Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 37.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abdulla Avloniyning «Tarbiya biz uchun yo hayot - yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir» degan g'oyasining mazmun-mohiyati

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNIOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “HUQUQIY FANLAR” KAFEDRASI Abdulla Avloniyning ,, Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir “ degan g'oyasining mazmun mohiyati mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi:_______ Qabul qildi:______ Toshkent – 2025 1 MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB.ABDULLA AVLONIY……………………………………………..…….5 1.1. Avloniy hayoti…………....................................………..……………….…….5 1.2. Avloniy Merosi……………………………..………………….…..……..……8 II BOB. TARBIYANING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI…….……………… 13 2.1. Tarbiya borasida bildirilgan ajdodlarimiz fikrlari………………………........13 2.2. Abdulla Avloniyning ,, Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir " degan g'oyasining mazmun mohiyati..16 XULOSA……………………………………………………………………….…19 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ……………………….… 21 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Tarbiya — shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, ma naviy sifatlarni shakllantirishga qaratilgan amaliy pedagogik jarayon;ʼ insonning jamiyatda yashashi uchun zarur bo lgan xususiyatlarga ega bo lishini ʻ ʻ ta minlash yo lida ko riladigan chora tadbirlar yig indisi. Tarbiya insonning ʼ ʻ ʻ ʼ insonligini ta minlaydigan eng qadimiy va abadiy qadriyat hisoblanadi. Tarbiyasiz ʼ alohida odam ham, kishilik jamiyati ham mavjud bo la olmaydi. Chunki odam va ʻ jamiyatning mavjudligini ta minlaydigan qadriyatlar tarbiya tufayligina bir ʼ avloddan boshqa avlodga o tadi. ʻ Tarbiya har qanday jamiyat va har qanday mamlakat hayotida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Yosh avlodning , umuman, jamiyat a zolarining tarbiyasi ʼ bilan yetarlicha shug ullanmagan mamlakat turg unlik va inqirozga mahkumdir. ʻ ʻ Negaki, o sishi va rivojlanishi uchun har qanday jamiyatda ham moddiy va ʻ ma naviy boyliklar ishlab chiqarish to xtovsiz ravishda yuksalib borishi lozim. ʼ ʻ Buning uchun yosh avlod moddiy va ma naviy boyliklar yetishtirishni ajdodlari ʼ darajasida, ulardan ham yaxshiroq ishlab chiqara bilishlari kerak. Yosh avlodda ana shunday moddiy va ma naviy qobiliyatlarni shakllantira bilish uchun esa ʼ jamiyat uzluksiz ravishda samarali faoliyat ko rsatadigan tarbiyaviy intizomlar ʻ tizimiga ega bo lishi lozim. ʻ Abdulla Avloniy — o'zbek milliy pedagogikasining asoschilaridan biri bo'lib, u tarbiya masalasiga alohida e'tibor qaratgan. Uning fikricha, tarbiya inson hayotida muhim rol o'ynaydi va bu jarayonning qanday amalga oshirilishi, natijada, insonning kelajakdagi baxt-saodati yoki falokatini belgilaydi. Avloniy "Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo 3 falokat masalasidir" degan g'oyasi orqali tarbiyaning ahamiyatini ifoda etgan. Tarbiya nafaqat jamiyatdagi axloqiy, madaniy va ilmiy rivojlanishning asosidir, balki har bir insonning shaxsiy hayoti, sog'lom ongli va mas'uliyatli fuqarolarni tarbiyalashda ham alohida rol o'ynaydi. Avloniy shuningdek, tarbiyaning salbiy yoki ijobiy natijalarini o'rgatish orqali o'quvchilarni faqat bilim bilan emas, balki axloqiy qadriyatlar bilan ham qurollantirish zarurligini ta'kidlagan. Shuning uchun uning fikricha, tarbiya masalasi nafaqat oilalar yoki maktablarning, balki butun jamiyatning oldida turgan muhim masaladir. Kurs ishining maqsadi: Tarbiya va uning hayotdagi o‘rnini, Avloniy hayoti va ijodini, tarbiyaga nisbatan ajdodlarimizning fikrlarini qisqacha o‘ganish. Kurs ishining vazifasi: Mavzuga oid bilimlar bilan yaqindan tanishib chiqish, Abdulla Avloniyning ,, Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir “ g‘oyasining va boshqa fikrlarni mazmun mohiyati o‘ganish. Kurs ishining obyekti: tarbiya va uning jamiyat va shaxs hayotidagi o'rni, uning hayotga, najotga, saodatga ta'sirini o'rganishdir. Kurs ishining tuzilishi: Kirish, 2 bob, 4 paragrif, xulosa, foydalanigan adabiyotlar. 