Abdurazzoq Samarqandiy - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Abdurazzoq Samarqandiy

Купить

ABDURAZZOQ
SAMARQANDIY

Reja

Abdurazzoq Samarqandiy hayoti

Abdurazzoq Samarqandiy sayohati
haqida

Abdurazzoq Samarqandiyning asari
“Matla’ us-sa’dayn va majma’ ul-
bahrayn”

Abdurazzoq Samarqandiy hayoti

Abdurazzoq Samarqandiy hijriy 12-sha bon, 816 ʼ
(milodiy 7 noyabr, 1413) yili Temuriylar davlatining
Hirot shahrida tug ildi. Uning to la ismi Kamoliddin
ʻ ʻ
Abdurazzoq, otasining ismi jaloliddin Is hoq
ʼ
Samarqandiydir. Abdurazzoq Hirotda
tug ilganligiga qaramay “Samarqandiy” degan
ʻ
nisba bilan shuhrat topganligiga sabab, otasi
Jaloliddin Is hoqning asli samarqandlik bo lganligi
ʼ ʻ
va yana bo lajak tarixnavisning o zi ham bir necha
ʻ ʻ
muddat Samarqandda yashaganligidir.


Abdurazzoq Samarqandiy dastlabki ta limni ʼ
Hirotning o zida olgan. Keyinchalik Hirotdagi
ʻ
Temuriylar saroyida qozilik va imomlik lavozimida
bo lgan otasi va o z davrining ziyolilaridan bo lgan
ʻ ʻ ʻ
akalari Abulg affor, Abdulqahhor, Abdulvahhoblar
ʻ
ko magida tafsir, hadis, fiqh, tarix va til-adabiyot
ʻ
fanlari bo yicha chuqur ma lumot egasi bo lib
ʻ ʼ ʻ
yetishgan.

Atoqli adib Alisher Navoiy “Majolis un-nafois”
asarida Abdurazzoq Samarqandiyning
mazkur ilmlar bo yicha yaxshi bilimga ega
ʻ
ekanligini quyidagi so zlar bilan tasdiqlaydi:
ʻ
“Mavlono Abdurazzoq… xushmuhovara kishi
erdi… zohir ulu-min takmil qilib erdi va
fazliyoti ham yaxshi erdi…”


Otasining saroydagi tutgan mavqeiga ko ra taxmin qilish ʻ
mumkinki, Abdurazzoq Samarqandiy ham davlat ishlari bilan
yaqindan tanish bo lgan. Uning yaxshi tahsil ko rganligi, bu
ʻ ʻ
boradagi iqtidori balandligi tufayli otasi vafotidan so ng,
ʻ
1437/38 yili, 24 yoshida Temuriylar saroyiga xizmatga olinishi
bejiz emas. Shundan so ng, to 50 yoshiga qadar, avval
ʻ
Shohrux, keyin Hirot taxtini egallagan boshqa Temuriy
hukmdorlar Mirzo Abulqosim Bobur (1452–1457).


Biroq Abdurazzoqning o zi asarlarida mazkur sadoratlik lavozimlarini ʻ
eslatmasada, tarixiy voqealar sirasidan uning Temuriylar davlati xorijiy
diplomatik munosabatlarni olib borishda muhim rol o ynaganligi
ʻ
anglashiladi.

XV asrning birinchi yarmida Temuriylar davlati bilan Rum (Kichik Osiyo),
Misr, Hindiston, Xitoy va boshqa mamlakatlar orasida diplomatik aloqalar
yo lga qo yilgan edi. Bu aloqalarning amalga oshirilishida Abdurazzoq
ʻ ʻ
Samarqandiyning ham faol ishtirok etganligiga, uning o z elchilik safarlari
ʻ
haqida keltirgan axborotlari yaqqol dalil bo la oladi. Chunonchi “Matla i
ʻ ʼ
sa dayn”ga kiritilgan “Hindiston safari dostoni va u yerning ajoyib-
ʼ
g aroyibotlari” deb nomlangan o z safar esdaliklarida Abdurazzoq
ʻ ʻ
Samarqandiy 1442 yili Shohrux tomonidan janubiy Hindistonga
yuborilgan elchilarga boshchilik qilganligini yozadi. Elchilar 1442 yili 13
yanvarda Hirotdan yo lga chiqib, sharqi-janubiy Eron, Arabiston, Xurmuz
ʻ
bandargohi, Maskat, Arabiston dengizi orqali 1442 yil 17 oktyabrida
Kolkuttaga yetadilar va bu shaharda besh oy, Vijayanagarda esa 1443 yil
oxirigacha turib, so ng orqaga qaytadilar. Qaytishda yana dengiz yo li
ʻ ʻ
bilan Xurmuzga, u yerdan 1444 yil dekabr oyida Hirotga yetib keladilar.


