фарғона. . . . . . . . . . . . .8
•
Чирчиқ. . . . . . . . . . . . . .8
•
Янгийўл. . . . . . . . . . . . .7
•
Қарши. . . . . . . . . . . . . . 7
•
Қўнғирот.  . . . . . . . . . . . 5 т /р Сана Магнитуда Балл Изоҳ
1. 16.12.1902 6,4 9 Андижон
2. 28.03.1903 6,1 8 Ойим
3. 21.10.1907 7,4 9 Қоратоғ
4. 23.01.1912 5,2 7 Наманган
5. 06.07.1924 6,4 7-8 Қуршоб
6. 12.07.1924 6,5 8-9 Қуршоб 
7. 12.08.1927 6,0 8 Наманган
8. 02.10.1932 6,2 7 Томдибулоқ
9. 05.07.1935 6,2 8 Бойсун
10. 18.12.1937 6,5 7-8 Пском 
11. 18.01.1942 5,9 7 Ёртепа
12. 14.02.1942 5,5 7 Пойтоқ
13. 02.11.1946 7,5 9-10 Чотқол 
14. 02.06.1947 5,9 8 Найман
15. 19.07.1955 5,2 7 БахмалЎЗБЕКИСТОНДА 1900-200ЎЗБЕКИСТОНДА 1900-200
66
  ЙИЛЛАРДА СОДИР   ЙИЛЛАРДА СОДИР 
БЎЛГАН КУЧЛИ ЗИЛЗИЛАЛАР БЎЛГАН КУЧЛИ ЗИЛЗИЛАЛАР 
РЎЙХАТИРЎЙХАТИ 16. 24.10.1959 5,7 7-8 Бурчмулла
17. 03.08.1962 5,4 7-8 Маркай
18. 17.03.1965 5,5 7 Қўштепа
19. 26.04.1966 5,3 7-8 Тошкент
20. 13.03.1968 5,1 7 Қизилқум
21. 08.04.1976 7,0 8-9 Газли 
22. 17.05.1976 7,3 9-10 Газли
23. 31.01.1977 5,7 7-8 Исфара-Боткен
24. 06.12.1977 5,3 7 Товоқсой
25. 10.12.1980 5,5 8 Назарбек
26. 06.05.1982 5,8 8 Чимён
27. 17.02.1984 5,6 7-8 Поп
28. 20.03.1984 7,3 9-10 Газли
29. 15.05.1992 5,5 8 Избоскан
30. 31.10.1998 5,2 7-8 ҚамашиЎЗБЕКИСТОНДА 1900-200ЎЗБЕКИСТОНДА 1900-200
66
  ЙИЛЛАРДА СОДИР   ЙИЛЛАРДА СОДИР 
БЎЛГАН КУЧЛИ ЗИЛЗИЛАЛАР БЎЛГАН КУЧЛИ ЗИЛЗИЛАЛАР 
РЎЙХАТИРЎЙХАТИ 04.03.2006
M 2.2
07.03.2006
M 4.6 26.06.2006
M 2.5
06.07.2006
M 5.2 30.07.2006
M 4.919.09.200619.09.2006
M 4.4 - Эпицентр
   землетрясенияҲудудимизда Ҳудудимизда 
2006 2006 
йилйил
да юз берган да юз берган 
зилзилаларнинг зилзилаларнинг 
эпицентрлариэпицентрлари 06.02.2007
M 4,6
01.02.2007
M 4,502.02.2007
M 5,2 24.01.2007
M 4.805.02.2007
M 4.4
31.01.2007
M 5,3
07.02.2007
M 4.4Ҳудудимизда Ҳудудимизда 
200200
77
  
йилйил
да юз берган да юз берган 
зилзилаларнинг зилзилаларнинг 
эпицентрилариэпицентрилари              
ЗИЛЗИЛАЗИЛЗИЛА   -  бу  ернинг  ички 
харакатлари  натижасида  унинг 
юзасида  пайдо  буладиган  тебраниш 
натижасида  содир  бўладиган  ер 
силкинишларидир.
                    Ер  силкинишларининг  пайдо 
бўлган  жойи   ЗИЛЗИЛА  ЎЧОҒИ,  
унинг  маркази  эса  
ГИПОЦЕНТРГИПОЦЕНТР    
дейилади.  Гипоцентрнинг  ер  юзидаги 
проекцияси  
ЭПИЦЕНТРЭПИЦЕНТР   дейилади. 