4 I BOB.ABDULLA AVLONIY 1.1. Avloniy hayoti Avloniy 1878-yil 12-iyulida Toshkentda Mergancha mahallasida to quvchilar oilasida tug ilgan. Oilasidagi moddiy yetishmovchiliklar sababliʻ ʻ bolaligidan suvoqchilik, g isht quyish, pechkachilik, binokorlik, duradgorlik kabi ʻ kasblar bilan shug ullangan. Bularning ortidan „Imoratchi usta“ degan nom oladi. ʻ U tarjimai holida bu haqida shunday yozgan: “12 yoshimdan O qchi mahallasidagi ʻ madrasada dars o qiy boshladim. 13 yoshimdan boshlab yoz kunlari mardikor ʻ bo lib ishlab, oilamga yordam qilib, qish kunlari o qir edim. 14 yoshimdan ʻ ʻ boshlab, o sha zamonga muvofiq har xil she rlar yoza boshladim. Bu zamonlarda ʻ ʼ „Tarjumon“ gazetasini o qib, zamondan xabardor bo ldim” ʻ ʻ 1 . O qchidagi eski ʻ maktabda, so ng madrasada o qigan (1885—1895). Madrasani bitirib, ʻ ʻ maktabdorlik bilan shug ullandi. Orenburg, Qozon, Tiflisda chiqib turgan gazeta- ʻ jurnallarni kuzatib borgan. Avloniy XX asr boshida jadidchilik harakatiga qo shildi. Toshkentdagi ʻ jadidlarning faol ishtirokchilaridan biri sifatida tanildi. 1906-yildan she rlari bilan ʼ matbuotda qatnasha boshlagan. Arab, fors, rus tillarini o rganib, bu tillarda ijod ʻ qilgan mutafakkirlarning asarlarini o qigan, ba zilari (masalan, Lev Tolstoy, ʻ ʼ Konstantin Ushinskiy asarlari) ni o zbek tiliga tarjima qilgan. 1906-yilda. ʻ „Taraqqiy“, 1907-yilda o z uyida „Shuhrat“ gazetalarini chiqargan. Bu gazetalar ʻ yopib qo yilgach, 1908-yilda yashirin ravishda „Osiyo“ gazetasini nashr etdi. 6- ʻ sonidan so ng hukumat bu gazetani ham taqiqlab qo ygan. Avloniy birinchi bo lib ʻ ʻ ʻ kimyo, geografiya, fizika va astronomiya fanlarini maktabda o qitish taklifini ʻ 1 „Abdulla Avloniy Hayoti va Ijodi“. tafakkur.net. Qaraldi: 2023-yil 28-avgust. 5 beradi. Ilg or g oyalarni maktab orqali xalqqa tarqatishga harakat qildi: Toshkentʻ ʻ shahrining Mirobod mahallasida mahalliy aholi bolalari uchun yangi usul maktabi ochib (1908), o zi ona tili va adabiyotdan dars berdi. 1909-yilda „Jamiyati xayriya“ ʻ tuzib, yetim bolalarni o qitgan. Shu yili „Adabiyot yoxud milliy she rlar“ nomli ʻ ʼ to rt qismdan iborat she riy to plamining birinchi juz ini nashr ettirgan. 1912-yilda ʻ ʼ ʻ ʼ Avloniy Toshkentning Degrez mahallasida ikki sinfli maktab ochgan. Bu maktabda dunyoviy fanlar o qitilishi bilan maktabxonalardan farq qilgan. ʻ Avloniy yangi maktablar uchun qo llanma va o qish kitoblar yozib, nashr ʻ ʻ qildirgan (masalan, „Birinchi muallim“, 1911; „Ikkinchi muallim“, 1912; „Turkiy guliston yoxud axloq“, 1913; 4 juzd (qism)li „Adabiyot yoxud milliy she rlar“ ʼ to plami, 1909—1915; „Maktab gulistoni“, 1915; „Mardikorlar ashuvlasi“, 1917 ʻ va boshqalar). Munavvarqori, Muhammadjon Podshoxo jayev, Tavallo, ʻ Rustambek Yusufbekov, Nizomiddin Xo jayev, Shokirjon Rahimiy kabi ʻ taraqqiychilar bilan birgalikda „Nashriyot“ (1914), „Maktab“ (1916) shirkatlarini tashkil etgan. Avloniy xalq ongini oshirish uchun teatr san atidan ham ʼ foydalangan. U 1913-yilda „Turkiston“ nomli teatr truppasini tashkil etishda va uning ishida faol qatnashgan. 1910—1916-yillarda bir qancha sahna asarlarini tarjima qildi va o zi sahnalashtirdi. Avloniyning sahna asarlari Toshkent, Farg ona, ʻ ʻ Andijon, Qo qon, Xo jand kabi shaharlarda qo yilgan. Bu asarlarda XX asr ʻ ʻ ʻ boshlaridagi Turkiston hayotining keng manzaralari o z ifodasini topgan. Avloniy ʻ truppasida Mannon Uyg ur tarbiya topgan; truppa bilan Hamza, Ozarbayjon ʻ dramaturglari Uzayr Hojibekov, Ruhullo hamkorlikda bo lgan. Oktyabr ʻ inqilobidan keyin xalqqa va da qilingan erkinlikning berilmaganligi shoir ijodida ʼ tushkunlikning paydo bo lishiga olib keldi („Xafalik soatda“ she ri, 1919). ʻ ʼ Avloniy 1917-yilda „Turon“ gazetasini nashr qildi. Gazetasida siyosiy va ijtimoiy voqealar yoritilgan. 