Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 232.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Ноябрь 2025
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Moxira Xasanova

Дата регистрации 06 Январь 2025

22 Продаж

Abdulla Avloniy asarlarida ta’lim tarbiya masalasining yoritilishi

Купить
KURS ISHI MAVZU: ABDULLA AVLONIY ASARLARIDA TA’LIM TARBIYA MASALASINING YORITILISHI MUNDARIJA. KIRISH ………………………………………………………………………………. 3 I. BOB. 1.1. 1.2. 1.3. ABDULLA AVLONIYNING PEDAGOGIK QARASHLARI.............. . Abdulla Avloniyning hayot yo‘li …………………………………………. Abdulla Avloniyning ta’limiy-ahloqiy masalalarda pedagogik qarashlari... Abdulla Avloniy tashkil etgan maktablar va darsliklar …………………… 8 8 12 15 II. BOB 2.1. 2.2. 2.3. ABDULLA AVLONIY ASARLARIDA TA’LIM TARBIYA MASALASINING YORITILISHI............................................................. Asardagi ta’limiy tarbiyaviy masalalarning dolzarbligi …………………. Abdulla Avloniyning zamondoshlari asarlarida tarbiyaviy ahloqiy g‘oyalar……………………………………………………………………. A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida keltirilgan masalalar........................................................................................................ 20 20 23 26 III.BOB 3.1. 3.2. 3.3. TURKIY GULISTON YOHUD AXLOQ ASARIDAGI KOMIL INSON TARBIYASIGA OID ILGARI SURILGAN G‘OYALAR … A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining komil inson tarbiyasidagi o‘rni ………………………………………………………… Abdulla Avloniyning didaktik asarlari ……………………………….. ….. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida tarbiyaviy ahloqiy masalalar........... 29 29 32 37 XULOSA……………………………………………………………………………... 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR.....……………………. 46 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi Hayot olamida, shubhasiz, tarbiya singari insoniyatga ta’sirli narsa yo‘qdir. Shu sababdan qadimdan mashhur donishmandlar tarbiya to‘g‘risida qimmatli fikrlarni yozib qoldirganlar. Yoshlar tarbiyasi, ularni ilmli va har tomonlama etuk qilib voyaga etkazish barcha zamonlarda muhim vazifa hisoblangan. Mutafakkirlarimiz tomonidan yozib qoldirilgan bunday nodir asarlar o‘sib kelayotgan yosh avlodni salbiy illatlardan asrab, axloqan pok, haqiqiy inson bo‘lib etishishlariga undagan. Ajdodlarimiz asrlar davomida sevib mutolaa qilgan “Pandnoma”, “Siyosatnoma”, “Qobusnoma”, “Axloqi muhsiniy”, “Axloqi jaloliy”, “Axloqi nosiriy”, “Qonuni hikmat”, “Nigoriston”, “Bahr al-ulum”, “Kachko‘li sultoniy”, “Jovidoni xirad”, “Bistu se hikmat”, “Hikoyoti dilpisand”, “Odob as-solihin”, “Turkiy “Guliston” yoxud axloq” singari asarlar shular jumlasidandir. Ushbu nodir asarlarda avval axloq-tarbiyaga oid biror so‘z va tushunchani izohlab, keyin unga o‘quvchi amal qilish uchun naqliy va axloqiy dalillar keltiradi. Umuman ularning mazmun-mundarijasi, ularda ilgari surilgan ilg‘or g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Xitoy donishmandi Syun-Szi “Chaqaloqlar hamma erda bir xil yig‘lashadi. Katta bo‘lganlarida esa turli qiliqlar qilishadi. Bu – tarbiyaning oqibati”, deb yozgan edi. Olmon faylasufi Immanuil Kant o‘z asarida “Inson faqat tarbiya orqali inson bo‘ladi, uning qandayligi tarbiyaning natijasidir”, degan fikrni bildiradi. Tarbiyaga e'tiborsizlikning oqibati nimalarga olib kelishini o‘z vaqtida Abdulla Avloniy kuyunib, “Bugungi kunda jamiyatimizning yuzini qora qiluvchi pastkashlar, yomonlar, beboshlar, o‘g‘rilar, giyohvandlar va nashavandlar... kecha tarbiyalariga e'tibor berilmagan bolalardir”, deb yozib qoldiradi. Adabiyotshunos olim Abdurauf Fitrat “Xalqning harakat qilishi, davlatmand bo‘lishi, baxtli bo‘lib izzat-hurmat topishi, jahongir bo‘lishi, zaif bo‘lib xorlikka tushishi, faqirlik jomasini kiyib, baxtsizlik yukini tortib e'tibordan qolishi, o‘zgalarga tobe va qul, asir bo‘lishi bolalikdan o‘z ota-onalaridan olgan tarbiyalariga bog‘liq. Bolalar axloqiy tarbiyani muhitdan oladilar, boshqacha qilib 3 aytganda, bolalar suvga o‘xshaydi, suv idishning shaklini olganidek, bolalar ham muhitning odob-axloqini qabul qiladilar”, deydi.Alixonto‘ra Sog‘uniy tarbiya xususida shunday yozadi: “Yolg‘iz insonga emas, barcha jonlik mavjudotlarda ta’lim-tarbiya ta’siri ko‘z oldimizda ko‘rilib, buning natijalari butun dunyoga tarqalib turmoqda. O‘qitish-o‘rgatish buyon tursin, suhbat o‘zi ham, suhbatdoshlarga o‘t bilan suvdek tez o‘tadi. Shuning uchun ham har kimga, suhbat yo‘ldoshlariga qarab baho beriladi”.Darhaqiqat, nafaqat bir oila, balki er sayyorasidagi har bir mamlakatning gullab-yashnashi, undagi yashovchi xalqlarning farog‘ati ham shak-shubhasiz ta’lim va tarbiya tufaylidir. Bugungi kunda har tomonlama taraqqiy topib borayotgan jamiyatimizda ma’naviyatni yuksaltirish yuksak vazifalardan biridir.Ma’naviyatimizni yanada rivojlantirishda esa millatimiz tarixini,ma’naviy qiyofasini o‘zida badiiy aks ettirgan tarixiy badiiy hamda ilmiy asarlarning ahamiyati va o‘rni beqiyosdir.O‘zbek adabiyotida bunday asarlar juda ko‘p. Ular yosh avlodni barkamol qilib voyaga yetkazishda muhim ahamiyatga ega.Bu jihatdan,taniqli o‘zbek adibi Abdulla Avloniyning. maktab uchun yaratgan to‘rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud milliy she’rlar”hamda “Birinchi muallim”, “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Ikkinchi muallim”,“Maktab gulistoni” kabi darsliklari ham xarakterli bo‘lib hisoblanadi.Buasarlardagi mukammal fikrlarning g‘oyaviy to‘liqligi, ta’lim-tarbiya tizimiga vatushunchalariga doir fikrlarning ilmiy-nazariy asoslanganligi yuqoridagi fikrlarimiz dalilidir. Shuningdek, Abdulla Avloniy ijodiy merosi bilan ilk darsliklarning mukammal yaratuvchisi sifatida ham gavdalanganligi,asarlaridagi ta’lim va tarbiyaga doir tushunchalarning, g‘oyaviy- badiiy mushohadalarning tadqiq qilinganligi, qolaversa,mavzuning dolzarbligi ma’rifatparvar adib, serqirra ijodkor Abdulla Avloniyning ijodida bugungi kunning eng muhim masalasi-ta’lim va tarbiyaga doir fikrlarning dalili hikoyalar, she’riy lavhalar misolida yoxud majoziy xarakterga ega hikoyatlar asosida ochib berilishi asnosida ko‘zga tashlanadi. 2017- yilning 3-avgust kuni O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mamlakatimiz ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuv o‘tkazdi.Ushbu 4 uchrashuda madaniyat va san’at sohasida yuzaga kelgan ko‘plab muammolar o‘rtaga tashlandi. Mazkur yig‘ilishda madaniyat, ommaviy axborot vositalari, adabiyot va san’at sohasini tubdan isloh qilish maqsadida amalga oshiriladigan keng miqyosli ishlar xususida so‘z bordi, yosh iste’dodlar tarbiyasi, madaniyatimiz va adabiyotimizni rivojlantirish maqsadida yangi g‘oya, tashabbus va takliflar bildirildi: “Biz uchun hech qachon kun tartibidan tushmaydigan yana bir o‘ta muhim masala borki,unga alohida to‘xtalib o‘tish zarur deb bilaman, u ham bo‘lsa, unib-o‘sib kelayotgan yosh avlodimiz, farzandlarimiz tarbiyasi bilan bog‘liq. Buyuk bobomiz Abdulla Avloniy aytganidek,bu masala biz uchun, haqiqatdan ham ,yo hayot-yo mamot,yo najot- yo halokat, yo saodat- yo falokat masalasidir.” Shu ma’noda Abdulla Avloniyning ta’lim-tarbiya sohasidagi qarashlari o‘zbek xalqining ruhiyati, turmush tarzi, milliy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘langanligi adibning boy pedagogik merosi ta’lim-tarbiya masalalarini rivojlantirish, uni o‘quvchilar qalbida shakllantirish- da axloqiy va ma’naviy barkamol yoshlarni tarbiyalashda milliy maktab va qimmatbaho manba bo‘lib xizmat qilganini o‘rganib chiqish davr talabiga aylanmoqda.Abdulla Avloniyning maktab uchun yaratgan asarlari va ularda axloq-odob tushunchalarining yoritilishi tarbiya masalasining ifodasi nafaqat badiiy,balki noyob tarixiy-pedagogik,ta’limiy va qomusiy yodgorlik hisoblanadi. 1 Avloniy asarlari bilan yaqindan tanishar ekanmiz,yana bir bor shunga iqror bo‘lamizki,uning asarlarida ifoda etilgan ta’limiy,tarbiyaviy g‘oyaviy, falsafiy pedagogik hikmatlar o‘zining hayotiy mazmuni bilan bizni bugun ham hayratda qoldiradi.Avloniy asarlarining tub ma’no-mohiyatini belgilab beradigan insonparvarlik, mehnatsevarlik, vatan- parvarlik g‘oyalari va axloq-odob tamoyilida hozirgi zamon uchun ham behad ibratli bo‘lgan saboqlar borligini alohida ta’kidlab o‘tmoq joiz. Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida tavallud topgan. Ijodkor o‘zbek xalqining san’ati va 1 Ishmuhammmedov R. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta'lim samaradorligini oshirish yo’llari. - Т.: TDPU, 2005 5 adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq ta’limi ishlarini yo‘lga qo‘yishda kata xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va iste’dodli pedgogdir. Ma’lumki, ulug‘ mutafakkir Abu Ali ibn Sino merosida ilm va axloq uyg‘unligi masalasi alohida o‘rin tutadi. Allomaning “Tadbiri manzil” risolasida tarbiya masalasi ko‘proq tahlil etilgan. Xususan, “Tadbiri manzil”da inson tayyor shaxsiy sifat, odat va ko‘nikmalar bilan tug‘ilmasligi qayd etiladi. Bunday xususiyatlar odamning ijtimoiy hayotida sekin-asta shaxsiy va o‘zgalar tajribasi, avvalgi ajdodlar an'analari, ta’lim-tarbiya o‘zgalarning ta’siri ostida shakllanadi. SHaxs kamolotida ijobiy fazilat va odatlarni qaror toptirish qanchalik qiyin va mushkul bo‘lsa, ma’naviy qiyofaga yopishib olgan salbiy jihat va odatlardan xalos bo‘lish shunchalik murakkabdir. Alloma nazdida bolalar tarbiyasini barvaqt boshlagan ma’qul: “Bola tana bo‘g‘inlari barqaror bo‘lgan, uning tili to‘g‘ri, ravon gapirish va quloqlari tinglash va o‘zgalar so‘zlarini qabul qilish hamda o‘rganilayotgan narsaga (tabiiy) moyillik paytdan boshlab uni ilmlar va axloq- odob (asoslari)ga o‘rgatib borish lozim”. Kurs ishimiz maqsadi A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining komil inson tarbiyasidagi o‘rni ni o‘rganish. A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini tarbiyaviy-ahloqiy tomonlarini o‘rganish va hayotda tadbiq etish. Kurs ishimiz obyektini A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini tarbiyaviy-ahloqiy tomonlarini o‘rganish va hayotda tadbiq etish. Kurs ishining vazifasi: A.Avloniyning asarlarida axloqiy tarbiyani o‘rganish; A.Avloniy asarlarida komil inson tarbiyasi qanday olib berilishi kerakli haqida o‘rganish. A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini tarbiyaviy-ahloqiy tomonlarini o‘rganish va hayotda tadbiq etish. Kurs ishining metodologik asosi: O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarorlari “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 6 Kurs ishining metodlari : Mavzuga oid adabiyotlar,normativ me’yoriy hujjatalarni o‘rganish , nazariy-pedagogik tahlil, kontent tahlil, so‘rov. Kurs ishining tuzilishi va hajmi . Kurs ishi A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini tarbiyaviy-ahloqiy tomonlarini o‘rganish va hayotda tadbiq etish haqida yozilgan. Unda asosan O‘zbekiston Respublikasining oil ava oni tashkil etish borasidagi farmon va qarorlariga asoslangan holda amalga oshirilgan . Ushbu kurs ishi kirish, uch bob, to‘qqiz paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib , ____ sahifani tashkil etadi. 7 I.BOB. ABDULLA AVLONIYNING PEDAGOGIK QARASHLARI. 