Shu kabi “Matla i sa dayn”da Abdurazzoq ʼ ʼ
Samarqandiyni Shohrux Gilonga va boshqa
yerlarga elchilikka yuborganligi eslatiladi.
Abdurazzoq oxirgi marta Misrga elchilikka
yuborilayotgan paytida Shohrux vafot etadi va shu
bois elchilik amalga oshmaydi. Shu kabi diplomatik
aloqalarda Abdurazzoq keyingi Temuriy hukmdorlar
Abulqosim Bobur, Sulton Abu Sa idlar davrida ham
ʼ
faol ishtirok etganligi, uning o z so zlaridan ma lum.
ʻ ʻ ʼ

1463 yilga kelib esa Abdurazzoq Samarqandiyning
o z iltimosiga binoan uni davlat ishlaridan ozod
ʻ
etdilar va Hirotdagi Shohruxiya xonaqohiga
shayxlik vazifasiga tayinlaydilar. Hijriy 887 yil jumod
al-avval (1482 yil, iyul – avgust) oyida shu
shaharda olamdan o tadi.
ʻ

Abdurazzoq Samarqandiy sayohati haqida

Amerikani kashf etgan Xristofor Kolumb aslida Yevropadan
Hindistonga boradigan dengiz yo`lini topmoqchi bo`lgani
tarixdan ma’lum. Ammo uning bu orzusini portugal sayyohi
Vasko da Gama 1498-yilda Afrikani aylanib o`tib, Yevropadan
Hindistonga den
giz yo`lini ochish orqali amalga oshirgan. «Uch
dengiz osha sayohat» asari muallifi, rus sayyohi Afanasiy Nikitin
ham 1466-1472- yillarda Rossiyadan Hindistongacha bo`lgan
qulay yo`lni kashf etish maqsadida sayohatga chiqqandi.


Ammo yuqorida nomlari tilga olingan yevropalik sayyohlardan
ancha oldin, 1441-1444-yillarda (A.Nikitindan 25 yil, Vasko da
Gamadan 56 yil oldin) Hindistonga dengiz orqali borish yo`lini
birinchi bo`lib bosib o`tgan va ushbu yo`nalishdagi hududlarni
geo
grafik jihatdan tasvirlab bergan sayyoh, hamyurtimiz
Abdurazzoq Samarqandiydir.


Hindiston safari natijasi ularoq, A.Samarqandiy
«Hindiston safari dostoni va yer ajoyibotlarining
sharhi, garoyibotlarning bayoni» asarini yozdi. Bu
asar boshqacha qilib «Hindiston safarnomasi» deb
ham ataladi. Abdurazzoq Samarqandiyning
«Hindiston safarnomasi» asosiy asari hisoblanmish
«Matlai sa’dayn va majmai bayrayn» («Ikki saodatli
yo`lduzning chikish va ikki dengizning qushilish
joyi») kitobiga alohida bob tarzida kiritilgan. Bu
bobni yozishda muallif o`zi ko`rgan-bilganlaridan
iborat boy materiallarning mavjudligini va
zamondoshlarining uzoq mamlakatlar haqidagi
ajoyib hikoyalar va aniq ma’lumotlar bilan juda
qiziqqanligini inobatga olgan.


Hindistonga qilgan sayohati davomida Samarqandiy
Hindiston yarimoroli janubidagi Kalikut, Bajonagar va
Xirlish shaharlarida bo`lib, ularning aholisi,
hunarmandchiligi, san’ati, savdo-sotig`i, hayvonot va
o`simlik dunyosini kuzatgan hamda bu ma’lumotlarni
asarida bayon etgan. Shuningdek, A.Samarqandiyning
«Hindiston safaronoma»si Yaqin Sharq va Markaziy
Osiyoga qo`shni bo`lgan boshqa mamlakatlarning XV
asrdagi geografiyasi, tarixi va etnografiyasiga oid
qimmatli qo`llanma ham hisoblanadi.

O`zbek sharqshunosi A.O`rinboyev Abdurazzoq
Samarqandiyning «Hindiston safarnomasi»ni bir necha
nushalariga solishtirib chiqib, o`zbek tiliga tarjima
qilgan va asarning mukammal ilmiy izohlarini tayyorlab,
chop ettirgan.


