Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 75.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Abdulla avloniy “turkiy guliston yoxud axloq” ta’limiy axloqiy masalalar

Купить
MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………….3 I.BOB. A.AVLONIYNING PEDAGOGIK QARASHLARI 1.1. Abdulla Avloniyning ta’lim va tarbiyaga oid qarashlari……………………….5 1.2. Abdulla Avloniy ijodiyotida pedagogik qarashlar…………………….….. ….11 1.3. Abdulla Avloniy ma’naviy-axloqiy ta’limoti………………………….…. …..17 II.BOB. ABDULLA AVLONIY IJODIYOTIDA AXLOQIY TARBIYA MASALALARI. “TURKIY GULISTON YOXUD AXLOQ” ASARI 2.1. «Turkiy Guliston yoxud axloq» asari o‘zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasi……………………………………………...……………………22 2.2. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida ta’limiy axloqiy masalalar….……….25 XULOSA ………………………………………………………………………....3 8 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………….………. ….3 9 3 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbek pedagogikasi tarixida yangi usul maktabi tarafdorlari harakati, ularning boy pedagogik merosi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bunda, shubhasiz, Abdulla Avloniyning pedagogik asarlari o‘ziga xos o‘ringa ega. Uning “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Adabiyot”, “Birinchi muallim”, “Ikkinchi muallim”, “Uchinchi muallim”, “Hisob”, “Tarixi anbiyo”, “Maktab jug‘rofiyasi” kabi darslik-lari; “Pinak”, “Advokatlik osonmi?”, “Biz va siz” kabi dramalari Turkiston o‘lkasi xalqlari o‘rtasida ma’lum va mashhur bo‘lgan. Avloniyning yuqorida ta’kidlab o‘tilgan darsliklarining ba’zilari bir necha marta nashr qilingan bo‘lsa, ba’zilari qo‘lyozma holicha qolib ketgan.[13] Abdulla Avloniy darsliklaridagi badiiy matnlar talabalarga ta’lim berish bilan birga tarbiya, asosan, axloqiy tarbiya berishda muhim ahamiyatga ega. Axloqqa Avloniy quyidagicha ta’rif beradi: “Insonlarni yaxshilikka chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur». Abdulla Avloniy har bir axloqiy kategoriyani tahlil va talqin qilar ekan, bevosita o‘z davri muammolari bilan bog‘laydi, shuning uchun ham asarda davr nafasi ufurib turadi. Mustamlaka Turkistonning fojiali ahvoli, erksizligi, chor hukumatining o‘lkada olib borayotgan dahshatli iqtisodiy siyosati asar qatlariga mohirona singdirib yuborilgan: “Ovrupoliklar o‘zimizdan olgan besh tiyinlik paxtamizni keltirib, o‘zimizga yigirma besh tiyinga soturlar. Ammo biz turkistonliklar dumba sotub, chandir chaynaymiz, qaymoq berib, sut oshaymiz, non o‘rniga kesak tishlaymiz. So‘zning qisqasi hozirgi zamonga muvofiq kishi bo‘lmak uchun ilm va ma’rifat ila barobar iqtisod, insof, tuganmas say’, bitmas g‘ayrat lozimdur”. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Axloqiy tarbiya jarayonida A.Avloniy merosidan foydalanish. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi ta’limiy axloqiy masalalarni yoritib berish. Asarda muallifning 4 o‘zbekcha so‘zlarni nihoyatda nafis his qilishi ko‘zga yaqqol tashlanadi. A.Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini zamondoshlari — muallimlarning taklif va istaklarini nazarda tutgan holda, garchi og‘ir bo‘lsa-da, Shayx Sa’diy uslubida yozmoqni muqaddas deb bildi. Sa’diyning “Guliston” asariga chuqurroq razm solsak, hayotdagi salbiy voqea-hodisalarni, yaramas xulqli kishilarni fosh etishda g‘azab-nafrat, kuchli hajv bilan ifodalashdan ko‘ra yengil kulgi, mutoyiba, kinoyadan ustalik bilan foydalanganligining guvohi bo‘lamiz. Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar. 5 I.BOB. A.AVLONIYNING PEDAGOGIK QARASHLARI 1.1. Abdulla Avloniyning ta’lim va tarbiyaga oid qarashlari Abdulla Avloniy. madaniyat to‘lqunlari. Har kimga ma’lumdirki, dengizlar - ning to‘lqunlari bir tarafdan ikinchi tarafg‘a ko‘chub yuriydir. Bu kun bir tarafda to‘lqun bo‘lsa, ertasi ikinchi tarafda boshlanub, avvalgi shovullab, qichqirub, shodligindanmi yoki boshqa bir sababdanmi bir necha sajin yuqoriga sakrashub turgon yerlari sukut va sokit bo‘lub qoladir. Shunga o‘xshash Bani bashar (Odam bolalari) orasida ham madaniyat to‘lqunlari quvishub va surishub yuriydir. Bir asr ichinda taraqqiy va madaniyat dunyosinda g‘o‘ta urub, suzishub yurgan bir qavmni ko‘rasanki, ikinchi asrda tanazzul dunyosiga yuzlanub, vahshiylik olamining eng og‘ir nuqtasiga borub yetadur. Buning sababi ijtihod va g‘ayratning ozayuvi, ittifoq, insof va adolatning yo‘qoluvi, xalqning ilmu ma’rifatdan uzoqlashub, buzuq ishlarga mayl va rag‘batlari ortuvidir. [13] Har bir millat maishat tarafindan taraqqiyga yuz qo‘ymasa, ma’naviy tarafdan, ya’ni ma’rifat tarafidan ham taraqqiy qilolmas, bir kishining o‘z maishatiga yetarlik molu ashyosi bo‘lmasa va bularning sababiga harakat qilmasa, moddiy va ma’naviy ishlarni qilmoqdan ojiz qolur. Va bunday ochu yalang‘och o‘z avqotini o‘tkaraolmayturgan bir xalqga ma’rifat, madaniyat, ulum va funundan dars vermak munosib bir ish o‘lmasa kerak, chunki faqir xalqlarning kecha-kunduz fikri-zikri non topmak va bola-chaqasining qornini to‘yg‘uzmakdir. Taajjubki, mamlakatimizning yerlari, o‘simlik tuprog‘i barakatlik bo‘lib turub, yerli xalq och va yalang‘och, boyqush kabi vayronalarda umr o‘tkaradirlar. Qariya [1] va qishloq odamlarini bir tarafga qo‘yub turib, shahardagi madaniylarimizga ko‘z solsak, madaniyat to‘lqunlari bizlarni kemalarimiz ila qayu yerga olib ketub turg‘onlig‘i ochiq ma’lum bo‘ladir. Xalqimizning yuzdan to‘rtini boyga, ikisini ulamoga, uchini eshonga, beshini dehqonga chiqarsak, qolgan 86 si ko‘mirchi, temirchi, yamoqchi, fanarchi va qorovulchilik kabi eng past xidmatlarda turub, kunlik avqotlarini zo‘rg‘a o‘tkazadilar. Bularning orasida oyda, yilda bir martoba go‘sht, yog‘ ko‘rmay umr o‘tkaradurg‘onlari, butun yilni(ng) birgina kiyim ila o‘tkaradurg‘onlari, hifzi sihhat qaysi, madaniyatni na ekanini tushunmay- 6 dirganlari ko‘bdir. Bularga oni tushundirmak, yerdan turub, yulduzlarga qo‘l so‘zmak ila barobardir. Bu taraqqiy zamoni va madaniyat asri, bilmam, bizni na yerga olib borajak, ibrat ko‘zi ila Eski shahrimizning musulmon dahalariga nazar solgan kishi har mahallada yuzdan to‘qson xonalarni(ng) buzilgan, yorilgan, vayrona va inqiroz dunyosiga yuzlangan bir holda ko‘radir. Go‘yo bu xonalarning devorlari, tomlari lisoni hol ila bizni ilmsizlik, tarbiyasizlik, to‘y deb minglarcha aqchalarni behuda isrof qilmak, to‘ylarda jomafurushlik qilmak vayrona va xarobazorlikg‘a soldi, deyurlar. Emdi, vayrona sohiblarini faqir va xorlikda yashagan, bola-chaqalarini qo‘l kuchi ila to‘ydiradirgon, to‘y degan yerda muqaddas Vatanini sotub, sarf qilmoqdan tortinmaydirgan «hoziram huzuram» deb istiqbolini o‘ylamagan va bolalarining saodatini tushunmagan bir qavmdan qanday taraqqiy, madaniyat va ma’rifat kutmak kerak? Och-yalang‘och, kulfat, mehnat va zahmat balolari orasida o‘ralib qolgan bir qavmga: «Madaniyatga kiringiz, maktab solingiz, o‘qungiz, taraqqiy qilingiz» kabi so‘zlarning foydasi o‘lmadig‘i oftobdan ham ravshandir. Bu faqirlikning eng qo‘rqunch to‘lqunlari orasida ezilgan xalqimizni to‘y marazidan qutqarurga tirishmak va iloj istamak lozimdir. Buning davosi va chorasi uchun hech bir tabibga muhtoj o‘lmasdan, balki bir oz orqa-o‘ngg‘a qaramak, hamyonning og‘zini mahkam qilmak, iqtisodni rioya qilmak, isrofdan saqlanmak lozimdir. Ajabo. Bu isrof to‘lqunlari bizlarni na yerga olub boradir?.. «Dard ustiga chipqon» degandek, kundan-kun bid’at ustiga bid’at ortmakda. Ulamo, fuzalo va eshonlarimiz zikr va tasbeh o‘rniga «to‘y ustiga to‘ylar bo‘lsun» so‘zini virdi zabon qilmaqda. Ag‘niyo va sarvatdorlarimiz to‘y poygasi qilub, bir-birlarining bor-yo‘qlariga qaramasdan, faqir va kambag‘allarimiz uylarini, bog‘larini, otlarini, to‘nlarini sotub to‘yga sarf qilmaqdadurlar. Bir tarafdan, madaniyat to‘lqunlari shoshirmoqda, ikinchi tarafdan faqirlik va miskinlik ko‘paymakda, yana bid’at ustiga bid’at ortmakdadir. Mundan besh-olti yil muqaddam eng sarvatli kishilarimiz uch kundan ortiq osh ham yigirma-o‘ttizdan ortiq chopon bermas edilar. Hozir bu tarafdan ko‘b taraqqiy qilib, olti-etti kun osh va yuzlab chopon bermakdadirlar. [1 4 ] Avvalda bir yarim — 7 iki so‘mlik chopon beradigan kishilarga, hozir 20—25 so‘mlik zarrinlar, baxmallar berurga boshladilar. Mana shul tariqada biz keyinga qarab taraqqiy qilmakdamiz, bilmam, bizim bu isrof va bid’atlarimiz qachon yo‘q bo‘lib ketar?!. Hama poyon ba bolo metariqad, Man az bolo ba poyon metariqam. Muhtaram o‘quvchilarga ibrat uchun madaniyatning koni, manbai va chiqg‘on yeri o‘lan Osiyo qit’asidagi Arabiston yarim otosini go‘starajagam. Oltinchi asrda dini mubiyn Islom ila barobar madaniyat dengizlari harakat qildi. Va bu qit’ada yashamish arablar o‘zlari borgan mamlakat va qit’alarga madaniyat suvlarini ham surub bordilar. Oradan bir asr o‘tar-o‘tmas madaniyat to‘lqunlari Osiyodan ko‘chub, Ovrupo qit’asini bosdi. Ovrupolilar hozirgi yigirmanchi asrgacha madaniyat to‘lqunlari ichra yashadilar va bu cholishqon ovrupolilar madaniyat to‘lqunlaridan qo‘rqmadilar, qochmadilar, harakat qildilar, asbob va mashinalar hozirladilar. Va bu madaniyat to‘lqunlarini o‘zlarig‘a asiru musaxxar qilub oldilar. 15 nchi asrda madaniyat suvlarini surib, Amriqo qit’asig‘a olib bordilar. Amriqoning yerli vahshiy xalqlari «eshiklaridan oqg‘on suvning qadrini bilmadilar», madaniyatga kirishmadilar, qabul qilmadilar. Ota-bobolaridan qolg‘on odatlarini tashlamadilar, o‘zlaricha vahshatda avratlarini yaproqlar ila o‘rtub, boshlarig‘a tovus patlarini sanchub, yalang‘och goh daraxtlar ustida, goh kafalarda, goh yerto‘lalarda do‘mbira va chirmandalarni cholub, yashay berdilar, madaniyat orqalaridan quvdi, qochdilar. Na yerga borsalar, madaniyat ham bordi, qochib qutulolmadilar, oxirida madaniyat g‘alaba qilib, inqiroz dunyosig‘a kuzatub yubordi. Mana shu jumladan, yarim-yorti vahshatda yashash O‘rta Osiyoga, Turkistonimizg‘a Rusiya hukumati ila barobar madaniyat suvlari kelub kirdi. Hozir yarim asrdurki madaniyat bizni orqamizdan quviyur. Biz qirdan-qirg‘a qochurmiz, qarshimizda maishat mashaqqatlari chiqub hujum qilur, o‘ngimizdan bilimsizlik va jaholat kelub, jonlarimizni siqur, so‘ngimizdan musriflik, faqirlik va bid’atlar chiqub yo‘limizni to‘sur. Dangasalik, yalqovlik, ishsizlik ustimizdan bosub bo‘g‘mak istar. 