1.1. Abdulla Avloniyning hayot yo‘li Bugungi kunda har tomonlama taraqqiy topib borayotgan jamiyatimizda ma’naviyatni yuksaltirish yuksak vazifalardan biridir.Ma’naviyatimizni yanada rivojlantirishda esa millatimiz tarixini,ma’naviy qiyofasini o‘zida badiiy aks ettirgan tarixiy badiiy hamda ilmiy asarlarning ahamiyati va o‘rni beqiyosdir.O‘zbek adabiyotida bunday asarlar juda ko‘p. Ular yosh avlodni barkamol qilib voyaga yetkazishda muhim ahamiyatga ega.Bu jihatdan,taniqli o‘zbek adibi Abdulla Avloniyning. maktab uchun yaratgan to‘rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud milliy she’rlar”hamda “Birinchi muallim”, “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Ikkinchi muallim”,“Maktab gulistoni” kabi darsliklari ham xarakterli bo‘lib hisoblanadi.Buasarlardagi mukammal fikrlarning g‘oyaviy to‘liqligi, ta’lim-tarbiya tizimiga vatushunchalariga doir fikrlarning ilmiy-nazariy asoslanganligi yuqoridagi fikrlarimiz dalilidir. 2 Yuqoridagilardan shu narsa ma’lum bo‘lmoqdaki, hamma vaqt tarbiyada butun ish nafaqat ota-onalarga, balki go‘zal axloq va ilmiy salohiyatga ega bo‘lgan ustoz-muallimlarning sa’y-harakatiga ham bevosita bog‘liq. Bunda ishni tashkil qilish shakllarinigina emas, ayni paytda, ishlashni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish shartlarini bilish ham muhimdir Har bir millatning o‘z ma’naviy qiyofasi mavjud. Shuningdek, Abdulla Avloniy ijodiy merosi bilan ilk darsliklarning mukammal yaratuvchisi sifatida ham gavdalanganligi,asarlaridagi ta’lim va tarbiyaga doir tushunchalarning, g‘oyaviy-badiiy mushohadalarning tadqiq qilinganligi, qolaversa,mavzuning dolzarbligi ma’rifatparvar adib, serqirra ijodkor Abdulla Avloniyning ijodida bugungi kunning eng muhim masalasi-ta’lim va tarbiyaga doir fikrlarning dalili hikoyalar, she’riy lavhalar misolida yoxud majoziy xarakterga ega hikoyatlar asosida ochib berilishi asnosida ko‘zga tashlanadi. 2017- yilning 3-avgust kuni O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev mamlakatimiz ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuv o‘tkazdi.Ushbu uchrashuda madaniyat 2 Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. . – Toshkent: 2008. 8 va san’at sohasida yuzaga kelgan ko‘plab muammolar o‘rtaga tashlandi. Mazkur yig‘ilishda madaniyat, ommaviy axborot vositalari, adabiyot va san’at sohasini tubdan isloh qilish maqsadida amalga oshiriladigan keng miqyosli ishlar xususida so‘z bordi, yosh iste’dodlar tarbiyasi, madaniyatimiz va adabiyotimizni rivojlantirish maqsadida yangi g‘oya, tashabbus va takliflar bildirildi: “Biz uchun hech qachon kun tartibidan tushmaydigan yana bir o‘ta muhim masala borki,unga alohida to‘xtalib o‘tish zarur deb bilaman, u ham bo‘lsa, unib-o‘sib kelayotgan yosh avlodimiz, farzandlarimiz tarbiyasi bilan bog‘liq. Buyuk bobomiz Abdulla Avloniy aytganidek,bu masala biz uchun, haqiqatdan ham ,yo hayot-yo mamot,yo najot- yo halokat, yo saodat- yo falokat masalasidir.” Shu ma’noda Abdulla Avloniyning ta’lim-tarbiya sohasidagi qarashlari o‘zbek xalqining ruhiyati, turmush tarzi, milliy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘langanligi adibning boy pedagogik merosi ta’lim-tarbiya masalalarini rivojlantirish, uni o‘quvchilar qalbida shakllantirish- da axloqiy va ma’naviy barkamol yoshlarni tarbiyalashda milliy maktab va qimmatbaho manba bo‘lib xizmat qilganini o‘rganib chiqish davr talabiga aylanmoqda. Abdulla Avloniyning maktab uchun yaratgan asarlari va ularda axloq-odob tushunchalarining yoritilishi tarbiya masalasining ifodasi nafaqat badiiy,balki noyob tarixiy-pedagogik,ta’limiy va qomusiy yodgorlik hisoblanadi.Avloniy asarlari bilan yaqindan tanishar ekanmiz,yana bir bor shunga iqror bo‘lamizki,uning asarlarida ifoda etilgan ta’limiy,tarbiyaviy g‘oyaviy, falsafiy pedagogik hikmatlar o‘zining hayotiy mazmuni bilan bizni bugun ham hayratda qoldiradi. Avloniy asarlarining tub ma’no-mohiyatini belgilab beradigan insonparvarlik, mehnatsevarlik, vatan- parvarlik g‘oyalari va axloq-odob tamoyilida hozirgi zamon uchun ham behad ibratli bo‘lgan saboqlar borligini alohida ta’kidlab o‘tmoq joiz. Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida tavallud topgan. Ijodkor o‘zbek xalqining san’ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq ta’limi ishlarini yo‘lga qo‘yishda kata xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va 9 iste’dodli pedgogdir. U birinchilardan bo‘lib o‘zbek teatrini professional teatrga aylantirdi, matbuot, maorif sohasi rivojiga hissa qo‘shdi. U Turkistonda ma’naviy-ma’rifiy ishlarni amalga oshirgan jadidlar harakatining ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Avloniyning mehnati yuksak qadrlanib unga o‘zbek madaniyati va adabiyotini yuksaltirishda, xodimlar tayyorlashda uzoq yillik mehnati uchun 1925-yilda “Mehnat qahramoni” unvoni, 1930-yilda “O‘zbekiston maorifi zarbdori” unvoni berilgan. Shuningdek, adib milliy ta’lim-tarbiya tizimini yaratishga beqiyos hissa qo‘shganligi uchun 2020-yil 30-sentyabr sanasida “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlandi.2 Avloniy “Usuli jadid” maktablari uchun to‘rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” hamda “Birinchi muallim” (1912), “Turkiy guliston yoxud axloq” (1913), “Ikkinchi muallim” (1915), “Maktab gulistoni” (1917) kabi darsliklar yaratdi.Bu asarlarida hamda publitsistik maqolalarida dunyo xalqlari madaniyatini, ilm-fanni, maktab va maorifga chorlaydi.XX asr boshlarida yangi maktablar uchun yozilgan alifbelar anchagina edi. Shular orasida Avloniyning “Birinchi muallim” asari ham o‘ziga xos o‘ringa ega. Avloniy uni yozishda Saidrasul Aziziyning “Ustozi avval” asariga suyanadi. Avloniyning “Ikkinchi muallim” asari “Birinchi muallim” kitobining uzviy davomidir. Biz birinchi kitobni shartli ravishda, alifbe deb, ikkinchi kitobni xrestomatiya deb atashimiz mumkin. Kitob maktabni olqishlovchi she’r bilan boshlanadi: Avloniyning ta’lim- tarbiyaga oid asarlari ichida “Turkiy guliston yoxud axloq” asari katta ahamiyatga molik axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asardir. Asarda insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, yomonliklardan qaytaruvchi ilm-axloq haqida fikr haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, u bola tarbiyasining roli haqida fikr yuritib: “Agar bir kishi yoshligida nafsi buzulib, tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, bunday kishilardan yaxshilik kutmoq, yerdan turib yulduzlarga qo‘l uzatmak kabidir”3,-deydi. Uning fikricha, bolalarda axloqiy xislatlarning tarkibi to‘g‘risida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolalarning atrofidagi kishilar ahamiyatga ega. O‘zbek pedagogikasi tarixida Avloniy- birinchi “Pedagogika”, ya’ni bola tarbiyasining fanidir” deb ta’rif berganlar. Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda 4 bo‘limga ajratadi: 10 1. Tarbiyaning zamoni. 2. Badan tarbiyasi. 3. Fikr tarbiyasi. 4. Axloq tarbiyasi hamda uning ahamiyati xususida fikr yuritadi. “Tarbiyaning zamoni” bo‘limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini bu ishga hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini ta’kidlaydi. Avloniy, tarbiya xususiy ish emas, milliy ijtimoiy ishdir. “Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot- yo mamot, yo najot- yo halokat, yo saodat- yo falokat masalasidir”,4-deb ta’kidlaydi. Har bir xalqning taraqqiy qilishi, davlatning qudratli bo‘lishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p jihatdan bog‘liq, deb ta’kidlaydi adib. Tarbiya zurriyot dunyoga kelgandan boshlanib, umrning oxiriga qadar davom etadi. U bir qancha bosqichdan – uy, bog‘cha, maktab va jamoatchiliktarbiyasidan iborat bo‘ladi. Avloniy tarbiyaning doirasini keng ma’noda tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab qo‘ymaydi. U birinchi navbatda bolaning sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik qilish lozimligini uqtiradi. “Turkiy guliston yoxud axloq “asari ma’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qiladi. Adib kitobda ilm haqida shunday deydi: “ Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidir. Ilm inson uchun g‘oyat oliy, muqaddas bir fazilatdir. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni, harakatimizni oyina kabi ko‘rsatur” ,-deydi 3 . 3 Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. . – Toshkent: 2008. 11 1.2. Abdulla Avloniyning ta’limiy-ahloqiy masalalarda pedagogik qarashlari. Uning pedagogik qarashlari bugungi kunda o‘zbek milliy maktabini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Avloniy ijodiy merosini chuqur o‘rganishga qiziqish ortib bormoqda. U insonga xos xulqni ikkiga – yaxshi va yomonga ajrata-di. “Yaxshi xulqlar” deb nomlangan birinchi qismida u 31 fazilat , “Yomon xulqlar” deb atalgan ikkinchi qismda esa 20 il-latga ta’rif beradi. O‘z mulohazalarini dalillash uchun Qur-`on oyatlari va hadislardan, shuningdek, Arastu, Suqrot, Ibn Sino, Sa’diy, Mirzo Bedil singari mashhur mutafak-kirlarning fikrlarini keltiradi. Har bir axloqiy katego-riyaga o‘z munosabatini bildirgach, o‘sha fikrning mazmunini ifodalovchi bayt yo biror maqol-hikmat ilova qiladi. Avloniy “axloq ulamosi”ning qarashlari asosida insonlarning xulqlarini yaxshi va yomon xulqlarga ajratadi, bunga ularning nafs tarbiyasini asos qilib oladi. U yaxshi xulqlarga fatonat, nazofat, shijoat, intizom, vijdon, vatanni suymak kabi fazilatlarni kiritsa, g‘azab, shahvat, jaholat, safohat kabi illatlarni yomon xulqning belgilari deb biladi. Avloniyning ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onish g‘oyalarini kuylagan dastlabki she’rlari o‘zbek milliy uyg‘onish davri adabiyotining hamisha bebaho mulki bo‘lib qoladi. U bu turkumga mansub she’rlarida o‘zbek mumtoz adabiyotidagi she’riy shakllarni katta ijtimoiy mazmun, ma’rifatparvar-lik g‘oyalari, hajviy ruh va xalqona ohanglar bilan boyitdi. Abdulla Avloniy bolalar uchun ham bir qancha she’r va masallar yozgan. SHoir bu asarlarida maktab yoshidagi bolalarning fikr doirasini kengaytirish, ularda maktab va kitobga, mehnatga, tabiatga, Vatanga muhabbat uyg‘otishni maqsad qilib qo‘ygan. Uning ko‘pgina she’rlari zamirida Vatanni sevish g‘oyasi yotadi. SHoir bu she’rlarida Vatanni sodda va samimiy misralarda tasvirlaganki, faqat o‘sha 10-yillarning o‘rtalaridagina emas, balki bugungi maktab yoshidagi bolalar ham ulardan katta estetik zavq olishlari mumkin. Darhaqiqat, shoir Vatan ta’rifini boshlab, “Tog‘laridan konlar chiqar , Erlaridan donlar chiqar… Havosi o‘ta 12 yoqumlik, CHo‘llari bor toshlik, qumlik, Toshkand emas, toshqand erur, Kesaklari gulqand erur”, deya bolalarda ona diyorga katta mehr uyg‘otishga erishadi. Ma’rifatchilik va ijtimoiy mavzu Avloniy she’riya-tida markaziy o‘rin egallaydi. Shoir ilm-fanning fazilat-larini zavq bilan kuylaydi. “Maktab”, “maorif”, “ilm”, “fan” kabi tushunchalar shoir she’rlarida ezgulikning betim-sol ramzi, obrazi darajasiga ko‘tariladi, “jaholat” va “nodon-lik” esa zulmat va yovuzlik timsoli sifatida talqin qilinadi. Abdulla Avloniyning “Muxtasar tarixi anbiyo va tarixi Islom” asari ham mavjud. Ushbu asar boshlang‘i ч maktablarning o‘quvchilariga mo‘ljallangan. Bu asar birinchi marta 1910 yilda Munavvarqori tomonidan Toshkentda Il’in bosmaxonasida bosilgan. Mustaqillik yillarida esa Zokirxon Afzalov SHokirxon o‘g‘li tomonidan 1994 yilda “Fan” nashriyotida chop etilgan. Risolada Odam alayhissa-lomdan Muhammad alayhissalomgacha o‘tgan payg‘ambarlarning qissalari va zuhuri islom zikr etilgan. Islom tarixi fanida payg‘ambarlar tarixi, payg‘am-barimiz Muhammad alayhissalomning hayotlari va Islom dini tarixi, shuningdek, ilk xalifalik davri tarixi uch bosqichda o‘rganiladi. Nasiruddin Rabg‘uziyning “Qissayi Rabg‘uziy”, Alisher Navoiyning “Tarixi anbiyo va hukamo” asarlari payg‘ambarlar tarixiga oid bo‘lsa, Alixonto‘ra Sog‘uniyning “Tarixi Muhammadiy”si ikkinchi va Rizoud-din ibn Faxrud-dinning “Xulafoi roshidin” asari uchinchi davrni o‘z ichiga oladi. Abdulla Avloniy asari mana shu uch davrni mujassam-lashtirgan. Adibning asosiy ko‘zlagan maqsadi millat kelajagi bo‘lgan bolalarni boshlang‘ich sinf-danoq qisqacha bo‘lsa-da Islom tarixi bilan tanishtirish, diniy ma’rifatlarni oshirish, ularning qalblariga iymon nurini singdirish bo‘lgan. Abdulla Avloniyning bu asari tahsinga sazovordir. 