Гипоцентр  ва  эпицентр  оралиғидаги 
масофа  
ЗИЛЗИЛАНИНГ  ЧУҚУРЗИЛЗИЛАНИНГ  ЧУҚУР
--
ЛИГИЛИГИ   дейилади. З и л з и л аЗ и л з и л а  Зилзиланинг келиб чиқиш Зилзиланинг келиб чиқиш 
сабабларисабаблари
•
Экзоген
•
Эндоген
•
Тектоник Тектоник зилзилаларТектоник зилзилалар
Ернинг  энг  устки  қатлами  унинг  қобиғи  дейилади.  
Ер   қобиғининг  чуқурлиги  қуруқликларда  асосан  30-
50  км  ни  ташкил  этиб,  баъзи  жойларда  70  км  гача 
боради, океанларда эса 6-8 кмга боради. 
Кейинги  қатлам  мантия  бўлиб,  у  2900  км  гача 
давом этади. Сўнгги қатлам    2900 км дан то ернинг 
марказигача давом этиб    у ядро қатламидир. 
Ер  қатламларида  доимо  мураккаб  кимёвий, 
физикавий  жараёнлар  тўхтовсиз  бўлиб  туради.  
Булардан  биринчиси-солиштирма  оғирликлари 
оғир  жинсларнинг  доимо  пастга,  енгил 
жинсларнинг  юқорига  бўлган  ҳаракати.  Иккинчиси-
радиоактивлик  хоссаси  асосида  бир  жинслардан 
иккинчисининг  ҳосил  бўлиши  ёки  жинсларнинг  бир 
ҳолатдан  иккинчи  ҳолатга  ўтиши  натижасида 
энергия  ажралишидир.  Бундай  реакциялар  содир 
бўлишига  сабаб,  ернинг  чуқур  қатламларида  жуда 
катта  босим  ва  иссиқлик  мавжуддир.  Бу  эса 
радиоактивлик  хоссасига  асосан  бир  жинсларнинг 
иккинчисига  айланишига  ва  иссиқлик  энергияси 
ажралишига  олиб  келади.  Энергиянинг  сақланиш 
қонунига  асосан  у  йўқолиб  кетмайди. Ҳосил бўлган 
энергия  ернинг  остида  жуда  катта  ҳажмдаги 
жинсларни  ҳаракатга  келтиради.  Ўз  навбатида  бу 
кучлар  ернинг  устки  қатламларини,  ер  қобиғини 
харакатга келтиради.   Ҳозирги  замон  геология  фанида  умуман  тоғларнинг  ҳосил  бўлиши  ва  хусусан  зилзилаларнинг 
сабаблари тўғрисида Плиталар тектоникаси назарияси муҳим аҳамиятга эга.
Агар ер шарининг харитасига диққат билан қарасак, Америка қитъасининг шарқи билан, Европа ва 
Африка  қитъаларининг  ғарби  ниҳоятда  бир-бирига  яқинлигини,  шунингдек  Австралия  қитъаси  шимолий 
чегарасининг,   Африка  қитъаси  жануб-шарқи  ва  Евроосиё  қитъасининг  жанубий    чегараларига  яқинлигини 
кўрамиз.
Плиталар тектоникаси назариясига асосан, океанлардан ўтган, таркиби  базальтлардан иборат сув 
ости  тоғ  тизмалари  ернинг  чуқур  мантия  қатламидан  узлуксиз  оқиб  чиқаётган  магманинг  қотишидан  ҳосил 
бўлади.  Кейинги  ҳосил  бўлган  жинслар  аввалгиларини  суради,  бу  эса  плиталар  сурилишига  олиб  келади. 