8 Ajabo! Bizlar hamon bu eskincha romka orasidan chiqub qochmak istamaymiz. Bir oz tushunmak va o‘ylamak lozimki, bu romka orasindan chiqub qochmak va qutulmak mumkinmi? Yo‘qmi? Bizim fikrimizcha, qochmoqning imkoni yo‘q, kutulmaku xalos bo‘lmakning faqat birgina chorasi bordurki, madaniyatni qabul qilmak va madaniyatga kirishmakdir. Lekin kirishganda ham madaniyatning haqiqatini bilmak va haqiqiy madaniyatga kirishmak lozimdir. Ba’zi yoshlarimizga o‘xshash usti yaltiragan, ichi qaltiragan bo‘lub, boshlariga Yevrupo qalpog‘ini kiyub «Madaniyat!», «Madaniyat!» deb og‘izlarini ko‘purturub, oz-moz musulmoncha, chala-yarim ruscha so‘ylashub kulgu bo‘lib yurmak madaniyat bo‘lmay, masxarabozlikning bir shu’basidur. Agarda tabiatning jilovini nafsimiz qo‘lig‘a bersak, ul bizlarni na yerga olub bormasun? Chiroylik va chikka bel qizlari ila o‘ynashmakni, resturan va fivaxonalarga borub, qimor o‘ynamak va ichkulik qilub, tong otquzmakni, bir oz qizishgandan so‘ng odobdan tashqari madaniyatga yarashmagan so‘zlarni aytishmakni, hatto urushmakni, jabr va zulm qilmoqni xohlaydir. Lekin madaniyat qonunida (ustofida) munday fano va buzuq ishlar bo‘lmasa kerak. Madaniy bo‘lmak va madaniyatga kirmak uchun unday yomon sifatlardan saqlanmak va hazar qilmak ila barobar haqiqiy madaniyat ilmi, maishiy va axloqiy ishlar ila uch qismg‘a bo‘linadir. Agar millat bolalari bu xislatni mukammal suratda o‘zlariga darbar olsalar, mana shul vaqtda biz «madaniyatni qabul qilduk, madaniy bo‘lduk» deb lof ursak, maqtansak kulgi bo‘lmaymiz. [10] Yoshlarimizdan madaniyatga loyiq ravishda o‘qub, diniy va madaniy kishilar hozirlansa, tarbiya va ta’limg‘a mohir olim va olima, adib va adibalarimiz yetushsa, maktab va madrasalarimiz muntazam va tartiblik bo‘lsa, ziroat, sanoat va tijorat ishlariga mohir kishilar yetushub, zamonag‘a muvofiq ravishda ish yuritilsa, tartiblik «Dorul-yatim» — yetimxonalar, «Dorul-ojizin» — kambag‘alxonalar, kutubxonalar va qiroatxonalar ochilsa, shirkat (tovarishistvo)lar barpo qilinsa, yuqorida dedigimiz kabi, xalqimiz orasida zamonag‘a loyiq ulum va funundan boxabar ulamolarimiz ko‘paysa, och va yalang‘och kishilarimizning maishatlarini tuzatmak uchun harakat qilinsa, o‘qutilsa, axloq va odob o‘rgatilsa, shul vaqtda 9 eskincha orasidan chiqub, haqiqiy madaniyat bo‘stonig‘a yuzlang‘on hamda madaniyat to‘lqunlaridan qutulub, sohili salomatg‘a chiqg‘on bo‘lur eduk. Sohili salomatg‘a chiquvimizga zamon musoid verurmi, vermasmi bilmaymiz. Ilm ila olam musaxxar bo‘ldi, biz johil hanuz, Xobi g‘aflat boshimizg‘a yetsa ham g‘ofil hanuz, Ochmayin ibrat ko‘zin biz uyqug‘a moyil hanuz, Ilmi hikmatlarg‘a bizlar bo‘lmaduk qobil hanuz she’rini virdi zabon qilmakdan boshqa choramiz yo‘q. XX asrning oxirgi choragida insoniyat o z taraqqiyotining yangiʻ pog onasiga ko tarildi. Inson ongi, dunyoqarashi, ma naviyati, madaniyati, ʻ ʻ ʼ turmush tarzi yuksaldi. Olimlar endi bu o zgarishlarning qudrati va ko lamini ʻ ʻ ifodalab bera oladigan munosib so z qidirishga tushdilar. Ba zilar “kosmos asri”, ʻ ʼ ba zilar “elektron davr”, ba zilar “global qishloq” deb tilga ola boshlashdi. J. F. ʼ ʼ Liotara bu davrni “postzamonaviy jamiyat”, D. Gabor – “etuk jamiyat”, T. Kompanella va T. Mor – “ideal jamiyat” deb nomlayapti. Zbignev Bjezinskiy esa “biz “texnotron davr” arafasida turibmiz”, deya izohlasa, Daniel Bell “postindustrial jamiyat”ning kirib kelayotganini yozadi. Elvin Toffler superindustrial jamiyatga qadam qo yayotganimizni qalamga oladi. ʻ [1 0 ] Biz esa hozircha bu yangi jamiyatni “axboriy jamiyat” deb atayapmiz. Zero, mamlakatimizning birinchi prezidenti Islom Karimov BMT Bosh Assambleyasining 48-sessiyasi (1993 yil 28 sentyabr, Nyu-York)dagi ma ruzasida ʼ (Asarlar, 2-jild) aytgan edi: “Haqiqatdan ham, insoniyatning ertangi kuni qanday bo lar ekan? U yangi davrga qay xolatda kirib boradi? U o tmishning og ir ʻ ʻ ʻ merosini bartaraf eta oladimi? O zaro hadiksirash, ishonchsizlik, hukm o tkazish ʻ ʻ hollari yo q bo lib ketganda u davlatlararo munosabatlarda ro y-rostlik va ʻ ʻ ʻ samimiylikning shunday darajasiga erishadimi? Millatlar hamjamiyatining kelajagi mana shu savollarga beriladigan javoblarga bog liq”. Mamlakatimizning birinchi ʻ prezidenti bildirgan bu fikrlar bugun biz qalamga olayotgan mavzu mohiyatini ham ochib beradi. Zero, keyingi davrlarda hayot va inson turmushi tarzida keskin o zgarishlar yuz berdi. Sivilizatsiyaning birlamchi asosi bo lib kelgan qishloq ʻ ʻ 10 xo jaligi ko pgina mamlakatlarda o z hukmron mavqeini yo qotdi. Bugunʻ ʻ ʻ ʻ dunyodagi o ndan ortiqrok mamlakatda mehnatga layoqatli aholining atigi 15 foizi ʻ mazkur tarmoqlarda band. Dunyo taraqqiyoti tarixida insoniyat birinchi marta, ta bir joiz bo lsa o z yelkasidan qishloq xo jaligi bo yinturug ini uloqtirib tashladi, ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qo l mehnatining mashaqqatidan halos bo ldi. Jahonda xizmat ko rsatish ʻ ʻ ʻ iqtisodiyoti paydo bo ldi. Rivojlangan mamlakatlar (Shvetsiya, Buyuk Britaniya, ʻ Belgiya, Kanada, Niderlandiya va hakozo) bu yo lga tezkor qadam qo yishdi. ʻ ʻ Aniqroq aytganda, qishloq xo jaligi insoniyat tarixida o n ming yil hukmronlik ʻ ʻ qildi, ikki-uch asrcha industrial hukmronlikni boshdan kechirdi. Endi esa yangi sivilizatsiya – axboriy jamiyat ostonasida turibdi. 11 1.2. Abdulla Avloniy ijodiyotida pedagogik qarashlar . Xalq og‘zaki ijodi badiiy-pedagogik asarlarga muhim ta’sir ko‘rsata olishini biz bir qator pedagoglarning ta’limiy-axloqiy asarlarida ko‘rishimiz mumkin. Chunonchi, Abdulla Avloniyning pedagogik merosi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Xalq og‘zaki ijodi ta’sirida Abdulla Avloniy bir qator she’rlar yozgan. Ulardan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini rostgo‘ylik ruhida tarbiyalashda foydalanish mumkin. “Yolg‘onchi cho‘pon” she’ri shular jumlasidandir. Sabr, qanoatlilikni tarbiyalash. Abdulla Avloniyning pedagogik merosida sabr, qanoat haqidagi hikoya va she’rlar ko‘plab uchraydi. Ayniqsa, “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Sabr” bobi; “Birinchi muallim” darsligidagi “Taqsim”, “Ochko‘zlik”, “Arslon ila Ayiq” kabi hikoyalar bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Avloniy sabrga ta’rif berib, shunday yozadi: “Sabr deb boshimizga kelgan balo va qazolarga chidamli bo‘lmakni aytilur. Har bir ishda sabr va sovuqqonlik ila harakat qilmak lozimdur”. Har bir kishi har bir ishda sabr va sovuqqonlik bilan harakat qilishi lozim. Har ishda sabr va matonat, qanoat bilan faoliyat ko‘rsatilsa, o‘sha odam o‘z maqsadiga tinch va rohatda borib etar, uning farog‘atini ko‘rar. Kishi shoshqaloqlik bilan ish yuritsa, o‘z maqsadiga etishi g‘oyat mushkuldir. Abdulla Avloniy “Sabr” bobida nafsni tiyish, oziga qanoat qilish fikrini ilgari suradi. Abdulla Avloniyning xalqni ilm-u ma’rifatga da’vat qiluvchi ilmli, bilimli bo‘lishga chaqiruvchi she’r va hikoyalari axloqiy tarbiyaning muhim vositasidir. “Turkiy guliston yoxud axloq” darsligidagi “Ilm”, “Aqsomi ilm”, “Fatonat”, “Hifzi lison”, “Jaholat”, “Haqqoniyat” boblarida bu masalaga batafsil to‘xtalib o‘tadi. Avloniyning fikricha, ilm deb o‘qimak, yozmakni yaxshi bilmak, har bir kerakli narsalarni o‘rganmakni aytilur. Millat kelajagi, taraqqiysi yoshlarning ilm va ma’rifatga, hunar va san’atiga bog‘liqdir. Avloniy pedagogik ijodida ilm-u ma’rifatga da’vat qiluvchi she’rlar muhim o‘rin egallaydi. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, shoirning “Adabiyot yoxud milliy she’rlar» to‘plamiga kirgan aksariyat she’rlardan o‘quvchilarni axloqiy tarbiyalash maqsadida foydalanish 12 mumkin. Shu sababli biz Abdulla Avloniyning “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” to‘plamiga kirgan ilm-u ma’rifatga da’vat qiluvchi she’rlarini: – talabalarni axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari keng bo‘lgan jihatlar; – yuqori sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lgan she’rlar; – boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lgan she’rlarga bo‘ldik. [12] Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniyning ilm-u ma’rifatga doir bir qator she’rlari va hikoyalari mavjud. Ayniqsa, “Maktab”, “Maishatimizdan bir manzara”, “Istiqboldan orzularim”, “Maktaba targ‘ib”, “Saodat shundadur”, “Jaholat”; “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Maktab”, “Bog‘cha”, “Bolalar bog‘chasi”, “Maktabga da’vat”, “Ilmsizlik balosi”, “Maktab bolasi”, “Yalqov shogird tilidan”, “Yalqov” kabi she’rlari diqqatga sazovordir. Bu she’rlarda talabalarini axloqiy tarbiyalash imkoniyatlari mavjud bo‘lib, bizningcha, bunga asosiy sabab quyidagilar: – ular ilm oluvchilarining yoshi, bilim darajasiga mos ravishda sodda, oddiy tilda yozilgan; – yoshlarni savodli, bilimli, ilmli qilishga katta ahamiyat berganligi muhim ahamiyat kasb etganligi bilan alohida diqqatga sazovor; – ilm-u ma’rifat haqidagi she’r va hikoyalarida xalqimizning urf-odatlari, an’analari va qadriyatlari alohida e’tiborga olinganligi; – ilm-u ma’rifatga da’vat qiluvchi islom ahkomlaridan keng foydalanilganligi; – o‘zbek xalq pedagogikasiga asoslanilganligi; – sharq donishmandligining boy pedagogik merosi ta’sirida yozilganligidadir. Abdulla Avloniy ota-onani e’zoz qilishga undovchi bir qator hikoya va she’rlar yozib qoldirgan. Ayniqsa, “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Tarbiyaning zamoni”, “Itoat”; “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” asaridagi “Oila munozarasi”, “Mardikorlar ashulasi”, “Onasining