4 4 R. Mavlonova, B. Normurodova, N. Rahmonqulova, «Tarbiyaviy ishlar metodikasi» o'quv qo'llanma, O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi, Toshkent: «Tib kitob» nashriyoti, 2010 13 U o‘zbek xalqi madaniyati, ma’rifati bilan bir qator-da qo‘shni afg‘on xalqi ijtimoiy-siyosiy hayotidа ham 1919-1920 yillarda muhim rol’ o‘ynagan. SHo‘ro hukumatining Af-g‘onistondagi siyosiy vakili va konsuli vazifasini bajargan 5 . Abdulla Avloniy asarlar yozish bilan bir qatorda maktablar ochish, xalqni savodxon qilishi, o‘zbe к xotin-qizlarini o‘qitish, o‘qituvchilar va ziyoli kadrlar tayyorlash bilan shug‘ullanadi. U 1923-24 yillarda eski shahardagi xotin-qizlar va erlar maorif bilim yurtlari mudiri, 1924-29 yillarda Toshkent harbiy maktabida o‘qituvchi, 1925-34 yillarda O‘rta Osiyo Kommunistik universiteti, O‘rta Osiyo Qishlo ќ xo‘jaligi maktabida , O‘rta Osiyo Davlat universi-tetida dars beradi. Pedagogika fakul’tetining til va adabiyot kafedrasi professori va mudiri bo‘lib ishladi. U 1933 yilda o‘zbek maktablarining 7-sinfi uchun “Adabiyot xristomatiyasi” tuzib, nashr ettirdi. Abdulla Avloniy “Hijron”, “Nabil”, “Indamas”, “SHuhrat”, “Tang-riquli”, “Surayyo”, “SHapaloq”, “CHol”, “Ab”, “CHig‘aboy”, “Abdulhaq” taxalluslari bilan tanqidiy va ilmiy maqola, 4000 misradan ortiq she’r ijod qilgan. Avloniy 1927 yilda “Mehnat qahramoni” unvoni bilan taqdirlandi. 1930 yilda unga “O‘zbekiston xalq maorifi zarbdori” faxriy unvoni berildi. Hozirda mustaqil O‘zbekistonimizda Abdulla Avlo-niy nomida bir qator maktablar bor. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi bolalar adabiyoti bo‘yicha uning nomida mukofot ta’sis etgan. Toshkent ko‘chalaridan biri, Respublika o‘qituv-chilar malakasini oshirish markazi va mahallalardan biri uning nomida. Respublika o‘qituvchilar malakasini oshirish markazida Abdulla Avloniy muzeyi tashkil qilingan. 5 . Begali Qosimov va boshqalar. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004. 14 1.3. Abdulla Avloniy tashkil etgan maktablar va darsliklar. XIX asr oxiri XX asr boshidagi o zbek milliy madaniyatining mashhurʻ vakillaridan biri ma rifatparvar shoir, dramaturg, jurnalist, olim, davlat va jamoat ʼ arbobi Abdulla Avloniydir. U 1878 yilning 12 iyulida Toshkentning Mergancha mahallasida, to quvchi Miravlon aka oilasida dunyoga keldi. Bolaligi Mirobod ʻ mahallasining egri-bugri ko chalarida, ko pchilik qismini ruslar tashkil qilgan ʻ ʻ temir yo l ishchilari bolalari orasida kechdi. O qchidagi eski maktabda, so ng ʻ ʻ ʻ madrasada o qidi (1885–1886). Mustaqil mutolaa bilan shug ullandi. Arab, fors, ʻ ʻ rus tillarini o rgandi. Orenburg, Qozon, Tiflisda chiqib turgan gazeta-jurnallarni ʻ kuzatib bordi. Qisqa muddat ichida u ma rifatparvar sifatida tanildi va o lkadagi ʼ ʻ ijgimoiy-madaniy harakatchilikning faol namoyandalaridan biriga aylandi. XX asr boshlarida Turkiston madaniy hayotida yuz bergan eng muhim o zgarishlardan biri maktab o quv ishlarida o zgarish bo ldi. Avloniy bu davrda ʻ ʻ ʻ ʻ jadidchilik harakatiga qo shilib, Toshkentdagi jadidlarning faol ishtirokchilaridan ʻ biri bo lib tanildi. Avloniy 1904 yilda Mirobodda, so ngroq Degrezliqda (1903– ʻ ʻ 14) xuddi shunday yangi usulda, yangicha maktab ochib, dars berdi va darsliklar yozdi. 1909 yilda maktab maorif ishlariga yordam beruvchi “Jamiyati xayriya” ochib, yetim bolalarni o qitdi. “Adabiyot yoxud milliy she rlar” nomli to rt ʻ ʼ ʻ qismdan iborat she riy to plamining birinchi juz ini nashr qildirdi. Munavvarqori, ʼ ʻ ʼ Muhammadjon Podshoxo jayev, Tavallo, Rustambek Yusufbekov, Nizomiddin ʻ Xo jayev, Shokirjon Rahimiy kabi taraqqiychilar bilan sheriklikda “Nashriyot” ʻ (1914), “Maktab” (1916) shirkatlarini tuzdi. “Taraqqiy”, “Shuhrat” (1907), “Osiyo” (1908), “Turon” (1917) gazetalarini chiqardi. 1918 yilda Turkiston Shurolar hukumatining birinchi gazetasi “Ishtirokiyun”ning tashkilotchilaridan va uning birinchi muharrirlaridan bo ldi. U sovet davrida turli mas uliyatli ʻ ʼ lavozimlarda xizmat qildi, qaysi vazifada ishlamasin ilm-ma rifat tarqatish, ta lim- ʼ ʼ tarbiya masalalari bilan shug ullanib keldi, bilimyurtlarida, oliy maktablarda ʻ 15 o qituvchilik qildi. 1930–34 yillarda O rta Osiyo davlat universitetida (hozirgiʻ ʻ ToshDU) kafedrani boshqardi. U 1934 yilda vafot etdi. Avloniy 1927 yilda Mehnat Qahramoni unvoniga sazovor bo ldi. ʻ Avloniy 30 yildan ortiqroq ijod qildi. 1916 yilgi mardikorlik voqealarining, so ng inqilobiy talotumlaru milliy-ozodlik kurashlarining guvohi bo ldi. O tgan ʻ ʻ ʻ davr ichida, o zi ta kidlaganidek, “o nlab she r va maktab kitoblari, to rt teatr ʻ ʼ ʻ ʼ ʻ kitobi”qoldirdi. Uning madaniyatimiz tarixidagi o rni haqida gap ketganda, ikki ʻ jihatini alohida ta kidlash zarur: pedagogik faoliyati va adabiy badiiy ijodi. Uning ʼ pedagogik faoliyati, ta lim-tarbiya haqidagi fikrlari XX asrning boshlarida yangi ʼ bosqichga ko tarilgan ma rifatchilikning xususiyatlarini belgilashda muhim ʻ ʼ manbalardandir. Avloniy maktabi gumanistik va erkin tarbiya asosiga qurilgan, dunyoviy va ilg or ilm-fanni bolalarga o rgatishni o z oldiga asosiy vazifa qilib qo ygan, ʻ ʻ ʻ ʻ yoshlarni mamlakatning ijtimoiy-siyosiy hayotiga aralasha olish qobiliyatiga ega bo lishini ta minlaydigan haqiqiy xalq maktabi bo ldi. Adib bu maktablar uchun ʻ ʼ ʻ darsliklar tuzdi. Uning avvalgi sinf shogirdlari uchun “Birinchi muallim”i (1911) Oktyabr o zgarishigacha 4 marta, “Alifbedan so nggi o quv kitobi” – “Ikkinchi ʻ ʻ ʻ muallim” (1912) 3 marta kayta nashr etilgan. Axloqiy didaktik mazmundagi “Turkiy Guliston yoxud axloq” darsligi (1913) XX asr boshlari ijtimoiypedagogik fikr taraqqiyotida alohida o rin egalladi. Unda tarbiya va axloq masalalari birinchi ʻ marotaba XX asrning talab va ehtiyojlari nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Avloniy xulqlarni an anaviy yaxshi va yomonga ajratar ekan, mulohazalarini Gippokrat, ʼ Platon, Aristotel, Sa diy Sheroziy, Bedil fikrlari bilan dalillagan holda ʼ zamonaviylikni asosiy mezon qilib oladi. Adib Vatan muhabbatini uning uchun kurashmoqni eng yaxshi insoniy xulqlardan hisobladi. Vatan – bu har bir kishining tug ilib o sgan shahar va mamlakati. Uni qadrlamoq, sevmoq, yashartmoq kerak. ʻ ʻ Shoir Vatan va unga muhabbat deganda shuni tushungan edi. Tilga, madaniyatga muhabbat esa, har bir kishining o z xalqiga bo lgan muhabbatidir: “Har bir ʻ ʻ millatning dunyoda borlig ini ko rsatadurgon oyinai hayoti til va adabiyotidir. ʻ ʻ Milliy tilni yo qotmak millatning ruhini yo qotmakdur”. ʻ ʻ 16 Avloniy Hijron, Nabil, Indamas, Shuhrat, Tangriquli, Surayyo, Shapaloq, Chol, Ab, Chegaboy, Abdulhaq taxalluslari bilan she r, hikoyalar va maqolalarʼ yozgan. Shuni aytish kerakki, Avloniy ancha murakkab hayot va ijod yo lini bosib ʻ o tdi. U adabiyotga g oyaviy kurashlar g oyat keskinlashgan bir davrda kirib keldi. ʻ ʻ ʻ Hech ikkilanmasdan ma rifat va taraqqiyot uchun kurashishini maslak etib qabul ʼ qildi. Shoir she riyati bilan tanishar ekansiz, qiziq bir holga duch kelasiz. Unda ʼ birorta ishqiy she r yo q. U ijtimoiy muammolarni, el-yurt g amini muhimroq ʼ ʻ ʻ biladi. Xalq va Vatan baxtsizligi oldida har qanday muhabbatni rad etadi. O z ʻ onadiyorini bamisoli “yor kabi sevadi”. Butun mehrini shunga bag ishlaydi. ʻ Asrimiz boshlari Turkiston takdirida g oyat mas uliyatli bo lgan, uning hayot ʻ ʼ ʻ mamot masalasi hal qilinayotgan bir payt edi. Buni Avloniy davrning peshqadam ziyolisi, yirik ma rifatparvar, jadidlar ta limotining faol tarafdori sifatida tezda ʼ ʼ ilg ab oldi. ʻ Dastlabki poetik asarlari “Adabiyot yoxud milliy she rlar” (I, II, III, ʼ GUjuzlar), “Maktab gulistoni” (1916), “Mardikorlar ashulasi” (1917) kitoblarida va “Sabzavor” tazkirasi (1914) hamda vaqtli matbuot sahifalarida chop etilgan asarlaridir. Ularda ilm-ma rifat targ ib qilingan, jaholat va nodonlik, eski ʼ ʻ tuzumning ijtimoiy-axloqiy asoslari qoralangan, ozod va baxtiyor zamon haqida fikr yuritilgan. Shu jihatdan Avloniyning bu davrdagi she rlari Hamza, Anbar otin ʼ poeziyasiga ohangdoshdir. Avloniy barmoq vaznini adabiyotda keng qo llagan. ʻ Milliy kuylarga moslab she rlar yozgan va poeziyaning imkoniyatlarini boyitgan. ʼ Avloniyning adabiyot oldidagi muhim xizmatlaridan biri shu bo ldiki, u ʻ mardikorlik she riyati deb atalgan yangi adabiy hodisaning yaratuvchilaridan ʼ bo ldi. 1916 yilgi mardikorlik voqealarini ifodalovchi “Bir mardikorning otasi ʻ o g liga aytgan so zlari”, “Onasining o g liga aytgan so zlari”, “Afsus” kabi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ she rlar yozdi. Ona yurtdan uzoq shimolning qorli-muzli yerlariga, front orqasidagi ʼ qora xizmatga olib ketilgan mardikorlarning xayrlashuv manzaralarini, haqsizlikni yoritdi. Bu she rlarning ohang va uslubi xalq qo shiqlariga g oyat yaqin bo lib, ʼ ʻ ʻ ʻ ular xalqimizning milliy uyg onishida muhim o rin tutdi. ʻ ʻ 17 Avloniy 1917-yil fevral inqilobini xursandchilik bilan kutib oldi (“Qutuldik”, “Yotma” she rlari). Oktyabrga bag ishlab “Hurriyat marshi” (1919), “Ishchilarʼ ʻ qulog iga” kabi she rlar yozdi, yangi sotsialistik tuzumni ulug ladi. Lekin ko p ʻ ʼ ʻ ʻ o tmay, rus sovet tuzumi eski chor tuzumining oldingidan battarroq shakli ʻ ekanligini, sovet siyosati riyokorlik asosiga qurilganligini anglay boshladi. Jumladan, tantanavor va da qilingan erkinlikning berilmaganligi shoir ijodida ʼ g amgin tushkun ohanglarning paydo bo lishiga olib keldi (“Haftalik soatda” ʻ ʻ 1919). Shularga qaramasdan Avloniy turli mavzularda she rlar yozdi. 