1918-yilda Avloniy „Ishtirokiyun“ gazetasini tashkil 6 etishda qatnashdi va uning muharriri bo ldi. 1919—1920-yillarda Sho roʻ ʻ hukumatining Afg onistondagi siyosiy vakili va konsuli. Afg oniston xalq ta limi ʻ ʻ ʼ vaziri. „Kasabachilik harakati“ jurnali bosh muharriri (1921). 1921-yildan Avloniy maktablar ochish, xalqni savodxon qilish, o zbek xotin-qizlarini o qitish, ʻ ʻ o qituvchilar va ziyoli kadrlar tayyorlash ishlari bilan shug ullandi. U 1923— ʻ ʻ 1924-yillarda Eski shahardagi xotin-qizlar va erlar maorif bilim yurtlari (inproslar) da mudir, 1924—1929-yillarda Toshkent harbiy maktabida o qituvchi, 1930— ʻ 1934-yillarda O rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi O zbekiston Milliy ʻ ʻ universiteti) da[3] til va adabiyot kafedrasi mudiri, professori. Shu davrda u o zbek ʻ maktablarining 7-sinfi uchun „Adabiyot xrestomatiyasi“ tuzib, nashr ettirdi (1933). .Avloniy 1895-yildan Hijron, Nabil, Indamas, Shuhrat, Tangriquli, Surayyo, Shapaloq, Chol, Ab, Chig aboy, Abdulhaq taxalluslari bilan tanqidiy va ilmiy ʻ maqola, 4000 misradan ortiq she r ijod qilgan ʼ 2 . 2 https://uz.wikipedia.org/wiki/Abdulla_Avloniy 7 1.2. Avloniy Merosi Har bir millatning o’z ma’naviy qiyofasi mavjud. Bugungi kunda har tomonlama taraqqiy topib borayotgan jamiyatimizda ma’naviyatni yuksaltirish yuksak vazifalardan biridir. Ma’naviyatimizni yanada rivojlantirishda esa millatimiz tarixini, ma’naviy qiyofasini o’zida badiiy aks ettirgan tarixiy badiiy hamda ilmiy asarlarning ahamiyati va o’rni beqiyosdir. O’zbek adabiyotida bunday asarlar juda ko’p. Ular yosh avlodni barkamol qilib voyaga yetkazishda muhim ahamiyatga ega. Bu jihatdan, taniqli o’zbek adibi Abdulla Avloniyning maktab uchun yaratgan to’rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” hamda “Birinchi muallim”, “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Ikkinchi muallim”, “Maktab gulistoni” kabi darsliklari ham xarakterli bo’lib hisoblanadi. Bu asarlardagi mukammal fikrlarning g’oyaviy to’liqligi, ta’lim-tarbiya tizimiga va tushunchalariga doir fikrlarning ilmiy-nazariy asoslanganligi yuqoridagi fikrlarimiz dalilidir. Shuningdek, Abdulla Avloniy ijodiy merosi bilan ilk darsliklarning mukammal yaratuvhisi sifatida ham gavdalanganligi, asarlaridagi ta’lim va tarbiyaga doir tushunchalarning, g’oyaviy-badiiy mushohadalarning tadqiq qilinganligi, qolaversa,mavzuning dolzarbligi ma’rifatparvar adib, serqirra ijodkor Abdulla Avloniyning ijodida bugungi kunning eng muhim masalasi-ta’lim va tarbiyaga doir fikrlarning dalili hikoyalar, she’riy lavhalar misolida yoxud majoziy xarakterga ega hikoyatlar asosida ochib berilishi asnosida ko’zga tashlanadi. Atoqli ma’rifatparvar, iste’dodli shoir va pedagog Abdulla Avloniy 1878 yil 12 iyulda Toshkentda kosib oilasida dunyoga kelgan va eski maktabda ta’lim olgan. U tarjimai holida bu haqda shunday yozgan: «12 yoshimdan O‘qchi mahallasidagi madrasada dars o‘qiy boshladim. 13 yoshimdan boshlab yoz kunlari mardikor ishlab, oilamga yordam qilib, qish kunlari o‘qir edim. 14 yoshimdan 8 boshlab, o‘sha zamonga muvofiq har xil she’rlar yoza boshladim. Bu zamonlarda «Tarjumon» gazetasini o‘qib, zamondan xabardor bo‘ldim». Avloniy madrasani bitirib, maktabdorlik bilan shug‘ullandi. O‘qish va o‘qitish usuliga isloh kiritib, yangi tipdagi maktab tashkil etdi va yosh pedagog-o‘quvchilarga zamonaviy bilimlar berish, Sharq va G‘arb tillarini o‘rgatish kabi muhim ta’lim-tarbiyaviy ishlarni amalga oshirdi. Abdulla Avloniy maktab o‘quvchilari uchun «Birinchi muallim», «Ikkinchi muallim» (1912), «Tarix», «Turkiy Guliston yoki axloq» (1913) kabi zamonasi uchun hodisa bo‘lgan darsliklarni yozgan. 