o‘g‘liga aytgan so‘zlari”, “O‘g‘lining onasiga aytgan so‘zi”, “Xotuniga aytgan so‘zi”; “Ikkinchi muallim” 13 darsligidagi “Aqlli bog‘bon”, “Ahmad ila otasi”, “Soqi ila onasi” kabi she’r va hikoyalari shular jumlasidandir. Ota-onani hurmat qilmoq lozimligi, ularga itoat qilish insonlarga xos eng yaxshi fazilatlardan hisoblanishi haqida Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Itoat” bobida shunday yozadi: “Itoat” deb bo‘ysunmakni aytilur... Ota-ona, ustod, muallim kabi o‘zidan ulug‘ kishilarga bo‘ysunib itoat qilmak eng yaxshi sifatlardandur”. “Oila munozarasi” she’ri o‘g‘lini ilm-u ma’rifatli, bilimli bo‘lishini xohlovchi ota hamda o‘g‘lining bilimsiz qolishini xohlovchi johil ona o‘rtasidagi bahs haqida boradi. [12] Bundan tashqari, “Mardikorlar ashuvlasi” asarida ota-onani hurmat qilish, e’zozlash haqida muhim fikrlar bor. Abdulla Avloniyning “Ikkinchi muallim” darsligida ham bu mavzudagi hikoyalar anchagina bor, ulardan biri ota nasihatiga amal qilib, boyib ketgan o‘g‘il haqidagi “Aqlli bog‘bon” hikoyasidir. Saxiylik, saxovatpeshalik xalqimizning qon-qoniga singib ketgan fazilatlardan biridir. Abdulla Avloniy ham ko‘plab pedagoglar kabi saxiylik haqida hikoya va she’rlar yozib qoldirgan. Shulardan biri “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Saxiylik” hikoyasidir. Oliyhimmatlik haqida Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida shunday yozadi: “Olihimmat deb din va millatga foydali ishlarni mol va jon ila ishlamakni aytilur. “Himmat shunday bir olijanob fazilatdurki, insoniyatning koni, yaxshi xulq sohiblari karim sifatlik, rahm tabiatlik bo‘lur. O‘z jinsining avlodidan har vaqt yordamini ayamas. Xayr-u saxovatlik ishlardan o‘zini tortmas. Pul va molini millat yo‘lida sarf etmakdan qizg‘anmas, olihimmat kishi soyasi latif, mevasi laziz daraxt kabidurki, bu soyaga yaqin bo‘lgan kishilar har vaqt foydalanurlar”, – Avloniy fikrini davom qildirib, olihimmat insonlarda vijdon mavjuddir degan g‘oyani ilgari suradi. Saxiylikning qarama-qarshisi baxillikdir. Abdulla Avloniy “Ikkinchi muallim” asarida “Baxillik” hikoyasini keltirgan. Unda baxil kishining hech qachon bog‘i ko‘karmas- ligini ta’kidlaydi. 14 Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, Abdulla Avloniyning pedagogik asarlari vositasida talabalarni axloqiy tarbiyalash uchun keng imkoniyatlar mavjud. Abdulla Avloniy tarbiya xakida. Tarbiya "peadgogika" ya’ni bola tarbiyasining fani demakdir. Ilmi axlokning asosi tarbiya, uldugindan shul xususda bir oz suz suylaymiz. Bolaning saodati va salomati uchun yaxshi tarbiya kilmak, tanini pok tutmak, yosh vaktidan maslakini tuzatmak, yaxshi xulklarni urgatmak, yomon xulklardan saklab usdirmakdir. Tarbiya kilguvchilar tabib kabidirki, tabib xastaning badanidagi kasaliga davo kilgoni kabi tarbiyani bolaning vujudidagi jaxl marazi "yaxshi xulk" degan davoni ichidan "poklik" degan davoni ustidan berub, katta kilmok lozimdir. ... "Beshikdan to kabrgacha ilm urgan" deymishlar. Bu xadisi sharifning ma’nosi bizlarga dalildir. Xakimlardan biri: "xar bir millatning saodati, davlatlarning tinch va roxati yoshlarning yaxshi tarbiyasiga boglikdir, demish uz bolalarni yaxshilab tarbiya kilmak otalarga farzi ayni, uz millatning yetim kolgan bolalarini tarbiya kilmok farzi kifoyadir" (12. 25 bet). ... Emdi ochik, ma’lum buldiki, tarbiyani tugulgan kundan boshlamak, vujudimizni kuvvatlandurmak fikrimizni nurlandurmak, axlokimizni guzallandurmak, zexnimizni ravshanlandurmak lozim ekan. ... Badan tarbyaisining fikr tarbiyasiga yordami bordur. Jism ila rux ikkisi choponning ung ila terisi kabidir. Agar jism tozalik ila ziynatlanmasa, yomon xulklardan saklanmasa, choponi ustini kuyib astarini yuvib ovora bulmok kabidurki, xar vakt ustidagi kiri ichiga uradur. Fikr tarbiyasi uchun maxkam va soglom bir vujud kerakdur. ... Fikr tarbiyasi eng kerakli, kup zamonlardan beri takdir kilinub kelgan, muallimlarning dikkatlariga suyangan, vijdonlarga yuklangan mukaddas bir vazifadir. Fikr insonning sharofatlik, gayratlik bulishiga sabab buladur. Uning pedagogik qarashlari bugungi kunda o`zbek milliy maktabini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Avloniy ijodiy merosini chuqur o`rganishga qiziqish ortib bormoqda. 15 U insonga xos xulqni ikkiga – yaxshi va yomonga ajrata-di. “Yaxshi xulqlar” deb nomlangan birinchi qismida u 31 fa-zilat, “Yomon xulqlar” deb atalgan ikkinchi qismda esa 20 il-latga ta`rif beradi. O`z mulohazalarini dalillash uchun Qur-`on oyatlari va hadislardan, shuningdek, Arastu, Suqrot, Ibn Sino, Sa`diy, Mirzo Bedil singari mashhur mutafak-kirlarning fikrlarini keltiradi. Har bir axloqiy katego-riyaga o`z munosabatini bildirgach, o`sha fikrning mazmunini ifodalovchi bayt yo biror maqol-hikmat ilova qiladi. Avloniy “axloq ulamosi”ning qarashlari asosida insonlarning xulqlarini yaxshi va yomon xulqlarga ajratadi, bunga ularning nafs tarbiyasini asos qilib oladi. U yaxshi xulqlarga fatonat, nazofat, shijoat, intizom, vijdon, vatanni suymak kabi fazilatlarni kiritsa, g`azab, shahvat, jaholat, safohat kabi illatlarni yomon xulqning belgilari deb biladi. [13] Avloniyning ma`rifatparvarlik va milliy uyg`onish g`oyalarini kuylagan dastlabki she`rlari o`zbek milliy uyg`onish davri adabiyotining hamisha bebaho mulki bo`lib qoladi. U bu turkumga mansub she`rlarida o`zbek mumtoz adabiyotidagi she`riy shakllarni katta ijtimoiy mazmun, ma`rifatparvar-lik g`oyalari, hajviy ruh va xalqona ohanglar bilan boyitdi. Abdulla Avloniy bolalar uchun ham bir qancha she`r va masallar yozgan. SHoir bu asarlarida maktab yoshidagi bolalarning fikr doirasini kengaytirish, ularda maktab va kitobga, mehnatga, tabiatga, Vatanga muhabbat uyg`otishni maqsad qilib qo`ygan. Uning ko`pgina she`rlari zamirida Vatanni sevish g`oyasi yotadi. SHoir bu she`rlarida Vatanni sodda va samimiy misralarda tasvirlaganki, faqat o`sha 10-yillarning o`rtalaridagina emas, balki bugungi maktab yoshidagi bolalar ham ulardan katta estetik zavq olishlari mumkin. Darhaqiqat, shoir Vatan ta`rifini boshlab, “Tog`laridan konlar chiqar, Erlaridan donlar chiqar… Havosi o`ta yoqumlik, CHo`llari bor toshlik, qumlik, Toshkand emas, toshqand erur, Kesaklari gulqand erur”, deya bolalarda ona diyorga katta mehr uyg`otishga erishadи. Ma`rifatchilik va ijtimoiy mavzu Avloniy she`riya-tida markaziy o`rin egallaydi. SHoir ilm-fanning fazilat-larini zavq bilan kuylaydi. “Maktab”, “maorif”, “ilm”, “fan” kabi tushunchalar shoir she`rlarida ezgulikning betim-sol 16 ramzi, obrazi darajasiga ko`tariladi, “jaholat” va “nodon-lik” esa zulmat va yovuzlik timsoli sifatida talqin qilinadi. Abdulla Avloniyning “Muxtasar tarixi anbiyo va tarixi Islom” asari ham mavjud. Ushbu asar boshlang`iч maktablarning o`quvchilariga mo`ljallangan. Bu asar birinchi marta 1910 yilda Munavvarqori tomonidan Toshkentda Il’in bosmaxonasida bosilgan. Mustaqillik yillarida esa Zokirxon Afzalov SHokirxon o`g`li tomonidan 1994 yilda “Fan” nashriyotida chop etilgan. Risolada Odam alayhissa-lomdan Muhammad alayhissalomgacha o`tgan payg`ambarlarning qissalari va zuhuri islom zikr etilgan. Islom tarixi fanida payg`ambarlar tarixi, payg`am-barimiz Muhammad alayhissalomning hayotlari va Islom dini tarixi, shuningdek, ilk xalifalik davri tarixi uch bosqichda o`rganiladi. Nasiruddin Rabg`uziyning “Qissayi Rabg`uziy”, Alisher Navoiyning “Tarixi anbiyo va hukamo” asarlari payg`ambarlar tarixiga oid bo`lsa, Alixonto`ra Sog`uniyning “Tarixi Muhammadiy”si ikkinchi va Rizoud-din ibn Faxrud-dinning “Xulafoi roshidin” asari uchinchi davrni o`z ichiga oladi. Abdulla Avloniy asari mana shu uch davrni mujassam-lashtirgan. Adibning asosiy ko`zlagan maqsadi millat kelajagi bo`lgan bolalarni boshlang`ich sinf-danoq qisqacha bo`lsa-da Islom tarixi bilan tanishtirish, diniy ma`rifatlarni oshirish, ularning qalblariga iymon nurini singdirish bo`lgan. Abdulla Avloniyning bu asari tahsinga sazovordir. U o`zbek xalqi madaniyati, ma`rifati bilan bir qator-da qo`shni afg`on xalqi ijtimoiy-siyosiy hayotidа ham 1919-1920 yillarda muhim rol’ o`ynagan. SHo`ro hukumatining Af-g`onistondagi siyosiy vakili va konsuli vazifasini bajargan. Abdulla Avloniy asarlar yozish bilan bir qatorda maktablar ochish, xalqni savodxon qilishi, o`zbeк xotin-qizlarini o`qitish, o`qituvchilar va ziyoli kadrlar tayyorlash bilan shug`ullanadi. U 1923-24 yillarda eski shahardagi xotin-qizlar va erlar maorif bilim yurtlari mudiri, 1924-29 yillarda Toshkent harbiy maktabida o`qituvchi, 1925-34 yillarda O`rta Osiyo Kommunistik universiteti, O`rta Osiyo Qishloќ xo`jaligi maktabida, O`rta Osiyo Davlat universi-tetida dars beradi. 