1919–20 ʼ yilgi Afg oniston safariga doir “Afg on sayohati” kundaliklari esa ʻ ʻ mamlakatimizning yon qo shnimiz bilan o zaro do stlik, totuvlik aloqalarining ʻ ʻ ʻ o rnatilishi tarixini o rganishda muhim ahamiyatga ega. ʻ ʻ Avloniy o zbek teatrining asoschilaridan edi. U 1913-yilda “Turkiston” teatr ʻ truppasini tuzdi. “Turkiston” o zining qatiy nizomini ham e lon qilgan edi. Uning ʻ ʼ tashkilotchisi ham, g oyaviy-badiiy rahbari ham Avloniy edi. Truppa “Zaharli ʻ hayot” (Hamza), “Baxtsiz kuyov (A. Qodiriy) kabi XX asr boshlari o zbek ʻ dramaturgiyasining eng yaxshi namunalarini sahnalashtirgan, teatr ozarbayjon dramaturglari asarlari (“Badbaxt kelin”, “Xo r-xo r”, “Jaholat”, “Uliklar”, “Joy ʻ ʻ ijaraga olgan kishi”, “Man o lmisham”, “Layli va Majnun”, “Asli va Qaram”) ni ʻ o zbekchaga tarjima qilib sahnaga qo ygan. Avloniyning o zi Mallu (“Layli va ʻ ʻ ʻ Majnun”), Fayziboy (“Baxtsiz kuyov”), Aliboy (“To y”), Boy (“Padarkush”) ʻ rollarini ijro etgan. Avloniy “Advokatlik osonmi?” (1914), “Pinak” (1915) komediyalari, 1914– 17-yillarda yozgan “Biz va Siz”, “Portugaliya inkilobi”, “Ikki sevgi” kabi fojeaviy asarlari bilan o zbek dramaturgiyasining maydonga kelishi va teatrchilikning xalq ʻ orasigatomir otishiga muhim hissa qo shdi. Advokat Davronbek orqali ʻ Turkistondagi huquqsizlik, dunyodan xabarsizlikni fosh etdi. “Advokatlik osonmi?” degan asarida bir qator ko knori va qimorbozlar obrazini yaratib, ʻ ma naviy turmushning tuban bir holga kelib qolganlini ko rsatdi. Monarxiyaga ʼ ʻ qarshi kurash, bayrog i ostida kechgan 1910 yilgi Portugaliya inqilobi, 1909 yili ʻ Turkiyada yuz bergan “Yosh turklar” inqilobi (“Ikki sevgi”) haqida yozib, 18 adabiyotimizda mavzu va g oyalar ko lamini kengaytirdi. “Biz va Siz”da esa XXʻ ʻ asr boshidagi Turkistonning eskilik va yangilik borasidagi kurashini aniq taqdirlar misolida yoritib berdi. Avloniy asosiy ijodiy faoliyatining eng sermahsul yillari 1917-yildagi Oktyabr to ntarishiga kadar bo lgan davrga to g ri keladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Avloniy ijodi 60-yillarning oxiridan o rganila boshlandi. Hozirda uning turli ʻ janrlardagi asarlaridan namunalar alohida kitoblar holida chop etilgan. 6 Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida har jihatdan rivojlangan kishini tarbiyalash muammosi hozirgi kunning asosiy talabi bo‘lib turibdi. Chunki, jamiyatda yuz berayotgan inqilobiy o‘zgarishlarni insonning o‘zini o‘zgartirmasdan amalga oshirib bo‘lmaydi. Ammo, yangi kishini tarbiyalash o‘z- o‘zidan emas, balki ijtimoiy munosabatlar yangilanishi jarayonida amalga oshadi. Bu jarayonda maktablar tizimi muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot texnologiyalari yetakchi o‘ringa chiqib olgan hozirgi kunda rivojlangan mamlakatlarda maktablar tizimini, ta’lim mazmunini yangilash zaruratga aylandi. Eskicha o‘qitish usullari va metodlari ma’nan eskirib, ta’limning ilg‘or pedagogik texnologiyalarga asoslangan metodlari va shakllariga ehtiyoj kuchaydi. 6 . Begali Qosimov va boshqalar. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004. 19 II.BOB. ABDULLA AVLONIY ASARLARIDA TA’LIM TARBIYA MASALASINING YORITILISHI. 2.1. Asardagi ta’limiy tarbiyaviy masalalarning dolzarbligi. Qadimgi ajdodlarimiz olamning murakkab tabiiy jarayonlarini o‘rganib borar ekan, insonni, uning ma’naviy-axloqiy kamolotini olamdan tashqarida emas, balki shu olamning ichida deb qaraydilar. Ularning fikricha, odam – olam ichidagi kichik olam bo‘lib, unda katta olam (olami Kubro) ning barcha xususiyatlari o‘z aksini topgandir. Bu hol olamni to‘la tasavvur qilishdan oldin odamni, inson olamini yaxshi bilishni taqozo etadi. Shu nuqtai-nazardan qaraganda, hozirgi davr rivojlangan mamlakatlarida insonni tabiatning oliy mahsuli sifatida, olamning bir parchasi deb qarashda biryoqlamalikka berilib ketish kuzga tashlanadi. Ta’lim- tarbiyada samarali islohotlarni amalga oshirish talab etilayotgan hozirgi davrda esa ilmiy texnika taraqqiyoti, yangi texnologik revolutsiya sharoitida muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsata oladigan jamiyat a’zolarini yetishtirib berish, yosh avlodni kasb – hunarga yo‘naltirishda davlat xizmatini hamda o‘rta ta’limning ko‘p variantli uchinchi bosqichini joriy etish, ta’lim mazmunini yaxshilashda pedagogic vositalarni qo‘llash, ta’limda tashabbuskorlik va ijodkorlikka keng yul oshish, uning muhim tizimlarini yaratish kabi chet el tajribalarini o‘rganish ayni muddaodir. Rivojlangan xorijiy davlatlarda ta’limning mamlakat ishki siyosatiga faol ta’sir etadigan ijtimoiy jarayon ekanligi, e’tirof qilingan haqiqatdir. Shu tufayli ham chet mamlakatlarda maktab ehtiyojini iqtisodiy ta’minlashga ajratilayotgan mablag‘ miqdori yildan yilga - oshib bormoqda. Yaponlarda masalan, ««maktab muvaffaqiyati va farovonlik timsoli»« gina bo‘lib qolmay, ««u insonlarni yaxshilaydi»«, degan fikr ishonch va e’tiqodga aylangan. Ta’lim to‘g‘risidagi g‘amxo‘rlik taniqli siyosatchilarning ham hamisha diqqat – e’tiborida bo‘lgan. Shuning uchun ham AQSH ning sobiq Prezidenti R.Reyganni, Buyuk Britaniya Bosh vaziri M.Techcherni, Fransiya Prezidenti 20 F.Mettiranlarni maktab islohotining tashabbuskorlari deb bejiz aytishmaydi. F.Mitteran maktabni “ Jamiyatini harakatlantiruvchi kuch ” deb hisoblagan. Rivojlangan mamlakatlarda pedagogik tadqiqotlarni amalga oshiradigan ko‘p sonli ilmiy muassalar ishlab turibdi. Germaniyada ularning ikki mingdan ortiq. Fransiya, AQSH, Yaponiyada ta’lim tarbiya nazariyasi muammolari bilan yuzlab davlat va xususiy tashkilotlar Universitetlar pedagogik tadqiqot markazlari shug‘ullanmoqdalar. Ular faolitini esa xalqaro ta’lim markazlari, masalan, AQSH da xalqaro instituti muvofiqlashtirib bormoqda. Ko‘pchilikning faoliyati o‘quv dasturini takomillashtirish va qayta qurishga qaratilgan. Maktab dasturlarini o‘zgartirish ikki asosiy yo‘nalishda: ekstensiv va intensiv yo‘l bilan amalga oshiriladi. Birinchi holatda o‘quv muddati uzaytiriladi, o‘quv materiallari hajmi ko‘paytiriladi; ikkinchi holda esa mutlaqo yangi dastur yaratiladi. Bu o‘rinda ikkinchi yo‘l, ko‘pchilik mutaxassislarning e’tiroficha, maqbul hisoblanadi. 1961 yilda ««Bosh yangi bazis»« tamoyillari asosida AQSH o‘rta maktablarni islohot qilish boshlangan edi. Buning mohiyati shundaki, ingliz tili va adabiyoti (to‘rt yil), matematika (to‘rt yil), tabiiy bilimlar (uch yil), ijtimoiy fanlar (uch yil), kompyuter texnikasi (yarim yil) kabilardan iborat besh yo‘nalishdagi majburiy ta’lim joriy qilindi. XX asrning 80- yillarida majburiy ta’lim hajmini qisqartirish jarayoni yanada chuqurlashtirildi. Hatto ayrim kollejlarda bu sohada uch yangi: ingliz tili va adabiyoti , matematika, ijtimoiy bilimlar bazislari asosida ish olib borilmoqda. Ta’limning boshqa turlari esa ihtisoslashtirish davrigacha amalga oshiriladigan bo‘ldi. Amerikadagi ko‘zga ko‘ringan “ Found Karnegi ” pedagogik markazi bu dasturni XXI asr dasturi deb baholamoqda. O‘quv dasturlarini qayta qurish jarayoni G‘arbiy Yevropa davlatlarida ham amalga oshirilmoqda. Masalan, Buyuk Britaniyada ta’lim vazirligining tavsiyalariga muvofiq o‘quv rejasi va dasturini ta’lim muassasalarining o‘zlari belgilaydilar mazkur tavsiyalarga muvofiq 50 foiz o‘quv soatlari o‘qitilishi shart bo‘lgan yadrо predmetlar: ingliz tili adabiyoti matematika, din darsi jismoniy tarbiyaga ajratiladi. O‘quv soatlarining boshqa 21 qismi esa o‘qitilish shart hisoblanib, tanlab olingan predmetlarga (gumanitar, tabiiy matematik) ajratiladi. 80-yillardan boshlab Buyuk Britaniyada ham AQSH dagi singari o‘rganilishi majburiy bo‘lgan fanlar doirasi kengaytirildi. Ingliz tili va adabiyoti, matematika va tabiiy fanlar o‘quv setkasining yadrosini tashkil etadigan bo‘ldi. Qolgan predmetlarni tanlab olish o‘quvchilar va ota- onalar ixtiyoridadir. “ Yangi dunyo ” ning pedagogik g‘oyalari Fransiya va Germaniya ta’limiga ham sezilarli ta’sir etayotir. Germaniya to‘liqsiz o‘rta maktablarida asosiy predmetlar bilan bir qatorda tanlab olinadigan ximiya, fizika, chet tillari kiritilgan o‘quv dasturlari ham amalga oshirilayotir. Bu o‘quv dasturi tobora to‘liqsiz o‘rta maktab doirasida chiqib, o‘rta maktablar va gimnaziyalarni ham qamrab olmoqda. Fransiya boshlang‘ich maktablarida ta’lim mazmuni ona tili va adabiyoti hamda matematikadan iborat asosiy, tarix, geografiya, aholishunoslik, tabiiy fanlar, mehnat ta’limi, jismoniy va estetik tarbiya kabi yordamchi predmetlarga bo‘linadi. Yaponiya maktablari ikkinchi jahon urushida keyinroq Amerika ta’limi yo‘lidan bordi. Lekin shunga qaramay, bu ikki mamlakat o‘quv dasturida qator farqlar ko‘zga tashlanadi. Yaponiyada o‘quv dasturlari jiddiy murakkablashtirilgan asosiy fanlar majmui ancha keng, bir qator yangi maxsus va o‘quv fakultativ kurslar kiritilgan. Germaniya maorifidagi asosiy muammo sobiq GDR dagi ta’limni bir xil milliy me’yorga solishdan iboratdir. Asosiy vazifa sobiq GDR dagi ta’lim tuzilmasini yangi me’yorga va o‘lchovga tushirish , oddiy usul bilan GFR dagi ta’lim tizimiga o‘tkazib o‘qishdan iborat. Ammo, buning ham o‘ziga xos muammolari bor. Birinchidan mablag‘ masalasi bo‘lsa, ikkinchidan sobiq GDR dagi ta’lim jarayoni qatnashchilarining bu o‘zgarishga munosabatidir. Germaniyada ta’lim davlat va jamiyat tomonidan ardoqlanayotgan soha bo‘lib, u mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlantirishga barakali hissa qo‘shib kelmoqda. 22 2.2. Abdulla Avloniyning zamondoshlari asarlarida tarbiyaviy ahloqiy g‘oyalar. Maktabgacha tarbiya Germaniya ta’lim tizimida muhim bosqich hisoblanib, uning 100 yildan ortiq tarixi bor. Germaniyada bolalar bog‘chalari ta’limning quyi bosqichi hisoblansada, lekin u davlat ta’lim tizimi tarkibiga kirmaydi. Eski yerlardagi (sobiq GDR ga kirmagan yerlar) 24000 dan ortiq bog‘chalarni mablag‘ bilan ta’minlash turli jamoat tashkilotlari, xayriya birlashmalari, korxonalar, xususiy shaxslar, diniy muassasalar zimmasidadir. Ota onalar ham qisman pul to‘laydilar. 