1895 yildan ijodiy faoliyati boshlangan Avloniy «Qobil», «Shuhrat», «Hijron», «Avloniy», «Surayyo», «Abulfayz», «Indamas» taxalluslari bilan she’r, hikoya, feleton va kichik hajmli dramatik asarlar yaratgan. Shoir o‘z asarlarida zamonasidagi qoloqlikni, johillikni tanqid qiladi va kishilarni bilimga, ma’rifatga chaqiradi. Abdulla Avloniy 1917 yilgacha mahalliy xalq orasidan yetishib chiqqan noshir va jurnalist sifatida Toshkentda «Shuhrat», «Osiyo» kabi gazetalarni tashkil etadi. U «Advokatlik osonmi?», «Ikki muhabbat», «To‘y», «S’ezd», «Layli va Majnun», «O‘liklar» kabi dramatik asarlarni yozib, ularda jaholat, bid’at, bilimsizlikning fojeali oqibatlarini, qo‘pol va yaramas urf-odatlarni fosh etadi. Abdulla Avloniy shoir sifatida ko‘plab she’rlar bitgan. Uning she’rlari xoh eski urf-odatlarga qarshi qaratilgan bo‘ladimi, xoh muhabbat yoki maktab-maorif haqida bo‘ladimi, hamma-hammasida inson, uning axloqiy go‘zalligi va ma’naviy boyligi kuylanadi. Jumladan, «O‘z mamlakatimizda» she’rida maishat uchun pul- boylikni mo‘l-ko‘l isrof etgan, ammo bola tarbiyasi uchun sariq chaqani ravo ko‘rmagan xasislarni «Ilm uchun pulni ko‘zlari qiymas», deb qoralaydi. Ayniqsa, uning «Adabiyot» (1915) kitobi bu jihatdan alohida ajralib turadi. Avloniy 1913 yili «Turon» teatr truppasini tashkil etdi va shu teatr uchun original sahna asarlarini 9 yaratish bilan birga qardosh dramaturglarning pesalarini o‘zbek tiliga tarjima ham qildi. 3 Abdulla Avloniy shoir sifatida ko‘plab she’rlar bitgan. Uning she’rlari xoh eski urf odatlarga qarshi qaratilgan bo‘ladimi, xoh muhabbat yoki maktab-maorif haqida bo‘ladimi, hamma-hammasida inson, uning ahloqiy go‘zalligi va ma’naviy boyligi kuylanadi. Jumladan, “O‘z mamlakatimizda” she’rida maishat uchun pul boyliklarni mo‘l-ko‘l isrof etgan, ammo bola tarbiyasi uchun sariq chaqani ravo ko‘rmagan xasislarni “Ilm uchun pulni ko‘zlari qiymas”, deb qoralaydi. Yoki “Maktab” she’rida: Maktab misni tilla qilur, Maktab sizni mullo qilur, deyish orqali shoir maktabni inson uchun zulm, nohaqlik, adolatsizlikdan xalos etuvchi najot yo‘li ekanligini aytadi. Ayniqsa, uning “Adabiyot”(1915) kitobi bu jihatdan alohida ajralib turadi. Shuningdek, “Mardikorlar ashulasi”, “Vatan”, “Maktab”, “Bog‘cha”, “Yalqov shogird tilidan”, “Tog‘lardan bir manzara”, “Millatga bir xitob”, “Ishchilardan tortiq”, “Ko‘klam keldi”, “Tovush” kabi dostonlarida ilm-ma’rifatga bo‘lgan muhabbat, vatanparvarlikni kuylaydi. 4 Abdulla Avloniy 20-yillarda o‘zbek xalqi maorifi va madaniyati taraqqiyotida ishtirok etibgina qolmay, qo‘shni afg‘on xalqining ijtimoiy-siyosiy hayotida ham muayan rol o‘ynagan. U ma’lum muddat Afg‘oniston xalq maorifi vaziri, so‘ng Sho‘rolar Ittifoqining Afg‘onistondagi konsul elchisi vazifalarida xizmat qilgan. Avloniy umrining so‘nggi yillarida O‘rta Osiyo Kommunistik universitetida dars berish bilan birga o‘zbek adabiyotidan qator darsliklarni yaratgan. 3 https://tafakkur.net/abdulla-avloniy.haqida 4 https://oz.sputniknews.uz/20231021/abdulla-avloniy-biografiya-40195034.html 10 Avloniyning ijtimoiy-siyosiy, axloqiy, estetik qarashlari bugungi kunda ham o‘z qiymatini yo‘qotmagan. Abdulla Avloniy 20-yillarda o‘zbek xalqi maorifi va madaniyati taraqqiyotida ishtirok etibgina qolmay, qo‘shni afg‘on xalqining ijtimoiy-siyosiy hayotida ham muayyan rol o‘ynagan. U ma’lum muddat Afg‘oniston xalq maorifi vaziri, so‘ng Sho‘rolar Ittifoqining Afg‘onistondagi konsul-elchisi vazifalarida xizmat qilgan. Avloniy umrining so‘nggi yillarida O‘rta Osiyo Kommunistik universitetida dars berish bilan birga o‘zbek adabiyotidan qator darsliklarni yaratgan. U 1934 yil 24 avgustda 56 yoshida vafot etgan. Abdulla Avloniyning tarbiya borasida bildirgan bir qancha hikmatlari: Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir. Tarbiya-pedagogika, ya’ni bola tarbiyasining fani demakdir. Bolaning salomat va saodati uchun yaxshi tarbiya, tanni pok tutmoq, yosh vaqtida maslakni tuzatmoq, yaxshi xulqlarni o‘rgatmoq tabiblardek kabidurki, tabib xastaning badanidagi kasaliga davo qilg‘oni kabi tarbiyachi bolaning vujudidagi jahl markaziga “yaxshi xulq” degan davoni ichidan, “poklik” degan davoni ustidan berib katta qilmog‘i lozimdir. Tarbiyani tug`ilgan kundan boshlamoq, vujudimizni quvvatlantirmoq, axloqimizni kuchlantirmoq, zehnimizni rivojlantirmoq lozim Tug`ib tashlash bilan bo`lmas bola, bo`lg`ay balo sizga, Vujudi tarbiyat topsa bo`lur ul rahnamo sizga Temirchining bolasi tarbiyat topsa, bo`lur olim, Buzilsa xulqi, Luqmon o`g`li bo`lsa, bo`lg`usi zolim. Fikr agar yaxshi tarbiyat topsa, Xanjar, olmosday bo’lur o’tkir. Maktab misni tillo qilur, Maktab sizni mullo qilur. 