17 Pedagogika fakul’tetining til va adabiyot kafedrasi professori va mudiri bo`lib ishladi. [13] 18 1.3. Abdulla Avloniy ma’naviy-axloqiy ta’limoti Abdulla Avloniyning fikricha, insonlarga eng muhim, ziyoda sharaf, baland daraja berguvchi narsa axloq tarbiyasidur. Abdulla Avloniy inson xulqini ikkiga: yaxshi va yomon xulqlarga bo‘ladi: “Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar: agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni odat qilsa, yaxshilikka tavsif bo‘lub, “yaxshi xulq”; agar tarbiyasiz o‘sub, yomon ishlarni ishlaydurgon bo‘lub ketsa, yomonlikka tavsif bo‘lub, “yomon xulq” deb atalur”. Abdulla Avloniydan axloqiy tarbiyaga oid boy pedagogik meros qolgan. Biz ilmiy- tadqiqot ishimizning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, uning she’r va hikoya- laridan talabalarni axloqiy tarbiyalash imkoniyatlariga ko‘ra quyidagi yo‘nalishlarga ajratdik: – vatan, vatanparvarlik; – do‘stlik, o‘rtoqlik; – rostgo‘ylik; – ustoz, ota-ona va qavm-u qarindoshlarga hurmat; – ilm-u ma’rifatga da’vat; – sabr, qanoat; – saxovat. Vatan, vatanparvarlik haqidagi she’r va hikoyalar. XX asr boshlarida vatan, vatanparvarlik haqida ko‘plab badiiy hamda pedagogik asarlar yozildi. Bular ichida Abdulla Avloniyning vatan, vatanparvarlik haqidagi merosi o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, u hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Abdulla Avloniyning 1912 yilda nashr qilingan “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida vatan, vatanparvarlik, o‘z yurtiga sadoqat va sodiqlik haqidagi “Vatanni suymak” bobida shunday yozadi: “Har bir kishining tug‘ulub o‘skan shahar va mamlakatini shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ulgan, o‘sgan yerini jonidan ortiq suyar… Biz turkistonliklar o‘z vatanimizni jonimizdan ortiq suydigimiz kabi arablar Arabistonlarini, qumlik, issig‘ cho‘llarini, eskimo‘lar-shimol taraflarini, eng sovuq 19 qor va muzlik yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson yerlarga o‘z vatanlarin tashlab, hijrat qilurlar edi”. Talabalarni axloqiy tarbiyalashda Abdulla Avloniyning “Bahor”, “Yoz”, “Kuz”, “Qish” she’rlari; o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda esa “Vatan” hamda “Hijron so‘zi” she’rlari, ayniqsa, diqqatga sazovor. Bizningcha, bunga asosiy sabablar: – “Vatan” hamda “Hijron so‘zi” she’rlari bevosita ilm oluvchilarga atab yozilgan; [11] – bu she’rlar ilm oluvchilarning bilim darajasiga, dunyoqarashiga, yoshi, ruhiy holatlariga mos keladi; – she’rlardagi ma’no va mazmun sodda, ravon tilda bayon qilingan; – bu she’rlarning yozilganiga yuz yilga yaqin vaqt bo‘lsa-da, ular hozirgi adabiy tilimizga mosligi bilan alohida ajralib turadi. Abdulla Avloniyning vatan, vatanparvarlik ruhida yozilgan hikoya va she’rlari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlarni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ulardan talabalarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash imkoniyatlari beqiyosdir. Talabalarda do‘stlik, o‘rtoqlikni tarbiyalash. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining bir bobi “Munislik” deb nomlangan. Unda “Munislik deb har kim o‘z tengi, maslakdoshini topub, ulfat bo‘lmakni aytilur. Dunyoning lazzati sodiq do‘stlar ila suhbat qilmoqdan iboratdur”,– deb ta’kidlangan. Bu bobda do‘st ikki xil – sodiq, chin va nodon, yolg‘on bo‘lishi, ularning bir-biridan farqi, tafovutlarini ko‘rsatib, yolg‘on, nodon do‘stdan uzoqroq yurish, ehtiyot bo‘lish, chin va sodiq do‘stlar qanday bo‘lishi lozimligi ta’kidlab o‘tilgan. Abdulla Avloniy “qissadan-hissa” usulidan unumli foydalangan. Bunda Sharq, xususan, o‘zbek xalq folkloridan, Sharq klassiklarining she’rlaridan va, albatta, Hadisi Sharif namunalaridan ijodiy ravishda foydalangan. Ba’zi hollarda o‘zi ham she’r bitgan. “Munislik” bobida quyidagi she’r qissadan-hissa tarzida keltirib o‘tilgan: [13] Yaxshi do‘st aybi yor-u do‘stini, 20 Ko‘zgudek ro‘baro‘sida so‘zlar. Yomon o‘rtog‘ tarog‘cha ming til ila, Orqadan birmalab terib so‘zlar. Abdulla Avloniy deyarli barcha darsliklarida ilm oluvchilarning do‘stlik, o‘rtoqlik fazilatlarini o‘stirishga katta e’tibor bergan. Chunonchi, “Birinchi muallim” darsligidagi “Ittifoq”, “Ikkinchi muallim” darsligidagi “Yolg‘on do‘st”, “Ayiqning do‘stligi” hikoyatlari bunga yaqqol misol bo‘la oladi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Nifoq” bobida; “Birinchi muallim” darsligidagi “Yaxshilik erda qolmas”, “Arslon ila Ayiq”, “Xo‘roz ila Bo‘ri”, “Ahmad ila otasi”, “Ko‘r ila cho‘loq” hikoyalarida ham do‘stlik, o‘rtoqlik haqidagi fikrlar mavjud. Rostgo‘ylikni tarbiyalash. O‘zbek xalqi yoshlarda rostgo‘ylikni tarbiyalashga juda katta e’tibor bilan qaragan. Abdulla Avloniyning pedagogik merosida to‘g‘ri so‘zlash, rost gapirish haqidagi she’r va hikoyalar anchagina bo‘lib, “Turkiy guliston yoxud axloq” asaridagi “Haqqoniyat”, “Kizb” boblari, bolalarga atab yozilgan “Yolg‘onchi cho‘pon” she’ri bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Abdulla Avloniy haqqoniyatga, to‘g‘ri so‘zlashga quyidagicha ta’rif beradi: “Haqqoniyat deb ishda to‘g‘rilik, so‘zda rostlikni aytilur. Inson bo‘stoni salomatga, gulzori saodatga haqqoniyat yo‘li ila chiqar. Insoniyatning ildizi o‘lan rahmdillik, haqshunoslik, odillik kabi eng yaxshi sifatlarning onasi haqqoniyatdur”. Avloniyning fikricha, haqqoniyat ikki turga bo‘linadi: ishda haqqoniyat, ishda to‘g‘rilik hamda so‘zda to‘g‘rilik. Aql egalari, vijdon sohiblari har doim ko‘rgan va bilganlarini, haqiqatni va to‘g‘risini so‘zlaydilar. Ishda to‘g‘rilik birovning nafsiga, moliga xiyonat qilmaslikdir. So‘zda to‘g‘rilik har doim rost so‘zlamoqlikdir. Aqlli, vijdonli inson yuqoridagilarga amal qiladi. [11] Rostgo‘ylikning teskarisi bu yolg‘onchilikdir. Yolg‘on so‘zni Avloniy kizb deb ataydi. Yolg‘onchi kishilarni esa kazzob deb nomlaydi. Oqil va diyonatli kishilarga yolg‘on so‘zlardan tillarini saqlamoq bilan birga avlodlarini yolg‘onga 21 odat qildirmasdan tarbiya qilmoqlari eng muqaddas insoniy vazifalardan hisoblanadi. 22 I-bob bo‘yicha xulosa. Abdulla A vloni y ning Ped a gogik a ga oid a sarla r i i c hida uning 1913- y ilda y o z ilg a n v a 1907- y ild a ikkin c hi bo r nash r qilingan “ Turki y guliston y oxud a xloq” asa r i (XX as r boshl a rid a gi pedagogik fik r lar taraqqi y otini o ’ rg a nish soh a sida) a lohida a ha m i y atg a m olikdir. “ Turki y guliston y oxud a xloq ” didaktik asa r bo ’ lib, und a Abdulla A vloni y o ’ z ijti m oi y va a xloqiy-ta ’ li m i y qarashlarini ba y on et a di. Asar katta - ki c hik 64 bobd a n iborat bo ’ lib, ha r bir bob t a’ li m -tarbi y a m asal a sig b a g ’ ishl a n a di va biri ikkin c hisini to ’ ldi r adi . Mu a llif oda m larni xulq, hatti - ha r akat nuqt a i nazarid a n 2 gu r uhga bo ’ l a di: biri y axshi xulqli kishilar, ikkinchisi y o m on xulqli kishila r dir. U bund a y de y di: A xloq ul a m osi insonla r ning xulqlarini ikkiga bo ’ l m ishdi r : agar na f s ta r bi y at topib y axshi ishlar qilu r g ’ a odat qilsa, y axshilikka tavsif bo ’ lib, “ Yaxshi xulq”, agar ta r bi y atsiz o ’ sib, y o m on ishlar ishla y durg ’ on bo ’ lib ketsa, y o m onlikka tavsif bo ’ lib, “ Yo m on xulq” atalur. Abdull a Avloni y insonning f a ton a t, na z of a t, sa’ y va g ’ a y rat, ri y oz a t, shijo a t, q a noat , il m , sabr, hil m , id r ok v a z a ko, av f kabi xususi y atla r ining ha mm asini “ Yaxshi xulqlar” sa r lavh a si ostida be ra di. G ’ azab, jaholat, r az ol a t, s a foh a t, ha m oqat, atolat, hasad, g ’ i y bat, ta’ m a, zul m – bula r ning barini m uallif “ Yo m on xulqlar” sarl a vhasi ostida beradi. Abdulla Avloni y “ tarbi y a” sa r l a vh a si ostida tarbi y aning turlari haqida f ikr y urit a di: a) Tarbi y aning za m oni; b ) Bad a n tarbi y asi; c) Fikr tarbi y asi; d ) Axloq ta r bi y asi. Qol a ve r sa, m uallif til m asalasiga ha m alohida e ’ tibor beradi, tilni, a xloq bil a n bog ’ l a b talqin qiladi. Asar bo ’ li m larida y ozuvchining o ’ z fikr va qarashlarini y anad a bo y itish m aqs a did a Pa y g ’ a m bari m iz Muha m m ad s.a.v, Hazrati Ali, Hazrati U m ar, I m o m Shofe, Aflotun , Ibn Sino, S uq r ot, Aleksand Makedonski y , Mavlono 23 R u m i y , Luq m oni Haki m va yan a boshqa ko ’ pl a b huk a m olarning ib r atli so ’ zla r iga, o ’ gitl a riga m uroja a t qilg a niga guvoh bo ’ la m iz. Asarda y axshi xulql a r eg a si bo ’ lish kerakligi, y o m on odatla r dan, illatla r d a n xazar qilish, go ’ zal xulq eg a sining ha m ish a el or a sid a nu f uzi bal a nd bo ’ lishi, axloqsi z kishining esa ha m isha oda m lar or a sida y uzi qora bo ’ lishi as a rning bosh g ’ o y asi qilib oling a n. Mu a llif bola ta r bi y asida y ashab tu r g a n sh a roit, m uhit, kishila r ning r oli k a tta ek a nini ko ’ rs a t a di va bu soh a da oila, m aktab sha r oitini ha m nazar e ’ tibord a n qoldir m a y di. Abdulla A vloni y bolalar u c hun ha m bir qan c ha she ’ r va m asallar y ozg a n. S hoir bu she ’ rlarida m akt a b yoshid a gi bolala r ning fikr doi r asini kenga y ti r ish, ula r da m akt a b va kitobga, m ehnatga, tabi a tga, v a t a nga m uhabb a t u y g ’ otishni m aqsad qilib qo ’ yg a n. Uning ko ’ pgina she ’ rla r i za m irida Vatanni s e vish g ’ o y asi y otadi. Shoir bu she ’ rl a rida Vatanni soda va s a m i m iy m israkarda tasvi r l a g a nki, faq a t o ’ sha o ’ nin c hi y illa r ning o ’ rtalarid a gina e m as, balki, bugungi m akt a b y oshidagi bolalar ha m ula r dan k a tta est e tik zavq olishlari m u m kin. Abdulla A vloni y asa r lar y ozish bil a n bi r qatord a m aktabla r o c hish, xalqni a vodxon qilish, o ’ zbek xotin - qi z la r ini o ’ qitish, o ’ qituv c hil a r va z i y oli k a d r lar tay y orlash bil a n ha m shug ’ ull a ngan. U 1923-1924- y illa r da Eski shahardagi xotin - qi z la r v a e r lar m aori f bili m y urtl a ri m udi r i , 1924-1929- y illa r da Toshkent harbi y m aktabida o ’ qituv c hi, 1925- 1934- y ill a rda O ’ rta Osi y o ko m m unistik unive r sit e ti, O ’ rta Osi y o qishloq xo ’ jaligi m akt a bida, O ’ rta Osi y o davl a t universitetida dars be r g a n. 24 II BOB. ABDULLA AVLONIY IJODIYOTIDA AXLOQIY TARBIYA MASALALARI 2.1. «Turkiy Guliston yoxud axloq» asari o‘zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasi XIX asrning ikkinchi yarmi XX asrning boshlarida Turkiston (Markaziy Osiyo) o‘lkasida pedagogic fikrlarning rivojlanishida, xalq maorifi ishlarini yuksaltirishda ilg’or ziyolilarning xizmatlari kattadir. Bunda jadid adabiyotining yirik vakili shoir, dramaturg, muallim Abdulla Avloniy (1878-1934)ning xizmatlari ko‘p. U maktablar ochib, shaxsan o‘zi muallimlik qilish bilan birga maktablarni darsliklar bilan ta’minlash ishiga katta hissa qo‘shdi. Uning qalamiga mansub «Turkiy Guliston yoxud axloq», «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» «Maktab Gulistoni » asarlari bir necha bor nashr etildi. Bular ichida «Turkiy Guliston yoxud axloq» asari o‘zbek klassik pedagogikasining ajoyib namunasi hisoblanadi. Abdulla Avloniy mazkur asarni fors klassik shoiri shayx Muslihiddin Sa’diy (1184- 