3 yoshdan 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarning 80 foizi bolalar bog‘chasiga qatnaydi. Bog‘chalarda ta’lim tabaqalashtirib olib boriladi. Germaniyada bolalar bog‘chalarida odatda bolalar tushgacha tarbiyalanadilar. Kunning ikkinchi yarmida esa uyda, oilada bo‘ladilar. Kuni uzaytirilgan guruhlar ham mavjud. Furqat o‘zining eng yaxshi lirik asarlarida Lutfiy, Navoiy, Fuzuliy, Bobur, Mashrab, Ogahiy singari ustozlarning tajribalariga suyangan holda o‘zbek lirikasining ifoda imkoniyatlarini kengaytirdi. U she’rlarida insonning g‘oyat murakkab, to‘liq tasvirlash mushkul bo‘lgan ruhiy holatlarini ifodalay olish iqtidorini ko‘rsatdi. Furqatning lirika sohasidagi dastlabki mashq qilish davri g‘oyat qisqa bo‘lgan. Uning she’rlari nazm ahliga manzur bo‘lgani uchun ham yosh yigitlik yillaridayoq alohida devon tartib berilgan, ,,O‘lturg‘usi ” radifli g‘azaliga Muqimiydek taniqli shoir taxmis bog‘lagan. Furqat lirikasining katta qismida ko‘p asrlik an’anaga muvofiq, ishq mavzusi qalamga olinadi. Lekin Furqat o‘z davrining shoiri edi. Davr esa bu vaqtga kelib tubdan o‘zgargan, yangilangandi. Binobarin, shoir lirikasida ana shu yangi davrda yashayotgan yangi odamning muhabbat quvonchlari, iztiroblari, kuzatish-u xulosalari tasvir etiladi. An’analarga to‘liq rioya qilib yaratilgan lirik she’rda ham kutilmaganda zamonning muammosi aks etadi. Furqat eng yuksak she’riy an’analar ruhida, arab va fors adabiyotining yuqori tajribalari ta’sirida shakllangani, nozik ruhiy jilvalarni batafsil tasvirlashga intilgani uchun ham shoir asarlari tili Muqimiy she’rlarinikiga qaraganda murakkabroq. U turli xil 23 tuyg‘ularni, chigal hayotiy vaziyatlarni aks ettirishda arab, fors so‘zlaridan unumli foydalanadi. “ Furqat lirikasining tabiatini, undagi yetakchi yo‘nalishlarni belgilashda “Qosido, ayg‘il o‘shal dildorg‘a” deb boshlanadigan g‘azal alohida o‘rin tutadi. Shoirning bu she’rida uning olamni mutasavvuf ko‘zi bilan ko‘rishi, so‘fiylik tuyg‘ulari bilan his etishi yaqqol namoyon bo‘lgan. Bu g‘azal ham aslida ishqiy mavzuda. Lekin bu o‘rinda qalamga olingan ishq faqat majoziygina bo‘lib qolmay, ilohiy xususiyatga ham ega. Qizig‘i shundaki, shoir g‘azalning ilohiy mohiyatini darrov ko‘z-ko‘z qilmaslikka, pardada tutib turishga urinadi: Qosido, ayg‘il o‘shal dildorg‘a, Bir tarahhum aylasun men zorg‘a. Ikkinchi baytda o‘zining ma’shuqa rahm-shafqatiga zorligi sababini izohlaganday bo‘ladi: Tushti savdoyi judolig‘ boshima, Yurmisham rasvo bo‘lub bozorg‘a. Jo‘ngina so‘zlardan iborat bu bayt zamiriga teran mazmun yashiringan. Chunonchi, “ savdoyi judolig‘ ” birikmasi Allohdan ayriliqni, “ bozor ” esa dunyoni anglatadi. Yaratgandan judolik oshiq “ rasvo ” ligiga sababdir. Keyingi baytda shoir o‘z holatini o‘zgalar nazari bilan baholaydi: Ba’zilar holim ko‘rub majnun dedi , Bilmaganlar o‘xshatur hushyorg‘a. Oshiqning holini ko‘rganlar uning ««majnun»«-telba ekanligini aytishadi, bilmaganlar esa sog‘ odamga o‘xshatishadi. Chin ishq yo‘lida dunyodan kechish, o‘tkinchi dunyoning omonat tartiblaridan yuz o‘girish-majnunlik belgisi. Oshiq o‘zining ishq ahlidan ekanini biladi. Faqat bilmaganlargagina u oddiy odam ko‘rinadi. To‘rtinchi baytda ana shu ikki xil munosabat tufayli yuzaga kelgan holat tasvirlanadi. G‘azalning beshinchi baytida shoir ko‘nglidagi so‘fiyona tuy-g‘ularni ochiq bildiradi. She’rning asl tasavvufiy mohiyati ham ayni shu o‘rinda namoyon 24 bo‘ladi. G‘azalning qahramoni haqiqiy ishq yo‘lida har qanday sinovga tayyorligini bayon etadi: No‘sh etib avval muhabbat bodasin, So‘ng osilay Mansur osilg‘on dorg‘a. Ma’lumki, mashhur so‘fiy Mansur Xalloj, azbaroyi Allohga bo‘lgan hadsiz muhabbati haqi, o‘zidan kechib, “ men ” ligini yo‘qotib: “ An al-Haq ” , ya’ni “ Men xudoman ” , degan va johillar tomonidan dorga tortilgan. Furqat ham g‘azalda o‘z muhabbati miqyosini, darajasini buyuk Mansurning holatiga mengzaydi. Shoir bu qadar yuksak tuyg‘ularni, odamni o‘zidan kechishga olib boradigan holatlarni hamma ham tushunavermasligini shunday ifoda etadi: Dilda ohi bo‘lmog‘on bedardni, Mahram etma har nechuk asrorg‘a. Chindan ham kishining dardiga begonalik, uning o‘ziga begonalikdir. Chunki dard-ko‘ngil hosilasi. Inson ko‘nglini angla magan kimsa, qon jihatdan unga qanchalik yaqin bo‘lmasin, baribir begonadir. Shu bois shoir bedardga ko‘ngil sirlarini aytmaslik kerak, deb hisoblaydi. G‘azalning teran va zalvorli ma’nosiga u qadar mos kelmaganday tuyuladigan bir qadar yengil ohang uning o‘qilishi va anglanishini osonlashtirgan. She’rga o‘zgacha tarovat, shira bag‘ishlagan. 7 2.3. A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida keltirilgan masalalar Shoirning “ Muncha zolim bo‘lmish ul xunrez tarso ko‘zlaring ” misrasi bilan boshlanadigan g‘azali an’anaviy yo‘sinda bitilgan. Furqat ma’shuqaning ko‘zlari oshiqqa turfa yo‘llarda azob berayotganini o‘zigagina xos mahorat bilan aks ettiradi: Muncha zolim bo‘lmish ul xunrez tarso ko‘zlaring, Kim solur islom eliga sho‘r-u g‘avg‘o ko‘zlaring. Mumtoz shoirlar yor vujudining har bir muchasidan yog‘iladigan azoblarni tasvirlashning boy an’anasiga ega. Bunda ma’shuqaning kiyimidan tortib, ko‘zi, qoshi, kipriklari, tishlari, qo‘llari turli yo‘llar bilan oshiqqa azob berishi 7 Abdulla Avloniy..Turkiy guliston yoxud axloq - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. 25 tasvirlanardi. Furqat birgina ko‘z vositasida ma’shuqa oshiqni qanday og‘ir holatlarga solganligini shunday yangicha ifodalaydiki, shoir mahoratiga tan bermaslik mumkin emas. G‘azalning dastlabki baytlarida yorning ko‘zlari qon to‘kuvchi, gunohkor , mo‘minlar orasiga g‘avg‘o soluvchi, zulfi esa ko‘ngillarni band etguvchi sifatlari bilan ko‘rsatiladi. Uchinchi baytda ko‘zlarning “ vazifasi bir qadar o‘zgarganday bo‘ladi: Ketkil ul yon deb, ishorat qilsa har gah qoshlaring, Kel beri deb, aylashur ohista imo ko‘zlaring. Fitrat vataniga qaytgach, Buxoro jadidlarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma rifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kurashdi,ʼ xususan u Buxoroning turli tumanlarida o‘qituvchilik qilib, jadidchilik g‘oyalarini keng targ‘ib etdi. 1915-yildan „Yosh buxoroliklar“ harakatining so‘l qanotiga boshchilik qildi. 1916-yilga qadar buxorolik jadidlar yakdil va yagona jabha bo‘lib ish olib borgan bo lsalar, keyinchalik ular ikkiga bo‘linib ketadilar. ʻ Abdulvohid Burhonov boshchiligidagi jadidlarning bir qismi eski tarzda faqat ma rifat- ʼ madaniyat tarqatish yo‘lini tutgan bo‘lsa, ularning boshqa bo‘lagi Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev kabi chet mamlakatlarda o‘qib kelgan yoshlar omma o‘rtasida ma rifat ʼ va madaniyat tarqatish bilan birga amirga qarshi kurashishni ham yoqlab chiqadilar. Bunday bo‘linishning asosiy sabablari:  Turkiston o‘lkasi, shu jumladan Buxoro amirligidagi ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy vaziyatning og‘irligi, rus podshosi va amirlikning ikki yoqlama zulmkorlik siyosati;  bolsheviklarning mahalliy xalq o‘rtasida yurgizgan tashviqot va targ‘ibotlari ta siriga ishonuvchanlik; ʼ  mahalliy xalq vakillarining siyosiy vakuumda saqlanganligi, ularning siyosat borasidagi g‘oyaviy-nazariy saviyasining yetarli darajada rivojlanmaganligi. 26 Fitrat 1917-yilgi fevral voqealaridan so‘ng jadidlarning Buxorodagi ahvoli murakkablashgach, Samarqandga ko‘chib borib 1917-yil aprelidan 1918-yil martigacha chiqib turgan „Hurriyat“ gazetasiga muharrirlik qiladi (1917-yilgi 27- sonidan 1918-yilgi 87-sonigacha), gazeta ishlarini rivojlantirish maqsadida Fitrat nashriyotga O‘rta Osiyo jadidchiligining darg‘asi, muftiy Mahmudxo‘ja Behbudiyni taklif etadi. Ayrim ma lumotlarga qaraganda Fitrat shu-ʼ yillarda „Ittihodi taraqqiy“ tashkiloti Eski Buxoro bo‘limining raisi ham bo‘lgan.. 1918-yil martdagi Kolesov voqeasidan keyin u Toshkentga keldi. Dastlab Xadradagi maktabda, may-iyun oylaridan boshlab Turkiston musulmon dorilfununi qoshida tashkil topgan dorulmualliminda til va adabiyotdan dars berdi. 1919-1920-yillarda Afg‘oniston Amirligining Toshkentdagi vakolatxonasida tarjimonlik qildi. . Abdulla Avloniy pedagog sifatida bola axloqiga, tarbiyasiga alohida e’tibor beradi. Uning fikricha, bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolaning atrofdagi kishilar katta ahamiyatga ega. Haqiqiy insoniy axloqni o‘zida barqaror qilgan yaxshi kishilar yoshlarga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi va ularning mehr-shafqqatli, sofdil va maqbul bo‘lib tarbiyalanishi uchun zamin hozirlaydi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asari barcha pedagog va ruhshunoslar uchun qo‘llanma sifatida foydalanuvchi asar bo‘lib qoldi. Asarda insonlarni “yaxshilikka chaqiruvchi, yomonlikdan qaytaruvchi bir ilm” – axloq haqida fikr yuritiladi. Axloq bu xulqlar majmuidir. Xulq esa ezgulik yoxud razillikning muayyan bir insonda namoyon bo‘lish shakli.Binobarin, har bir xulq yezgulik va oliyjanoblikning yoki razillik va badbinlikning timsoli. Shu jihatdan ular yaxshi va yomonga bo‘linadilar. Lekin bular har bir insonda o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi, shakllanmaydi. Ularning shakllanishi uchun ma’lum bir sharoit, tarbiya kerak deb ta’kidlaydi. Abdulla Avloniyning shaxsning ma’naviy axloqiy rivojlanganlik darajasini aniqlash borasidagi fikr-mulohazalari ham diqqatga sazovordir. Olim: “… so‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazlini o‘lchab 27 ko‘rsatadurg‘on tarozisidir. Aql sohiblari kishining dilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qimmatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar…”, -deb ta’kidlaydi. Abdulla Avloniy ko‘plab ma’naviy-axloqiy sifatlarni o‘z asarlarida ta’riflaydi. Jumladan, “haqqoniyat deb ishda to‘g‘rilik, so‘zda rostlikni aytilur. Inson bo‘stoni salomatga, gulzori saodatga haqqoniyat yo‘li ila chiqar. Insoniyatning ildizi o‘lan rahmdillik, haqshunoslik, odillik kabi eng yaxshi sifatlarning akasi haqqoniyatdur…”. “Hayo deb ishda, so‘zda odobni rioya qilmakka aytilur. Hayo dilni ravshan qiladurgan bir nurdirki, inson har vaqt shul ma’naviy nurning ziyosiga muhtojdir. Shariat buyurmagan, odamlar suymagan ishlarni ishlamoq g‘iybat, hajv, masxara, safsata, so‘puv kabi odamlarning nafsiga, iffatiga tegadurgan odobsiz so‘zlarni so‘zlamak zo‘r odobsizlikdir. Iffatning pardasi, vijdonning niqobili, hayodir”. Abdulla Avloniyning fikricha, hayo ishda va gapirayotgan har bir so‘zda odob-axloqqa rioya qilishdir. Shariat buyurmagan, odamlarga yoqmaydigan ishlarni qilish, g‘iybat qilish, birovni masxara qilish, bundan tashqari odamlarning nafsiga tegadigan odobga to‘g‘ri kelmaydigan so‘zlarni aytish odobsizlikdir. Haqiqatan ham, Abdulla Avloniy tomonidan qariyb ikki asr oldin aytilgan yuqoridagi fikrlar hozirgi zamon bilan hamohangdir. 28 III.BOB.TURKIY GULISTON YOHUD AXLOQ ASARIDAGI KOMIL INSON TARBIYASIGA OID ILGARI SURILGAN G‘OYALAR . 3.1. A.Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining komil inson tarbiyasidagi o‘rni . “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari boshidan oxirigacha insonni ta’limtarbiyaga, axloqli bo‘lishga chorlovchi asardir. Asarning boshi ham aynan “Axloq” mavzusi bilan boshlanadi. AXLOQ.Insonlarni yaxshilikg‘a chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Axloq ilmini o‘qub, bilub amal qilgan kishilar o‘zining kim ekanin, janobi Haq na uchun xalq qilganin, yer yuzida nima ish qilmak uchun yurganin bilur. Bir kishi o‘zidan xabardor bo‘lmasa, ilmni, ulamoni, yaxshi kishilarni, yaxshi narsalarni, yaxshi ishlarning qadrini, qimmatini bilmas. O‘z aybini bilub, iqror qilub tuzatmakg‘a sa’y va ko‘shish qilgan kishi chin bahodir va pahlavon kishidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: ««Mezon tarozusiga qo‘yiladurgan amallarning ichida yaxshi xulqdan og‘irroqi yo‘qdur. Mo‘min banda yaxshi xulqi sababli kechasi uxlamasdan, kunduzlari ro‘za tutub ibodat qilgan kishilar darajasiga yetar»«, – demishlar. XULQ . Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo yomon bo‘ladur. YAXSHI XULQ, YOMON XULQ Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar Agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni qilurga odat qilsa, yaxshilikg‘a tavsif bo‘lub, ««yaxshi xulq»« agar tarbiyatsiz o‘sub, yomon ishlaydurgan bo‘lub ketsa, yomonliqg‘a tavsif bo‘lub ««yomon xulq»« deb atalur. ««Qush uyasinda ko‘rganin qiladur»«. Inson javhari qobildur. 8 8 Abdulla Avloniy..Turkiy guliston yoxud axloq - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. 