11 Э ng yomon kishilar ilmga amal qilmaydigan kishilar-dir. Agar tarbiya qiluvchi muallim olim bo`lib amalsiz bo`lsa, bu shogirdlar axloqiga yomon ta`sir ko`rsatadi. Moziyga qaytib ish ko’rish xayrlikdir. Bargi daraxton sabz dar nazari hushyor, Har varaqash tabiati ro`zg`or. Kerak tarbiyat yoshlikdan kerak, Ulug‘ bo‘lsa lozim kelur g‘am yemak. Dangasalik har vaqt insonni xor qilur. Olim kishilar har yerda aziz va hurmatlidurlar. Dars ila tarbiya orasida bir oz farq bor bo’lsa ham, ikkisi bir-biridan ayrilmaydigan, birining vujudi biriga boylangan jon ila tan kabidir. G’azabning avvali jinnilik, oxiri nadomatdir. Fikr tarbiyasi eng kerakli, ko’p zamonlardan beri taqdir qilinub kelgan, muallimlarning diqqatlariga suyalgan muqaddas bir vazifadur. 12 II BOB. TARBIYANING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI 2.1. Tarbiya borasida bildirilgan ajdodlarimiz fikrlari Nafaqat bir oila, balki yer sayyorasidagi har bir mamlakatning gullab- yashnashi, undagi yashovchi xalqlarning farog ‘ ati ham shak-shubhasiz ta’lim va tarbiya tufaylidir. Hayot olamida, shubhasiz, tarbiya singari insoniyatga ta’sirli narsa yo‘qdir. Shu sababdan qadimdan mashhur donishmandlar tarbiya to‘g‘risida qimmatli fikrlarni yozib qoldirganlar. Yoshlar tarbiyasi, ularni ilmli va har tomonlama etuk qilib voyaga etkazish barcha zamonlarda muhim vazifa hisoblangan. Mutafakkirlarimiz tomonidan yozib qoldirilgan bunday nodir asarlar o‘sib kelayotgan yosh avlodni salbiy illatlardan asrab, axloqan pok, haqiqiy inson bo'lib etishishlariga undagan. Ajdodlarimiz asrlar davomida sevib mutolaa qilgan “Pandnoma”, “Siyosatnoma”, “Qobusnoma”, “Axloqi muhsiniy”, “Axloqi jaloliy”, “Axloqi nosiriy”, “Qonuni hikmat”, “Nigoriston”, “Bahr al-ulum”, “Kachko'li sultoniy”, “Jovidoni xirad”, “Bistu se hikmat”, “Hikoyoti dilpisand”, “Odob as-solihin”, “Turkiy “Guliston” yoxud axloq” singari asarlar shular jumlasidandir. Ushbu nodir asarlarda avval axloq-tarbiyaga oid biror so‘z va tushunchani izohlab, keyin unga o‘quvchi amal qilish uchun naqliy va axloqiy dalillar keltiradi. Umuman ularning mazmun-mundarijasi, ularda ilgari surilgan ilg‘or g‘oyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo'qotmagan. Xitoy donishmandi Syun-Szi 5 “Chaqaloqlar hamma erda bir xil yig‘lashadi. Katta bo‘lganlarida esa turli qiliqlar qilishadi. Bu – tarbiyaning oqibati”, deb 5 Syun-Szi 13 yozgan edi. Olmon faylasufi Immanuil Kant o‘z asarida “Inson faqat tarbiya orqali inson bo'ladi, uning qandayligi tarbiyaning natijasidir” 6 , degan fikrni bildiradi. Tarbiya borasida Sa’diy Sheroziy shunday misralarni bitgan: Minbarning poyida tursa ham eshak, Tarbiya yuqmaydi, bo'lmaydi odam. Tarbiya ko'rmayin ulg'aysa kishi. Eshak bo'lib qolur yuzga kirsa ham. 7 Tarbiyaga e’tiborsizlikning oqibati nimalarga olib kelishini o‘z vaqtida Abdulla Avloniy kuyunib, “Bugungi kunda jamiyatimizning yuzini qora qiluvchi pastkashlar, yomonlar, beboshlar, o‘g‘rilar, giyohvandlar va nashavandlar... kecha tarbiyalariga e’tibor berilmagan bolalardir” 8 , deb yozib qoldiradi. Adabiyotshunos olim Abdurauf Fitrat “Xalqning harakat qilishi, davlatmand bo‘lishi, baxtli bo‘lib izzat-hurmat topishi, jahongir bo‘lishi, zaif bo'lib xorlikka tushishi, faqirlik jomasini kiyib, baxtsizlik yukini tortib e’tibordan qolishi, o'zgalarga tobe va qul, asir bo‘lishi bolalikdan o‘z ota-onalaridan olgan tarbiyalariga bog‘liq. Bolalar axloqiy tarbiyani muhitdan oladilar, boshqacha qilib aytganda, bolalar suvga o'xshaydi, suv idishning shaklini olganidek, bolalar ham muhitning odob-axloqini qabul qiladilar” 9 , deydi. Alixonto‘ra Sog‘uniy tarbiya xususida shunday yozadi: “Yolg‘iz insonga emas, barcha jonlik mavjudotlarda ta’lim-tarbiya ta’siri ko‘z oldimizda ko‘rilib, buning natijalari butun dunyoga tarqalib turmoqda. O‘qitish-o‘rgatish buyon tursin, suhbat o‘zi ham, suhbatdoshlarga o‘t bilan suvdek tez o‘tadi. Shuning uchun ham har kimga, suhbat yo‘ldoshlariga qarab baho beriladi” 10 . 