Olim «Hindiston safarnomasi»da shunday yozadi: «1441-yili... Ho`rmuz viloyati
va dengiz sohillariga qarab safarga otlandim. Bu dostonda... har xil ajoyib-
g`aroyiblar so`z ipiga teriladi, uch yil muddat ichida ko`rgan-kechirgan holatim
va qo`rqinchli voqealarim mufassal, ham qisqa holda qaytadan bayon qilinadi.
So`ng faqir ilgari va’da qilganiga muvofiq Xuroson, Movarounnahr, Fors, Iroq
va Ozarbayjonlarda bo`lib o`tgan voqealar bayon qilinadi...».

Ho`rmuz (hozirgi Eronning Bandar-Abbos) bandargohining o`sha vaqtlarda
juda katta xalqaro savdo markazi bo`lgani va A.Samarqandiyning esa
geografiyani yaxshi bilgani yuqoridagi satrlardan ko`rinib turibdi. Olim iste’dodli
qalamkash bo`lgani bois har bir hodisani badiiy obraz va o`xshatishlar, yaqqol
ifodalar bilan tasvirlagan.

Ho`rmuz bandargohidan jo`nagan sayyoh va uning hamrohlari 18 kun
deganda Hindistonning Kalikut shahriga yetib borishgan. Bu shahar
Hindistonning janubi-g`arbida joylashgan bo`lib, hozirda uning nomi Kojikode
va bu yerda 450 mingdan ortiq aholi istiqomat qiladi. Bu shahar haqida
Samarqandiy shunday yozadi: «Kolikut xavfsiz va obod bir bandargohdir, ko`p
mamlakat va diyorlarning savdogarlari ham bo`lishi va dengiz sohilidagi
yerlarning, xususan, Xabasha, Zirbod va Zangibor mamlakatlarining
mollaridan ko`plab nafis narsalar topilishi bilan u Ho`rmuzga o`xshab
ketadi...», «...Kolikutdan Makkai Muborakka kemalar qatnab turadi va
ko`pincha murch olib boradi. Bu bandarda hamma narsa topiladi...».

Abdurazzoq Samarqandiyning Hindiston safari ushbu sirli diyorni nafaqat o`rta
osiyoliklar, balki yevropaliklar uchun ham kashf qilgan. Manbalarga ko`ra,
Samarqandiydan ancha keyin Hindistonga borgan rus sayyohi A.Nikitin va golland
sayyohi Vasko da Gama o`z sayohatlarini tashkil etishda ma’lum darajada
hamyurtimizning tajribasidan foydalanishgan ekan. Xullas, A.Samarqandiyni
Hindistonga boradigan ham quruqlik, ham den giz yo`lini kashf etgan ilk
sayyohlardan biri, deb aytish mumkin.

Abdurazzoq Samarqandiyning asari “Matlaʼi saʼdayn”

Abdurazzoq Samarqandiyning “Matla i ʼ
sa dayn” asari o z davrida shuhrat topgan va
ʼ ʻ
bir qancha tarixnavislar tomonidan e tirof
ʼ
etilgan. So ngra bu asar Temuriylar davri
ʻ
ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va xalqaro
munosabatlari tarixiga oid nodir va ishonchli
manba sifatida Ovro poda ham tanilib, uning
ʻ
ayrim qismlari XIX asrdan boshlab bir necha
marta fransuz (Langle, Katrme, Bloshe),
ingliz (Elliot), rus tillarida chop etilgan.

“ MATLAUS SA DAYN VA MAJMAUL BAHRAYN” NING ʼ
QO LYOZMASI
ʻ

“ MATLAUS SA DAYN VA MAJMAUL BAHRAYN” NING ʼ
QO LYOZMASI
ʻ


“ Matla i sa dayn”ning birinchi jildida qisqa tarzda ʼ ʼ
Chingizxon avlodidan bo lgan Eron hukmdori
ʻ
Abu Sa id (1316–1335) haqida so zlagach, so ng
ʼ ʻ ʻ
sohibqiron Amir Temur tarixi boshlanadi va
umuman 1304 yildan 1405 yilgacha Markaziy
Osiyo, Afg oniston, Eron, Ozarbayjon, qisman
ʻ
Hindiston va boshqa mamlakatlar tarixiga oid
ma lumotlar keltiriladi. Tarixiy voqealar bayoni
ʼ
Amir Temurning 17-sha bon, 807 (18 fevral,
ʼ
1405) yili O trorda vafot etganligi, uning nabirasi
ʻ
Xalil Sultonning Samarqandda taxtga o tirganligi
ʻ
bilan tugallanadi.

“ MATLAUS SAʼDAYN VA MAJMAUL BAHRAYN” NING
QOʻLYOZMASI

E’tiboringiz uchun rahmat

Abdurazzoq Samarqandiy

Купить