29 Agar yaxshi tarbiya topib, buzuq xulqlardan saqlanub, go‘zal xulqlarga odatlanub katta bo‘lsa, har kim qoshida maqbul, baxtiyor bir inson bo‘lub chiqar. Agar tarbiyatsiz, axloqi buzulub o‘ssa, Allohdan qo‘rqmaydurgan, shariatga amal qilmaydurgan, nasihatni qulog‘iga olmaydurgan, har xil buzuq ishlarni qiladurgan, nodon, johil bir rasvoyi olam bo‘lub qolur. Abdulla Avloniy tarbiyani tug‘ulgan kundan boshlash kerakligini, aynan shu paytdan axloqimizni go‘zal qilib borishimizni, zehnimizni ham ravshanlashtirishimizni “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida aytib o‘tgan. Bundan tashqari, “Tarbiyani inson qayerdan olishi kerak”,- degan savolga birinchi navbatda, uydan olish kerakligini va farzandiga tarbiya berish, avvalo, onaning vazifasi ekanligini ta’kidlagan. Kishiga onaning tarbiyasidan tashqari maktab va madrasaning tarbiyasi ham, bundan tashqari tarbiya berish otaning, muallimning, mudarrisning va hukumatning ham vazifasi ekanligini aytgan. Yoshlarga ma’naviyatning ma’no-mazmunini, uning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyatini tushintirishga, ruhiy-ma’naviy oziq berish, dunyoqarashini yuksaltirishga xizmat qiladi. Maktablarda ham o‘quvchilarning tarbiyasini yaxshilashga, ularni namunali xulqqa, axloqiy sifatlarini rivojlantirishga yo‘naltiruvchi turli anjumanlar, davra suhbatlari, bahsmunozaralar, uchrashuvlar uyushtirish, ma’naviy tarbiyaning mazmunmohiyatini o‘quvchilarga tushunarli tarzda izohlab beradigan qo‘llanma va tavsiyalar tayyorlash kerak. Xulosa qilib aytganda, yoshlarni yuqorida ko‘rsatilgan usullar yordamida ma’naviy-ma’rifiy ruhda tarbiyalash barkamol avlodni shakllantirishdagi muammolarni bartaraf etishi mumkin. Axloq— kishilarning bir-birlariga, oilaga, jamiyatga bo lgan munosabatlaridaʻ namoyon bo ladigan xatti-harakatlari, xulq-atvorlari, odoblari majmui.Insoniyat ʻ taraqqiyotida axloq muhim o rin tutadi. Sharqning buyuk mutafakkirlari insonni ʻ Axloqiy kamol toptirish, uni har tomonlama rivojlantirish, ma naviy qiyofasini ʼ shakllantirish jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri, deb qarashgan. Inson axloqiy, umuman ma naviy va ma rifiy jihatdan kamol topishi jarayonida ʼ ʼ turli tarixiy bosqichlardan — johillik, nodonlikdan ilmga, yovuzlikdan ezgulikka, 30 vahshiylikdan insoniylikka o tarkan, jamiyat ham shu tariqa rivojlanadi. Ikkiʻ muqobil ibtido — yovuzlik va ezgulik, jaholat va kamolatning o zaro kurashi inson ʻ va jamiyat taraqqiyotini belgilagan, inson aqlzakovat sohibi sifatida o zini ʻ anglashiga olib kelgan. Bu ikki mukrbil kuch kurashi jamiyatdagi mavjud ijtimoiy munosabatlarda ifodalansa, insonga nisbatan uning ichki olamiga xos nafs bilan qalb, aql bilan aqlsizlik o rtasidagi kurashda ifodalanadi. Axloq muayyan jamiyat ʻ va davrda o zgarishlarga uchrashi, rivojlanishi, so nishi mumkin. Har bir xalqning ʻ ʻ yoki millatning o ziga xos axloqi bilan bir qatorda, umumbashariy Axloq ʻ me yorlari ham bor. Bunday axloq me yorlari jamiyatning umumiy taraqqiyotiga ʼ ʼ samarali ta sir ko rsatadi. ʼ ʻ Axloqning shakllanishida va uning ijtimoiy o rnida dinning ahamiyati katta. ʻ Dinning asosiy maqsadlaridan biri, insonga yomonlikning zararlarini bayon qilish hamda yomon yo lga kirib ketganlarni to g ri yo lga da vat etishdir. Dinlarda ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ to g ri yo lga chorlash, umuman yaxshilik va yomonlik tushunchasi turlicha ʻ ʻ ʻ bo lishi, hatto bir-biriga zid kelishi mumkin. Zardushtiylikning muqaddas kitobi ʻ Avestoda yaxshilik va ezgulik xudosi Ahuramazda bilan yomonlik va yovuzlik xudosi Anxramaynu o rtasidagi kurash abadiy davom etadi, Axloq bu kurashning ʻ ifodasidir, degan g oya ilgari suriladi. Xristianlik, yahudiylik. Dinlarda ham ʻ yaxshilik va yomonlikning o z ifodasi bor. Islomda, uning muqaddas kitobi ʻ Qur oni Karimda Axloq masalasiga alohida e tibor berilgan. Qur oni Karim ʼ ʼ ʼ bajarishga buyurgan yaxshi xulqlarga insonlar amal qilishsa, o zlari uchun katta ʻ baxtga sazovor bo ladilar. Qur oni Karimda to g ri yo lga yurishlik istiqomat ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ (o zini o zi isloh qilish) tushunchasida ifodalangan. ʻ ʻ 9 9 Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. . – Toshkent: 2008 . 31 3.2. Abdulla Avloniyning didaktik asarlari Abdulla Avloniy o‘z ona tilini mukammal bilish, har bir so‘zni o‘z o‘rnida ishlatish, milliy adabiy tilning taraqqiysi uchun jonkuyarlik qilish zarur, deydi: “Har bir millatning dunyoda borligini ko‘rsataturg‘on oynai hayoti: til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmoq millatning ruhini yo‘qotmoqdur. Hayhot! Biz Turkistonliklar milliy tilni saqlamoq, bir tarafda tursin kundan-kun unutmoq va yo‘qotmoqdadurmiz. Tilimizning yarmiga arabiy, forsiy ulangani kamlik, bir chetiga rus tilini yopishtirmoqdadurmiz. Durust, rus tilini bilishimiz kerak, lekin o‘z yerinda ishlatmoq va so‘zlamoq lozimdur. Zig‘ir yog‘i solub, moshkichiri kabi qilub, aralash-quralash qilmoq tilning ruhini buzadur. ...Bobolarimizga yetushg‘on va yarag‘on muqaddas til va adabiyot bizga ham kamlik qilmas. O‘z uyimizni qidirsak va axtarsak, yo‘qolganlarini ham topamiz. Yo‘qolsa yo‘qolsin o‘zi boshimga tor edi”, - deb Yevropa qalpog‘ini kiyub, kulgi bo‘lmoq zo‘r ayb va uyatdur”. Avloniy so‘zlashuv odobiga ham alohida e’tibor beradi. U so‘zning inson qadr-qimmatini belgilashdagi mohiyatiga yuqori baho berib: “So‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazlini o‘lchab ko‘rsatadurgan tarozusidir. Aql sohiblari kishining tilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qimmatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar” , — deydi. Ilmiy tadqiqot ishida o‘rganilgan ilmiy, pedogogik va badiiy manbalar tahlili va amalyotdagi holatni o‘rganish shundan dalolat berdiki boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining “Ona tili va o‘qish savodxonligi” hamda “Tarbiya” darsliklariga A.Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq” asaridan hamda hadislardan namunalar kiritish kerakligi, boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga birinchi sinfdanoq iqtisodiy ta’lim va iqtisodiy tarbiya berib borish, ona tilini mukammal o‘rgatish, maktab darsliklarida hadislardan namunalar kiritish dolzarb muammolar ekanligi aniqlandi. Bunda bir qancha adabiyotlar, maqolalar, maktab darsliklari, maktablardagi ta’lim jarayonlari, internet manbalari o‘rganib chiqildi. Ilmiy, pedogogik va badiiy manbalar tahlili va amalyotdagi holatni o‘rganishdan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiyalar berildi. 32 1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tarbiyalashda A.Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq” asaridan keng foydalanish, darsliklarda hamda darsdan tashqari mashg‘ulotlarda ushbu asardan namunalar keltirish. Binobarin, bu asar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini ma’naviyatini o‘stirishda muhum manba hisoblanadi. 2. O‘tkazilgan so‘rovnomalar natijalaridan kelib chiqib, boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ona tilini mukammal o‘rgatish, keyingi o‘rinlarda chet tillarini o‘rgatish; 3. Nafaqat o‘quvchilarni balki o‘qituvchilarga ham A.Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud Axloq” asarini o‘qishlari kerakligi; (Tadqiqot natijasida 42 % o‘qituvchini bu kitob haqida bilmasligi aniqlandi) 4. Boshlang‘ich sinf “Ona tili va o‘qish savodxonligi” hamda “Tarbiya” darsliklariga hadislardan namunalar keltirish; 5. Boshlang‘ich sinf “Ona tili va o‘qish savodxonligi” hamda “Tarbiya” darsliklarida keltirilgan tarbiyaviy hikoyalarni hadislar bilan dalillash; 6. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga 1-sinfdanoq iqtisodiy bilimlar berib borish, buni darsliklarga kiritish; 7. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini ilmiy-metodik tavsiyalar hamda nazariy bilimlar bilan qurollantirish. Semenar treninglar o‘tkazish. Chunki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini ma’naviyatini shakllantirishda ular asosiy kuch hisoblanadi. 8. Oliy o‘quv yurtlarida o‘qiyotgan bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tarbiyaviy faoliyatga tayyorlashda ularning sharq mutaffakirlari asarlarini o‘rganishlariga alohida e’tibor berish. Abdulla Avloniy pedogogika soxasiga ulkan hissa qo‘shdi. Yosh avlodni tarbiyalashda yo‘lida butun umrini ma’rifatga bag‘ishladi. Uning pedagogik qarashlarida insonning o‘z Vataniga tiliga bo‘lgan muhabbat, tarbiyasi, ma’rifati jamiyat rivoji uchun xizmat qilish kerakli yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ayniqsa, uning “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari yosh avlodni tarbiyalashda juda katta ahamiyatga molikdir. Axloqiy-didaktik yo‘nalishda yozilgan ushbu noyob va mukammal bu kitob har tomonlama yetuk, sog ‘lom fikrli kelajak avlod va 33 zamonaviy pedagoglarni tarbiyalashga xizmat qildi. Bu asarda mutafakkir vatanparvarlik, ona tliga muhabbat, do ‘stlik, vijdoniylik, hilmlilik, aql, jaholat, g‘azab kabi xislat va illatlar haqida fikr yuritadi va xulosalar chiqaradi. Abdulla Avloniy ushbu asarida zamonaviy pedagogikaning nazariy va amaliy asoslarini yaratdi va asar zamonaviy pedagoglar tayyorlashga, darslik, qo‘llanmalar yaratilishiga asos bo‘ldi. Zero, bu inson pedagogika fanining asoschisidir. Uning pedagogika, tarbiya haqidagi fikrlari bugungi kunda ham muhim hisoblanadi. Abdulla Avloniy yosh avlodni tarbiyalash borasida ulkan madaniy ma’rifiy meros qoldirgan shahs sifatida tarixda iz qoldirdi. Uning “Birincni muallim”asari ta’limiy va tarbiyabiy asardir. Prezidentimiz qa’chon ta’lim-tarbiya haqida gapiradigan bo‘lsa,albatta Abdulla Avloniy haqida to‘xtalib o‘tadi.Uning ibratomuz so‘zi va ishini misol qilib aytdi: “Men Avloniyning “Tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot,yo najot,yohalokat,yo saodat,yo falokat masalasidir” degan fikrini ko‘p mushohada qilaman deb “bu muallimning bosib o‘tgan hayot yo‘lini yoshlarga ibrat qilib ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 8-oktabrdagi F-5598 son farmoyishiga ko‘ra Vatanimiz istiqboli,xalqimiz ozodligi va erkinligi,kelajak avlodlarning tinch va farovon hayotini ta’minlash yo‘lida mardona kurash olib borib aziz jonlarini fido qilgan mustabid tuzum davrida qatag‘on qilingan ajdodlarimiz nomini tiklash,abadiylashtirish ularning faoliyati va merosini o‘rganish qatag‘on qurbonlari muzeyi tashkil qilish to‘g‘risida qaror qa’bul qilindi Qator ajdodlarimiz shu jumladan qatag‘on qurbonlari nomlari oqlandi ular haqidagi noto‘g‘ri ayiblovlar olib tashlandi va nomlari tiklanib abadiylashtirilmoqda. Ulardan Mahmudxo‘ja Behbudiy,Abdulla Avloniy, Is’hoqxon Ibrat,Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy kabi ajdodlarimiz nomi tiklanib ular xotirasiga bag‘ishlangan haykallar ,muzeylar, ijod maktablari ochildi.Shular jumlasidan o‘z asarlarida o‘zbek xalqining eng yaxshi an’analarini ijtimoiy- siyosiy hayotida,o‘zbek xalqining san’ati va adabiyoti,milliy madaniyatini xalq ta’limi ishlarini yo‘lga qo‘yishda ta’lim-tarbiyaga oid hayotiy masalalar berishda katta xizmatlar qilgan adib,jamoat arbobi Abdulla Avloniydir. Alloma maktab 34 uchun yaratgan “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim” “Turkiy Guliston yoxud axloq”, “Maktab Gulistoni” kabi darslik va o‘qish kitoblari xarakterli bo‘lib,yaxlit bir tadqiqot uchun manba bo‘la oladi.Ayniqsa uning “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asardir.Asar 1913-yilda yozilgan bo‘lib,insonlarni “yaxshilikka chaqiruvchi,yomonlardan qaytaruvchi” bir ilm- axloq haqida fikr yuritiladi. Muallif bu kitob boshlanishiga “Man xastayomu millatim o‘lmish nega bemorq” degan retorik so‘roq qo‘ygan va asar davomida ushbu savolga javob berishga harakat qilgan. “Birincni muallim” asarida “qanoat”, “Yomonliq jazosi”, “zar qadrini zargar bilar”, “yaxshilik erda qolmas”, “to‘grilik’’, “ittifoq” deb nomlangan xikoyalari bor.. A.Avloniy “Birincni muallim”asarida shunday deydi:” “Muhtaram muallim afandilarimizdan rijo qilurmanki, bizning “Birincni muallim” asarimizdan ham olib, tajriba qilib o‘qitib ko‘rsalar, chunki har gulning bir isi, har mevaning bir ta’m va mazzasi vordur.Bu “bo‘y’’ va ta’m esa tajriba sohiblarini kashf va ma’lum o‘lur. Shoyad, millat bolalarina foidabaxsh o‘lur umidinda bir necha muallimlarimizning iltijolari ila ko‘b vaqt tajriba so‘ngindan bu risolayi ojizonamni “Birincni muallim” ismi-la maydoni intishora qo‘ydim. Ma’rifatparvar muallim birodarlarimiz iltifotsiz qoldurmasalar kerak. Inson nuqsondan xoli emasligi qilgon amali ham qusur va xatodan ori(u) o‘lmas. Shul sababli muallim afandilarimiz har bir qusur va kamchiliklarimdan tanbih va tanqid ila ogoh qilsalar edi”.