1310)ning «Guliston» asaridan ta’sirlanib, unga taqlid qilib yozganligi haqida shunday deydi: «Ban bu asari nochizonami bir necha muallim birodarlarimning iltijolari ila yozmoq va nashr qilmoqg’a g’ayrat va jasorat qilmish edim. Alhamdu lilloh val minna ikkinchi tab’ihada muvaffaq o‘ldum, chunki Turkiston maktablarida o‘z shevamizda (o‘zbek tilida demoqchi) yozilmish mukammal «Axloq kitobining shunday asarga tashna va muhtoj ekanlig’i o‘zum muallimlar jumlasidan o‘ldig’imdan manga ham ochiq ma’lum o‘ldi. Shuning uchun ko‘p vaqtlar tajriba so‘ngidan adibi muhtaram shayx Sa’diy usulida yozmoqni, garchi og’ir ish bol’sa ham, o‘zimga muqaddas bir vazifa ado qilaroq bu kamchilikni oradan ko‘tarmakni munosib ko‘rdim». Demak, aytish mumkinki, «Turkiy Guliston yoxud axloq» Sa’diyning «Guliston» asari usulida o‘zbek tilida yozilgan axloq kitobidir. [9] Abdulla Avloniyning mazkur asari 1913 yilda Toshkentda Ilin bosmaxonasida litografik (toshbosma) usulida nashr etildi. Asar bunday darslikka bo‘lgan ehtiyojni hisobga olib 1917 yilda ikkinchi marta chop qilindi. Har ikki nashr ham hajm jihatidan bir-biridan farq qilmaydi. Faqat birinchisi kotib 25 Abdusalom Abdurahmon o‘g’li, ikkinchisi kotib Abdul Mannon ibni Abdul Majid (o‘zbek milliy teatrining mashhur aktyori Mannon Uyg’ur Majidov) dastxatidir. «Turkiy Guliston yoxud axloq»ning uchinchi nashrini 1967 yili «O‘qituvchi» nashriyoti amalga oshirdi. Bunda asarda uchragan diniy iboralar, Hadisdan olingan hikmatlar davr talabiga ko‘ra tushirib qoldirildi. Asarni «O‘qituvchi» nashriyoti 1992 yil asli nusxa yozuvida (arab yozuvi asosidagi o‘zbek yozuvida) va rus alifbosi asosidagi o‘zbek yozuviga o‘girilgan matni bilan birga, shuningdek, qiyin so‘zlar lug’ati ilova qilingan holda bosib chiqardi. «Turkiy Guliston yoxud axloq»ning qo‘lingizdagi beshinchi nashri sobiq nashrlar ichida eng mukammalidir. Bunda kotib Mannon Uyg’ur dastxati matnining faksimeli, lotin yozuvi asosidagi yangi o‘zbek yozuviga o‘girilgan matni, qiyin so‘zlar lug’ati berilgan. Bundan tashqari Abdulla Avloniyning «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» «Maktab Gulistoni» asarlaridan tanlangan hikoya, she’rlari ham ilova qilindi. Kitobni nashrga tayyorlashda iqtidorli shogirdlarimiz Tavakkalova Dilnoza va Boboxonova Feruzalarning xizmatlari bor. Asar keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan ma’rifat darsligidir . Uning yoshlarning axloqiy tarbiyasida katta ahamiyatga ega ekanligiga ishonchimiz komildir. Nashr haqida bildirilgan fikr-mulohazalar, istaklar mamnuniyat bilan qabul qilinadi. Insonlarni yaxshilikg’a chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil va misollar ila bayon qiladurgan kitobni axloq deyilur. Axloq ilmini o‘qub, bilub amal qilgan kishilar o‘zining kim ekanin, janobi Haq na uchun xalq qilganin, yer yuzida nima ish qilmak uchun yurganin bilur. Bir kishi o‘zidan xabardor bo‘lmasa, ilmni, ulamoni, yaxshi kishilarni, yaxshi narsalarni, yaxshi ishlarning qadrini, qimmatini bilmas. O‘z aybini bilub, iqror qilub tuzatmakg’a sa’y va ko‘shish qilgan kishi chin bahodir va pahlavon kishidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: «Mezon tarozusiga qo‘yiladurgan amallarning ichida yaxshi xulqdan og’irroqi yo‘qdur. Mo‘min banda yaxshi xulqi sababli kechasi uxlamasdan, kunduzlari ro‘za tutub ibodat qilgan kishilar darajasiga yetar», – demishlar.[9] 26 Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur. Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni qoradan ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo yomon bo‘ladur. Jasadning surati hammaga ma’lum bir narsadurki, har vaqt ko‘zga ko‘rinib turadur. Ammo nafsning surati ko‘zga ko‘rinmaydurgan, aql ila o‘lchanadurgan bir narsadurki, buni xulq deb atalur. Agar bir kishi yoshligida nafsi buzulub tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, «Allohu akbar» bunday kishilardan yaxshilik kutmak yerdan turub yulduzlarga qo‘l uzatmak kabidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallollohu alayhi vasallam afandimiz: «Bir tog’ning o‘rnidan ko‘chib ketganini eshitsangiz, ishoningiz, ammo bir odamning xulqi boshqa bo‘ldi deb eshitsangiz ishonmangiz», – demishlar. Yaxshi xulq, yomon xulq: Axloq ulamosi insonlarning xulqlarini ikkiga bo‘lmishlar Agar nafs tarbiyat topib, yaxshi ishlarni qilurga odat qilsa, yaxshilikg’a tavsif bo‘lub, «yaxshi xulq» agar tarbiyatsiz o‘sub, yomon ishlaydurgan bo‘lub ketsa, yomonliqg’a tavsif bo‘lub «yomon xulq» deb atalur. Janobi Haq insonlarning asl xilqatda iste’dod va qobiliyatli, yaxshi ila yomonni, foyda ila zararni, oq ila qorani ayiradurgan qilub yaratmishdur. Lekin bu insondagi qobiliyatni kamolga yetkurmak tarbiya ila bo‘ladur. «Qush uyasinda ko‘rganin qiladur». Inson javhari qobildur. Agar yaxshi tarbiya topib, buzuq xulqlardan saqlanub, go‘zal xulqlarga odatlanub katta bo‘lsa, har kim qoshida maqbul, baxtiyor bir inson bo‘lub chiqar. Agar tarbiyatsiz, axloqi buzulub o‘ssa, Allohdan qo‘rqmaydurgan, shariatga amal qilmaydurgan, nasihatni qulog’iga olmaydurgan, har xil buzuq ishlarni qiladurgan, nodon, johil bir rasvoyi olam bo‘lub qolur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: «Imoni komil bo‘lgan kishilar yaxshi xulqli bo‘lurlar, sizning eng yaxshilaringiz xotunlariga yaxshilik qilganlaringizdur», - demishlar. [9] 27 2.2. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida ta’limiy axloqiy masalalar Yetuk olim va pedagog o‘z davrida o‘zining yangi jadid harakatlari, pedagogik qarashlari, orqali ta’lim va fan sohasi hamda dars jarayonlariga bir qancha o‘zgarish va yangilanishlar kiritgan Abdulla Avloniy asarlarida ta’lim- tarbiya masalalari muhim o‘rinni egallagan. O‘z mustaqilligimizga,milliy istiqlolimizga erishganimizdan keyin, har tomonlama taraqqiy etib borayotgan jamiyatimiz ma’naviyatini yanada rivojlantirishga katta ahamiyat berildi. O‘zbek adabiyoti bunday asarlariga boy. Bunday asarlar biz yosh avlod uchun barkamol, komil inson sifatida tarbiyalashga muhim ahamiyat kasb etadi.Shunday adiblarimizdan biri Abdulla Avloniydir.Uning maktab uchun yaratgan to‘rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud milliy she’rlar,hamda “Birinchi muallim”,”Turkiy guliston yoxud axloq”, ”Ikkinchi muallim”, ”Maktab gulistoni” kabi darslik va o‘qish kitoblari ham xarakterli bo‘lib,yaxlit bir tadqiqot uchun manba bo‘la oladi.Ayniqsa uning ilk savod chiqarishda bilim va tushunchalarni bolalar ongiga sodda va tushunarli yetkazishi alohida e’tiborni tortadi..Shuni inobatga olib,bu asarlarni jiddiy o‘qib chiqish va unda ilk darslikka xos tuzilmani,g‘oyaviy to‘liqlikni,kitoblardagi o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganib chiqishimiz zarur. Avloniyning “Ikkinchi muallim” kitobi “Birinchi muallim”kitobining davomi hisoblanadi. Maktab-xazinayi adab-u ilm(u)izzating Maktab-bog‘I jannati firdavs,ne’mating,, Maktab kishini jahl(u) daniydan qilur xalos, Maktab-kaliti ka’bayi qalb(u) zakovating Bu she’rda Avloniy maktabni insonning najot yo‘li,hayotning gulshani, kishilarni kamolot sari safarbar qiluvchi kuch,deb maqtaydi.Abdulla Avloniyning pedagogikaga oid asarlarini ichida “Turkiy guliston yoxud axloq”asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlar taraqqiyotini o‘rganish sohasida katta ahamiyatga molikdir.Ushbu asar axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asar hisoblanadi.Asarda insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi,yomonliklardan qaytaruvchi axloq sifatida 28 yaratildi degan fikrlar aytib o‘tilgan.O‘zbek pedagogikasi tarixida Abdulla Avloniy birinchi marta pedagogikaga “Pedagogika”inson tarbiyasining fanidir deya ta’rif berilgan.Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda quyidagi to‘rt bo‘limga ajratadi: 1.”Tarbiyaning zamoni”, 2.”Badan tarbiyasi, 3.”Fikr tarbiyasi” 4.”Axloq tarbiyasi” “Al-hosil tarbiya bizlar uchun yo hayot-yo mamot, yo najot-yo halokat, yo saodat-yo falokat masalasidur” deb uqtiradi, Avloniy. Tarbiya xususiy ish emas, milliy, ijtimoiy ishdir. Har bir xalqning taraqqiy qilishi, davlatlarning qudratli bo‘lishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p jihatdan bog‘liq, deb hisoblaydi adib. Tarbiya zurriyot dunyoga kelgandan boshlanib, umrning oxiriga qadar davom etadi. U bir qancha bosqichdan - uy, bog‘cha, maktab va jamoatchilik tarbiyasidan tashkil topgan. Avloniy tarbiyaning doirasini keng ma'noda tushunadi. Uni birgina axloq bilan chegaralab qo‘ymaydi. U birinchi navbatda bolaning sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik qilishi lozimligini uqtiradi. Avloniyning fikricha, sog‘lom fikr, yaxshi axloq, ilm-ma'rifatga ega bo‘lish uchun badanni tarbiya qilish zarur. “Badanning salomat va quvvatli bo‘lmog‘i insonga eng kerakli narsadur. Chunki o‘qumoq, o‘qutmoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq uchun insonga kuchli, kasalsiz jasad lozimdir”. Abdulla Avloniy badan tarbiyasi masalasida bolani sog‘lom qilib o‘stirishda ota-onalarga murojaat qilsa, bolani fikr tomondan tarbiyalashda o‘qituvchilarning faoliyatlariga alohida e'tibor beradi. [11] “Turkiy guliston yoxud axloq” kitobi ma'rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qiladi. Abdulla Avloniy kitobda ilm to‘g‘risida bunday deydi: “Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidur. Ilm inson uchun g‘oyat oliy, muqaddat bir fazilatdur. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni, harakatimizni oyina kabi ko‘rsatur. Zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o‘tkur qilmoq, ... Ilmsiz inson mevasiz daraxt kabidur...”