Ушбу  назария  тарфдорлари  фикрича,  тоғ  ҳосил  қилувчи  ва  хусусан,  зилзилаларни  келтириб  чиқарувчи 
асосий  куч  горизонтал  йўналган  бўлиб,  у  иккита  ёки  бир  нечта  плитанинг  бир-бирига  бўлган  ўзаро 
таъсиридан  содир  бўлади.  Масалан  Ўрта  Осиёда  юз  берадиган  зилзилаларга  сабаб,  жанубдан  шимолга 
ҳаракат  қилаётган  Ҳинд  плитаси  билан  Евроосиё  плиталарининг  тўқнашувидир.  Кучли  горизонтал  сиқилиш 
туфайли йирик тоғлар ҳосил бўлади ва шу жараёнда зилзилалар ҳам содир бўлади . Ер куррасидаги плиталар Ер куррасидаги плиталар 
ҳаракати йўналишлари  ҳаракати йўналишлари   ҚУЙИДАГИ ЖАДВАЛДА ТУРЛИ КУЧГА (МАГНИТУДАГА) ЭГА БЎЛГАН ҚУЙИДАГИ ЖАДВАЛДА ТУРЛИ КУЧГА (МАГНИТУДАГА) ЭГА БЎЛГАН 
ЗИЛЗИЛАЛАРНИНГ ЙИЛЛИК ЎРТАЧА СОНИНИ КЕЛТИРАМИЗ:ЗИЛЗИЛАЛАРНИНГ ЙИЛЛИК ЎРТАЧА СОНИНИ КЕЛТИРАМИЗ:
Зилзилалар   Магнитуда Зилзилаларнин
г йиллик ўртача 
сони
Дунё миқёсидаги 
фожиа >8 1-2
Регионал миқёсдаги 
талофатли 7-8 15-20
Локал миқёсдаги 
кучли 7 100-150
Ўртача кучдаги 5-6 750-1000
Жойлардаги кучсиз 
шикастлантирувчи 4-5 500 0 - 10 000
Кучсиз 3-4 40 000- 50 000
Ўта кучсиз, одамлар 
сезмайдиган  3  30 00000-
35 00000
Ер  курраси  бўйича  йилига  ўрта  ҳисобда  ўн  мингга  яқин   кучли  ва  сезиларли 
зилзилалар  бўлиб  ўтади.  Ул ардан  15-20   таси  фожиали  ва  даҳшатли  ҳисобланади. 
Кучсиз  зилзилалар  йилига  40-50   мингга,  ўта  кучсиз,  биз  сезмайдиган,  лекин  махсус 
сейсмографларгина қайд қиладиган зилзилалар ниҳоятда кўп бўлиб, йилига уларнинг 
сони  3-3,5  миллионга етиши мумкин. ЗИЛЗИЛА КУЧИНИНГ БАЛЛЛАРД АГИ ТАЪСИРИЗИЛЗИЛА КУЧИНИНГ БАЛЛЛАРД АГИ ТАЪСИРИ
1БАЛЛ. СЕЗИЛМАЙДИГАН ЗИЛЗИЛА1БАЛЛ. СЕЗИЛМАЙДИГАН ЗИЛЗИЛА
- -  Зилзилани фақат сейсмографлар ёрдамида ёзиб олиш мумкин.
2-БАЛЛ.  ЗЎРҒА    СЕЗИЛУВЧИ 2-БАЛЛ.  ЗЎРҒА    СЕЗИЛУВЧИ 
ЗИЛЗИЛАЗИЛЗИЛА - -  Зилзилани  бино  ичида  тинч  ўтирган,  айниқса  юқори  қаватларда  бўлган  айрим 
одамларгина сезади.
3-БАЛЛ. КУЧСИЗ  ЗИЛЗИЛА3-БАЛЛ. КУЧСИЗ  ЗИЛЗИЛА
- -  Зилзила синчиклаб кузатилганда осиб қўйилган нарсаларнинг енгил тебранаётганлиги, 
юқори қаватларда бу тебраниш кучлироқ сезилади.
4-БАЛЛ. СЕЗИЛАРЛИ  ЗИЛЗИЛА4-БАЛЛ. СЕЗИЛАРЛИ  ЗИЛЗИЛА
- -  Зилзила  вақтида  уй  деразалари,эшиклари,идишлар  зириллайди.   Пол  ва  ёғоч  уй 
деворлари ғичирлайди.   Очиқ идишлардаги суюқликлар чайқалади.
5-БАЛЛ.  СЕЗИЛАРЛИ  КУЧЛИ 5-БАЛЛ.  СЕЗИЛАРЛИ  КУЧЛИ 
ЗИЛЗИЛАЗИЛЗИЛА - -  Зилзила  таъсирида  ухлаётган  одамлар  уйғониб  кетади.   Ҳайвонлар 
нотинчланади.Бинолар тўла ҳаракатга келади. Осиғлик буюмлар кучли тебранади.
6-БАЛЛ. КУЧЛИ ЗИЛЗИЛА6-БАЛЛ. КУЧЛИ ЗИЛЗИЛА
- -  Зилзила  айрим  кишиларни  мувозанатдан  чиқаради.Уй  ҳайвонлари  саросимага 
тушади.Баъзи  уйларда  шишадан  ясалган  идишва  буюмлар  синиши,  жавондаги  китоблар 
тушиб кетиши кузатилади.
7-БАЛЛ. ЖУДА КУЧЛИ ЗИЛЗИЛА -  Зилзила  оқибатида  аксарият  одамлар  мувозанатни  йўқотади.  Автомашинани 
бошқараётганлар  ҳам  зилзилани  сезишади.  Айрим  биноларда  бузилиш  ҳолати  юзага 
келади.
8-БАЛЛ.  БИНОЛАРНИ  КУЧЛИ 8-БАЛЛ.  БИНОЛАРНИ  КУЧЛИ 
ЗАРАРЛАНИШИГА  ОЛИБ  КЕЛУВЧИ ЗАРАРЛАНИШИГА  ОЛИБ  КЕЛУВЧИ 
ЗИЛЗИЛАЗИЛЗИЛА - -  Зилзила  натижасида баъзи жойларда дарахт шохлари синади,Оғир мебеллар сурилади, 
осиғлик лампалар шикастланади, қабристонларга ўрнатилган ёдгорлик тошлари қулайди.
9-БАЛЛ.  БИНОЛАРНИ  БУТУНЛАЙ 9-БАЛЛ.  БИНОЛАРНИ  БУТУНЛАЙ 
ШИКАСТЛАНИШИГА  ОЛИБ  КЕЛУВЧИ ШИКАСТЛАНИШИГА  ОЛИБ  КЕЛУВЧИ 
ЗИЛЗИЛАЗИЛЗИЛА -   -    Зилзиладан  аҳоли  қаттиқ  саросимага  тушади.  Ҳайвонлар  кучли  овоз  чиқариб,  бетартиб 
югуришади.  Айрим  ҳолларда  темир  йўл  рельсларининг  букилиши,  йўлларнинг 
зарарланиши рўй беради.
10-БАЛЛ.  ИНШООТЛАРНИНГ 10-БАЛЛ.  ИНШООТЛАРНИНГ 
БУТУНЛАЙ  БУЗИЛИШИГА  ОЛИБ БУТУНЛАЙ  БУЗИЛИШИГА  ОЛИБ 
КЕЛУВЧИ ЗИЛЗИЛАКЕЛУВЧИ ЗИЛЗИЛА - -  Зилзила  оқибатида  бинолар  бузилади,  темир  йўл  рельслари  енгил  букилади,  ер  ости 
қувурлари узилади. Ерда кенглиги бир неча дециметрга тенг ёриқлар ҳосил бўлади.
11-БАЛЛ. ТАЛОФОТЛИ   ЗИЛЗИЛА11-БАЛЛ. ТАЛОФОТЛИ   ЗИЛЗИЛА
- -  Зилзила  оқибатида  пухта  қурилган  иншоотлар,  кўприклар,  темир  йўллар  жиддий 
шикастланади.  Ерда  кенг  ёриқлар,  узилишлар,  горизонтал  ва  вертикал  сурилишлар, 
кўплаб тоғ кўчкилари кузатилади.
12-БАЛЛ.  ЕР  РЕЛЬЕФИНИНГ 12-БАЛЛ.  ЕР  РЕЛЬЕФИНИНГ 
ЎЗГАРИШИГА  ОЛИБ  КЕЛУВЧИ ЎЗГАРИШИГА  ОЛИБ  КЕЛУВЧИ 
ЗИЛЗИЛАЗИЛЗИЛА - -  Зилзила туфайли ер остидаги ва устидаги барча иншоотларнинг тўла шикастланиши ёки 
бузилиши  кузатилади.  Ерда  катта  ёриқлар  вужудга  келади,  ер  рельефида  шиддатли 
ўзгариш кузатилади. ҚУЙИДАГИ РАСМДА ЗИЛЗИЛА КУЧИНИНГ БАЛЛАРДАГИ ТАЪСИРИ АКС ЭТТИРИЛГА Н   Зилзила Зилзила 
талофатиниталофатини
камайтириш камайтириш 
режасирежаси
Зилзилагача  Зилзила вақтида Зилзиладан сўнг  Сейсмик бардошли иморатлар Сейсмик бардошли иморатлар 
қуришқуриш Зи лзилагача
•
Хавфсиз жойларни  аниќ ланг  
Сизни асраб ќолиши мумкин бўлган жойлар: 
ванна хона, хоналарнинг ички бурчаклари, эшик 
кесакиси,мустаћкам стол ости, кресло, диван, ёки 
кроват ёни. 
•
Хавфли жойларни  аниќ ланг  
Хонадонигиз ичидаги хавфли жойлар:
  Бинонинг ташќи девори, дераза ойналари, шифтдан 
оѓир ќандил, чироќ ёки бошќа нарсалар тушиши ўт 
чиќиши мумкин бўлган жойлар, зина поялар ва лифт 
 
•   Сув озиќ овќат ва мућим нарсалар заћирасини 
яратинг, зилзиладан сўнг учрашув жойи ва бошќалар Хавф манбаларини камайтиришХавф манбаларини камайтириш Зилзила вақтида ўзини тутишЗилзила вақтида ўзини тутиш Зилзила вактида Зилзила вактида  Зилзиладан сўнгЗилзиладан сўнг
• Ён атрофингиздаги вазиятни баћолаб, 
жароћат олган бўлсангиз аввал ўзингизга, 
сўнгра атрофдагиларга ёрдам беринг.
• Газ ћидини сезсангиз тезда газни ўчиринг. 
Эшик ва деразаларини  очинг ва тезлик 
билан ташќарига чиќиб кетинг.
• Яќинларингизга ёрдам беринг, уларни 
тинчлантиришга ћаракат ќилинг.
• Вайрона уюми остида ќолган бўлсангиз 
тушкунликка тушманг, албатта сзни 
ќутќаришади   •
Ер кўчкиси   –   намгарчилик туфайли оғирлик кучи 
таъсирида тоғ жинсларининг қиялик бўйлаб 
пастга томон силжиши 
•
Ўпирилиш   – оғирлик кучи таъсири остида тоғ 
жинсларининг узилиб пастга отилиб тушиши  Кўчкининг  сабаблари Кўчкининг  сабаблари 
ва олдини ва олдини 
олишолиш Кўчки  хавфи юқори бўлган Кўчки  хавфи юқори бўлган 
ҳудудларҳудудлар Ер кўчкисининг кесмаси  Ер кўчкисининг кесмаси   Тезлик Кўчки ҳаракати баҳоси
3 м/сония Жадал
0,3 м/дақиқа Фаол
1,5 м/сутка  Тез
1,5 м/ой Меъёрида
1,5 м/йил Жуда секин
0,06 м/йил  Жуда ҳам секин Эвакуация йуналишиЭвакуация йуналиши     Ўзбекистонда учрамайдиган табиий 
хусусиятли фав қ улодда вазиятлар
Цунами  (япон.) - сейсмик денгиз тўл қ ини.  
 
Шимолий  Американинг  ғ арбий  со ҳ иллари, 
Алеут  ороллари,  Филиппин,  Янги  Гвинея, 
Индонезия,  Тинч  океанининг  жанубий 
қ исмидаги  ороллар,  Гавай  ороллари,  Перу, 
Чили  ва  Марказий  Америка  бу  ерда  рўй 
берадиган  зилзиланинг  доимий  ҳ амро ҳ и 
ҳ алокатли  цунами  зарбасига  дучор  бўлиб 
туради.
.  Жануби-Шаркий Осиё, 2004  Жануби-Шаркий Осиё, 2004   Жануби-Шаркий Осиё, 2004Жануби-Шаркий Осиё, 2004 ВулқонВулқон
•
Ер пўстидаги ёриқлар, каналлар орқали лава, 
иссиқ  газ,  сув  буғлари  ва  жинс  блакларини 
отилиб  чиқиши  билан  боғлиқ  бўлган 
х одисалар мажмуи.
•
Г екла  вулқони  И сландия  оролининг  жанубий-
ғарбий  қисмидаги  сўнмаган  вулқондир .   1004 
йилдан  бошлаб  қайд  этила  бошлаган. 
Ҳозиргача   ҳаммаси  бўлиб  20  та  кучли 
вайронагарчилик  келтирганлари  маълум 
шулардан  энг  кучлилари  1766,  1947-48 
йиллардагисидир  Эътиборингиз учун рахмат ЗИЛЗИЛА КУЧИНИНГ ЗИЛЗИЛА КУЧИНИНГ 
МАГНИТУДА ВА МАГНИТУДА ВА 
БАЛЛЛАРДАГИ ТАЪСИРИБАЛЛЛАРДАГИ ТАЪСИРИ