[2] Alloma darsliklarida o‘quvchilarni ilm olishga chorlovchi, motivasiya beruvchi sherlar bilan boshlagan, ular quyida ko‘rsatilgan; - Shavkati inson erur ilm-u adab, -E’tibor etmas anga mol-u nasab. U maktablar ochib, shaxsan o zi muallimlik qilish bilan birga maktablarniʻ darsliklar bilan ta minlash ishiga katta hissa qo shdi. Uning qalamiga mansub ʼ ʻ “Turkiy Guliston yoxud axloq”, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim” “Maktab Gulistoni “asarlari bir necha bor nashr etildi. Bular ichida “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari o zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasi hisoblanadi. ʻ Abdulla Avloniy mazkur asarni fors klassik shoiri shayx Muslihiddin Sa diy ʼ (1184–1310)ning “Guliston” asaridan ta sirlanib, unga taqlid qilib yozganligi ʼ 35 haqida shunday deydi: “Ban bu asari nochizonami bir necha muallim birodarlarimning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqg a g ayrat va jasorat qilmishʻ ʻ edim. Alhamdulilloh val minna ikkinchi tab ihada muvaffaq o ldum, chunki ʼ ʻ Turkiston maktablarida o z shevamizda (o zbek tilida demoqchi) yozilmish ʻ ʻ mukammal “Axloq kitobi”ning shunday asarga tashna va muhtoj ekanlig i o zum ʻ ʻ muallimlar jumlasidan o ldig imdan manga ham ochiq ma lum o ldi. Shuning ʻ ʻ ʼ ʻ uchun ko p vaqtlar tajriba so ngidan adibi muhtaram shayx Sa diy usulida ʻ ʻ ʼ yozmoqni, garchi og ir ish bol sa ham, o zimga muqaddas bir vazifa ado qilaroq ʻ ʼ ʻ bu kamchilikni oradan ko tarmakni munosib ko rdim”. ʻ ʻ 10 Demak, aytish mumkinki, “Turkiy Guliston yoxud axloq” Sa diyning ʼ “Guliston” asari usulida o zbek tilida yozilgan axloq kitobidir. ʻ Abdulla Avloniyning mazkur asari 1913-yilda Toshkentda bosmaxonada litografik (toshbosma) usulida nashr etildi. Asar bunday darslikka bo lgan ehtiyojni ʻ hisobga olib 1917-yilda ikkinchi marta chop qilindi. Har ikki nashr ham hajm jihatidan bir-biridan farq qilmaydi. Faqat birinchisi kotib Abdusalom Abdurahmon o g li, ikkinchisi kotib Abdul Mannon ibni Abdul Majid (o zbek milliy teatrining ʻ ʻ ʻ mashhur aktyori Mannon Uyg ur Majidov) dastxatidir. ʻ 3.3. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida tarbiyaviy ahloqiy masalalar . Maktab Maktab uyi-dopulamon, Maktab hayoti jovidon, Maktab safoyi qalb-u jon Gayrat qilib o‘qing, o‘g‘lon! Maktab erur doruladab, Maktab erur ehsoni Rad, Maktab erur gulzor ajab, Gayrat qilib o‘qing, o‘g‘lon! Alloma o‘quvchilarni tarbiyalashda ularning fazilatlarini shakllantirishga, illatlarini esa yo‘qotishga qaratilgan hikoyalar ezgan. Quyida ayrimlarini keltirib o‘tamiz: Yamonliq jazosi Bir kishining Qosim ismli o‘g‘li bore di. Ota va onasining so‘zig‘a kirmasdan har xil yomon ishlarni qilur edi. Bolalar birla urushub, yaqolashub, kiyimlarini yirtub kelar edi. Uyda onasi mehmon uchun asrab qo‘ygan taom- larini yegon vaqtda, onasi: -Qosim o‘g‘lum! Taomni sen yedingmu?»« – desa, Men yeganim yo‘q, mushuk yegandir»«, der edi. Bir kuni otasi ustol ustiga 10 Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. . – Toshkent: 2008. 36 bir tanga pul qo‘yub, o‘zi uxlagan kishi bo‘lib yotdi. Qosim kelub, sekin tangani olib og‘zig‘a soldi. Shul vaqt otasi ushlab olmoqchi bo‘lgonda tangani yutub yubordi. Tanga borub, Qosimning halqumig‘a tiqilib, jon berdi. bolalar! Ko‘rdingizmi, yamonning yamonlig‘i o‘z Ey boshig‘a yetdi. QANOAT Bir kishining Ali va Vali ismli iki o‘g‘li bor edi. Ali qanoatli, Vali qanoatsiz edi. Bir kun otasi olub kelub, bolalarini sinamoq sizga olma beraman, – dedi menga hammasini bozordan olma uchun chaqirub, mana, . Vali tezlik bila kelub: ««Otajon, bering»«, – dedi. Ali sekingina kelub, manga birgina olma bersangiz bo‘ladur, – dedi. Otasi Alining qanoatiga ofarin qilub, qu- Valiga berdi. iki olma berdi. Ammo chog‘iga olub, peshonasidan o‘pub, olma bermak qayda, balki qanoatsiz bo‘lma, deb adab berdi Qanoat birla qorin to‘yg‘uzursiz, Qanoat bo‘lmasa, ko‘p och qolursiz. Qanoatsiz kishi bag‘rini dog‘lar, Qanoatlik kishi og‘zini yog‘lar. ZAR QADRINI ZARGAR BILUR Bir kun bechora Xurus ayog‘lari ila xashak arosini axtarub turgon zamonda bir dona marvarid topdi. Ul marvaridni cho‘qub-cho‘qub, nola qilub:” Oh, aqlsiz odam bolalari! Hech narsaga yaramaydurgon narsalarni qadrlik bilub, eng qadrlik narsalarni qadrin bilmaslar. Hozirda man buni tobg‘uncha, bir dona bug‘doy tobsam edi, manga ovqat bo‘lur erdi, – deb xafa bo‘lurdi. Har kishi o‘z nafsiga bir pul uchun g‘avg‘o qilur, Boshqaga ming so‘m zarar kelsa, qachon parvo qilur. Har kim o‘z qornin adosidur, agar eshondur, Qushdur, insondur, o‘zining qornig‘a qurbondur. YAXSHILIK YERDA QOLMAS Bir ari suv ustinda uchub borur edi. Birdan suvga yiqilub ketdi. Qanotlari ho‘l bo lib ucharga kuchi yetmadi. O larʻ ʻ holatga yetdi. Buni bir Kabutar ko rub, Ariga rahmi kelub, darhol bir cho‘bni ʻ tishlab, suvga tashladi. Bechora Ari bu cho bni kema qilub, suv balosidan qutuldi. ʻ Arodan ko‘p o‘tmadi. Bir bola tuzoq qo‘yub, Kabutani tutmoqchi bo‘ldi. Ari buni ko rgon zamon kelub, bolani qulog‘in qulog‘ini choqdi. Bola qulog‘i- ning ʻ alamidan tuzoqni tashlab, qulog‘ini ushladi. Kabutar vaqtni g‘animat bilub, uchub ketub o‘limdan qutuldi. Yaxshilik qilsang, bo‘lur joning omon, Yaxshilikdan hech 37 kishi qilmas ziyon, Yaxshi so‘z birlan ilon indan chiqar, So‘z yamon bo‘lsa, pichoq qindan chiqar. TO‘G‘RILIK Bir kampirning uyinda bir tup balx tuti bor edi. Niho- yatda to‘g‘ri o‘sgan edi. Bechora kampirning shul tutdan boshqa hech narsasi yo‘q edi. Pishgan vaqtda qurutub olub, bordonga solub, boylarga tortuq qilub, pul olub, butun avqotini tut sotub o‘tkarur edi. Bir kun ul shaharning podshohi bir ayvon solmoqchi bo‘lub, ustun oxtarganda kampirning tuti to‘g‘ri keldi. Podshoh tutni ming oltunga sotub oldi. Bechora kampir boy xotun bo‘lub qoldi. Bir kun tutni ko rgali bordi. Ko‘rdiki, tuti jannat kabi bir ayvon o rtasinda turubdur. Kampirʻ ʻ tutiga qarab dediki: Ey tutim, to‘g‘rilig‘ing qildi bizi davlatga yor, Egri bo‘lsang, san o‘tun bo‘lg‘ay eding, man xor-zor, To‘g‘rilar jannatning ayvonindadur, O‘g‘rilar ranj-u alam konindadur. Ittifoq Hayvonlar ichida eng kichiklari chumolilardur. Lekin o‘zlari kichik bo‘lsalar ham nihoyatda g‘ayratlik, ittifoq hayvonlardur. O‘zlaricha podshohlari, kattalari, askarlari bo‘ladur. Ulug‘lari nimani buyursa, shuni qilur. Ittifoq va g‘ayratlari soyasinda o‘zlaridan katta-katta dushmanlardan qo‘rqmaslar. Agar ari kabi dushman kelub, birlariga tegsa, hammalari birdan dushmanga yopushub, biri qo‘lini, biri ayog‘ini, biri qanotini qattiq tishlab, o‘zlarindan necha baro- bar katta bo‘lsa ham tezgina qochurlar. Ko‘rdingizmi, yung o‘zi xo‘b maydadur, Birlashub arqon bo‘lsa, fil boylanur. Ittifoqa kuch-quvvat kor aylamas, Ittifoqa jin ham ozor aylamas. Abdulla Avloniynig “Turkiy Guliston yoxud axloq” asarida yonat, g‘ayrat, riyozat, shijoat, qanoat, sabr, nafs, vijdon, iffat,oliy himmatlik va shu kabi axloqiy tushunchalar, zulm, ta’ma, xasad, loqaydlik, g‘iybat,haqorat, chaqimchilik, adovat kabi yomon xulqlar millat va vatan sadoqatiga e’tiborsizlik va bepisandlik bilan bog‘langan holda muhim ijtimoiy muammo sifatida talqin etilgan .Masalan “Turkiy Guliston yoxud axloq”da, “Xulq” haqida shunday deyilgan: Inson ikki narsadan murakkabdir. Biri jasad,ikkinchisi nafsdir.Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur.Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur.Ammo nafsning sur’ati ko‘zga ko‘rinmaydigan.aql bilan 38 o‘rganadigan bir narsaki, buni xulq deb atalur deyilgan. “Yaxshi xulq,yomon xulq”qismida esa: Axloq ulamolari insonning xulqlarini ikkiga bo‘lganlar:Agar nafs tarbiya topib,yaxshi ishlarni qilishga odat qilsa,yaxshilikka tavsif bo‘lur,agar tarbiyasiz o‘sib,yomon ishlar qiladigan bo‘lib ketsa,yomonlikka tavsif bo‘lur,bu esa yomon xulq deb atalur. -Hasadchi kishi bir on bir zamon rohat va farog‘at yuzini ko‘rmas.Dunyoda qancha mehnat va musibat bo‘lsa barchasi ul bechorani o‘rab olmishdir. - Dangasalik,yalqovlik kishilar baxtini shikastlovchi katta ofatdir. -Jaholat deb o‘qimagan,bilimsiz hech narsaga tushunmaydigan nodonlarga aytiladi.Jaholat insoniyatning eng zo‘r dushmani va yomon xulqini boshlig‘idir. Abdulla Avloniy pedagog sifatida “Turkiy Guliston yoxud axloq”asarida bola tarbiyasining roli haqida fikr yuritib “Agar bir kishi yoshligida nafsi buzilib,tarbiyasiz axloqsiz bo‘lib o‘sdimi,ollohu akbar,bunday kishilardan yaxshilik kutmoq yerdan turib yulduzga qo‘l uzatmoq kabidir”deydi.Uning fikricha bolalarda axloqiy hislatlar tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolaning atrofidagi kishilar g‘oyat katta ahamiyatga egadir.”Turkiy Guliston yoxud axloq” kitobi ma’rifatparvarlik g‘oyasini targ‘ib qiladi.Abdulla Avloniy kitobda ilm to‘g‘risida shunday deydi: Ilm dunyoning izzati oxiratning sharofatidir.Ilm inson uchun g‘oyat oliy muqaddas bir fazilatdir.Zeroki,ilm bizga o‘z ahvolimizni harakatimizni oyna kabi ko‘rsatadi.Ilmsiz inson mevasiz daraxt kabidir.Avloniy ilmni amaliy va hayotiy foydalarini aytib, “Bizlarni jaholat,qorong‘ulikdan qutqarar. Madaniyat insoniyatni ma’rifat dunyosiga chaqirar,yomon fe’llardan buzuq ishlardan qaytarar,yaxshi xulq va odob sohibi qiladi.Butun hayotimiz, saodatimiz,maishatimiz,himmatimiz,g‘ay-ratimiz,dunyo va oxiratimiz ilmga bog‘liqdir. Avloniy o‘z ilmini amalda qo‘llay oladigan kishilarga yuksak baho beradi,ularni dono insonlar” deb ataydi. Alloma asarda tarbiyaga va uning xususiyatlariga to‘xtalib; tarbiya zamoni,badah tarbiya, fikr tarbiyasi, axloq tarbiyasi o‘ta muhim ekanligini aytadi: – Axloq tarbiyasi: insonlarga eng muhim, ziyoda sharaf, baland daraja beruvchi axloq tarbiyasidir. -Tarbiyaning zamoni: tarbiyani kimlar qilur? Qayda qilur?