6 Immanuil Kant 7 Sa'diy Sheroziy 8 Abdulla Avloniy 9 Abdurauf Fitrat 10 Alixonto‘ra Sog‘uniy 14 Darhaqiqat, nafaqat bir oila, balki er sayyorasidagi har bir mamlakatning gullab-yashnashi, undagi yashovchi xalqlarning farog'ati ham shak-shubhasiz ta'lim va tarbiya tufaylidir. Ma’lumki, ulug‘ mutafakkir Abu Ali ibn Sino merosida ilm va axloq uyg'unligi masalasi alohida o'rin tutadi. Allomaning “Tadbiri manzil” risolasida tarbiya masalasi ko‘proq tahlil etilgan. Xususan, “Tadbiri manzil”da inson tayyor shaxsiy sifat, odat va ko'nikmalar bilan tug‘ilmasligi qayd etiladi. Bunday xususiyatlar odamning ijtimoiy hayotida sekin-asta shaxsiy va o‘zgalar tajribasi, avvalgi ajdodlar an’analari, ta’lim-tarbiya o‘zgalarning ta’siri ostida shakllanadi. Shaxs kamolotida ijobiy fazilat va odatlarni qaror toptirish qanchalik qiyin va mushkul bo'lsa, ma’naviy qiyofaga yopishib olgan salbiy jihat va odatlardan xalos bo‘lish shunchalik murakkabdir. Alloma nazdida bolalar tarbiyasini barvaqt boshlagan ma’qul: “Bola tana bo'g'inlari barqaror bo'lgan, uning tili to‘g‘ri, ravon gapirish va quloqlari tinglash va o'zgalar so’zlarini qabul qilish hamda o'rganilayotgan narsaga (tabiiy) moyillik paytdan boshlab uni ilmlar va axloq-odob (asoslari)ga o‘rgatib borish lozim”. 11 2.2. Abdulla Avloniyning ,, Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir " degan g'oyasining mazmun mohiyati 11 Nodirjon Abdulaxatov. Maqola. 2020. 15 Abdulla Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir” degan chuqur ma’noli so‘zlari naqadar haqiqat ekanini bugun, har qachongidan ham yaxshi anglaymiz. Tarbiya masalalariga e’tiborsiz qaralgan vaziyatda yuzaga keladigan ko‘ngilsizliklar ham, u keltirib chiqaradigan zararli oqibatlar ham barchamizga ayon. Ammo bugun kishilarimizga ana shu haqiqatni aytsangiz sizga: “Nima qilay, ishlamasang bo‘lmasa!”, “Ko‘ryapsiz-ku, osonmas, hayot tashvishlari, bolalarning yeb-ichishi-yu, kiyim kechagi ...”, “Ha endi o‘zi omon bo‘lsa, tarbiyasi bir gap bo‘lar...”. Yo‘q, tarbiya “bir gap bo‘ladigan” narsa emas! Mol-dunyo, kiyim- kechakka hirs qo‘yish dardidan forig‘ bo‘lib, tarbiya bilan shug‘ullanish kerak. Tarbiya bilan bunday shug ullanilmaydi, uning uchun jon kuydirish shart. Zero,ʻ bugun ilm-fan va ta lim izchil rivojlanib borayotgan bir davrda hech shak- ʼ shubhasiz tarbiya ta limning asosida turishi shartdir. Shuni unutmasligimiz ʼ kerakki, yurt kelajagi, vatanimiz taraqqiyoti va xalqimizning ertangi kuni qanday bo lishi farzandlarimiz va yoshlarimizning bugun qanday ta lim va tarbiya olishiga ʻ ʼ bog liqdir. Shu sababli har qaysi ota-ona har bir bola timsolida avvalo shaxsni ʻ ko rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, unib-o sib kelayotgan ʻ ʻ yoshlarni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo lgan komil insonlar etib ʻ voyaga yetkazish – ta lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo lishi ʼ ʻ lozim. Buning uchun bizda shart-sharoitlar ham imkoniyatlar ham yetarli. Biz kelajak avlod oldidagi vazifamizni unutmasak bo ldi. ʻ Go‘yo ko‘pchilikning farzand tarbiyasi bilan band bo‘lishga ortiqcha vaqti yo‘q emish. Vaholanki, tarbiya masalalari bilan ortiqcha vaqtda emas, har daqiqada shug‘ullanish darkor. Olimlar bir sutkada farzand tarbiyasi uchun faqatgina o‘n 16 ikki daqiqagina vaqt ajratadigan ota-onalar bor ekanini aniqlaganlar. Bu daqiqalar ham asosan dasturxon atrofida o‘tirganda, bola ko‘chaga chiqayotganda, maktabga ketayotgandan beriladigan kichik tanbehlarga sarf bo‘lar ekan, xolos. Buyuk vatandoshimiz Imom G azzoliy bunday deydi: “Bolalar ota-ʻ onalariga berilgan bir omonatdir. Bolaning qalbi har qanday naqsh-u tasvirdan xoli bir qimmatbaho gavhardir. U qanday naqsh solinsa, qabul qiladi, qayoqqa bukilsa, egiladi. Agar