. Avloniy ilmni umuman emas, balki uning amaliy va hayotiy foydalarini aytib, “Bizlarni jaholat, qorong‘ulikdan qutqarur. Madaniyat 29 insoniyatni ma'rifat dunyosiga chiqarur, yomon fe'llardan, buzug‘ ishlardan qaytarur, yaxshi xulq va odob sohibi qilur... Alhosil butun hayotimiz, salomatimiz, saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g‘ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilma bog‘lidur”. Adibning obrazli ifodasiga ko‘ra, ilm bamisoli bodomning ichidagi mag‘iz. Uni qo‘lga kiritish uchun mehnat qilish, ya'ni chaqib uni po‘chog‘idan ajratib olish kerak. U ilmning jamiyat taraqqiyotidagi rolini yaxshi tushunadi. Shuning uchun ham u, yoshlarni ilm sirlarini bilishga, hodisalar mohiyatini yechishga, kitob mutolaa qilishga chaqiradi. Uning fikricha, ilm agar jamiyat manfaatiga xizmat qilmasa, xalq farovonligi yo‘lida qo‘llanmasa, u o‘likdir. Abdulla.Avloniy o‘z ilmini amalda qo‘llay oladigan kishilarga yuksak baho beradi, ularni dono insonlar, deb ataydi. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining “yomon xulqlar” qismi 18 bobdan iborat. Muallif insonning bunday xulqlarini “saodati adabiyadan mahrum, hayoti jovidonimiz uchun masmum bo‘lgan axloqi zamimalar...” deb ataydi. A. Avloni kishilarning ham ijobiy xuldarini, ham salbiy xulldarini bayon qilib, kitobxonlar mulohazasiga havola qiladi. U “Bu sanalgan yomon xulqlarning fanoliqlarini, yuqorida sanagan yaxshi xulqlarning go‘zalligini insof muvozanasi ila o‘lchab, vijdon muhokamasi ila tahqiqlab, yaxshilarini tinglab amal qilmak yomonlarini onglab, hozir qilmak lozimdur”, deydi. Abdulla Avloniy g‘azabning ikki xil xususiyatini bayon qiladi. Biri dushmandan o‘zini, millatini mudofaa qilishda insonning g‘azabi muhim ahamiyatga ega bo‘lsa, ikkinchisi birovni jabr-zulm yo‘li bilan ishlatish, odamlarga sovuq muomilasi bilan dahshat solishdan iborat bo`lgan salbiy xususiyatdir. Hilm - yumshoq tabiatlilik bilangina g‘azabning oldini olish mumkin. Abdulla Avloniy bu haqda Imom Shofe`i havzratlarining so‘zlarini keltiradi: “Qilich va nayza ila hosil bo‘lmagan ko‘p ishlar yumshoqlik va muloyimlik ila hosil bo‘lur , g‘azabning zarari egasiga qaytur”, - demishlar. Abdulla Avloniy asarning “Yomon xulqlar” qismida yana bir nihoyatda muhim masalaga e`tiborni qaratadi. [12] 30 Bu “Jaholat” va “Aqsomi jaholat” boblarida Abdulla Avloniy o‘z bilimini amalda qo‘llaydigan kishilarga yuksak baho beradi,ularni dono insonlar deya ta’riflaydi. Avloniyning vijdon haqidagi mulohazalari ham diqqatga sazovor. “Vijdon deb ruhimizga, fikrimizga ta‘sir qiladurgon hissiyot, ya‘ni sezuv tuymakdan iborat ma‘naviy quvvatni aytilur. Biz har vaqt afolu va harakatimizning yaxshi va yomonligini, foyda va zararligini onjak vijdonimiz ila bilurmiz. Vijdon insonning aql va fikrini haqiqiy mezonidurki, bu tarozu ila o‘z kamchiliklarini o‘lchab, bilmaq barobar boshqalarning ham faol harakatini sezur. Agar ishlagan ishi sharoit, aql va hikmatga muvofiq bo‘lsa, muhabbat qilur. Qabohat va yomon ishlarni qilsa, nafrat qilur... Vijdon yaxshi ishlarning manbai o‘ldig‘indin vijdon sohiblari har bir ishni beg‘araz, xolis niyat ila ishlar. Shul sababli har kim nazarida maqbul va suyukli bo‘lur... Al-hosil, vijdon har kimning afol va harakatini ko‘rsatadugon musaffo bir oyinadurki, bu ko‘zguga chin nazar qilg‘on kishi o‘z aybu kamchiliklarini tuzatmak harakatida bo‘lub, boshqalarning ayb va qusurlarini ohtarmoqg‘a vaqti bo‘lmas..” Avloniy tarbiyaning aslini ko‘rsatadigan mezon – bu vijdon deydi. Vatan tuyg‘usi eng insoniy, eng mo‘tabar tuyg‘ulardan biri. Vatan dardi bilan yashamoq, uning baxtidan quvonmoq, u bilan faxrlanmoq kerak. Vatan Onadek muqaddas. Uni qadrlash, e‘zozlash, uning shodlik va quvonchiga sherik bo‘lish, g‘am-hasratini baham ko‘rish farzandning burchi. Avloniy vatan va uning oldilagi burchini shunday tushunadi. U deydiki: “Har bir kishining tug‘ilib o‘sgan shahri va mamlakati shul kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ilgan, o‘skon yerini jonidan ortiq suyar. Hatto bu vatan his- tuyg‘usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o‘z vatanidin - uyuridan ayrilsa, o‘z yeridagi kabi rohat farog‘atda yashamas. Maishati talx bo‘lub, har vaqt dilining bir go‘shasida o‘z vatanining muhabbati turar. [12] O‘zbekiston Respublikasi taraqqiyotining hozirgi bosqichida yoshlaming ma‘naviy qiyofasini shakllantirishda, ulami ilm-ma’rifatli, diyonatli, yuksak axloqli bo‘lishlari bilan birga, zamonaviy texnika va texnologiyalami puxta o‘zlashtirib olishlariga katta axamiyat berilmoqda. O‘zbekiston Davlati fuqarosining ma’naviy qiyofasini belgilovchi fazilatlar-vatanparvarlik, 31 insonparvarlik, milliy g‘urur, mehnatsevarlik, baynalminalchilik kabilar maktab va o‘qituvchining faol ishtirokida, tarbiyaviy ta’siri ostida shakllanadi. Bugungi kunda yoshlarimizning nafaqat ilmli balki yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo‘lishi va bu fazilatlarni, ilmiy salohiyatini namoyon qilib Vatanimiz ravnaqiga hissa qo‘shmoqda. Yurtboshimiz Oliy Majlisga murojaatnomasida ham yoshlarning ta‘lim- tarbiyasiga to‘xtalib o‘tganlar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatnomasida: ―Biz o‘z oldimizga mamlakatimizda Uchinchi Renessans poydevorini barpo etishdek ulug‘ maqsadni qo‘ygan ekanmiz, buning uchun yangi Xorazmiylar, Beruniylar, Ibn Sinolar, Ulug‘beklar, Navoiy va Boburlarni tarbiyalab beradigan muhit va sharoitlarni yaratishimiz kerak. Bunda, avvalo, ta‘lim va tarbiyani rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish, ilm-fan va innovatsiyalarni taraqqiy ettirish milliy g‘oyamizning asosiy ustunlari bo‘lib xizmat qilishi lozim. Ushbu maqsad yo‘lida yoshlarimiz o‘z oldiga katta marralarni qo‘yib, ularga erishishlari uchun keng imkoniyatlar yaratish va har tomonlama ko‘mak berish - barchamiz uchun eng ustuvor vazifa bo‘lishi zarur. Shundagina farzandlarimiz xalqimizning asriy orzu- umidlarini ro‘yobga chiqaradigan buyuk va qudratli kuchga aylanadi. Shu maqsadda “Yangi O‘zbekiston – maktab ostonasidan, ta’lim-tarbiya tizimidan boshlanadi”, degan g‘oya asosida keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshiramiz. O‘qituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan Milliy uyg‘onish harakatining tom ma’nodagi rahnamolari Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonovlarning Prezident Shavkat Mirziyoyev farmoniga muvofiq “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlanishi xalqimizning Istiqlol qahramonlariga nisbatan ulug‘ ehtiromining yorqin ifodasi bo‘ldi. Jadid maktablari taraqqiyotining yangi davri – bunday maktablar uchun zamon talablariga to‘la javob bera oladigan pedagoglar guruhini tarbiyalab yetishtirish, ilg‘or pedagogik texnologiyalarni o‘zida mujassamlashtirgan darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari yaratish, yangi texnik vositalar, ko‘rgazmali 32 qurollar ishlab chiqish XX yuzyillikning 10-yillaridan ko‘zga tashlana boshladi. Buning uchun endi ushbu maktablarning nazariy asoslarini yara tish, yangi zamonaviy o‘qitish usullarini ishlab chiqish va ulardan yosh avlod o‘qituvchilarini bahramand qilish kerak edi. Mana shunday buyuk vazifani ado etish zamonasi ning ulug‘ mutafakkirlari Abdulla Avloniy hamda Abdurauf Fitratlar zimmasiga tushdi. Abdulla Avloniy – shoir, yozuvchi, dramaturg, publitsist. Shu bilan birga, pedagogik faoliyat ham uning hayotida muhim sahifani tashkil etadi. U faoliyatining ilk bosqichidan to umrining so‘nggi damlarigacha o‘qituvchilik qildi, pedagogika fanining ham nazariy, ham amaliy masalalari bilan muttasil shug‘ullandi, darsliklar yaratdi. Aytish mumkinki, u musulmon sharqi mumtoz pedagogikasining katta bilimdoni, shu bilan birga, XX asr zamonaviy o‘zbek peda - gogikasining asoschisi, o‘zbek tili va adabiyoti o‘qitish metodikasi fanining tamal toshini qo‘ygan mutafakkirdir. U faoliyati davomida ko‘plab zamonaviy pedagoglarni, metodist olimlarni tarbiyalab yetishtirdi. [11] Ma’lumki, o‘quvchilarni ifodali o‘qishga o‘rgatish adabiy o‘qish darslarining asosiy vazifalaridan biri hisob lanadi. Ko‘rgazmali vosita vazifasini bajaruvchi ifodali o‘qish natijasida asar voqealari, g‘oyasi o‘quvchilar ko‘z o‘ngida namoyon bo‘ladi. Abdulla Avloniy savod chiqarishga qanchalik katta e’tibor bergan bo‘lsa, asarni tushunib o‘qish, ifodali o‘qish, badiiy asarni his qilishga shunchalik ko‘p diqqat qiladi. U ifodali o‘qishning bir necha turini ishlab chiqdi. O‘quvchilarning xor bo‘lib o‘qishlarini o‘qituv chi A.Avloniy dirijyor kabi (chunki u dirijyorlik san’atidan xabardor edi – U.D.) boshqarib borgan. Hur fikrlar bilan ma’rifat maydoniga chiqqan mutafakkir o‘z darslarida ifo dali o‘qishning ibtidoiy shakllari bilangina cheklanib qolmadi, shu bilan birga, uning yangi, zamonaviy shakllarini ishlab chiqdi. 1910-yillarda Riga shahridagi “Grammofon” jamiyati vakillari O‘rta Osiyo shaharlariga kelib, o‘zbek, qozoq, tojik, turkman xalqlari orasidagi mashhur hofizlarning kuy va qo‘shiqlarini, dostonlarini, xalq maqomlarini yozib oladilar. O‘z zamonasining yirik ma’rifatparvar shoiri, pedagogi Abdulla Avloniy o‘qitishda birinchilardan bo‘lib texnik vositalardan foydalandi. U “Maktabga 33 targ‘ib” she’rini bastakor sifatida alohida diqqat bilan kuyga soladi va o‘quvchilarni xor bo‘lib o‘qishga o‘rgatadi. Bu o‘rinda u asarni timsollarga bo‘lib o‘qitishga ham alohida e’tibor berdi. So‘ngra 1911-yili bolalar xorini gramplastinkaga yozdirdi. Unda she’rning 4 misrasi ovozi baland ikki o‘quvchi tomonidan o‘qiladi: Oqil qoshida, millat boshida Nurlar sochub, yashnab turgan maktab emasmi? Ilm-u hunarlar, gullar, chamanlar Yoshlar uchun ochub turgan maktab emasmi? Ko‘p bolalar musiqa sadolari ostida xor bo‘lib o‘qiy dilar: O‘qusun yoshlarimiz, bid’atni tashlarmiz, Ketsun g‘aflat! Kelsun himmat! Yashasun millat! Shu tarzda she’rning boshqa qismlari ham kuyga solib o‘qiladi. E’tiborli tomoni shundaki, ushbu “Maktabga targ‘ib” Avloniy o‘quvchilari xori yozilgan noyob plastinka O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artist Zokirjon Sultonov fonotekasida saqlanadi. Shuni ham unutmaslik kerakki, Abdulla Avloniy birinchi o‘zbek teatri tashkilotchilaridan edi. Teatr uchun bir necha drama yaratdi, ularni rejissyor sifatida sahnalashtirdi. Uning bu faoliyati o‘z maktabida xor, ifodali o‘qish, musiqa va ashula darslarini tashkil qilishda muhim ahamiyat kasb etdi. Abdulla Avloniyning badiiy asarlarni ifodali o‘qish sohasidagi bunday faoliyati tezda Toshkentning usuli qadim va usuli jadid maktablariga ham kirib bordi. Mana shunday sharoitda yangi ochilayotgan maktablar uchun zamon talablariga javob bera oladigan o‘qituvchilarni tarbiyalab yetishtirish, maktablar uchun milliy ruh ufurib turgan darslik va majmualar yaratish uchun dasturulamal bo‘ladigan qo‘llanma kerak edi. Shuning uchun ham Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari Turkiston jadidlarining rahnamosi Munavvarqori Abdurashidxonov hamda ilg‘or pedagoglarning taklifi bilan yaratilgan edi. 34 To‘g‘ri, Abdulla Avloniy asarida axloqiy kategoriyalar haqida fikr yuritar ekan, birinchi o‘rinda o‘quvchilarni ko‘zda tutadi, ammo ularni bolalar tarbiyasiga singdirish vazifasini muallimlar zimmasiga yuklaydi. Demak, asar o‘quvchilardan ko‘ra ko‘proq muallimlar uchun yaratilganligiga ishonch hosil qilish mumkin. Shu nuqtayi nazardan, Abdulla Avloniyning muallimlarga qarata aytgan quyidagi so‘zlari “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining maqsadini to‘la ifodalaydi: “Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko‘b zamonlardan beri taqdir qilinib kelgan, muallimlarning diqqatiga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadur. Fikr insonning sharofatlik, g‘ayratlik bo‘lishiga sabab bo‘ladur. Bu tarbiya muallimlarning yordamiga so‘ng daraja muhtojdurki, fikrning quvvati, ziynati, kengligi muallimning tarbiyasiga bog‘lidur. Ta’lim ila tarbiya orasida bir oz farq bor bo‘lsa ham, ikkisi biridan ayrilmaydurgan, birining vujudi biriga boylangan jon ila tan kabidur”. Bu so‘zlar o‘quvchilarga emas, kattalarga, ayniqsa, bo‘lg‘usi o‘qituvchilarga qaratilganligini anglash qiyin emas. Chunki ular kelgusida bularni bolalar — o‘quvchilar ongiga singdirishlari kerak. Shu tariqa, “Turkiy guliston...” asari buyuk mutafakkir Shayx Muslihiddin Sa’diyning “Guliston” asariga nazira sifatida yaratilgan. [14] Barkamol insonni voyaga yetkazish, ularni yaxshilikka chorlash, yomonlikdan qaytarish tarbiya orqali amalga oshiriladi. Avloniyning pedagogika haqidagi ta’rifi ham hozirgi zamon ta’rifiga ancha mos keladi: “Tarbiya – “Peda - gogiya”, ya’ni bola tarbiyasining fani demakdur”. Shu tariqa “Turkiy guliston yoxud axloq” asari ko‘plab pedagoglar tavsiya va takliflariga binoan yaratildi. Asarga bo‘lgan ehtiyojning kattaligi tufayli o‘sha yillariyoq 2 marta — 1913 va 1917-yillarda bosmadan chiqdi. Bu asar, asosan, inson axloqi, ya’ni yaxshi va yomon xulqlar haqida fikr yuritadi. Asarning boshidayoq zamondoshlar e’tibori inson hayotida tarbiyaning buyuk ahamiyatiga jalb etilgan. Inson hech qachon yomon bo‘lib tug‘ilmaydi yoki yaxshi odamdangina yaxshi 35 farzand yoki yomon odamdangina yomon odam tug‘ilmaydi, farzandning barkamol inson bo‘lib yetishuvida tarbiyaning ahamiyati buyukligi ta’kidlanadi. Farzand tarbiyasi shaxsiy masala emas, u jamiyat, davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan buyuk ijtimoiy ishdir. U shu darajada buyuk ishki, Vatan istiqboli ham, millat taqdiri ham tarbiya bilan bog‘liq. Abdulla Avloniy so‘zlari bilan aytganda, “Al-hosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot — yo mamot, yo najot — yo halokat, yo saodat — yo falokat masalasidur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram sallallohu alayhi vasallam afandimiz: “Insonlarning karami dinidadur, muruvvati aqlindadur, hasbi axloqindadur”, demishlar”. Abdulla Avloniy inson tarbiyasini bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uch yo‘nalishga bo‘ladi: badan tarbiyasi, fikr tarbiyasi va axloq tarbiyasi. Xalqimiz “sog‘ tanda – sog‘ aql” deganidek, inson uchun avvalo badan (tan) salomat bo‘lmog‘i zarur, badan sog‘ bo‘lgandagina inson uchun zarur bo‘lgan boshqa amallarni singdirish mumkin. Buning uchun inson badanini ichkilik, ko‘knor, nasha kabi bevaqt zalolatga, tubanlikka eltuvchi, salomatlikka zarar, “ba’zisi harom, ba’zisi makruh” narsalardan asrashi kerak. Bu esa, A.Avloniy yozishicha, fikr tarbiyasi uchun zamin yaratadi. Fikr tarbiyasi farzandni komil inson darajasiga ko‘tarishda muhim omil hisoblanadi. Bu vazifani amalga oshirishda asosiy mas’uliyat o‘qituvchi zimmasiga tushadi. Chunki muallim dars jarayonida o‘quvchilarni fikrlashga, har qan day voqea-hodisaning mohiyatini chuqur idrok qilishga o‘rgatadi. Bu o‘rinda Abdulla Avloniy ta’lim va tarbiya birligiga alohida ahamiyat beradi. Inson aqliy faoliyatining ifodasi bo‘lmish fikr tarbiyasi orqaligina katta sharafga, barkamollikka erishadi, bu o‘rinda o‘qituvchining fikrlash doirasining kengligi, bilim saviyasining har jihatdan yuksakligi o‘quvchilar tarbiyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Fikrlash qobiliyatini rivojlantirish aql bilan ish tutishga olib keladi: o‘quvchilarni yaxshi xulqlar bilan yomon xulq larni farqlashga, komil inson uchun zarur bo‘lgan yaxshi xulqlarni egallashga, insonni zalolatga yetaklovchi yomon xulqlardan uzoq bo‘lishga o‘rgatadi. [11] Mutafakkir Abdulla Avloniy asarning “Yaxshi xulqlar” bobida diyonat, islomiyat, nazofat, qanoat, shijoat, sabr, intizom, vijdon, vatanni sevmoq, 36 haqqoniyat, iffat, hifzi lison, sadoqat kabi insoniy fazilatlar haqida atroflicha fikr yuritadi, o‘z qarashlarini dalillash uchun Qur’oni karim oyatlaridan, Hadisi sharif da’vatlaridan namunalar, ulug‘ mutafakkirlar Aflotun, Arastu, Suqrot, Ibn Sino, Mavlono Rumiy, Shayx Sa’diy, Alisher Navoiy, Bedil fikrlaridan namunalar keltiradi. Jadidchilik harakati namoyandalari ham Yevropa ma’rifatparvarlari kabi ilm-ma’rifatni, zamonaviy taraqqiyotni bayroq qilib ko‘tardilar, taraqqiyotga to‘g‘anoq bo‘la yotgan, Qur’oni karim sura va oyatlarini, Hadisi sharif da’vatlarini o‘z manfaatlari yo‘lida buzib talqin qiluvchi mutaassib ulamolarga, qadimchilarga qarshi keskin kurash olib bordilar. Shuni ham unutmaslik kerakki, o‘zbek jadid ma’rifatparvarlarini Yevropa ma’rifatparvarlaridan ajra tib turadigan asosiy jihat shundaki, ularning faoliyati zami nida millatni Rusiya mustamlakasi zulmidan ozod etish, istiqlol, mustaqillik g‘oyasi yetakchilik qilar, jadid mutafakkirlari olib borgan faoliyat oq va qizil mustamlakachilarga birdek ma’qul emas edi. Shuning uchun ham ular bir umr ta’qib, tazyiq ostida faoliyat ko‘rsatdi va oxir oqibatda qirib tashlandilar. Avloniy pedagogik qarashlarida aql va ilmning yuksak darajada ulug‘lanishi bevosita insonni ulug‘lash bilan uzviy bog‘lanadi. Chunki Olloh insonni barcha mavjudotlardan, maxluqotlardan ulug‘ qilib yaratdi. Unga ikki dunyo saodati(saodati dorayn)ga erishishdek buyuk maqsad uchun Aql berdi. Inson shu Aql yordamida ilm-ma’rifatni, taraq qiyotni egallaydi, dunyoni boshqaradi. Mana, Abdulla Avloniyning Aqlga bergan ta’rifi: “Aql insonlarning piri komili, murshidi yagonasidur. Janobi Haq insonni hayvondan so‘z va aql ila ayirmishdur. Rasuli akram nabiyyi muhtaram afandimiz: “Ey insonlar! Aqlingizga tavoze’ qilingiz. Siz janobi Haq buyurgan va qaytargan narsalarni aqlingiz ila bilursiz”, — demishlar”. A.Avloniy inson salomatligi to‘g‘risida fikr yuritar ekan, uning asosiy omillaridan biri – tozalik haqida alohida bob ajratadi. “Nazofat” deb nomlanuvchi bobda odamni xalq o‘rtasida, hatto Olloh qoshida sevimli qiladigan vosita pokizalik, nazofatdir. Inson nafaqat o‘z badanini, kiyim-kechagini, shu bilan birga, yashab turgan joyini, muhitini, shahrini, Vatanini pokiza saqlashi kerak. Atrof- 37 muhitning nopokligi turli-tuman kasalliklarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Ifloslik, nopoklik balosidan poklik, nazofat davosi bilan qutulish kerakligini alohida ta’kidlaydi. A.Avloniy shu tariqa sabr, hilm, miqyosi nafs, intizom, vijdon kabi insoniy fazilatlar haqida chuqur ma’noli fikrlar bayon qiladi. Ammo Vatan haqidagi qarashlari yanada muhimroq, yanada e’tiborliroq. Vatan — Ona kabi yagona, Ona kabi muqaddas. Bu mavzu necha-necha asrlar davo mida adabiyot va san’at ahllari e’tiborini o‘ziga maftun etib kelgan. E’tibor bering, 1960-yillarda Erkin Vohidovning “O‘zbegim”, Abdulla Oripovning “O‘zbekiston” qasidalari, “Men nechun sevaman O‘zbekistonni?” she’ri o‘zbek xalqi orasida shunchalar aks sado berdiki, hatto sho‘ro maf kurachilarini talvasaga solib qo‘ydi. O‘zbekiston bo‘ylab birorta to‘y-u tomosha yo‘q ediki, bu she’rlar to‘lib-toshib yoddan o‘qilmasa yoki qo‘shiq qilib aytilmasa. Nega millat his-tuyg‘ularini shunchalar junbushga soldi bu she’rlar?! Ongimizga 130 yildan ortiq vaqt davomida o‘zga millat, o‘zga vatan, o‘zga til “buyuk”ligini singdirib keldilar, xalqimiz esa o‘z millati va o‘z ona- Vatani, o‘z ona tili haqida iliq bir so‘zga intiq edi. Vatan va millat tushunchasi jism-u jondir. Shuning uchun ham Abdulla Oripov yozadi: Xo‘sh, nechun sevaman O‘zbekistonni, Sababini aytgin desalar menga, Shoirona go‘zal so‘zlardan oldin Men ta’zim qilaman ona xalqimga. Sho‘rolar hukumati o‘sha vaqtlarda o‘zbek farzandlari ongiga, shuuriga singdirmoqchi bo‘lgan Vatan, Millat, til haqidagi “sovet vatani”, “sovet xalqi”, “buyuk rus tili” kabi soxta tushunchalarni chilparchin qilib tashladi bu she’rlar. Sho‘rolar davrida oliy o‘quv yurtlari va o‘rta maktablar uchun tuzilgan bir qancha adabiyot darslik va majmualari muallifi, O‘zbekiston Xalq o‘qituvchisi, Respublikada xizmat ko‘rsatgan fan arbobi rahmatli otam Subutoy Dolimov bir kuni 25 yil davomida qayta-qayta ishlanib nashr etilgan o‘zi tuzgan 5-sinf “Vatan adabiyoti” darslik-majmuasini ko‘rsatib: “Shu ham “Vatan adabiyoti” majmuasi bo‘ldimi? 65–70 foizi rus adabiyotidan qilingan tarjimalar! Qani endi, o‘zbek 38 yozuvchi va shoirlarining milliy ruh ufurib turgan eng go‘zal nazmiy va nasriy asarlaridan bolalarimiz uchun majmualar tuzsang!”, deb orzu qilgan edi. [13] XIX asrning 90-yillarida rus-tuzem maktablarida o‘qiy digan mahalliy millat bolalari uchun S.Gramenisiyning uch kitobdan iborat “Книга для чтения” (“O‘qish kitobi”) asari darslik sifatida nashrdan chiqarildi. N.Ilminskiy ning ruslashtirishga qaratilgan qarashlari zaminida yaratilgan ushbu darslikda Rusiyani, rus xalqini ulug‘lovchi, ko‘klarga ko‘tarib maqtovchi, Rusiyani buyuk vatan sifatida ta’rif-tavsif etuvchi o‘nlab nazmiy va nasriy matnlar beril gan edi. Bu tasodifiy hol emas, aksincha, uzoqni ko‘zlab amalga oshirilgan tadbir edi. Darslikning shovinistik maqsadini jadid pedagoglari tushunib yetgan va millat farzandlarini vatanparvarlik, millatparvarlik ruhida tarbiyalash masalasiga alohida e’tibor qaratgan edilar. Bu hol ular yaratgan har bir darslikda, har bir ilmiy va badiiy asarlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston...” asarida “Vatanni suymak” degan bob bor. Unda yosh qalblarda o‘z ona Vatani Turkistonga nisbatan muhabbat tuyg‘ularini mavjga keltiruvchi shunday misralar bor: Vatan, Vatan deya jonim tanimdan o‘lsa ravon, Banga na g‘am, qolur avlodima o‘y-u Vatanim. G‘ubora do‘nsa g‘amim yo‘q vujud zeri vahm, Choraki, o‘z Vatanim xokidur go‘ru kafanim. Tug‘ub o‘san yerim ushbu Vatan vujudim xok, O‘lursa aslina roje’ bo‘lurmi man g‘amnok. Ushbu asar yozilgan davrni — Vatanimiz mustamlaka iskanjasida fojey ahvolga tushgan, kelgindilar oyog‘i ostida toptalgan davrni to‘la his qilib, “Vatanni suymak” bobi o‘qilsa, Vatan istiqloli, ozodligi uchun inson, hatto jonini ham fido qilishi kerak, degan g‘oya asar qatlariga singdirib yuborilganligini sezish qiyin emas. Vatan tuprog‘i muqad das: unda ajdodlarimizning xoklari, kelajak nasllarimizning haqlari bor. Shuning uchun ham Vatanni oddiygina sevish mumkin emas, uning istiqboli uchun kuyunish, kurashish, kelguvsi avlodlarga to‘la-to‘kis, ozod, farovon holda topshirish hissi ham mavjud. Abdulla Avloniy ona-Vatanga 39 mana shunday yoniq qalb bilan munosabatda bo‘ladi. U kelgusida yaratilajak darslik va majmualarda millatparvarlik, vatanparvarlik ruhi barq urib turgan badiiy matnlarni ko‘proq berish kerakligini nazarda tutgan edi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida bir kichik bob “Hifzi lison” (“Til muhofazasi”) deb nomlanadi. Hamma vaqt, hamma ijtimoiy-siyosiy formatsiyada millatning mavjudligini, e’tiborini belgilovchi ko‘zgu — uning tili va adabiyotidir. Ulug‘ san’atkor shoir Abdulhamid Cho‘lpon “Adabiyot o‘lsa, millat o‘lur” deb yozgan edi “Adabiyot nadur?” maqolasida. Har bir inson, birinchi navbatda, o‘z ona tilini mukammal bilishi, tilining ravnaqi, sofligi uchun kurashishi, jon kuydirishi kerak. Asar muallifi o‘rinsiz o‘zga til so‘zlarini qo‘shib, aralash- quralash ishla tishga keskin qarshi chiqadi va buni madaniyatsizlikning yaqqol ko‘rinishi deb biladi. Avloniyning ona tiliga bunday qarashlari hozirgi kunimizda — mustaqillik davrida ham har bir gapiga, albatta, 2-3 o‘rischa so‘zni qo‘shib gapiruv chi yoshlarimizga yoki o‘ris tilini durustroq bilmasa-da, radio va televideniye orqali ruscha intervyu beruvchi, o‘rischa gapirishni madaniyat belgisi deb biluvchi, hatto ba’zi bir nodon kattalarga ham to‘la taalluqlidir: “Har bir millatning dunyoda borlig‘in ko‘rsatadurgon oyinayi hayoti — til va adabiyotidur, — deb yozadi Avloniy. — Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur. Hayhot! Biz turkistonliklar milliy tilni saqlamak bir tarafda tursin, kundan-kun unutmak va yo‘qotmakdadurmiz. Tilimizning yarmi arabiy, forsiy o‘lgani kamlik qilib, bir chetiga rus tilini ham yopishdurmakdamiz... Zig‘ir yog‘i solib, moshkichiri qilib aralash-quralash qilmak tilning ruhini buzadur”. [13] Muallif tomonidan ushbu bobning yaratilishi kuchli hayotiy ehtiyoj, ma’naviy zarurat samarasidir. Jadidlar milliy ta’limning zamini sifatida ona tili o‘qitish masalasiga e’tiborni kuchaytirdilar, chunki milliy ruh, milliy ma’naviyatni “sut bilan kirgan...” deganlaridek, faqat ona tili orqaligina singdirish mumkin. Bu — jadid mutafakkirlari peda gogik qarashlarining tub mag‘zini tashkil qiladi. Mahalliy millat bolalari uchun maxsus ochilgan davlat tasarrufidagi rus-tuzem maktablarida ona tili, uning adabiyoti, dini va tarixini o‘qitish masalasiga maxsus e’tibor berilmadi. O‘z tili, dini, madaniyati, tarixidan xabarsiz kichik ma’murlar 40 toifasini tarbiyalab yetishtirish ruslashtirish siyosatining birinchi va hal qiluvchi bosqichi edi. Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitratlar rahnamoligida ochilgan va xalq o‘rtasida katta e’tibor qozongan jadid maktablari mohiyat e’tiboriga ko‘ra rus-tuzem maktablariga qarshi qaratilgan edi. 41 XULOSA . Xulosa o ’ rnida shuni a y tish m u m kinki , adib ha m isha el-yurti, v a t a ni r avn a qi , y oshl a rning s a vodli va s a lohi y atli bo ’ lishi h a qida qa y g ’ urgan. A xloqi y , ta ’ li m i y asarlar, da r sliklar y ozib, o ’ zbek m a ’ rifat c hiligida se z il a rli iz qoldi r g a n , m illi y u y g ’ onish d a vri ad a bi y otining m a y donga k e lishi va rivo j iga katta hissa qo ’ shg a n Abdulla A vloni y ijodi bugun ha m m a ’ naviyati m izni bo y itishga xiz m at qilib kel m oqda. Zotan, umumiy mafkura, umumiy madaniyat oxir-oqibatda milliy qadriyatlar va milliy ma naviyatlar yemirilishiga sabab bo lishi muqarrar.ʼ ʻ Harqanday “inqilob” odamlar hayotiga qandaydir yangiliklar olib kirishi, odamlarni notanish va ko nikmasiz vaziyatlarga ro paro qilishi mumkin ʻ ʻ ʻ bo lganidek, tug ilib kelayotgan yangi sivilizatsiya ham o zi bilan birga yangicha ʻ ʻ ʻ dunyoqarash, yangicha munosabatlar, yangicha turmush tarzi, yangicha iqtisodiyot hamda yangi siyosiy ixtiloflar olib keladi. Tushunchalar, qarashlar, mafkuralar, g oyalar, qadriyatlar, madaniyatlar o zgaradi. Lekin, bizning nazarimizda, har bir ʻ ʻ millat o z mentaliteti, o z tarixi, o z tabiiy jo g rofiy sharoiti va manfaatlariga mos ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo lgan o z davlatchiligi, o z turmush tarzi, o z mafkurasi hamda madaniyatini ʻ ʻ ʻ ʻ uchinchi bosqich – axboriy jamiyatda ham asrab, rivojlantirib borishga intilib yashashi kerak. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish hamma vaqt ta’lim- tarbiya tizimining birlamchi va asosiy vazifasi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi. Abdulla Avloniy atoqli metodist olim sifatida mazkur asarida o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish masalasiga, voizlik (notiqlik) san’atini egallashga alohida e’tibor qaratadi. Muallif fikricha, har bir o‘quvchi ona tilida o‘z fikrini aniq, ta’sirchan, shu bilan birga, chiroyli bayon qilish qobiliya tiga ega bo‘lishi, so‘zning nozik tovlanishlarini his qilishi kerak. Buning uchun esa o‘quvchi ona tilining nozik, go‘zal ifodalarini, nafosatini puxta egallagan bo‘lishi shart. Bu so‘zlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozma nutq o‘stirish masalasiga ham bevosita taalluqlidir: “Umumiy milliy tilni saqlamak ila barobar xususiy og‘iz orasidagi tilni (og‘zaki nutqni — U.D.) ham saqlamak lozimdur. Chunki so‘z insonning daraja va 42 kamolini ko‘rsatadurgon torozusidur. Aql sohiblari kishining dilidagi fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qiymatini so‘zlagan so‘zidan bilurlar”. 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demakratik O‘zbekiston davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi.-T.: “O‘zbekiston”, 2016.-56. 2. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash- yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O‘zbekiston” , 2016.-48. 3. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. - T.: “O‘zbekiston” , 2016.-102 b. 4. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. - T.: “O‘zbekiston” , 2016.- 488 b. 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.-T.: “Ma’naviyat” , 2008.-176 b. 6. I.A.Karimov. "Yuksak Ma'naviyat yengilmas kuch". Toshkent. 2008. 7. Karimov I.A.”Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi”. T.: 1997. 5- jild. Asosiy adabiyotlar 8. Ne‘matov H. va b. O‘zbek tili struktural sintaksisi. -T.: Universitet, 2000. 9. Turkiy Guliston yoxud axloq. Abdulla Avloniy 10. Mengliev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi –Qarshi., 2003. 11. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. -T.: 1989. 12. O‘zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis. - T.: Fan, 1975. - 548 b. 13. Qosimov B. (2002). Milliy uyg‘onish. T.: “Ma’naviyat”, – B. 400. 14. Qosimov B., Yusupov Sh., Dolimov U. va boshqalar. (2004). Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. T.: “Ma’naviyat”, – B. 464. 15. Hamroyev Sh.E. (2021). Boshlang‘ich sinflarda jadidlar merosidan foydalanish. Monografiya. Qarshi: “Fan va ta’lim”, – B. 216. 44 16. Орипова Н.Х., & Туропова М.С. (2021). Осvвные виды занятий для детей дошкольvго возраста. Экоvмика и социум, (1-2), 291–294. 17. Жамият ва инvвациялар – Общество и иvвации – Society and innovations Special Issue – 04 (2022) / ISSN 2181-1415 18. Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li. (1912). Adibi soniy. Toshkent: G ulom Hasan Orifjonov litografiyasi, – B. 48. ʻ 19. Shuhrat H. (2022). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tabiatga oid g‘oyalarni shakllantirishda “Boburnoma” asaridan foydalanish. Барқарорлик Ва Етакчи Тадқиқотлар Онлайн Илмий Журнали, 528–530. 20. Орипова Н.Х., & Мухаммадиева А. (2013). Способы обучения креативvсти детей дошкольvго возраста. Science and world, 50. 21. Hamroyev Sh.E., Karimov B.P., Muhammadiyev Sh.M. (2021). Jadidlarning darsliklaridagi badiiy matnlar asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash. Monografiya. Qarshi: “Fan va ta’lim”. – B. 186. Int е rn е t saytlari: 22. www tdpu. uz 23. www pedagog. uz 24. www Ziyonet. uz 25. www edu. Uz 45

ABDULLA AVLONIY “TURKIY GULISTON  YOXUD AXLOQ” TA’LIMIY AXLOQIY MASALALAR.docx

Купить