- 39 degan savol keladur. Bu savolga “biricni – uy tarbiyasi onaning vazifasidur. Ikkinchi maktab va madrasa tarbiyasi. Bu ota, muallim,mudarris va hukumat vazifasidir ”. -Badan tarbiyasini: Badanning salomat va quvvatli bo‘lmogi insonga eng kerakli narsadur. -Fikr tarbiyasi: Fikr insonning sharofatlik, g‘ayratlik bo‘lishiga sabab bo‘ladur.Jism ila ruh ikkisi bir choponning o‘ng ila tersi kabidur. Abdulla Avloniy asarlarida “Har bir millatning dunyoda borligini ko‘rsatadigan oynai hayoti til va adabiyotidir.Milliy tilni yo‘qotish millatning ruhini yo‘qatmakdir”deb qayg‘uradi.Ma’lum vaqtda muallif hadislarga mo‘l-m’ol murojaat qilgan,Qur’oni karimdagi ulug‘ falsafiy kalomidan unumli foydalangan. U juda og‘ir suronli davrda ijod qilib qisqa umri davomida ma’rifat, maorif va madaniyat masalalari bilan keng shug‘ullanib bir necha jildga jo bo‘ladigan asarlar yozdi.U kelajak avlodning ma’naviy olamini kengaytirish borasida tinmay g‘amxo‘rlik qilib “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Adabiyot yoxud milliy she’rlar”, “Ustodi avval”, “Muallimi soniy” kabi darslik va qo‘llanma hamda Turkistonda sahna san’atini keng targ‘ib qilish ishida ham jonbozlik ko‘rsatib,”Advokatlik osonmiq”, “Pinok”, “Biz va siz”, “Ikki muhabbat”,”Portugaliya inqilobi” kabi pyessalar yaratadi . «« TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ »« - bu Abdulla Avloniyni Axloq to‘g‘risidagi kitob .- So‘z boshi Abdulla Avloniy Yaxshi xulqlar , yomon xulqlar // Axloq — 1917-yil. XIX asrning ikkinchi yarmi XX asrning boshlarida Turkiston (Markaziy Osiyo) o‘lkasida pedagogik fikrlarning rivojlanishida, xalq maorifi ishlarini yuksaltirishda ilg‘or ziyolilarning xizmatlari kattadir. Bunda jadid adabiyotining yirik vakili shoir , dramaturg , muallim Abdulla Avloniy (1878- 1934) ning xizmatlari ko ‘ p . U maktablar ochib , shaxsan o ‘ zi muallimlik qilish bilan birga maktablarni darsliklar bilan ta ’ minlash ishiga katta hissa qo ‘ shdi . Uning qalamiga mansub ««Turkiy Guliston yoxud axloq»«, ««Birinchi muallim»«, ««Ikkinchi muallim»« ««Maktab Gulistoni »« asarlari bir necha bor nashr etildi. Bular ichida ««Turkiy Guliston yoxud axloq»« asari o‘zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasi hisoblanadi. Abdulla Avloniy mazkur asarni fors klassik shoiri shayx Muslihiddin Sa’diy (11841310)ning ««Guliston»« 40 asaridan ta’sirlanib, unga taqlid qilib yozganligi haqida shunday deydi: ««Ban bu asari nochizonami bir necha muallim birodarlarimning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqg‘a g‘ayrat va jasorat qilmish edim. Alhamdu lilloh val minna ikkinchi tab'ihada muvaffaq o‘ldum, chunki Turkiston maktablarida o‘z shevamizda (o‘zbek tilida demoqchi) yozilmish mukammal ««Axloq kitobining shunday asarga tashna va muhtoj ekanlig‘i o‘zum muallimlar jumlasidan o‘ldig‘imdan manga ham ochiq ma’lum o‘ldi. Shuning uchun ko‘p vaqtlar tajriba so‘ngidan adibi muhtaram shayx Sa’diy usulida yozmoqni, garchi og‘ir ish bolsa ham, o‘zimga muqaddas bir vazifa ado qilaroq bu kamchilikni oradan ko‘tarmakni munosib ko‘rdim»«. Demak, aytish mumkinki, ««Turkiy Guliston yoxud axloq»« Sa’diyning ««Guliston»« asari usulida o‘zbek tilida yozilgan axloq kitobidir. Abdulla Avloniyning mazkur asari 1913 yilda Toshkentda Ilin bosmaxonasida litografik (toshbosma) usulida nashr etildi. Asar bunday darslikka bo‘lgan ehtiyojni hisobga olib 1917 yilda ikkinchi marta chop qilindi. Har ikki nashr ham hajm jihatidan bir-biridan farq qilmaydi. Faqat birinchisi kotib Abdusalom Abdurahmon o‘g‘li, ikkinchisi kotib Abdul Mannon ibni Abdul Majid (o‘zbek milliy teatrining mashhur aktyori Mannon Uyg‘ur Majidov) dastxatidir. ««Turkiy Guliston yoxud axloq»«ning uchinchi nashrini 1967 yili ««O‘qituvchi»« nashriyoti amalga oshirdi. 11 Bunda asarda uchragan diniy iboralar, Hadisdan olingan hikmatlar davr talabiga ko‘ra tushirib qoldirildi. Asarni ««O‘qituvchi»« nashriyoti 1992 yil asli nusxa yozuvida (arab yozuvi asosidagi o‘zbek yozuvida) va rus alifbosi asosidagi o‘zbek yozuviga o‘girilgan matni bilan birga, shuningdek, qiyin so‘zlar lug‘ati ilova qilingan holda bosib chiqardi. ««Turkiy Guliston yoxud axloq»«ning qo‘lingizdagi beshinchi nashri sobiq nashrlar ichida eng mukammalidir. Bunda kotib Mannon Uyg‘ur dastxati matnining faksimeli, lotin yozuvi asosidagi yangi o‘zbek yozuviga o‘girilgan matni, qiyin so‘zlar lug‘ati berilgan. 11 ? Abdulla Avloniy..Turkiy guliston yoxud axloq - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. 41 Bundan tashqari Abdulla Avloniyning ««Birinchi muallim»«, ««Ikkinchi muallim»« ««Maktab Gulistoni»« asarlaridan tanlangan hikoya, she'rlari ham ilova qilindi. Kitobni nashrga tayyorlashda iqtidorli shogirdlarimiz Tavakkalova Dilnoza va Boboxonova Feruzalarning xizmatlari bo‘r. Asar keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan ma’rifat darsligidir . Uning yoshlarning axloqiy tarbiyasida katta ahamiyatga ega ekanligiga ishonchimiz komildir. Nashr haqida bildirilgan fikr- mulohazalar, istaklar mamnuniyat bilan qabul qilinadi. 42 XULOSA . Xulosa qilib aytganda, u nima qilsa ham Turkiston uchun va uning kelajagi bo‘lgan yoshlar uhun millat kelajagi, vatan ravnaqi, qadriyati, mustaqilligi yo‘lida mehnat qildi, noyob asarlar yozib, o‘z maqsadi yo‘lida g‘ururini bukishga yo‘l qo‘ymay kelajak avlodga namuna bo‘ldi. Bu borada bolalar savodini chiqarish ularning dunyo ilmidan xabardor bo‘lishi uchun butun vujudi bilan harakat qildi. Uning asarlari vatanga sadoqat, insonparvarlik, sabr- ganoat, shukronalik, ilm- ma’rifatga intilish, mafkuraviy immunitet, mehr-oqibatlilik, mas’uliyatlilik, bag‘rikenglik, huquqiy madaniyat, tadbirkorlik, innovatsion, kreativ fikrlash kabi fazilatlarni tarbiyalash farzandlarimizni ham, xalqimizni ham baxtli, farovon qilishiga qaratilganligi bilan ahamiyatliligi, ta’lim-tarbiyada o‘z ahamiyatini, dolzarbligini yo‘qotmaydi deb o‘ylaymiz va yoshlar uchun shubxasiz o‘rnak va ibratdir! Abdulla Avloniy atoqli metodist olim sifatida ««Turkiy guliston...»« asarida o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish masalasiga, voizlik (notiqlik) san'atini egallashga alohida e'tibor qaratadi. Muallif fikricha, har bir o‘quvchi ona tilida o‘z fikrini aniq, ta’sirchan, shu bilan birga, chiroyli bayon qilish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Buning uchun esa o‘quvchi ona tilining nozik, go‘zal jihatlarini puxta egallagan bo‘lishi kerak: “ Umumiy milliy tilni saqlamak ila barobar xususiy oqiz orasidagi tilni (og‘zaki nutqni U. D.) ham saqlamak lozimdur ” - deydi. Chunki so‘z insonning daraja va kamolini, ilm va fazlini o‘lchab ko‘rsatadurgon tarozisidur. Aql sohiblari kishining dilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qiymatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar. U o‘z maktabida bolalarga geografiya, tarix, adabiyot, til, hisob-kitob, hikmat kabi fanlardan muayyan ma’lumotlar beradi. Adibning har bir fanda ilg‘or har bir sohada yuqtuqlarga bo‘y ekanligi bilan o‘z maqsadi yo‘lida tinim bilmaganlarini, maqsadlariga erishib nafaqat o‘z hayotlarini balki o‘z ona vataniga ulkan ishlar qilib, iz qoldirganlarini guvohi bo‘lamiz. Abdulla Avloniy 1917-yil to‘ntarishidan keyin, 1918 - yildan boshlab Respublikamizda o‘qituvchilar uyushmasi, qorovullar, tunukachilar, konchilar, hunarmandlar va bosmaxona xodimlarining kasaba 43 uyushmalarini tashkil qilib, ularga rahbarlik qiladi. Adib har doim o‘z vaqtini ezgu va ulug‘ ishlarga sarf etganlar va buni bizga ham tavsiyalarida qoldirganlar. obiq eski shahar ishchi dehqon Sovet Ijroiya Komitetiga rais qilib saylanadi. Avloniy Turkiston Respublikasi milliy Komissariyatining mas'ul xodimi sifatida milliy urf- odatlar va yangicha madaniy normalar hamda qonunlarga doir masalalar bilan shug‘ullanadi.1919-1920 - yillarda Avloniy Afg‘onistonning Hirot shahrida Sovet elchixonasida bosh konsul bo‘lib ishladi. Abdulla Avloniy konsul bo‘lib ishlagan yillar oz’ yurtlari va Afg‘oniston xalqlari orasida do‘stona munosabatni shakillantirishda jonbozlik ko‘rsatib Afg‘on shohi tamonidan ham izzat va e’tiborga musharaff bo‘lgan adiblardan biri bo‘lib hisoblanadi. “Axloq” haqida Avloniy shunday fikrlani bildiradi: “Insonlarni yaxshilikg‘a chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Axloq ilmini o‘qub, bilub amal qilgan kishilar o‘zining kim ekanin, janobi Haq na uchun xalq qilganin, yer yuzida nima ish qilmak uchun yurganin bilur. Bir kishi o‘zidan xabardor bo‘lmasa, ilmni, ulamoni, yaxshi kishilarni, yaxshi narsalarni, yaxshi ishlarning qadrini, qimmatini bilmas. O‘z aybini bilub, iqror qilub tuzatmakg‘a sa’y va ko‘shish qilgan kishi chin bahodir va pahlavon kishidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: “ Mezon tarozusiga qo‘yiladurgan amallarning ichida yaxshi xulqdan og‘irroqi yo‘qdur. Mo‘min banda yaxshi xulqi sababli kechasi uxlamasdan, kunduzlari ro‘za tutub ibodat qilgan kishilar darajasiga yetar ” , – demishlar Abdulla Avloniyning “Xulq” to‘g‘risidagi fikrlari ham ahamiyatlidir: “Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo yomon bo‘ladur Tarbiyaga e'tiborsizlikning oqibati nimalarga olib kelishini o‘z vaqtida Abdulla Avloniy kuyunib, “Bugungi kunda jamiyatimizning yuzini qora qiluvchi 44 pastkashlar, yomonlar, beboshlar, o‘g‘rilar, giyohvandlar va nashavandlar... kecha tarbiyalariga e'tibor berilmagan bolalardir”, deb yozib qoldiradi. Xulosa qilib shuni aytish lozimki, Avloniy ijodiy merosi ma’naviy-ma’rifiy tarbiya g‘oyasining targ‘ibotchisidir. Uning asarlarida ilgari surilgan ta’lim- tarbiyaga oid fikrlar milliy ma’naviyatimiz rivojlanishida qimmatli bir manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu ulug‘ adib ijodi, amaliy faoliyati bugungi kun yoshlarimiz uchun ibrat maktabi, desak adashmaymiz 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR . 1. Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligining 2020-yil 7-iyuldagi 802-sonli hay’at yig‘ilishi qarori bilan tasdiqlangan va nashr etilgan dasturi. 2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. - T.: “O‘zbekiston”, 2017 yil. - 488 b. 3. Mirziyoyev Sh.M. ”Erkin va faravon, demokiratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz’’ T.O‘zbekiston nashiriyoti 2016 yil 4. . Abdulla Avloniy..Turkiy guliston yoxud axloq - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. - 96 6et. 5. Abdulla Avloniy..Turkiy guliston yoxud axloq - Toshkent: Yoshlar nashriyot uyi, 2019. 6. . Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: 2008. 7. . Begali Qosimov va boshqalar. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Ma’naviyat, 2004. 8. .Mirzayev S. O‘zbek adiblari. . – Toshkent: Fan, 2002. 9. .Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar. . – Toshkent: 2008. 10. R. Mavlonova, B. Normurodova, N. Rahmonqulova, ««Tarbiyaviy ishlar metodikasi»« o‘quv qo‘llanma, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Toshkent: ««Tib kitob»« nashriyoti, 2010. 216 bet 11. Ishmuhammmedov R. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yo‘llari. - Т.: TDPU, 2005 12. Munаvvаrоv. Pеdаgоgikа. T. O‘qituvchi 2016 Elektron ta’lim resurslari 1. www. tdpu. uz 1. www. pedagog. uz 2. www. ziyonet. uz 46

Abdulla Avloniy asarlarida ta’lim tarbiya masalasining yoritilishi

Купить