yaxshilikka o‘rgatilsa, shu bilan o‘sadi va dunyo-yu oxiratda saodatga erishadi. Uning sa vobiga ota-onasi ham, har bir muallim-u ustozlari ham sherik bo‘ladilar. Agar yomonlikka odatlantirilsa, hayvonlardek o‘z holiga tashlab qo‘yilsa, oxir-oqibat halok bo‘ladi. Gunohi esa uning tarbiyasi uchun javobgar bo‘lganlarning gardaniga tushadi”. Aziz ota onalar, bu borada olib borayotgan ishlaringizga bir nazar tashlab ko‘ring-a?! Siz buni qay daraja uddalayapsiz, farzandingizga, uning tarbiyasiga qancha vaqt ajratyapsiz? Albatta bugungi davr shiddatkor, vaqt oqar daryodek oqib bormoqda. Ko pchilik ota-onalarning farzand tarbiyasi bilan shug ullanishlari uchun ortiqcha ʻ ʻ vaqti ham yo q ekanligi achinarli holat. Vaholanki, tarbiya masalalari bilan ʻ ortiqcha vaqtda emas, har daqiqada shug ullanish darkor. Olimlarning ʻ aniqlashicha, bir sutkada farzand tarbiyasi uchun faqatgina o n ikki daqiqagina ʻ vaqt ajratadigan ota-onalar bor ekan. Bu daqiqalar ham asosan dasturxon atrofida o tirganda, bola ko chaga chiqayotganda, maktabga ketayotgandagi beriladigan ʻ ʻ kichik tanbehlarga sarf bo larkan, xolos. ʻ Zero, bugun ilm-fan va ta’lim izchil rivojlanib borayotgan bir davrda hech shak-shubhasiz tarbiya ta’limning asosida turishi shartdir. Shunday ekan, ilm-fan ta’lim-tarbiya asosida olib borilishi maqsadga muvofiqdir. Qolaversa, har bir pedagog, muallim va ustozning ta’lim berishdan maqsadi kelajagi porloq, Vatan va 17 el-yurt xizmatida turadigan halol kadrlarni tarbiyalash bo‘lsagina, bunday ta’lim- tarbiya o‘z samarasini bermay qolmaydi. Ya’ni, bugungi kunning o‘qituvchi va muallimi o‘zi ta’lim berayotgan shaxsga fidoyilik bilan ta’lim berishi, qolaversa jonkuyar tarbiyachi bo‘lishi shart. Ayni damda tarbiya sohasida o‘qituvchi va muallimlar o‘quvchi yoshlarga shaxsan namuna bo‘lishlari ham muhimdir! “Ta’limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta’limdan ajratib bo‘lmaydi – bu sharqona qarash, sharqona hayot falsafasi”. Shunday ekan, ta’lim va tarbiya ishini uyg‘un holda olib borish talab etiladi. Shuni unutmasligimiz kerakki, yurt kelajagi, vatanimiz taraqqiyoti va xalqimizning ertangi kuni qanday bo‘lishi farzandlarimiz va yoshlarimizning bugun qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog‘liqdir. Shu sababli har bir ota-ona, ustoz va murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko‘rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, o‘nib-o‘sib kelayotgan yoshlarni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish – ta’lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo‘lishi lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo‘lmish ilmu ma’rifat, ta’lim va tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan. Albatta, ta’lim-tarbiya – ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan, ya’ni xalq ma’naviyatini shakllantiradigan va boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, ta’lim-tarbiya tizimini va shu asosda ongni o‘zgartirmasdan turib, ma’naviyatni rivojlantirib bo‘lmaydi. XULOSA Abdulla Avloniy "Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot-yo halokat, yo saodat-yo falokat masalasidir" degan g'oyasida tarbiyaning inson 18 hayotidagi muhim o'rnini ta'kidlaydi. U, avvalo, tarbiyaning insonni shakllantirishdagi rolini, uning axloqiy, ma'naviy va aqliy jihatdan rivojlanishiga ta'sirini ko'rsatadi. Tarbiya, Avloniyning fikricha, nafaqat jismoniy kuchni rivojlantirish, balki odamning ichki dunyosini, qalbini, vijdonini shakllantiradi. Agar tarbiya to'g'ri va samarali bo'lsa, inson yuksalib, nafaqat o'zini, balki jamiyatni ham ijobiy rivojlantiradi. Bunday tarbiya uning hayotini saodatga, baxtga olib keladi. Aksincha, noto'g'ri tarbiya, yetishmovchiliklar, beparvolik yoki yomon ta'sirlar insonni halokatga, falokatga olib kelishi mumkin. Shu sababli Avloniy tarbiyani nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy ravishda jamiyatni o'zgartirish, insonlar o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilash uchun muhim deb biladi. Tarbiyaning har bir bosqichi, yoshdan qat'i nazar, insonning kelajakdagi holatini belgilaydi. Avloniy ta'lim, bilim olish va axloqiy fazilatlarni rivojlantirishni bir-biri bilan chambarchas bog'lagan. Shu tariqa, u tarbiyaga nafaqat ota-onalar, balki o'qituvchilar, jamiyat, davlatning ham mas'uliyatli bo'lishi zarurligini ta'kidlaydi. Tarbiya — bu faqat bola yoki yoshlar bilan ishlash emas, balki butun jamiyatni sog'lom axloqiy asoslar va yuksak ma'naviyat bilan shakllantirish zaruriyatidir. Bundan tashqari, Avloniyning g'oyasi, tarbiyaning nafaqat individual, balki ijtimoiy ahamiyatini ham yoritadi. U, jamiyatda axloqiy qoidalarga rioya etish, o'zaro hurmat va ishonchni mustahkamlash orqali umumiy farovonlikni ta'minlashni nazarda tutadi. Tarbiya yordamida inson nafaqat o'zining maqsadlariga erishadi, balki jamiyatga foyda keltiradi. Shu bilan birga, Avloniy tarbiyalashda musulmon dunyosining an'anaviy qadriyatlarini, insoniyatning yuksak axloqiy idealini o'zida mujassam etgan bir tizimni ishlab chiqishni maqsad qilgan. 19 Shu sababli, Avloniy g'oyasining mazmuni shundaki, to'g'ri tarbiya — bu nafaqat individning baxti, balki butun jamiyatning farovonligi, mustahkamligi va rivojlanishiga olib keladi. Tarbiya masalasi hayot-mamot, saodat-falokati, najot- halokatni belgilaydi, shuning uchun unga jiddiy e'tibor qaratish zarur. Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, farzandlarimizni ilm-fan va ta’lim- tarbiya asosida voyaga yetkazish maqsadga muvofiq ekan, o‘z o‘rnida tarbiya esa ma’naviyat bilan chambarchas bog‘liqdir. Zero, yoshlar kelajak egalari hisoblanadi. Yoshlarimiz ta’lim-tarbiyasida esa ma’naviy tarbiya katta ahamiyatga ega. Eng muhimi, farzandlarimizni sog‘lom, komil inson qilib tarbiyalaylikki, ular o‘z ota-bobolariga, tariximizga, Vatanimizga, ona tilimizga, o‘z milliy qadriyatlarimizga, muqaddas dinimiz an’analariga sodiq bo‘lishsin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 20 I. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar: 2.1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T . : O‘zbekiston, 2023- 8-bet 2.2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti " Buyuk shoir va olim, mashxur davlat arbobi Zahiriddin Muhammad Bobur tavvaludining 540 yilligini keng nishonlash to’g’risida " Toshkent ( 2023) 1.2. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi . " Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida " Toshkent, 2021. II. Raxbariy adabiyotlar : 4. Karimov I. Istiqlol va ma'naviyat. – Т .: «O'zbekiston», 1994. 5. Karimov I. O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yo'li. 1-jild. – Т.: «O'zbekiston», 1996. 6. Karimov I. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild. – Т.: «O'zbekiston», 1996. 7. Karimov I. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild. – Т.: «O'zbekiston», 1996. 8. Karimov I. Yuksak malakali mutaxassislar - taraqqiyot omili. 4-jild. – Т.: «O'zbekiston», 1996. 9. Karimov I. Yuksak ma'naviyatsiz kelajak yo'q. 5-jild. – Т .: «O'zbekiston», III. Badiiy adabiyotlar: 1. Abdullaeva, F. (2020). Ma'naviy tarbiya va uning jamiyatdagi o‘rni. Toshkent: Ma'naviyat va ma'rifat. 2. Rahmonov, M. (2019). Jamiyat va ma'naviy tarbiya. Toshkent: O‘zbekiston davlat nashriyoti. 3. Xodjaev, R. (2021). Ma'naviyat va jamiyatdagi barqarorlik. Toshkent: Fan va texnologiya. 21 4. Diyorov, S. (2020). Ijtimoiy hayot va ma'naviy qadriyatlar. Toshkent: Ijtimoiy fanlar akademiyasi. Internet saytlar: 1. www.Lex.uz 2. www.Ziyonet.uz 3. www.lex.uz 4. www.norma.uz 5. www.gov.uz 22

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.ABDULLA AVLONIY

1.1. Avloniy hayoti

1.2. Avloniy Merosi

II BOB. TARBIYANING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI

2.1. Tarbiya borasida bildirilgan ajdodlarimiz fikrlari

2.2. Abdulla Avloniyning ,, Tarbiya biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir " degan g'oyasining mazmun mohiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить