Abduvali qutbiddin sheriyatida tasviriy - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	235.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Abduvali qutbiddin sheriyatida tasviriy

Купить

ABDUVALI QUTBIDDIN SHERIYATIDA TASVIRIY
VOSITALARNING FOYALANISHI
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………
I BOB. HOZIRGI O’ZBEK SHE’RIYATIDA ABDUVALI QUTBIDDIN
IJODINING O’RGANILISHI.
1.1.Abduvali Qutbiddinning hayoti, adabiy merosi va she’rlarida an’anaviy
hamda noan’anaviy talqin tamoyillari ……………………………………..
1.2.Shoir ijodining o’ziga xos xususiyatlari va badiiy detallarning o‘rni…...
II BOB. ABDUVALI QUTBIDDIN SHE’RIYATIDA TASVIRIY
VOSITALARNING IFODALANISHI.
2.1.Abduvali Qutbiddinning “Nayson” she’riy to’plamida tasviriy vositalarning
o’rni. ………………………………....………………………………………
2.2.Shoirning “Xayol kechasi” she’rlar to’plamida badiiy, tasviriy vositalarning
ifodalanishi……………………………………………………………….......
XULOSA…………………………………………………………...
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………....
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Inson o‘zini o‘tkinchiligini anglagandan buyon
yashagan umrini abadiylashtirishga urunib keladi. Odamning bu boradagi
intilishlari badiiy adabiyotda, ayniqsa, yorqin va jozibali yo‘sinda namoyon
bo‘ladi. Shu boisdan badiiy adabiyotning mohiyatini anglab yetish nafaqat filolog
mutaxassis, balki o‘zi haqida o‘ylaydigan har bir fikr kishisi uchun o‘ta muhim 1
.
Shu boisdan ham mamlakatimizda so‘nggi yillarda ta’limning barcha bosqichlarida
adabiyotga, uning o‘qitilishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Zero , “ Adabiyot –
xalqning yuragi, elning ma’naviyat ko‘zgusi. Bugungi murakkab zamonda odamlar
qalbiga yo‘l topish, ularni ezgu maqsadlarga ilhomlantirishda adabiyotning
ta’sirchan kuchidan foydalanish kerak” 2
.
Hozirgi kunda yoshlarni ma’naviyatli, barkamol qilib tarbiyalashda badiiy
adabiyotning o‘rni beqiyosdir. Jahon adabiyotshunosligida milliy qadriyatlarga
bo’lgan munosabat, ularning talqin etilishi hamda xalqona urf-odatlarning tobora
ijodkor olamidagi badiiy bo’yoqlar asosida ijod zaminiga kirib borishi eng qiziqarli
va bahstalab masalalardan biriga aylanib ulgurgan. Shu bois o’zbek adabiyotida
XX asrda ijod etgan har bir ijodkor bu masalaga alohida yondashadi.
Adabiyotshnoslikda esa ularga va ularning bu boradagi izlanishlariga tegishli
baho berishga intiladi. Ayniqsa, ijoddagi xalqonalik, xalq urf-odatlarining tobora
sentizlashib borishi va shu asosda milliy qadriyatlar talqini borasidagi izlanishlar
bugungi adabiyotshunoslikning asosiy muammosi hisoblanadi. Shu nuqtai
nazardan XX asr o’zbek adabiyotida munosib o’ringa ega bo’lgan Abduvali
Qutbiddin hayotini, ijodini, uning mahoratini ,o’ziga xos milliy qadriyatlar
talqinini o’rganish va u yaratgan asarlarning ahamiyatini shu nuqtai nazardan
asoslash o’zbek adabiyotshunosligidagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
1
ЎзбекистонРеспубликасиПрезидентиШавкатМирзи ё евнинг Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий
боғида барпо этилган Адиблар хиёбонининг очилишида сўзлаган нутқи . / Халқ сўзи, 2020, 21 май. №106
( 7608 ) .
2

https://kh-davron.uz/
2

Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Abduvali Qutbiddin XX asr oxirlari va
XXI asr boshlarida o’zbek sheriyatiga kirib keldi. U yaratgan she’riyat modern
asosida yuzaga kelgan bo'lsa-da, biroq undagi xalq qadriyatlarining birlashishi va
xalq turmush tarzining noan’anaviy shaklda berishi bilan she’riyati muhim
qimmatga ega. Bu tushunchalarning bosh mezonga ko’tarilishi esa, shoir badiiy
mahoratini belgilovchi xususiyatlaridandir. Zotan, “…adabiyot va
san’atga,madaniyatga e’tibor … bu, avvalo, xalqimizga e’tibor, kelajagimizga
e’tibor ekan” i ayni haqiqatdir. Madaniyatga, adabiyotga e’tiborning bir ko’rinishi
esa shoir Abduvali Qutbiddin ijodini o’rganish bilan ham belgilash mumkin.
Chunki, shoir she’riyatining milliy qadriyatlar muuammosi asosida o’rganish va
undagi tasvitiy vositalarning turli-tuman ko’rinishlarini tahlil etish yuqoridagi
fikrlarning amaldagi ijrosi bo’libgina qolmay, mazkur tadqiqotning bugungi
kundagi dolzarbligini asoslaydi.
Malakaviy bitiruv ishimizning metodologik asosi va metodlari. Prezidentimiz
Sh.M.Mirziyoyevning ilm-fan, ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari, soha
mutaxassislarining mavzuga doir fundamental asarlari ishimizning metodologik
asosini belgilaydi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasviriy
vositlarning o’rni,ahamiyati, xalqona qadriyatlarni anglash borasida unda modern,
tasavvuf va xalqona qadriyatlarning ifoda etilishi, tasvirlanishi borasidagi
izlanishlarini aniqlash,xalq urf-odatlari va kundalik turmushi sharoitida tasvir
etilgan xususiyatlarga baho berish va tadqiq etish mazkur tadqiqotning asosiy
maqsadi sanaladi.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari. Abduvali Qutbiddin she’riyati , undagi
turli xil tasviriy vositalarning ahamiyati, xalqona qadriyatlarning ifodalanishi
hamda modern va tasavvuf asosida berilgan tushunchalarni xalqona qadriyat
asosida aniqlashdan iborat;
- Shoirning hayot yo’li,adabiy merosini, ijod olamini
tadqiq etish;
- Shoir she’riyatida tasviriy vositalar va xalqona
qadriyatlar borasidagi izlanishlarini aniqlash;
- Modern tushunchalari haqida fikr yuritish;
- Tasavvuf tushunchalarini xalq qadriyatlari bilan
chambarchas bog’langanligini tadqiq etish;
- Shoir she’riyatida xalqona qadriyatlar tamoyilini
ko’rsatib beruvchi omillarga urg’u berish;
- She’riyatdagi xalqona qadriyatlarni mahorat darajasida
tasvur etilganligini aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning obyekti. Ijodkorning badiiy olami va u yaratgan yaratiqlar
tadqiqotning asosiy obyekti sanaladi.Qiyosiy tahlilni amalga oshirish maqsadida
XX asr o’zbek shoirlarining to’plamlari BMIga jalb etildi.Tadqiqotning
3

predmetini Abduvali Qutbiddinning “Bor”, “Xayol kechasi”, “Nayson” kabi
she’riy to’plamlari hamda adabiyotshunoslikda olib borilgan xalqona qadriyatlar
borasidagi tadqiqotlar, izlanishlar tashlik etib,shoir she’riyatini ilmiy metodlar
asosida tahlil va tadqiq etish tashkil etadi. Tadqiqotning amaliy yaratilganligi
hamda milliy mentalitetga xos predmatlarning asosiy planga olib chiqiladi va shu
yo’l orqali shoir mahorati aniqlanib, shoir ijodini tadqiq etishda ilmiy-nazariy
manba vazifasini o’taydi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasviriy vositalarning ifodalanishi, xalqona
qadriyatlarning tasvirlanishi masalasi maxsus tadqiqot obyekti sifatida
o’rganilmoqda. Shoirning poetik olami hamda mahorati,o’ziga xos uslubi va
detallardan foydalanishdagi o’ziga xosliklar tadqiq etiladi. Mazkur tadqiqot ishida
shoirning o’ziga xos uslubi xalqona qadriyatlarni bera olish talqin tamoyillari
asosida ochib beriladi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
4

I BOB. HOZIRGI O’ZBEK SHE’RIYATIDA ABDUVALI QUTBIDDIN
IJODINING O’RGANILISHI.
1.1.Abduvali Qutbiddinning hayoti, adabiy merosi va she’rlarida an’anaviy
hamda noan’anaviy talqin tamoyillari
Abduvali Qutbiddin 1960-yil 20-iyunda Qashqadaryo viloyatining Qarshi
shahrida tug ilgan. Taniqli olim, shayxʻ Qutbiddin Muhitdinov ning nabirasi.
Dastlab Qarshidagi o rta maktabda, keyin ToshDU (hozirgi O zMU)ning
ʻ ʻ
jurnalistika fakultetida o qigan (1978—1983). Samarqand viloyatining
ʻ
„Zarafshon“ gazetasida (1983—1985), G afur G ulom nomidagi Adabiyot va
ʻ ʻ
san at nashriyotida, „Yozuvchi“ nashriyotida, O zbekiston milliy
ʼ ʻ
teleradiokompaniyasida, „Xalq so zi“ gazetasida turli lavozimlarda xizmat qilgan.
ʻ
2019-yil 8-dekabrda vafot etgan.
Yoshlar Ittifoqi tomonidan ta sis etilgan Usmon Nosir mukofoti laureati (1993),
ʼ
„Oltin qalam“ mukofoti hamda O zbekiston Respublikasida xizmat ko rsatgan
ʻ ʻ
jurnalist faxriy unvoni va „Do stlik“ ordeni
ʻ sohibi (1997).
O zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a zosi.
ʻ ʼ Zarafshon“ gazetasi, G afur ʻ
G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti,
ʻ ʼ O zteleradiokompaniyasi, ʻ
„Yangi asr avlodi“ nashriyoti, „Xalq so zi“ gazetasida turli lavozimlarda
ʻ faoliyat
ko rsatgan. Abduvali Qutbiddinning „Nayson“ (1988), „Humo“ (1989), „Baxtli
ʻ
yil“ (1991), „Xayol kechasi“ (1994), „Sen va sen uchun“ (1996), „Uzoqdan olisga“
(2007) „Bor“ (2011), „Da vat“ (2014)kabi kitoblari chop etilgan.
ʼ
2020-yili O zbekiston Yozuvchilar uyushmasi „Ijod“ jamoat fondi
ʻ
tomonidan „So z chamani“ turkumida shoirning she riy to plami chop etilgan.
ʻ ʼ ʻ
Uning ijodi ko plab dissertatsiyalar uchun tadqiqot manbasi sifatida ilmiy
ʻ
o rganildi. Mahfuza Davronovaning „Hozirgi o zbek she riyatida individual uslub
ʻ ʻ ʼ
poetikasi (U. Azim, I. Mirzo, Faxriyor va A. Qutbiddin she riyati misolida)“
ʼ
(Samarqand, 2019) mavzusidagi doktorlik (DSs), Maftuna Xolovaning „O zbek
ʻ
modern she riyati poetikasi“ (Samarqand, 2018), Gulnoza Oripovaning
ʼ
„Mustaqillik davri o zbek she riyatining g oyaviy-estetik va badiiy xususiyatlari“
ʻ ʼ ʻ
(Farg ona, 2019) va Dilshod Xursanovning „Hozirgi o zbek she riyatida xronotop
ʻ ʻ ʼ
poetikasi“ (Samarqand, 2020) mavzusidagi falsafa doktori (PhD)
dissertatsiyalarida, jumladan, Abduvali Qutbiddin she riyati xususiyatlari ham
ʼ
ilmiy tahlil etilgan.Yuqorida shoirning hayot yo’li haqida ma’lumot keltirar
ekanmiz, uning qanchalik o’z ustida hormay-tolmay izlanishlar qiladigam shaxs
sifatida ko’ramiz.Mening fikrimcha bir insonning qanday qalbli shaxs ekanligini
uning tarjimai holi emas,balki atrofidagi insonlarga bo’lgan munosabatida yaqqol
ko’zga tashlanadi.
Abduvali Qutbiddin shaxsi haqida , noyob she’riyati haqida qalam
tebratishdan oldin yana bir bor taniqli adabiyotshunos olimlar Ibrohim G‘ofurov,
Botirxon Akram, Qozoqboy Yo‘ldoshev, Ibrohim Haqqul kabi bu soha
vakillarining mehnatlari-yu zahmatlarini dildan his etdim. Ularning shoir ijodiga
oid fikr-mulohazalaridan, tahlil-u talqinlaridan bir qancha
ma’lumotlar,tushunchalar oldim. Ustozlarning hayratomuz mushohadalari,
5

she’riyat ilmi-ning haqiqiy darg‘alari ekanliklaridan lol qoldim. Adabiyotshunos
olim Abdug‘ofur Rasulov “tahlil va talqinlar – badiiiy asar bahosini belgilashda
bosh mezon” deganlarida naqadar haq ekanliklariga amin bo‘ldim 3
.
Abduvali Qutbiddining ilk to‘plami “Nayson” (1988) ga so‘zboshi yozgan
ustoz shoir Rauf Parfi:“Abduvali she’riyati dunyoni obrazli idrok etishning ajoyib
namunasidir. U borliqni yalong‘och tasavvur qila olmaydi. Qalbida har bir lahzani,
voqea va hodisani his qilib, kamalakdek jilo beradi” – deydi 4
. Bu gaplar 28 yoshli
shoir ijodiga berilgan yuksak bahodir va bunga shoir she’rlarini o‘qigan hamda
uqqan har bir o‘quvchi amin bo‘lishi shubhasiz. Ustozning yuksak e’tirofidan
ruhlangan shoirning “Humo”, “Baxtli yil”, “Xayol kechasi”, ”Sen va sen uchun”,
“Uzoqdan olisga” va boshqa she’riy to‘plamlari nashr etildi. Shoir ijodi haqida bir
qator ilmiy va publitsistik maqolalar, nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari
yozilgan. Shu o‘rinda Ibrohim G‘ofurovning “Tafakkur shakllari” (2019), Maftuna
Xolovaning “O‘zbek modern she’riyati poetikasi”, (Samarqand-1918), Gulnoza
Oripovaning “Mustaqillik davri o‘zbek she’riyatining g‘oyaviy-estetik va badiiy
xususiyat-lari” (Farg‘ona, 1919), Mahfuza Davronovaning “Hozirgi o‘zbek
she’riyatida individual uslub poetikasi (Usmon Azim, Iqbol Mirzo,Faxriyor va
Abduvali Qutbiddin she’riyati misolida)” (Samarqand, 2019), Dishod
Xursanovning “Hozirgi o‘zbek she’riyatida xronotop poetikasi” (Samarqand,
2020) kabi doktorlik ishlarida Abduvali Qutbiddin she’riyati xususiyatlari ham
ilmiy tahlil qilingan. Taniqli adabiyotshunos olim Ibrohim G‘ofurov
ta’kidlashicha: “Abduvali so‘zni chin bozingar kabi o‘ynatadi.So‘z she’rning tasvir
predmetiga aylanadi. So‘z badiiy tasvirning chinakam manbai, so‘z-obraz. Bu
imajinizm-ku deyishingiz mumkin. Ha, ta’bir ko‘tarsa imajinizm” 5
. So‘z orqali
o‘quvchining tasavvur olamini kengaytirish, ruhiyatiga ta’sir etish, o‘z o‘y-
xayollariga,iztiroblari-yu, qalb nolalariga o‘quvchini sherik qilish, sevish,
sevdirish, menimcha, har kimning ham qo‘lidan kelavermaydi.Bu faqat ilohiydan
berilgan ne’mat – so‘z sehri va tug‘ma iste’dod mevasidir.
Ayrim hollarda “shoir ijod jarayonida g‘ayri shuuriy tarzda yozadi yoxud
asarini yaratadi: obrazlarning qilmishi, xatti-harakati, voqealar yechimi ijodkor
inon-ixtiyoriga bo‘ysunmay qoladi” 6
.
Bunday holatga tushmagan ijodkor bo‘lmasa kerak. Haqiqatan ham ayrim she’rlar,
misralar uchun soatlab, kunlab, oylab bosh qotirilsa, ayrimlari tuxumdan chiqqan
jo‘jalarday potirlab chiqaveradi. hatto ijodkor shu misralar o‘ziniki ekanligiga
ishongisi kelmaydi.
3
Abdug‘ofur Rasulov “Tanqid, talqin, baholash”. T., “Fan” nashriyoti. 2006.
4
A. Qutbiddin “Nayson” T.G‘. G‘ulom nashriyoti. – 1988 – B. 4
5
A. Qutbiddin “She’rlar” kitobi so‘z boshisi Ibrohim G‘ofurov “Tafakkur shakllari” jurnali. – B.
4
6
Botirxon Akram “Fasohat mulkining sohibqironi” T., “O‘zbekiston” 1991.
6

Professor Qozoqboy Yo‘ldosh shoirning lirik qahramoni haqida: “Abduvali
Qutbiddinning lirik qahramoni – 80-yillar farzandini turg‘unlik yillari tarbiyalab,
hayotga yo‘l ko‘rsatgan edi. 80-yillar avlodi oldida mashaqqatli vazifa–juda ko‘p
yolg‘on aralashgan kechagi va bugungi hayotdan insoniy haqiqatni zarra-zarralab
terib Buyuk Haqiqatning yaxlit vujudini yaratish zarur edi ”- deb yozadi 7
.
“She’rlar” to‘plami so‘zboshisida.
XXasr o’zbek adabiyotida o’z o’rniga ega bo’lgan ijodkor Abduvali
Qutbiddin o’z she’riyati bilan o’zbek she’riyatini yana bir an’analar doirasida
modern she’riyatning yangi talqinini bera olgan ijodkor. Abduvali Qutbiddin
she’riyati o’zbek modern she’riyatini bir pog’ona ko’targanligi bilan ahamiyatlidir.
Asilda modernizm G’arb adabiyotining bir ko’rinishi sifatida bo’y ko’rsatadi. Bu
o’ziga xos yo’nalish birinchi she’riyatda o’z ifodasini topdi. Natijada P.Elyuar,
L.Argon ijodida bo’y ko’rsata boshladi. Keyinchalik nasrda ham o’z o’rniga ega
bo’ldi.Natijada M.Prus, F.Kafka, J.Joys asarlarida bu yo’nalish ravnaq topa
boshladi. Aslida, adabiyotshunos D.Quronov to’g’ri takidlaganidek: “Modernizm
(fr.modern–eng yangi, zamonaviy)–XIX asr oxiri XX asr boshlarida ommalashgan
termin,san’at va adabiyotda keyin maydonga chiqqan norealistik oqimlarning
umumiy nomi sifatida tushuniladi. Tabiiyki, adabiyot va san’atda keng tarqalgan
mazkur hodisa bo’sh joyda paydo bo’lgan emas, uning kurtaklari avvaldan mavjud
edi “. Modern xususiyatlar xalqona qadriyatlar qobig’iga , falsafiylikning tup
ildiziga o’ralgan holda tasvir etib borilayotgan edi. Shu bois ham D.Quronov
yuqoridagi fikrlarni berishga muvaffaq bo’ldi.
E’tibor qaratilsa, shu davr mobaynida modern yo’nalishning o’ziga xos omillari
ham asoslandi. Bu hodisani quyidagilardan ham ko’rib chiqishimiz mumkin: “
Ijodiy qiyofalar turlicha bo’lgan modern shoirlarning asarlaridagi milliylik, uning
ildizlari va namoyon bo’lish tarzini tadqiq etish asosida :
- o’zbek modern she’riyatiga xos yetakchi fikr xususiyat ;
- modern she’riyatning ildizi va manbalari;
- hozirgi modern she’riyatning badiiyatini ta’minlagan omillar;
- modern yo’nalishda yozayotgan ijodkorlarning she’rlarida milliy ruh va
badiiy fikr qanday aks etganligi;
- modern yo’sindagi shoirlar ijodidagi o’xshash va farqli jihatlar ;
- zamonviy she’riyatda tasavvufiy ramzlarning uchrashi,ularning namoyon
bo’lish tarzi hamda milliy ruhni ifodalashdagi o’rni;
- ijodiy fikrlashi,olamni badiiy aks ettirish yo’nalishlari turlicha bo’lgan
shoirlarning asarlari misolida modern she’riyatning doimiy harakatda
bo’lgan va o’zgaruvchan estetik hodisa ekanligi “ 8
.
Demak, adabiyotshunos U.Normatov yuqoridagi tamoyillarni ko’rsatib o’tar
ekan,modernning tub ildizlarini ochish muhimligini isbotlab o’tadi.
7
A. Qutbiddin Hayol kechasi. T., “Yozuvchi”. 1994.
8
Nornatov.U. Ijod sehri. -T .,Sharq, 2007.
7

Modernizm xususida so’z ketganda , an’anaviy va noan’anaviy talqinlarni
ham inobatga olish lozim sanaladi.Chunki,G’arb adabiyotida butunlay an’anadan
uzilgan modern bo’y ko’rsatsa,Sharqda an’analar bilan hamohanglikda shakllangan
modernga duch kelish mumkin.G’arb moderni xususida bildirilgan fikrlardan
tadqiqotchi M.Xolovaning qrashlari muhim. Uning ta’kidlashicha: “ Modernizmga
xos umumiy xususiyatlardan biri shuki,u ob’yektiv voqelikning tasviri o’rniga
uning ijodkor tasavvuridagi badiiy modelini yaratishini maqsad qiladi.Ya’ni bu
o’rinda voqelikni aks ettirish emas,ijodkorning o’z-o’zini ifodalashi ustuvor
ahamiyat kasb etadi.Ijodda sub’ektivlikning oldingi o’rniga chiqarilishi,mantiqiy
bilishdan inuvidiv bilishning yuqori qo’yilishi,inson ichki olamida kechuvchi
tengsiz evrilishlarga ayricha e’tibor berilishi,ijodkor shaxs ijodiy taxayyuli va u
aks ettirgan voqelikning betakror hodisa sifatida tushunilishi,o’z o’y hislarini hech
qanday cheklovlarsiz ifodalash huquqining e’tirof etilishi ham modernizmga xos
xususiyatlardandir.
Ijodiy erkinlik nafaqat g’oyaviy-mazmuniy,balki shakliy izlanishlarda ham
mutlaqo daxlsizdir.Bu hol modernizmdagi badiiy obraz strukturasi, asarning
sub’ektiv va ob’ektiv tashkillanishi,bayon tarzi,syujet – kompozitsion qurilishi,til
xususiyatlari ,xullas adabiy asarning barcha sathlarida shakliy o’ziga xosliklarni
yuzaga keltirgan “ 9
.
Demak, modern adabiyot tushunchasida ijodkor ongi muhim sanaladi. U yaratgan
va yaratayotgan olamni o’z ongi mahsuli sifatida taqdim etadi. Shu bois ham
ijodkor olami betakror olam bo’lib, o’z nazdidagi olam. Undagi xilqatlar va
qarashlar asosida yaratilgan asar yangi ohang, yangi mazmun kasb etadi. Bu esa
adabiyotda juda ahamiyatli bo’lgan masalalardandir. Umuman olganda,ijodkor
asar yaratar ekan, u yaratgan asar bizga ijodkor haqida ham muayyan tushuncha
va xulosalarni berishga zamin yaratadi. Bunda ,avvalo, uning qay yo’sinda asarni
tadbiq etishi muhim sanaladi.
XX asr oxirlarida paydo bo’lgan noan’anaviy she’riyat ancha murakkab
jarayonni boshdan kechirdi.Adabiyotshunos U.Hamdam bu haqda quyidagi
fikrlarni bayon etadi: “Noan’anaviy she’riyat bizda osonlik bilan yo’l topgani yo’q
ehtimol,noan’anaviy hodisalarning yangi hali “yurilmagan” yo’llaridan ilk taqdiri
hamisha ham shunday bo’lar.So’ngra esa ko’nikmasi , qabul qilishi va hatto mehr
qo’yish degan bosqichlar kelar.Axir 70-yillar avlodining noan’anaviy
she’rlarining ayrimlarida bu qadar sun’iylik sezilib qolishi barobarida kunimiz
yoshlarining modern izlanishlarida tabiiylikni kuzatish mumkinku! Va shu holning
o’ziyoq “yangi yo’l”ning tobora “yoyila boshlagan”I dalolat emasmi? Shoirlik
da’vosi bor talabalarimdan biri aytib qoldi” 10
. Men an’anaviy she’riyatdan , uning
an’anaviy va hatto bir qadar jo’n ifoda tarzidan hayajonga tushmay qo’yganman .
Masalan , “Ko’zlarimda ikkita shovqin”degan o’xshash misralarni o’qib qolgudek
9
Xolova.M. O’zbek modern she’riyati poetikasi. Filologiya fanlari bo’yicha
falsafa,dok,dis,avtoref.(PhD),-Samarqand,2018,12-b.
10
Hamdam.U.Yangilanish ehtiyoji.-Toshkent: Fan,2007,134-b.
8

bo’lsam, borlig’im titrab, she’r ruhiga g’arq bo’laman. Bilasizmi, men o’sha ikkita
shovqinning nimaligini biladigandekman , ular mening botinimda yashayotgandek
bo’laveradi” 9
.Yuqoridagi fikrlardan ayon bo’ladiki , hozirgi adabiy jarayondagi
an’anaviy talqinlar bugungi kun kitobxonining tafakkur jarayonini to’liq qamrab
ola olmaydi.Shu bois ham u yangicha talqin,yangicha ifoda usulini izlashga
mahkum.Ularning ongi tarzida o’rnashgan ajdodlarning qadim navosi –musiqiylik,
ohangdorlik , qochirmalarga boy she’riyat hayajonga sola olmaydi. Bu go’yo
ko’nikmani hosil qilgani insonga oddiy bir his va ko’rinish sifatida ta’bir joiz
bo’lsa ta’sir eta olishi ham sustlashgan holda namoyon bo’ladi. Ya’ni bu kabi
xususiyat bugungi o’quvchiga ta’sir eta olmaydi. Natijada undan hech qanday hisni
seza olmaydi. Shu bois ham bugungi adabiy jarayondan yaratilayotgan she’rlar
o’zga ohanglarda , o’zga ma’volarda , o’zga ong qatlamlarida zuhur topayotir.
An’anaviy she’riyat xususida so’z ketganda, XXasrni yangi qarashlar bilan
boyitgan shoirlardan Rauf Parfi, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Shavkat
Rahmon, Usmon Azim, Xurshid Davron, Faxriyor, Abduvali Qutbiddin singari
shoirlarni ta’kidlash joiz. Ular yaratgan she’riyatning yuksak cho’qqisi muayyan
sentizi 90-yillarga kelib,yangicha talqinlarga o’z yo’lini ochib berdi.Natijada birin-
ketin tuyg’ularni metaforik ko’rinishida ifoda etgan she’rlar yuzaga kela
boshladi.Ularning bir-biridan farqi yaqqol ko’zga tashlana bordi.An’anaviy va
noan’anaviy she’riyat taxayyullari o’zaro sentiz holatida ham yashaydi.Ular go’yo
bir-birini taqozo etadi.Shu bois ham ularni orasiga har doim ham chegara qo’yib
bo’lmaydi.Bizningcha, noan’anaviylik ham qaysidir ma’noda an’anaviylik
ko’rinishlarini egallay boshlaydi.Faqat tafakkur sentizida,ularni tasvir
uslubida,fikrlash doirasida ayricha holatlar namoyon bo’ladi.Ayniqsa,
ijodkorlarning nigohi tabiat va jamiyatni ko’rish ,kuzatish ,idrok etishi ,fikrlash,
baho berish va hokazolar muhim.Mana shu nuqtalar asosida noan’anaviy hilqatlar
qad rostlaydi.Ijodkor berayotgan his-tuyg’ular hech qanday qolipga sig’maydi.Uni
to’liqligicha anglash uchun esa asov ruhni o’z erkiga qo’yish va his-tuyg’ularni
ozod holda ramzlar asosida anglashga o’rgatish zarurati yuzaga chiqa boshlaydi.
An’anaviy va noan’anaviy she’r xususida so’z yuritilar ekan, adabiyotshunos
U.Normatovning bu boradagi fikrlari qimmatlidir: “ she’riy satrlardagi asov ruh
hech qanaqa qoliplarga sig’maydi, an’anaviy she’riy tizimlarni , yozuv va imlo
qoidalarini tan olmaydi, tinish belgilariga hojat qolmaydi.Mabodo satrlar mavjud
qoidalarga solingudek bo’lsa,aminmanki, ruhiy-hissiy tarovatini yo’qotadi. Bu
modern she’riyatining muhim belgilaridandir” 11
. Zero, “Modernizm XX asr
G’arbiy Yevropa va Amerika adabiyotida kechgan adabiy – nazariy jarayon , ya’ni
oqim deb tushunilsa,modern har bir milliy abiyotda sodir bo’luvchi
zamonaviy,yangicha uslub va tamoyillarning majmuasidan iboradir.
…modernizm – bu zamonlar oralig’idagi tafovutni , “eskilik” va “yangilik”
o’rtasidagi ixtiloflarni o’z g’oyaviy qarashlar bilan bosh mezon qilib olgan yuz
yillikning ma’naviy qiyofasidir” 11
. Shu bilan bir qatorda badiiy tafakkurdagi
yangilanish hamdir.Yuqoridagi barcha fikrlarni inobatga oladigan bo’lsak,
11 11
Hamdam.U.Yangilanish ehtiyoji.-Toshkent: Fan,2007,140-b.
9

noan’anaviy she’riyatda uch unsur aniq namoyon bo’ladi. Bular: original
fikr,tuyg’u,manzara.
Abduvali Qutbiddin ijodi ham mana shu uch qutb birlashuv nuqtasida tajalli
topgan ijoddir.Abduvali Qutbiddin she’riyati an’analaridan sizib chiqqan
noan’anaviy she’riyatdir . Uning ijodi ya’ni she’riyati kashfiyotlar og’ushida
yashaydi. “Chunki Abduvali Qutbiddin va Faxriyorga dunyoni boshi va oxiri
mavjud bus-butun olam o’laroq ko’rish xos,binobarin,ular yaratayotgan badiiy
dunyo izchil mantiqiylikni,uzviy davomiylikka asoslangan” 12
. Abduvali Qutbiddin
she’riyatiga nazar tashlasak,ham an’anaviy talqin, ham noan’anaviy talqin
xususiyatlari fikrimizni tortadi.Ayniqsa,ilk to’plami bo’lgan “Nayson” ning
so’zboshisini yozgan Rauf Parfi fikrlari ham yuqoridagi mulohazalarimizni
isbotlaydi: “U manzaralar, tashbehlar, ro’yolar aralashuvida fikr yuritadi.
Ohanglarning turlanib turishi bilan tasvir etilayotgan voqea ruhiy holatni harakatga
keltiradi” 11
. Adabiyotshunos Aziz Said esa ushbu fikrlarni davom ettirib:
“Haqiqatdan ham uning she’rlarini o‘qir ekansiz, ba’zan tashbeh va istioralarni
tavassuringizga sig‘dirolmay hapqirib qolasiz. Mutolaa davomida nurli bir zavq
yuragingizni to‘ldiradi, oyog‘ingiz ostida yerni his qilmay qolasiz, butun dunyoni,
shaxsiy o‘y-xayollaringizni unutib sirli tasavvurlar va manzaralar olamiga parvoz
qilasiz. Asosiysi, u go‘yo sizning orzu-armonlaringizni, quvonch va hasratingizni
kuylayotgandek bo‘ladi. Muhimi shundaki, “Nima demoqchi” degan savol daf’atan
shuuringizga kelmaydi, go‘zal xayollar, go‘zal so‘zlar, go‘zal ohangdan sarxush
bo‘lib qolasiz, shunday holat bo‘ladiki, “nima demoqchi?” degan savolga javob
topishni ham istamaysiz. Balki istagan taqdirida ham ko‘pchilik o‘quvchilar javob
topolmas” 13
.
Abduvali Qutbiddin xayollar va ong mahsuli asosida yaratgan she‘riyat
mana shu kabi mahrajga ega. Uni shunday belgilash mumkin. Abduvali Qutbiddin
she’riyatini anglash uchun, avvalo undan zavqlanish lozim bo‘ladi. So‘ngra
mushohada qilish zarurati tug‘iladi. Anglashdagi anglamoq, tushunishdagi
12
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988. 3-b.
13
Aziz Said. Go’yibdan do’st bilan suhbatlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2002
10

tushunmoq, fikrlashdagi fikrlamoq zarurati ko‘ndalang qo‘yiladi. Shu bois ham uni
she’riyatini tahlil qilish chog‘ida tadqiqotchida yuqori saviyadagi nozik did va
bilim zarurdir. Adabiyotshunos olim Qozoqboy Yo‘ldoshev shoirning lirik
qahramoni haqida shunday yozadi: “A.Qutbiddinning lirik qahramoni – 80 yillar
farzandini turg‘unlik yillari tarbiyalab, hayotga yo‘l ko‘rsatgan edi. 80 yillar avlodi
oldida mashaqqatli vazifa – juda ko‘p yolg‘on aralashgan kechagi va bugungi
hayotdan insoniy haqiqatni zarra-zarralab terib Buyuk Haqiqatning yaxlit vujudini
yaratish zarur edi. Bunga esa buyuk va sohir badiiyat qodir, xolos. Faqat ugina
sohir aqldan ilgarilab ketishi, tarix sahifalari bo‘ylab sochilib ketgan hayotni
faqatgina badiiy obrazlar bir nuqtaga jamlab, ko‘ngil mulkiga aylantirishi
mumkin” 14
. She’rlarian birida A. Qutbidin shunday deydi:
Bu dunyoda topganim halol,
Burda nonim, umrim va yana…
Bu dunyoda topinganlarim
Bo‘ldi Vatan va yana onam!
Kutmasman hech kimdan marhamat,
Qarzga kelgan emas bu yo‘lim.
Bu dunyoda ustozim hayot,
U dunyoda shogirdim o‘lim! 15
.
Shoir halol rizq toppish tushunchasini berish orqali halollik
tushunchalarini yana bir bora yodga soladi. Chindan ham, umr, bir burda non,
Vatan, ona tushunchalarining asosini ham ana shu halollik tushunchasi
omuxtalashtiradi. Shu bois ham shoirning bu kashfiyoti insonni o‘yga cho‘mdiradi.
Uning xayolotidagi halollik tshunchalarini qaror topishiga yordamga keladi. Shoir
nigohidagi halollik asli ham mana shu tushunchalar zamirida o‘nadi, o‘sadi,
14
https://qalampir.uz/uz/news/tanik-li-zhurnalist-abduvali-k-utbiddin-vafot-etdi-11555
15
A.Qutbiddin. Bor. – Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi, 2011. 158-b.
11

ulg‘ayadi, kamol topadi. Bani bashar yaratilganidan buyon har bir qadami sobit
qadam sanaladi. Uning bu sobit qadami gohida individual tushuncha bilan
tenglashadi. Shoir shu bois ham hech kimdan bu yo‘lni qarzga olganim yo‘q deya
e’tirof etadi. Demak, sobit qadam faqatgina bir insonga tegishli ekan, undan xulosa
ham ayondir. Ya’ni dunyodagi ustoz–hayot, shogird esa–o‘lim. Xulosa originalligi
kishini maftun etadi, shoirning mahoratiga tasannolar o‘qiydi.
“Nahrlarda etagi yirtiq
Lo‘li qizday qarg‘anar osmon.
Sohil bo‘ylab ketmoqda yo‘rtib –
Oppoq biya
Bedard,
Bedarmon
Arqon kabi tortiladi yel,
Sug‘riladi oftobrang qoziq.
Sapchiyotgan to‘lqin uchidan –
Yana to‘rga
Tushadi
Baliq”.
Ijodkor tasvirlarda tasavvurlarni yarat oladigan ijodkor. Uning bu
tasavvurlari abskratk tushunchalar orqali zuhur topadi. Bizning nazdimizdagi
ummon, unda baliq ovlayotgan baliqchi, sohilga qayta-qayta utilayotgan to‘lqinlar
bularning barchasi ko‘z o‘ngimizda namoyon bo‘la oladigan tasvirlardir. Biroq
Abduvali Qutbiddin bu tasvirlarni tasavvurlarga bo‘rkab, go‘yo muyqalam
sohibidek, o‘quvchisini o‘ziga chorlab, maftun etadi. Dengiz. Ummonning etagi
yetriqligi ham baliqning to‘rga tushishi, insoniyatga bir ozuqa bo‘lishi bilan
omuxtalashgan. Bu omuxtalashtirishning asosiy belgisi sifatida badiiy detallardan
unumli foydalanadi. Bu detallar nafaqat badiiy bo‘yoqdorlikka ega, balki she’rning
mazmun-mohiyatini ochish uchun ham xizmat qiladi. Chunki mazkur she’rda
12

butun tasvir va tafsilot xiyonat so‘z detali bilan belgilanadiki, nahrlarning nega
etagi yertiqligi ham ayonlashib boradi. Shoir qo‘yuq tasvirni tarix bilan bog‘laydi.
Natijada Muqanna obrazi, uning tarixi yoritiladi. Xulosa qilib aytganda, XX asr
o‘zbek she’riyati asr oxirlarida an’anaviylikdan voz kecha boshladi. Natijada
o‘zbek she’riyatida fikriy taxayullarga munosabat ortdi. Shoirlar mana endi qat’iy
qoliplardan voz kechib ong osti qatlamlaridagi xayollarga erk berdi. Shu bois ular
yaratgan asarlarda punktasion belgilar uchramadi yoki she’rlaridagi har bir misra
bosh harflar bilan belgilanmadi. Biroq an’anaviylikdan noan’anaviylik yarata
olgan ijodkorlar ham bu jarayonda o‘z she’rlarini bera boshladi. Shunday
ijodkorlardan biri Abduvali Qutbiddindir. Shoir o‘z fikrlarida na’anaviylikdan
uzoqlashmagan modernning yuksak realistik cho‘qqisini yarata oldi va o‘zbek
she’riyatini shunday xususiyatlar bilan boyitdi.
1.2.Shoir ijodining o’ziga xos xususiyatlari va badiiy detallarning o‘rni.
Abduvali Qutbiddin she’riyati milliy qadriyatlarni zamonaviy tarzda
berganligi bilan muhim ahamiyatga ega. Ijodkor so‘zni qo‘llash borasida ancha
mahoratga ega shoirdir. Shu bois ham yaratgan misralarida milliy qadriyatlar aniq
tasvirlar orqali kuzatiladi. Bu borada M.Xolovaning izlanishlari muhim:
“Shoirning juda ko‘plab she’rlari modern kayfiyat ta’sirida yozilgan. Shoirning
“Modern”ga qo‘shimcha izoh” nomli she’rida sirtdan qaralganda kuz fasliga
munosabat bildirilayotganday tuyuladi. Lekin bu she’rdan o‘quvchi bir qancha
ma’nolarni ilg‘ab oladi” 16
.
Balchiqday-balchiqqa ag‘anayotgan –
Sap-sariq soyaga sig‘inayotgan –
Sentabr-oktabr-noyabr –
Aya-ma’juz o‘ynashsan kuz”.
Mumtoz an’analarimizni zamonaviy ko‘rinishda ifodalash Abduvali
Qutbiddin poetik uslubini belgilaydigan omillardan biridir. Kuz fasli mohiyat
16
Xolova M. O’zbek modern she’riyati poetikasi. Filol.fan.bo’yicha falsafa.fan,.dok. dis.avtoref.(PhD), -
Samarqand, 2018, 15-b.
13

e’tibori bilan ko‘ngilga allaqanday mahzunlik, miskinlik baxsh etadigan fasl. Jahon
adabiyotining eng yetuk namunalarida, jumladan, M.Bulgakovning “Usta va
Margarita”, Gabreil Markesning “Yolg‘izlikning yuz yili”da kuz, yomg‘ir tasvirlari
orqali ana shunday ruhiy holat ifoda etiladi.
“Qissasi Rabg‘uziy”da naql etilishicha, odamzod loyi qirq yil yomg‘irga
to‘yinadi. Ana shu qirq yilning o‘ttiz to‘qqiz yili qazg‘u, ya’ni qayg‘u yomg‘iri
edi.
Mumtoz she’riyat manzarani romantik bo‘yoqdorlikda, ya’ni realizmdan
yuqoriqor pardalarda aks ettirgan bo‘lsa, modern she’riyat ushbu manzarani
an’anaviy Sharq she’riyatidan farqli o‘laroq sayqallanmagan, lirika tabiatiga uncha
ham o‘tirishmaydigan so‘zlar, jumlalar, misralarda aks ettiradi. Yuqoridagi she’riy
parchadagi “balchiqdan-balchiqqa”, “sap-sariq soya”, “o‘ynashasan kuz” kabi
jumlalar, an’anaviy estetik tafakkur uchun “dag‘al va qo‘pol” tuyuladi, ulohiy
so‘zni qora tuproqqa tenglashtirgandek bo‘ladi. Fikrimizning isboti uchun
yuqorida ta’kidlangan she’rning yakunlovchi bandiga murojaat qilaylik:
Ko‘chalarda, tomlarda, derazalarda
Yomg‘iri, g‘ir-shiri, nari-berida…
Qurtlagan olmaday, ko‘p qariday –
Ko‘z azada –
Cheksiz, so‘ngsiz, tinimsiz,
Behad unumsiz.
Abduvali Qutbiddin she’riyati bo‘yicha shoir Bahrom Ro‘zimuhammadning
fikrlariga e’tibor qaratsak: “Abduvali Qutbiddin umrining so‘nggi yillarida sal
“buzilmoqchi”, maddohlik qilib ko‘rmoqchi bo‘ldi. Ammo, ancha-muncha
kechikkanini angladi chog‘i “qiyshanglashga” astoydil harakat qilgani yo‘q.
Agarda “she’riyatning pichog‘i” (U.Azim iborasi) ila o‘sha puch kurtaklarni
xayolan qirib olsak, Abduvalidan shaffof, darveshtabiat shoir siyrati qoladi.
Lutfiy, Navoiydan chinakkamiga ibtido topgan o‘zbek she’riyatida toki
14

Abdulhamid Cho‘lpongacha keskin shakl o‘zgarishlari voqelikka ko‘chmagani
ma’lum. Cho‘lpondan keyin Rauf Parfi nafis tilda turli “hunarlar” ko‘rsatdi.
A.Qutbiddin she’riyatida esa cho‘lponona, parfiyona ohanglar mushtaraklik kasb
etdi. Eng asosiysi u hech bir turkiy shoirga taqlid qilmadi.
Kimdir birov mendan: qaysi tengquringga havas qilasan, deb so‘rasa, hech
ikkilanmay avvalo Abduvaliga deya mazkur savolga javob qaytargan bo‘lar edim”.
Bahrom Ro‘zimuhammad ta’kidlagan ijod havas qilsa arzigulik. Chunki
cho‘lponona, parfiyona ohanglar zamirida milliy qadriyatlar tasvirining yangicha
talqinlari jo‘sh o‘rib turadi. Shu nuqtai nazar ham shoirning ijodi o‘zbek adabiy
merosining yombisi hisoblanadi.
Adabiyotshunos N.Rahimjonov o‘zining “Mustaqillik davri she’riyati”
tadqiqotida Rauf Parfi she’riyatini tahlil etar ekan, undagi o‘ziga xoslikni
quyidagicha ta’kidlab o‘tadi: “Rauf Parfi so‘zning timsolli ma’nolarini kashf
etishda o‘ziga xos mustaqil yo‘lga ega shoir. U xalqimizning “keksalar izidan
yurma, lekin ular izlagan narsani sen ham izla”, - degan hikmatida amal qilgandek
tuyuladi. Shoir yangi shaklda yangi gap aytish uchun tinmay izlanar ekan, har
birimizga tanish so‘zlar zimmasiga yangi va chuqur ma’nolar yuklaydi. Mazkur
yo‘nalishda R.Parfi she’r satrlarini sindirishni yaxshi ko‘radi” 17
. Xuddi shu kabi
fikrlarni Abduvali Qutbiddin she’riyatiga ham mengzasak bo‘ladi. Abduvali
Qutbiddin keskin kechinmali holatlar ma’nosini, murakkab ziddiyatli kayfiyat va
tuyg‘ularning rangini, manzarasini chizishga yo‘naltiradi.
“Menda shunday taassurot bor. Abduvali she’rlarini ruhan ajralib juda yuksakka
chiqib yozganday tuyulaveradi, chunki u o‘z hissiyotlariga ham, so‘zlariga ham,
tashbehu istioralariga ham, qolaversa, sizga ham xayoli qanchalik parvoz qilib
bilsa – shuncha yuksakdan nazar tashlayotganday. Lekin shunday she’rlari borki,
ularda u zaminga tushadi, ifodalayotgan tuyg‘ulariga ana shu zamindan nazar
tashlaydi. Mana ular “Dars”, “Haqberdi va Madina…”, “So‘roq”, “Anonimkachi
17
Rahimjonov N. Mustaqillik davri she’riyati. – Toshkent: Fan, 2007, 222-b.
15

xususida Mayakovskiyga maktub”, “Ayniyni eslab”, “Sevilmagan ayol”,
“Shohizinda”, “Engrning Odaliska asariga”, “Tun”, “Men, Bahodir va baliqlar”,
“Goya”, “Toshloqchalik Mastura bibi hikoyati”, “Daro‘om”, “Armon”, “Bobur”,
“Latifa” 18
. Biz ushbu fikrlarga qo‘shimcha qilib aytishimiz mumkinki, yuqorida
keltirilgan she’rlarida zamonaviy she’riyatda xalqona qadriyatlar ham sezilib
turadi.
Sirli bandargohga quyuq tuman,
Olmos langar,
Billur kema.
Zarbof ko‘ylak kiygan darg‘a mendirman,
Ey gul, ketasanmi men bilan.
Kumush to‘lqinlar tebranishida,
Shaffof manzillarning beshigi ishonch,
Senga kechalari rivoyat aytib,
Tonglari boshingdan sepaman quvonch
Shoir mazkur misralarda shaffof tuyg‘ularni yangicha talqin asosida berishga
muvaffaq bo‘ladi. Abduvali Qutbiddin nigohidagi zarbof ko‘ylak zamonaviy
hayotimizga o‘zlikni anglattirsa, manzillar beshigi esa oila o‘chog‘i bo‘lib tasviriy
bo‘yoqdorlikka burkaydi. Natijada ritorik murojaat bo‘lib jaranglagan “ey gul”
tushunchasi yorni aniq manzilga oila qo‘rg‘oniga chorlaydi. Bu esa oila
tushunchani yanada musaffolashtirib, bu manzil tomon olg‘a qadam bosishga
undaydi. Juda chiroyli o‘xshatish va ramz orqali yangi talqinni milliy
qadriyatlarning asosi bo‘lgan oila qo‘rg‘oning yuksakligi bilan belgilaydi. Shoir
yaratayotgan go‘zal va shaffof tuyg‘ular inson qalbini ruhlantiradi, kelajakka
ishonch va umid bog‘laydi. Shoir aynan mana shu kayfiyatni berish uchun ham
bizningcha shu yo‘lni tanlaydi. Chunki kelajak va orzu har doim musaffo tuyg‘ular
18
Aziz Said. Ismim “Oh”dir mening. http://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/aziz-said-ismim-ohdir-mening.html
16

og‘ushida bo‘ladi. Birinchi band oxiridagi lirik qahramonning yorga murojaati
she’rning yakunlovchi misrasi bo‘lib xizmat qilganligi bois bu misra poetik xalqani
yuzaga keltirgan. Bu kabi otashin nafas, bu kabi haroratni to‘ygan ma’shuqaning
birdan-bir orzusi, bizningcha misralarda keltirilgan vafo arqonini suvdan tortish,
muhabbat o‘ljasiga ega bo‘lishdir. Shoir mana shu tasvir orqali umid, ishonchni
qalbga joylab, haroratni yoqtira oladi.
Taniqli ijodkor Pirimqul Qodirov modernizm xususida so‘z yuritar
ekan, Abduvali Qutbiddin she’riyatiga ham to‘xtaladi: “…taniqli shoir Abduvali
Qutbiddinning “Sharq yulduzi”da chop etilgan “Izohsiz lug‘at” dostonida ko‘rish
mumkin. Bu dostonda o‘tmishdagi mustamlaka zulmi ostida yashagan insonning
fojiaviy xatolari quyidagicha izohlanadi:
Vataning bor edi, sotding,
Onanag bor edi, otding.
Lazzatga, safoga, ishratga almashding
boru budingni.
Cho‘chqaga xizmatga kirding,
To‘ng‘izning amrini bajarding,
Essizgina odam, qizil va sariq shoqol,
Ko‘z uzmay kuzatib turibdi har bir harakatingni.
Ko‘zingdan, burningdan bitlar chiqmoqdalar amal-taqal qilib. Og‘zingdan
semirib ketgan qurbaqa zo‘rg‘a to‘shayotir–kekirdagingni yorib yuborar. …
esizgina odam, achinaman, afsuslanaman… Kechikmadikmikan? Odamni
qutqarmoqqa?!” 19
.
“Mustamlaka zulm ostida ezilgan, aldangan, yomon xatolar qilgan, bor
budidan ayrilgan odamga shoir avval balanddan kelib dahshatli ayblar qo‘yadi, bit
va qurbaqalar timsolida uning qiyofasiga jirkanchli tus beradi. So‘ng ayb faqat
odamning o‘zida emasligini, tuzim, muhit ham aybdor bo‘lganini tushungani
19
Qutbiddin Abduvali. Izohsiz lug’at.// Sharq yulduzi, 1990, 10-son, 11-b.
17

uchun “Esizgina odam!” deb unga chin dildan achinadi. Nihoyat
“kechikmadikmikin Odamni qutqarmoqqa!” degan savol bilan o‘z maqsadini
anglatadi. Katta harf bilan yoziladigan Odamni qutqarmoqqa esa ezgu maqsaddir.
Shu tarzda dostonga insonparvarlik ruhi qaytib keladi” 20
. P.Qodirov to‘g‘ri
ta’kidlaganiday, o‘zligini yo‘qotgan hamda insof va diyonat tushunchalari
ko‘tarilgan joyda Odam tushunchasining asl ma’nosini hatto anglatish mushkul
ishlardan biridir. A.Qutbiddin lirik qahramoni murojaat etgan shaxs siyratsiz suvrat
kabidir. Shu o‘rinda P.Qodirov tadqiqotch Nargiz Mamatqulovaning Abduvali
Qutbiddinning mazkur dostoni tadqiqiga bag‘ishlangan “Modern she’riyatda
yangicha talqin” maqolasiga radiiya beradi. N.Mamatqulova o‘z maqolasida
shoirning dostonidagi yuqoridagi parchani keltirib qo‘yidagicha tahlil etadi: “Bu
satrlarda millatga nisbatan kata ayblov mavjud. Millatning ruhiy tarqoqligi va
hasharotlar kabi maydalashuvi, qisqasi ulkan bir fojia tasvirlanadi” 21
. P.Qodirov
ushbu maqola haqida fikr bildirar ekan, bu xunuk va estetikadan yiroq satrlarni
N.Mamatqulova modern she’riyatning yangicha talqini sifatida maqtaydi deya
ta’kidlab o‘tadi.
Bizningcha ushbu dostonda keltirilgan “achinishga arzigulik Odam” talqini
darhaqiqat yangicha talqinni bera olgandir. Chunki aslida bu yerda tasvirdagi
me’yor emas, o‘sha insonning hayotdagi ojizligi va o‘rni yo‘qligi borasidagi
fojiani shoir achinish kabi tuyg‘ular asosida bera olganligida. P.Qodirov ham o‘z
navbatida to‘g‘ri fikrni taqdim etadi, tuzum sabab anglashdan yiroq shaxsning
jirkanch qiyofasi dostonga olib kiriladi. Va uni tuzumga mut’ye shaxs sifatida
talqin etadi. Darhaqiqat, bu insonni butun bir millatga aylantirish va shu odam
xulosasi asosida fikr bildirish to‘g‘ri emas. Har bir millatda o‘z qahramonlari
yashaganidek, har bir millatda o‘zligini unutgan shaxslar ham yashaydi. Shu bois
ham butun millatga bu kabi muhr bosish shart emas. Biz, shoirni yangicha talqinini
20
Qodirov P. Ma’naviyat, modernism va absurd.// Mustaqillik davri afdabiyoti. – Toshkent, G’afur
G’ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi, 2006, 33-b.
21
Mamatqulova N. Modern she’riyatda yangicha talqinlar.// Yoshlik jurnali, 2003, 4-son, 29-b.
18

o‘sha shaxsning o‘zidagi fojia deb atashni to‘g‘ri deb bilamiz. Bu kabi fikr
yuritishimiz esa P.Qodirov qarashlariga yaqin turadi.
Abduvali Qutbiddin she’riyati ma’lum bir sharoitda va ma’lum bir
paytda, ma’lum bir holatlar, voqealar assosiativ bog‘lanishlar ta’sirida u banogoh
yuzaga chiqishi va o‘z o‘quvchisini shoshirib qo‘yishi mumkin. Mana shunday
shoshirib qo‘yish uchun gohida shoir xalq og‘zaki ijodi hamda mumtoz
asarlarimizning ichki qatlamlariga kirib boradi. Undan baxshiyona hamda
darveshona ohanglarni topa oladi:
To‘lishgan bo‘stonlar tugadi hosil,
Boychibor nihoyat bahorga vosil,
Tog‘larning quvnashin tuydi-yu, g‘ofil,
O mumdek yumshadik do‘mbira-do‘mbir,
Torlaring tortilsin, zorlatib kuldir.
Alpomish sovuti – g‘aroyib osmon,
Barchinning qoshlari – tortilgan kamon,
Qoshini yoy qilib tortdi qay tomon,
Ayt, senga tegdimi do‘mbira-do‘mbir,
Torlaring tortilsin, zorlatib kuldir.
Shodiberdi baxshiga baxishlangan ushbu “O‘tinch” sarlavhasi ostida
yaratilgan she’r baxshiyona ohang bilan kayfiyatni ham bera olgan misralar
asosida tuzilgan. O‘n birlik turkumi asosida yaratilgan mazkur she’r sodda barmoq
vaznida bo‘lib, u ohang jihatidan xalq og‘azaki ijodidagi dostonlarni yodga soladi.
Biroq shoir yaratgan misralarda Boychibor, Alpomish, Barchin kabi
metonimiklikka asoslangan obrazlarni kiritish barobarida poetik ko‘chimlardan biri
bo‘lgan sarkazmdan mohirona foydalanadiki, natijada tanbur torlari jo‘rligidagi
kayfiyat ham psixologik ko‘rinishni hosil qiladi. “Zorlatib kuldir” tushunchasiga
xuddi zarb retmi kelib tushayotgandek taassurotni uyg‘otadi. Misralarni o‘qir
19

ekanmiz, shoirning lirik qahramoni o‘sha xalq og‘zaki ijodi dostonchiligini,
qolaversa, do‘mbira va tor jo‘rligida ijro etiluvchi ohanglarni qo‘msaydi. Shoir
qadriyatlarni mana shu ko‘rinishda ya’ni zamonaviy talqinlarga asoslangan holda
berishni burchi deb biladi.
“Badiiy tafakkurda ro‘y bergan o‘zgarishlar adabiyotda darhol namoyon
bo‘ladi” 22
.
Umuman, “adabiyot, inson tuyg‘ulariga, dardiga, hayot yo‘liga kirib borishi kerak.
Odam nima uchun shunday turmush kechiryapti. Inson hayotining mazmuni nima,
u inson sifatida qanday xususiyatlarga ega, uning o‘ziga xos tomonlari qanday –
asarda shular to‘liqligicha aks ettirilishi shart” 23
. Adabiyotshunos O.Sharafiddinov
to‘g‘ri ta’kidlaganidek, adabiyot hayotning in’ikosi sanaladi. Undagi bo‘layotgan
voqelik barcha hayotdan olinadi, undan xulosa chiqariladi. Bu jarayonlarning tub
zamirida inson hayoti turganligi ham haqiqatdir. Biroq bu hayot tarzidagi xalqona
qadriyatlar mavjudki, bu bir inson bilan belgilanmaydi. Yoki uning yashash tarzi
bilan ham belgilanmaydi. Balki xalq hayoti va ularning e’tiqodi qadriyatlari bilan
belgilanadi
Shunday tushunchalar borki, u o‘zidan muqaddaslikni kasb etadi. Natijada
qadriyat shaklida namoyon bo‘la boshlaydi. Abduvali Qutbiddin esa mana shunday
qadriyatlarni o‘ziga esh bilib, faqat ularni tarannum etadi. Shu bois biz shoirni
bemalol istaklar, orzular, umidlar kuychisi deya atashimiz mumkin. Fikrimizga
misol:
Istardim,
Falakning qabog‘i bo‘lsa,
Va qaboq ichida bo‘lsa chimildiq,
22
Rasulov A. Struktura va strukturalizm.// Mustaqillik davri adabiyoti.-Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi
nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2006,146-b.
23
Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. –Toshkent: Sharq, 2004, 247-b.
20

Atrofim sabuhiy mushklarga to‘lsa,
Ham sen kutsang meni
Dilintiq.
Istardim
Yulduzlar chirog‘im bo‘lsa,
Zulmat kechalarin kechsam adog‘in.
Bir ajib, sehrli chorbog‘im bo‘lsa,
Va sen yolg‘iz bo‘l
Azobim.
Bu kabi potik detallar (chimildiq), albatta qadriyatlar bilan bog‘lanadi. Bu
kayfiyat she’rga yangicha joziba bag‘ishlaydi. Shoir dil lavhalarini umid,istak,
orzu orqali berar ekan, avvalo o‘ziga murojaat etadi. Uning “Dilintiq” so‘zini
qo‘shib yozib yuborishi hamda “Azobim” tushunchalarini tadqim etishi esa, bizga
she’rdan shunday xulosa chiqarishga undaydi. Aslida dil intiq shaklida berilishi
lozim bo‘lgan tushuncha birlashishi natijasida shoir yangi bir tushunchani taqdim
etadi. Bularning barchasi shirin ozor ya’ni ijod va ilhom tushunchalari bilan
bog‘lanadi. Shoir mana shunday jarayonni “chimildiq” detali orqali berishga
muvaffaq bo‘ladi. Chunki chimildiq yangi oilaga devor vazifasini o‘tasa, ijodiy
jarayonga ham hech kimning aralashuviga haqqi yo‘qligi va ijodkor yolg‘iz qolishi
bilan uning ilhom torlari chalinishi mumkinligini beozor tushunchalar orqali beradi
va biz ushbu she’rni o‘qiganda shunday beozor kashfiyotga duch kelamiz.
Xullas, Abduvali Qutbiddin she’riyatida milliy qadriyatlar zamonaviy
ko‘rinishda tasvir etilgan. U ijodiy jarayonni goh chimildiq detali orqali inkishof
etib, beozor hislarni taqdim etsa, gohida esa xalq og‘zaki ijodidagi baxshiyona
hamda mumtoz adabiyotimizdagi darveshona ohanglarni yangi kayfiyat orqali
o‘quvchisiga taqdim etadi. Buning natijasida ham baxshiyona ohang, ham
darveshona qalbining torlaridan sezilib chiqadi.
1.Abduvali Qutbiddin an’anaviy va noan’anaviy talqinlarni she’riyatiga singdira
21

olgan ijodkordir. Uning ijodida baxshiyona, daveshona ohanglar an’anaviylikdan
darak bersa, she’riyatidagi mazmun-mundarija, poetik g‘oya, tasvirdagi uslub
noan’anaviylikni keltirib chiqargan. Shoir ijodida misralarda kichik harflar bilan
yozish, g‘oyani bir qancha bangda bo‘lib tashlash, kayfiyatga katta e’tibor berish
hamda punktiatsion belgilarga to‘liq rioya etmaslik holatlari kuzatiladi. Bu esa
Abduvali Qutbiddinni modernistik ijodkor ekanligidan dalolat beradi. Shoir
she’riyatida juda ko‘p bora milliy qadriyatlarga murojaat etadi. Biroq bu
murojaatlarda zamonaviy talqinlar ustuvorlik kasb etadi. Natijada shoir xoh arxaik
so‘zlarga murojaat etsa-da, biroq metaforik talqinlar she’r g‘oyasini to‘liq qamrab
oladi. Shu bois ham mazkur yo‘l faqat Abduvali Qutbiddinga tegishlidir. Abduvali
Qutbiddin she’riyatida zamonaviy talqinlar milliy qadriyatlarga omuxtalashtirilgan
holda beriladi. Shu bois uning misralarini o‘qigan o‘quvchi barcha tasvirlarni ko‘z
ko‘zi bilan ko‘ra boshlaydi. Tasvirlarni berishda esa shoirga detallar qo‘l keladi.
Badiiy asarlarning kompozitsiyasida detallarning o‘rni beqiyos. Badiiy detallar
nafaqat kompozitsion element sanaladi, balki mazmunni ochishga hamda g‘oayani
yoritishga xizmat ham qiladi. E.Xudoyberdiyevning yozishicha: “yozuvchi ba’zan
asarni bir kichik detal asosiga quradi. O‘sha detal asardagi barcha voqealarni
boshlab turuvchi, muallif maqsadini ta’kidlovchi vosita vazifasini bajaradi” 24
Milliy qadriyatlar har bir ijodkorning asosiy to‘xtamlaridandir. Biroq har bir
shoir she’riyatida bu o‘zgacha zuhur topadi. Ya’ni ular xalq qadriyatlari, urf-
odatlar, marosimlarni kiritishsa-da, ularga yondashish o‘zgacha. Abduvali
Qutbiddin ham milliy qadriyatlarni berishda o‘z yo‘lidan bora olgan shoir. Shu
sabab u ko‘proq urf-odatlarni. Qadriyatlarni ifoda etuvchi detallarga murojaat
etadi. Bu borada tadqiqotchi D.Xursanov tahlilllari fikrimizni isbotlaydi.
Tadqiqotchi “Hozirgi o‘zbek she’riyatida xronotop poetikasi” nomli tadqiqotida
zamon va makon tushunchalari o‘rganar ekan, badiiy detallarga ham urg‘u berib
o‘tadi. Unda yozilishicha A.Qutbiddin ijodida badiiy vaqt masalasi lirik qahramon
24
Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. –Toshkent: sharq, 2008, 102-b.
22

kechinmalari orqali namoyon bo‘ladi. Natijada shoir ijodidagi tun, tong
tushunchalari badiiy zamonning muhim xususiyati sifatida tahlil etiladi. Poetik
g‘oyani ifoda etib kelgan bu tushunchalarni asoslash maqsadida ijodkorning bir
qancha she’rlariga, “Bir qozon atala ag‘dardi kecha”, “Hijron qish tuniday
cho‘zilganida”, “Yulduz gijinglatgan oqshom bir dona”, “qorong‘u yerda yonib,
kul bo‘lib titrasaydim”, “Tonggacha chidayman u yog‘i hayot” kabi murojaat etadi.
Shu asosda tun syujet vaqtini ko‘rsatish asnosida lirik kechinma tabiatini,
tuyg‘ularini, ruhiy holatini, kayfiyatini, qolaversa, tunning suratlantirilgan tasvirini
ifodalab kelishini isbotlab beradi. “Shoir ijodida badiiy zamon masalasining
muhim bir jihati hozirgi zamon ko‘rinishidagi vaqt konsepsiyasdir. Muallif hozirgi
zamon orqali xotira vaqtini gorizontal emas, balki, vertikal planga chiqaradi.
Buning o‘ziga xos mohiyati bor. Sababi, ong osti xotirasi har qanday shoir
ijodining muhim qirrasi hisoblanadi. Unda hozirda kechayotgan kechinma o‘tmish
bilan bog‘langan lirik zamon tushunchasini bildiradi. Shoirning “Borokko” turkum
she’rlarida muallif zamonning bir qismi va ayni zamon ko‘rinishlarini kuzatamiz.
“Safardan qaytayotib”, “Uyda uyqu kelmaganda”, “Ishxonada tush mahali”, “Soat
21”, “Uyga qaytayotib”, “Farg‘onaga borishdan bir kun oldin” …she’rlarida
hozirgi vaqt sezmlarida xotira vaqtini his qilishimiz mumkin bo‘ladi. Shu sababdan
obrazlar orqali ifodalangan vaqtda ichki kechinmaning sub’yektiv va ob’yektiv
ko‘rinishlari kuzatiladi.
Munkib hayotimni kuzataverdim,
Jur’at etolmadim, qariyapmanmi,
Jabr shimaverib chiriyapmanmi,
Xunuk…
Charxpalak vujudda jahon qoldimi,
Son qoldimikin seni sevmakka .
Badiiy adabiyotda “charxpalak” obrazli detal zamon, vaqt, umr falsafasini
ifodalab keladi. Shoir Abduvali Qutbiddin ham xuddi shu jarayonga urg‘u berib,
23

bugun va kelajak tushunchalariga munosabat bildiradi. Uning falsafiy
mushohadasida “charxpalak” detal vazifasini o‘tab, o‘tib borayotgan umr sifatida
talqin etiladi. Uning nigohi orqali ruhoniy tushunchalar quvvatlantiriladi. Natijada,
muhabbat atalmish asl mohiyat bugungi kechirilayotgan umrdan ustun qo‘yiladi.
Shoirning “vujudda jahon qoldimi” misrasi insonni sergaklikka tortib, hayot
mantig‘ini ilg‘ashga yordam beradi. Vujud bo‘shliq sari yuz tutgan, u faqat endi
o‘zining “qalbi” bilan yolg‘izlanib qolgandek sezimlarimizda ayonlashadi” 25
.
Abduvali Qutbiddin o‘z she’riyatida milliy qadriyatlarni ifoda etuvchi
detallardan unimli foydalanadi. Fikrimizga shoirning “Visol” she’ridagi detal
misol bo‘la oladi:
Yig‘ladim. Hovuchim to‘la suv bo‘ldi,
Tishimdan qon sizar, yurak – chanqovuz.
Boshingni eg jonim, majnuntol kabi,
Bu hovuz.
Pichirlab ovozing suzmakdadirmi,
Ushatib tashlangan o‘zimmi butkul.
O, nechun izillab tinmaysan sira,
Bul-bul.
Shoir mazkur she’rga “chanqovuz” detali olib kiradi. Bu detal oddiy detal
emas. U metaforaga asoslangan yurak – chanqovuzidir. “Chanqovuz” detali
cholg‘‘u asbobi bo‘lib, ko‘proq ayollarga moslangan holda tasavvur etiladi. Bu
cholg‘u asbobi ko‘proq xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘langanligi bois ham bugungi
kunda go‘yo o‘z o‘rnini yo‘qatgandek. Ushbu cholg‘u asbobini ijodkor oddiy detal
tarzida she’rga joylamaydi. Yurakni hasratli nolalar bilan to‘la kayfiyatini berish
uchun ijodkorga bu obraz qo‘l keladi. Chanqovuz detali yurak to‘g‘yonlarini ifoda
etuvchi bir vositaga aylanadi. O‘zbek she’riyatiga e’tibor qaratilsa, shu davrgacha
birorta ijodkor yurakni chanqovuzga qiyos etganligini kuzatmaymiz. Aynan
25
Xursanov D. Hozirgi o’zbek she’riyatida xronotop poetikasi. Filol.fan.bo’yicha fals.doktori (PhD) dis.avtoref.-
Samarqand, 2020, 14-b.
24

Abduvali Qutbiddin xalqona qadriyatga aylangan bu detalni kiritish orqali
o‘zligimizdan dars bera boshlaydi. Unitilayotgan qadriyatlarni qayta taqdim etishi
esa, kishini ajablantiradi. Bu qayta taqdim etishda shoirning badiiy mahorati
naqadar yuksak cho‘qqilarda ekanligi ayonlashadi.
Abduvali Qutbiddin “Afrosiyob” she’rida “tilla supurgi”, “charx”,
“kulloh”, “yelpig‘ich”, “surmadon”, “chiroq” kabi badiiy detallarga murojaat etadi,
bu badiiy detallar xalqona ruhni beribgina qolmay, she’rni arxaik so‘zlar bilan
boyitishda shoirqa qo‘l keladi. Shoir aynan arxaik so‘zlarga murojaat etadi.
Natijada, xalqni boshidan o‘tgan har bir kunini mana shu arxaik so‘zlar orqali
yodga soldiradi. Har bir band so‘ngida keltirilgan refren “Barisi bir-bir o‘tar”
fikrimizni isbotlaydi.
Shoir detallarni qo‘llashda mahorat ko‘rsata olgan ijodkor sanaladi. Uning
“Hech kim so‘ygan emas meni senchalik” misrasi bilan boshlanuvchi she’rga razm
solinsa, yorning oshiqqa aylanishiyu, uning qalb iztiroblari, sevgisining cheksiz-
chegarasiz tug‘yonlari milliy tushunchalarimizning bir ko‘rinishi bo‘lgan “elak”
detali orqali tasvirlanadi:
Hech kim so‘ygan emas meni senchalik,
Hech kim so‘ygan emas meni yurakdan.
Hech kim to‘kilmagan sendek elanib,
Hech kim to‘kilmagan sendek elakdan.
Na taqdir bituvchi,
Na qattol raqib,
Bermagan saodat olmoqqa tanga,
Hech kim yondirmagan meni senchalik,
Qaqnus tumshug‘ida yongan alanga.
Bag‘ishlov janrida yaratilgan ushbu she’rda his tuyg‘ular dinamikasi
yigitning nutqi (lirik qahramon nutqi) orqali baland va ajv pardalarga ko‘tariladi.
Shoir “Elak” detalini kiritar ekan, ushbu detalni ham yorning (oshiqning) ruhiyati
25

bilan omuxtalashtiradi. Uning qalb sezimlaridagi jarohatlaru, qalbidagi iztiroblarni
lirik qahramon aniq his etib turadi. Shu bois ham bu ruhiy holat, bu kayfiyat
birgina yorniki emas, balki lirik qahramonning ham dardli, hasratli iztiroblaridir.
Go‘yoki shoir yorning qalbidagi muammolarini ko‘rib, his etib, o‘qib turgandek.
Shu bois ham uning qalbidagi muammoni poetik tadqiq etayotgandek. Abduvali
Qutbiddin mana shunday yangicha bir qarashlar orqali dardli va hasratli
iztiroblarni o‘z o‘quvchisiga baxshida etadi.
Adabiyotda badiiy detallar nafaqat interyer vositasi orqali beriladi.
Balki tabiatning bir bo‘lagidan ham olish tamoyillari kuchayib bormoqda. “…
bugungi lirikamizda … tabiat detallarini, hodisalarini badiiy o‘rganishda keskin
sifat o‘zgarishlari yuz berdi” 26
. Adabiyotshunos N.Rahimjonov to‘g‘ri
ta’kidlaganidek, tabiat detallariga bo‘lgan munosabat bugungi she’riyatda oshib
bormoqda.
Namchil kunlar cho‘ziq,
Tarnovlar toliqqan vaysoqilikdan.
Hilviragan tuproq
Hapriqqan.
Hatto oy – dumaloq qurutday,
Og‘zingga solsang ham erimas.
Hatto quyosh
Ship-shilta,
Ko‘ksingga bossang, ham qurimas.
Namchil kunlar cho‘ziq.
Shoirning mazkur she’ri peyzajning bir ko‘rinishi bo‘libgina qolmay quyuq
metaforalarga asoslangan she’rdir. Shoir hatto oddiy tabiat tasvirini ham
noan’anaviy shaklda beradi. Shu bois ham misralarni o‘qigan o‘quvchi gap nima
26
Rahimjonov N. Mustaqillik davri she’riyati. – Toshkent: Fan. 2207, 227-b.
26

haqda ekanligini to‘liq anglamaydi. Psixologik kayfiyatga burkangan mazkur she’r
tabiatning jonli bo‘lagi. She’rda kuz fasli harorati aniq sezilib turadi. Shu bois ham
kunlar namchil qiyofaga kiradi, tarnovlardan oqayotgan yomg‘irlar esa, tinim
bilmaganligi bois vaysoqilik bilan shoir tomonidan siylanadi, tuproqni esa yomg‘ir
savalayverganligi bois hapqirish darajasiga ko‘tarilgan. Bu manzaralardan tashqari
shoir mazkur she’rda milliy qadriyarni o‘zida ifoda etuvchi detal – qurutni ham
kiritgan. Bizga ma’lumki, qurut faqat turk xalqiga xos bo‘lgan taomlardan biri. U
qatiqdan qilinganligi bois ham oq tusda va dumaloq shaklda. Shoir mana shu
o‘xshatishga ishora qilib, oyni qurutga mengzaydi. Hatto quyoshni ship-shitta
qiyofada jonlantirar ekan, faslning juda ham yomg‘irligi kelganligidan
yozg‘irinadi. Demak, mazkur she’rdan ham ayonlashadiki, shoir tabiat tasvirini
bersa-da, biroq bu tasvirni milliy qadriyatlarimizning bir bo‘lagi bo‘lgan detallar
bilan boyitadi. Shoir berayotgan portret peyzaj ruhiy holatlar bilan omuxtalashadi.
Abduvalu Qutbiddin eng nozik belgilarni, tashqi muhitni xarakterlovchi,
xalqimizning milliy qadriyatiga aylangan birorta predmetni mayda-chuyda detallar
bilan bezab, konkretlashtiradi. Shu bois mazkur shoir uslubida detal asosiy
vositaga aylanadi. Umuan, “g‘oya va mazmun aniqligining yolg‘iz o‘zi she’r
bo‘lolmaydi. Hayotiy g‘oya va mazmunni she’rning tamaltoshi, qurilish materiali
deyish mumkin. Endigi navbatda yuksak badiiy did va yetuk kompozitsion
tuyg‘uga ega bo‘lgan shoirning “binokorlik” faoliyati talab etiladi” 27
. Demak,
ushbu fikrlardan xulosa chiqarish mumkinki, ijodkor asar yaratayotganda
kompozitsion vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Xuddi mana shu
kompozitsion vosita sifatida detalni ham keltirib o‘tishimiz mumkin bo‘ladi.
Abduvali Qutbiddin butun kompozitsiyani detal asosiga quradi. Fikrimizga
“Taajjub” she’ri misol bo‘la oladi:
Kubida nima bor – Abrsuv,
Xaltada nima bor – Kunchakka.
Tovoqda nima bor – Tunmayiz,
27
Jamol Kamol. Lirik she’riyat. – Toshkent: Fan, 1988, 115-b.
27

Olaqol
Yemakka.
- Xo‘p mayli.
Qozonda nima bor – Oysho‘rva,
Kosad nima bor – Yuldizqoq,
Shishada nima bor – Ufqyog‘,
Kerakmi?
Olaqol.
- Xo‘p mayli…
Aslida ne tusab qolding sen,
Artib ol, labingni so‘laging.
- Dadajon qornim to‘q, ayting, men
Ne bilan ovutay yuragim?
- Yo tavba…
Shoirning mazkur she’rni sehmahsul detallar bilan bezaydi. Aslida dialog
asosiga qurilgan she’rda ruhiy manzaralar ota va farzand o‘rtasida tajalli topadi.
Biroq har bir ruhiy kayfiyatda ma’lum bir detal. Ma’lum bir manzaraga bog‘lanadi.
Masalan, kubi, xalta, tovoq singari detallar abrsuv, kun, tun kabi tushunchlar bilan
bog‘lanadi. Shoir yangi ya’ni o‘z xayoloti mahsuli bo‘lgan so‘zlarni o‘z
o‘quvchisiga taqdim etadi. She’rda keltirilga kun – kunchakka tasvirida yoki tun
tunmayizga aylanishida ham milliy xususiyat barq urgan. Xalqimizga xos bo‘lgan
mayiz tushunchasi qora rangga ega bo‘lganligi bois tun bilan sentritik holatda
beriladi va u yuqorida ta’kid etilganidek ma’lum bir detalga aylanadi. Zero “…
ketma-ketlik bilan birinchi planga muallifning tasvirlash predmeti(manba)ga
nisbatan nuqtai nazari yoki munosabati, so‘ngra janrga oid xususiyatlarini belgilab
beruvchi badiiy-estetik qarashlari (kompozitsiya), va nihoyat, janr an’analariga
mos keluvchi voqealar rivoji (ijodiy fantazaiya) yuzaga chiqadi”.
Xullas, Abduvali Qutbiddin she’riyatida badiiy detallar muhim
28

ahamiyatga ega. Shoir badiiy detallarni mazmun va g‘oyani berishda tasvir
obyektiga olib kiradi. Detallarni oddiy kompozitsion vosita emas, balki
xalqonalikning bir ko‘rinishi sifatida ifoda etadi. Natijada, “qurut”, “elak”, “qoqi”,
“mayiz” singari detallar she’rda milliylikka xos bo‘lgan qarashlarni yoritishda
yordam beradi. Shu bilan bir qatorda ijodkorning fantaziyasini ifodalashda ham
qo‘l keladi.
II BOB.ABDUVALI QUTB IDDI N HOZIRG I O’ZBE K SHE’RIYATINING
ZA BARDAS T VAKILI.
2.1. Abduvali Qutbiddinning “Nayson” she’riy to’plamida tasviriy
vositalarning o’rni.
Istiqlol davri badiiy adabiyotidagi o‘ziga xos o‘zgarishlar bugungi adabiy
jarayonda tahlil etilmoqda. Istiqlol adabiyoti inson hayotidagi turfa xil iztiroblarni,
ziddiyatlarni, inson tafakkuridagi o‘zgarishlarni haqli ravishda tasvirlash
an’anasini yuzaga chiqardi. Fikr va ruhning yangilanishi estetik qarashlarning ham
bugungi kun nuqtayi nazaridan o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda.
Bugungi o‘zbek she’riyatining an’anaviy tasvir uslubidan farq qiluvchi
yangicha obrazlar, kutilmagan ramziy ifodalar, qochirimlar tazod va parodokslar,
eng muhimi, betakror serohang, serma’no ifodalar bilan kitobxonni o‘ylantiradi.
Fikrning ixcham, lo‘nda shaklda ifodalanishi, zamonamiz va zamondoshimiz ruhiy
olamini yangi jihatlardan poetik tadqiq etish – insonning bezovta ruhini, dardlarini
tasvirlash borasida erishgan yutuqlari o‘zbek she’riyati yangi poetik sarhadlarni
kashf etayotganligidan dalolatdir. Badiiy tilning eng muhim spetsifik xususiyatlari
sifatida obrazlilik va emotsionallikni ko’rsatdik.Badiiy asarda tasvirlanayotgan
narsani jonli tasvirlash,his-tuyg’u va kechinmalarni yorqin ifodalashga xizmat
qiluvchi vositalarni umumlashtirib “badiiy tasvir va ifoda vositalari” deb
ataladi.Badiiy tasvir va ifoda vositalari badiiy tilning belgilovchi xususiyati
emas,balki belgilovchi xususiyat bo’lmish obrazlilik(tasviriylik)va emotsionallikni
kuchaytiruvchi unsurlardir.
A.Qutbiddin ijodga bevosita nazar tashlaydigan bo‘lsak, shoir o‘ziga tegishli
barcha narsada yangilikka intiladi. U, avvalo, atrofni o‘zgartiradi,ijodiga yangi-
29

yangi topilmalarni kiritadi,shu o‘zgarishlarni taqozo etgan yoki ular tufayli paydo
bo‘lgan tuyg‘ular ifodasi orqali modernizmni yaratadi. Va shu modernizm
adabiyotni uning atrofini yana yangilaydi. O‘zbek adabiyoti XX asrning so‘ngi o‘n
yilligida shunday o‘zgarishlar, inson turmushini yengillatishga xizmat qiluvchi
texnologiyalar rivoji va keskin ijtimoiy to‘ntarishlar bois o‘zaro qarama-qarshi
tuyg‘ular, orasida qoldi. Millat tarixi va adabiyotida muhim ahamiyat kasb etgan
ijtimoiy-badiiy yo‘nalish modern she’riyati shu tarzda paydo bo‘ldi.
A.Qutbiddin she’riyatimizga o‘tgan asrning 80 yillarida kirib keldi. Ilk
to‘plami “Nayson” bilan kitobxonlar nazariga tushdi. Majmuaga iste’dodli shoir
Rauf Parfi so‘zboshi yozgan. Shoirning e’tiroficha: “Abduvali she’riyati dunyoni
obrazli idrok etishning ajoyib namunasidir. U borliqni yalang‘och tasavvur qila
olmaydi. Qalbiga har bir lahzani , voqea va hodisani his qilib, kamalakdek jilo
beradi.Ma’lumki nutq jarayonida biz so’zlarni o’z ma’nosida yoki ko’chma
ma’noda qo’llashimiz mumkin,ko’chma ma’noda qo’llangan so’zlarning umumiy
nomi trop(ko’chim)deb yuritiladi.So’z ma’no ko’chishining:
metafora,metonimiya,sinekdoxa,kinoya kabi bir qator ko’rinishlari mavjud.Shu
ma’noda shoir har bir she’rida, yangi ranglar, ohanglar izlab topishga intiladi.
Favqulodda o‘xshatishlar, kinoyalar, istioralar... o‘qib ajablanasiz, bu she’rlar
boshqalarning she’rlariga sira o‘xshamaydi. Hatto bir qaraganda
“qovushmagandek”. Ammo hukm etishga shoshmang! Yana bir bor sinchkov
o‘qing, shunda bu notanish satrlar bir-biri bilan pinhona bog‘lanib, o‘ziga xos
ruhiy iqlimni yaratayotganiga ishonch hosil qilasiz. Bu iqlimda siz tiriklikning
teran qa’rlariga ildiz otgan xotirotning kuyunchak sadolarini tinglaysiz”.
“Nayson”to‘plamidagi quyidagi she’rni ko‘raylik:
Ayol ehtiyotkor aqilli edi,
Har kecha shamolga tutadi ko‘krak.
Uyg‘otar edilar so‘qir xo‘jani
Kuchuklar zanjirlar ila irillab.
Ayol ehtiyotkor, aqilli edi,
30

Har oqshom shamolga ochardi eshik.
Uyg‘otar edilar soqov xo‘jani,
Kuchuklar zanjirlar ila g‘ingshinib.
Ayol ehtiyotkor,aqilli edi,
Sevishin shamol aytardi asta.
So‘kib qulog‘i og‘ir xo‘jani,
Zanjirlar bo‘shashib,
Kuchuklar esnar… 28
Ayolning ehtiyotkor aqliga tahsin o‘qib,uni yuksaklarga ko‘taradi.So‘qir
xo‘jani esa kinoyalar bilan tariflaydi. “Sevishini shamolga aytardi asta” deya
ayolning yashirin sevgisiga urg‘u beradi.
A.Qutbiddin siyqa qofiyabozlik, quruq va’z, soxta
balandparvozliklardan qochadi. U o‘y kechinmalarini oshkora bayon etmaydi,
she’rlarida g‘oya va ma’no “manamen” deb bo‘y ko‘rsatmaydi. Balki bu asarlar
kitobxonni o‘ylashga, mushohada yuritishga majbur qiladi. O‘zining rangin
olamiga oshno etadi.
She’riyat - ko‘ngil mulki, yurak, sog‘inch farzandi. U sog‘inchdan yaraladi.
Ko‘ngil esa hamisha mehrga, sevgiga tashna bo‘ladi. Ko‘ksiga sig‘magan
sog‘inchini aytadi.
Qiynalib ketasiz, ko‘ngil ochqolar
Sevgiga, mehrga.
Yolg‘izlik – toshbaqa sudraladi ,
Yetolmaydi eshikka, deraza, shiftga
Ko‘ksingizda piq-piq yig‘laydi yurak,
Rahmingiz keladi.
Siz ham bo‘zlaysiz:
“Men seni sotaman sevgiga,
28
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.35
31

Mendan qutilasan” 29
.
Shoir sevgi va mehrga och qolishini, yolg‘izlikni sudraladigan toshbaqaga
qiyoslaydi.Ko‘ksidagi yurakning yig‘lashiga rahmingiz kelsin deb nola
qiladi.Birgina metaforik o’xshatish orqali shoir butun bir yolg’izlikni tasvirlab
o’tadi.
Lirik qahramon yuragi sevgiga tashna. U qalbini o‘zgalarga, uni yaxshi
ko‘rgan odamga hadya qiladi, “dilini sevgiga sotadi”. She’rning so‘ngida shoir:
“Bir qiz olib ketdi uni uzoqqa
U qizning qalbida kunday oqadi,
U baxtdan ketadi endi semirib ,
Qiz uni muhabbat bilan boqadi” 30
.
Sevgisini uzoqlarga olib ketgan qizni, baxtdan semirib ketadi deya
yakunlaydi. Bu bilan lirik qahramon sevgisini olib ketganni, baxtdan semiradi
demoqchi.
Abduvali Qutbiddin “Ko‘hna” she’rida 80-yillar muhitini aks ettiradi.
She’rdagi ohang va joziba ham o‘zgacha.
O‘ram-o‘ram soch yotadi,
Soch yotadu,
Haram-haram tosh yonadi,
Dosh yotadu.
Ko‘r, ko‘r, milmilak.
Chuqur-chuqur ko‘l bo‘ladi,
Ko‘l bo‘ladu.
Baland-baland yo‘l bo‘ladi
Yo‘l bo‘ladu.
29
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.16
30
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.17
32

Yo‘g‘on yo‘g‘on g‘am bo‘ladi,
Mo‘l bo‘ladu.
Ko‘r, ko‘r milmilak 31
.
She’rda o‘xshatish va kinoyalar ko‘p, shoir “milmilak” - deb moychiroqni
aytadi.
A. Qutbiddin she’riyatida inson va tabiat, makon va zamon, hayot va o‘lim,
visol va hijron tushunchalari bir-biri bilan qo‘shilib, yo‘g‘rilib ketgan. Uning
“Hajr” nomli she’rida visolni sog‘inadi. Hijron qancha uzoq bo‘lsa visol shuncha
go‘zal bo‘ladi.
Hijron qish tuniday cho‘zilganida,
Kunlar ko‘k bag‘ridan uzilganida,
Yoshim piyolada suzilganida ,
Sog‘inchdan dil to‘lib buzilganida-
Kapalak qonini topinglar menga 32
.
Lirik qahramon nazarida hijronning cheki yo‘q, yo‘llari uzun, shuning uchun
u “kapalak qonini so‘raydi”. Kapalakning esa qoni yo‘q. Bu – ramziy, majoziy
obraz. Hijron qish kuniday cho‘zilib qahramonni qiynamoqda.Sog‘inchdan dil
to‘lib,yoshining ham o‘tib borayotganini aytadi.
Yellar sudrab kirsa meni bog‘larga,
Sarg‘ayib to‘kilgan tillar qarg‘asa.
Meni ostonada changlar tupirib,
Visol keltirmagan yo‘llar qarg‘asa,
Kapalak qonini keltiring menga.
Lirik “men” hayotdan o‘ziga hamdard odam izlaydi. Lekin hijron dardida
iztirob chekayotgan lirik qahramonning orzusi o‘zgarmas armon bo‘lib qolaveradi.
She’rning so‘ngi baytida:
Tog‘larning dahani agar bo‘lsa g‘or,
31
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.23
32
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.25
33

Falaklar chirmashib o‘rlasa bug‘i,
Bu qadar armonga chiday olmasam,
Ko‘zimga muz kabi erisa yig‘i,
Kapalak qonini ichiring menga...
Armonga chiday olmasam, “Kapalak qonini ichiring menga” - deb nola
qiladi.
A.Qutbiddin she’riyati ramziy ifodalarga, kutilmagan holatlarga , tasavvur
lahzalariga boyligi bilan milliy she’riyatimizda o‘ziga xos o‘rin egallaydi.
Shoir mantiq izidan ergashmaydi,u oqil va dono fikrlarni, biror xabar yoki
ma lumotni she rga solmaydi. Bunga xohishi ham yo q. Abduvali Qutbiddinʼ ʼ ʻ
yurak urishining ritmidan, tuyg ular taloshidan she r tuzadi.
ʻ ʼ
Abduvali Qutbiddin she’rlarida devonavashlik, telbalik, so fiyona oshiqlik
ʻ
bor. She r o qishidagi jazava uning aynan Abduvali Qutbiddin degan shoir
ʼ ʻ
ekanidan, ikkinchi bir shoir bunday jo shib, shiddat va zavq bilan raqslar
ʻ
og ushidan she r o qimasligi, o qiy olmasligidan darak beradi. Lirik qahramon o zi
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
go yo she ri bilan barobar ko kka uchadi. Deylik, “Qo shiq” she rini boshdan
ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ
oxirigacha:
Yer osmonga barobar, osmon yerga barobar,
Yeru Quyosh kokilin tortib-tortib o yin tush.
ʻ
Vujudimdan dud chiqar, dilim aro o t chiqar,
ʻ
Devonaman-devona, ey olovim, o yin tush,
ʻ ‒
She’rdagi joziba va ohang ham boshqacha.Bu misralarni boshqa bir shoir
ijodida uchratmaysiz.O‘qilishining o‘zi qo‘shiqday quyilib keladi.Abduvali
Qutbiddinga jununlik, tozalik, jo shqinlik xos. Uning she rlarida musiqiylik,
ʻ ‒ ʼ
ko ngildagi toshqinlik yetakchi. Shuning uchun uning she rlarini o qigan o quvchi
ʻ ‒ ʼ ʻ ʻ
beixtiyor:
Talmir-tilmir ko zlarim
ʻ
Daryo bo lolmay o tdi.
ʻ ʻ
34

Sadaqani ishq, qo limʻ
Aslo so rolmay o tdi
ʻ ʻ
yoki:
Sohibdilim – diloro,
Ayyit, to xtasin karvon.
ʻ
Nay puflagan quyunning
Enasimi biyobon,
‒ 33
kabi misralari ohangiga mahliyo bo ladi. Butun vujudini to ldirib olgan nafasiga
ʻ ʻ
bor ovozini ulaydi.
Abduvali Qutbiddin “Avtoportiret” she’rini 1987-yil yozgan, o‘sha vaqtda
shoir 27-28 yoshlarda bo‘lgan. U bolalikdanoq shariat, tariqat masalalaridan
xabardor bo‘lib o‘sganligini va shu ruhdagi adabiyotlar tasirida shakillanib
borganini hisobga olsak,bu she’r lirik qahramonning o‘z-o‘ziga isyonidan darak
beradi. Behuda kechayotgan umrdan norozilik ifodasi tuyuladi.
Men juda yolg‘izman,
Go‘yo quduqda
Qovurg‘amgacha suv,badanim og‘u,
Bilagim uvishib tipirchilaydi-
Misli so‘nggi nola, oxirgi yohu.
Men juda yolg‘izman-
Quduqdir joyim,
Bezillar,yashirinar mendan chuvalchang,
Qurbaqa sen balki malaksan asli,
Ne bo‘lar aslingga qayta olsang…
She’r so‘ngida lirik qahramonning ruhiy kechinmalari so‘fiylikning tavba
maqomidagi xususiyatlarni esga soladi:
Men juda yolg‘izman,
33
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.40
35

Tepadagilar
Kenglikda ot surib ovlashar gunoh.
Meni tushunmaslar (fahm shart emas),
Ajdarman
Va ismim “Oh” dir mening
“Oh”.
Tavba tasavvufda ruhning bedorligini, qalban poklanishga ehtiyoj sezgan
insonning ruhiy istiroblarini anglatadi.
Shoirning “Sohibdilim” she’rini kuzatar ekanmiz, undagi ohangning o‘zi
kishini maftun etadi.
Sohibdilim- diloro,
Ayyit,to‘xtasin karvon,
Nay puflagan quyinning
Enasimi biyobon.
Sohibdilim-diloro,
Qayda u chashma giryon.
Jilg‘a bo‘lgan ko‘nglimni
Quritib bo‘ldi mijgon. 34
“Sohibdil”-o‘z qalbining egasi demak, ko‘ngil amri bilan ish qiladigan,olam
va odam sir-asroridan ogoh kishi. She’rda lirik qahramon bu dunyoga o‘zining
hayoliy olamini taqdim etadi. She’r so‘ngini shoir kamtarlik bilan yakunlaydi.
Sohibdilim-diloro,
Vasling sarobmi-ro‘yo.
Hofiz emasman ishqda,
Abduvaliman go‘yo
A.Qutbiddin ijodida she’riyatimizda birinchilardan bo‘lib modernistik tasvir
to‘laqonli namoyon bo‘ldi. Undan oldingi shoirlarning she’rlarida muayyan
34
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.41
36

modernistik vizual obrazlar yaratilgan bo‘lsa, A.Qutbiddin butun tasvirni, butun
manzarani modernistik uslubda “chizadi”:
Qor gulxani…
Big‘illab qaynayotgan chovgun…
Bo‘g‘otlarda hakalab yurgan qish…
Qor chaqmog‘i…
Etagi kuygan izg‘irin…
Qor bo‘roni…
O‘yin tushayotgan ayol…
Charx urib… Charx urib…
Charx urib…
Ushbu parchada shoir qish manzaralarini bu faslga xos bo‘lmagan
ko‘rinishlar bilan (“Qor gulxani…”, “Qor chaqmog‘i…”) tasvirlashga uringan.
Albatta, bu o‘rinda muayyan manzarani, shoir maqsad qilgan badiiy g‘oyani
anglab olish juda qiyin.
Ammo she’rni to‘la o‘qib, gap 90-yillarning achchiq hayoti haqida
ketayotganini tushungan o‘quvchi yuqoridagi “mantiqsiz” parchada ham muayyan
manzarani ko‘radi, asosiysi, lirik sub’yekt kayfiyatini his qiladi. Zero, 90-yillar
hayoti ijodkor nazdida shu kabi alg‘ov-dalg‘ov, sira o‘xshashi yo‘q manzaralardan
iborat edi. Shoir hali o‘zi ham tushunib ulgurmagan hayotiy, ijtimoiy manzaralarni
shu kabi noreal tas vir bilan ifodalaydi. Bu she’rning ifodaviy o‘ziga xosliklari
modernizmning dadaizm oqimida ijod qilgan musavvirlarning kartinalarini yodga
soladi.
Chanqovuz va kampir...
Tishu barmoq faryodi…
Og‘iz va bo‘shliq faryodi…
(Labdagi farishta)
Parchalangan tuproq ingrog‘i…
37

Suv ingrog‘i
Koinot ingrog‘i…
(Ro‘zg‘or g‘ordir-chiqmaysan).
Jag‘lar…
Qo‘llar shalpayar…
Tig‘simon ko‘zlar…
(Nonga muhtoj emas hurriyat…).
Chanqovuz va kampir… 35
Tasavvuf ta’limoti eng murakkab ta’limotlardan biridir. Shu bois ham
barcha ijodkorda bu boradagi qarashlar o‘z ifodasini topa olmaydi. Ijodkorlar
tasavvufni asarlariga singdirish uchun esa maxsus bilimga ega bo‘lishi talab
etiladi. Ana shundan keyingina ma’lum ma’noda tasavvufning bir ko‘rinishi
asarlarida joy olishi mumkin. Tasavvuf tushunchasining quyidagi izohi bizningcha
eng aniqrog‘idir: “ Tasavvuf ibodat, riyozat, sevgi, ma’rifat bilan qalbini tasfiya
etish, o‘z borlig‘ini haqiqiy ishqqa bag‘ishlash, dilni mosuvodan qutqazish,
Ollohning barcha amrlarini bajarish, ta’qiqlangan ishlardan qochishdir. Tasavvuf
xudbinlik, manmanlik, zohiriy yutuq va muvaffaqiyatlarga taslim bo‘lishni yengib,
himmat va shafqat, marhamat va sadoqat yo‘lidagi xizmatdir. Tasavvuf lof to‘qish,
so‘zbozlik qilish, o‘zni ko‘z-ko‘z etish o‘rnida samimiyat, ixlos, himmat va irfonni
beqaror aylash malakasi ” 36
. Demak, tasavvuf o‘zlikni unutib, HAQ yo‘liga kirish
va HAQni tanishdir. “Islom dinida tasavvuf insonni illatlardan tozalab, yaxshi xulq
bilan hayot kechirishga undaydi. Bu borada u inson va jamiyat o‘rtasidagi
ko‘prikka aylanadi. Nafaqat inson va jamiyat o‘rtasidagi, balki adabiyot o‘rtasidagi
ko‘prik ham sanaladi” 37
. Shu sabab tasavvufga bag‘ishlangan asarlar talaygina 38
.
35
Qutbiddin A. Nayson. –Toshkent, 1988.B.23
36
Ibrohim Haqqul. Tasavvuf: tarix, mohiyat va tadqiq talablari.// O‘zbek tili va adabiyoti jurnali, 2017, 4-son, 34-b.
37
Davronova M. Hozirgi o‘zbek she’riyatida individual uslub poetikasi. Filol.fan.dok (DSc).dissert. – Samarqand,
2019, 251-b.
38
Boltaboyev H. Islom tasavvufi manbalari. Tasavvuf nazariyasi va tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005; Boltaboyev
H. Sharq mumtoz poetikasi. Manba va talqinlar. – Toshkent: “O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy
nashriyoti, 2006. Bo‘ronov Q. Tasavvuf falsafasi xususida – Toshkent: Yozuvchi, 2000, Valixo‘jayev B. Buyuk
ma’naviy murshid. – Toshkent: Fan, 2004; Komilov N. Xizr chashmasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005; Muhiddinov
38

Adabiyotshunos D.Salohiy o‘zining “Tasavvuf va badiiy ijod” nomli o‘quv
qo‘llanmasida Abduvali Qutbiddin ijodiga alohida ahamiyat qaratadi. Shoirning
“Jahr” deb nomlangan she’rini tahlil etadi. Unda: “Jahr – ovoz chiqarib zikr
aytmoq, degani… Naqshbandiy pir – Abdulloh (r.an)ning raqqoslar timsollari
vositasida irfoniy fikrlari Abduvali Qutbiddin she’riyatida yana yangiroq mazmun,
aniqroq ifoda, yangi “raqqos”lar orqali yuzaga chiqadi. Shoir qalbidagi ilohiy ishq
raqqos sifatida jonlantiriladi va “zikri jahriya”ni boshlaydi:
Potrab-potrab olovim, toshib-toshib o‘yin tush,
Ko‘zlarimdir tutatqi, jo‘shib-jo‘shib o‘yin tush.
Keyingi baytda shoir tasavvuf masalalaridan biri bo‘lmish “olami kubro” va
“olami sug‘ro”, ya’ni megalaktika, balki undan ham kengroq biz bilmagan katta
olam va inson munosabatlarini, kichik olam, ya’ni insonda kata olam to‘la
ifodalanganligini badiiy gavdalantiradi:
Yer osmonga barobar, osmon yerga barobar,
Yeru quyosh tutamin tortib-tortib o‘yin tush.
Shoir sufiylikdagi “fanofilloh” – Haq yodi bilan o‘zlikni mavh etmoq,
tiriklik ehtiyojlaridan ozod bo‘lmoq xususida ham “bayoni roz” qiladi:
Odamlikdan voz kechdim, qahring uchun ont ichdim,
Gurillayman gurr-gurr, gurullatib o‘yin tush” 39
.
“Darhaqiqat, jahr ma’lum bir maqomga yetishish uchun raqsga tushish
yoki ovozini balandlatib ma’lum bir maromda harakat qilish kabi
ma’nolarga egadir. Bu kabi holatlar insonni ma’lum bir quvvatini
birlashtiruvchi hamda ma’lum bir qudratga boshlovchi yoki o‘z xayollarini
birlashtirishga xizmat qiluvchi vositadir. Ya’ni trans holati yoki meditatsiya
sifatida tushinish mumkin. Bu vosita orqali Haq vasliga yetish ilgari suriladi.
Bu haqdagi ma’lumotlar turk adibi Sulton Valadning “Ma’rifatnoma”
M. Komil inson – adabiyot ediali. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005; Haqqulov I. Tasavvuf saboqlari. – Buxoro:
“Buxoro”, 2000 va bosh.
39
Salohiy D. Tasavvuf va badiiy ijod. – Toshkent: Navro‘z, 2018, 158 - b.
39

asarida ham uchraydi” 40
.
Tadqiqotchi G.Ernazarova tasavvuf ta’limotiga to‘xtalar ekan, bu
ta’limotning bir ko‘rinishini shoir Abduvali Qutbiddin she’riyatida uchratadi:
“Tasavvuf ta’limoti eng murakkab ta’limotlardan biridir. Shu bois ham barcha
ijodkorda bu boradagi qarashlar o‘z ifodasini topa olmaydi. Ijodkorlar tasavvufni
asarlariga singdirish uchun esa maxsus bilimga ega bo‘lishi talab etiladi. Ana
shundan keyingina ma’lum ma’noda tasavvufning bir ko‘rinishi asarlarida joy
olishi mumkin.
Abduvali Qutbiddin she’rlaridan olinadigan dastlabki taassurot uning tub
mohiyatiga uncha muvofiq emas: jumboqnamo, krassvordga o‘xshash, uzuq-yuluq
satrlar, Ahmad A’zam aytganidek, bog‘lanmagan bog‘lanishlar, rimu qofiyalanishi
ham o‘ziga yarashadek... Qayta o‘qishga kirishib, uning poetik ishoralarini
ilgagandek bo‘lasiz va lirik izhorning shunaqa manerasiga ham ko‘nika boshlaysiz.
Abduvali Qutbiddin she’riyatida so‘z sehri, jumla jozibasi, misra tarkibi, fikrning
zarbulmasal siyrati, an’anaviy bo‘lmagan kompozitsion kombinatsiyalar
diqqatingizni bir she’rdan ikkinchisiga tortaveradi. Boisi bir xil she’rlarida
baxshiyona ohang sezilib tursa, ba’zilarida Hofizu Sa’diy zamonida yashab o‘tgan
rindlarning, qalandarlarning dilga g‘ulu soladigan sadolarini tinglagandek bo‘lasiz.
Ayrim she’rlarida esa simvolizmning ranglar, iforalar, timsollarga yo‘g‘rilgan
uslubini kuzatasiz, goho turli uslublarni o‘zida jamlagan barokko yo‘nalishi
o‘ zligini namoyon etadi. Umuman, Abduval Qutbiddinning ifoda etish tarzi ancha
murakkab, biroq ba’zi bo‘rttirib turadigan jihatlarini ko‘rsatib o‘tish mumkin.
Shulardan biri – kutilmagan va o‘zaro aloqadorligini tasavvur qilish qiyin bo‘lgan
g‘oya obraz tushunchalarini uyg‘unlashtirishda ko‘rinadi.
Mumtoz adabiyotda, folklorda, hozirgi adabiyotda ham ruh bilan muloqot
motivi ko‘p ishlatilgan. Xususan, tasavvufda bu motivning rang-barang
ko‘rinishlari uchraydi. Masalan, dushman qurshovida qolgan Bobur ma’naviy piri
40
Davronova M. Hozirgi o‘zbek she’riyatida individual uslub poetikasi. Filol.fan.dok (DSc).dissert. – Samarqand,
2019, 257-b.
40

Xo‘ja Ahrorni tushida ko‘rib, uning ishorasi va madadi bilan qutilib qolishi
“Boburnoma”da qayd etiladi. Yoki bir, ikki asr muqaddam yashab o‘tgan pirning
ruhi chin ixlos bog‘lamagan muridning ruhini tarbiya qilgani tasavvuf adabiyotida
uchrab turadi. Xuddi shular singari Abduvali Qutbiddin “Fiyomonilloh” she’rida
ham dorulbaqoga tushib qolgan lirik shaxsga ko‘makka keladi” 41
.
Tadqiqotchi M.Xolova ham Abduvali Qutbiddin she’riyatidagi tasavvuf
tushunchalariga to‘xtalar ekan, quyidagicha xulosa chiqarishga harakat qiladi:
“Abduvali Qutbiddin “Nayson”, “Baxtli yil”, “Bor” she’riy to‘plamlaridagi
aksariyat she’r va dostonlar tasavvufiy qarashlarga to‘yingan ijod namunalaridir.
Shoir “Izohsiz lug‘at” dostonida shunday yozadi:
Hamshiram - turna,
Qondoshim – jayron,
Jigarim – arg‘uvon.
Xoki turobdanman, inim – qumursqa, og‘am – ot,
bildim – odamiyzotman,
Odamiyzot... 42
.
“Tasavvufning Vahdati vujud konsepsiyasi koinotdagi barcha narsalarning
birligini, mushtarakligini e’tirof etadi. Unga ko‘ra odamizot, nobotot, yagona
Zotning turlicha ko‘rinishlaridir. Ya’niki, Abduvali Qutbiddin aytganidek, turna,
jayron, arg‘uvon, qumursqa, ot, odamzot–bari Allohning betakror ijodidir. Shu
bois, bularning barchasi odamzodga qondosh, jondosh, og‘a, ini” 43
.
“Abduvali Qutbiddin uslubiga xos belgilar ham aynan tasavvuf bilab
belgilanadi. “Abduvali Qutbiddin she’riyati quyuq obrazliligi, metafora va
ramzlarga boyligi bilan alohida ajralib turadi. U universal she’riy shakllarga ko‘p
41
Ernazarova G. Hozirgi o’zbek she’riyatida tasavvuf an’analari. Filol.fan.bo’yicha falsafa, fan.dok.dis.avtoref.
(PhD), - Samarqand, 2022.
42
Qutbiddin A. Baxtli yil. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1987, 132-b.
43
Xolova M. O’zbek modern she’riyati poetikasi. Filol.fan.bo’yicha fal.fan,.dok. dis.avtoref. (PhD), - Samarqand,
2018, 19-b.
41

murojaat qiladi. Bir she’rda turlicha shae’riy shakllarni ham qo‘llayveradi. Ham
diniy ham falsafiy tasavvuf tushuncha, aqidalarni yaxlit holda aks ettirish Abduvali
Qutbiddinning xos belgisidir” 44
.
“Umr – sinov. Sinov ko‘chalari notekis. Noayon. Ular odamni goh farog‘at
bog‘larining nash’u namosiga to‘ydiradi, goh uqubat sahrosida sarsonu sargardon
qiladi. Har ikki holatda ham insonning sabri, nafsi, toqati imtihondan o‘tadi” 45
.
Shu bilan bir qatorda o‘zlik tushunchasini o‘z menida axtara boshlaydi. Shoirning
“Bahouddin Naqshbandga arz” she’riga e’tibor qaratamiz:
Manglayim uzlatda ochmadi darvoza,
Sirimdan sir chiqmas, doimo ovoza.
Ko‘zim harf bo‘lib tushmadi qog‘ozga,
Shaylansam kuchim yo‘q muhtasham parvozga.
Hojamu hazratim Balogardonim,
Balodan iborat bo‘ldi jahonim
46
.
Shoir Hazrat Bahouddin Naqshbandga arzu holini ritorik murojaa orqali
ifoda etadi. Soir o‘z ruhiyatini har bir bandda bir-bir ocha boradi. Insoniyatning
eng katta illati bo‘lmish kibru havo shoir yaratgan lirik qahramonni ham tinch
qo‘ymaydi. Xalq og‘zaki ijodi tilida aytadigan bo‘lsak, o‘z nog‘orasiga o‘ynatadi.
Shu bois ham o‘z ahvolidan yozg‘irinadi. Bu illatning qutilishning ilojini topa
olmayaotgan lirik qahramonga yana nafs deb atalmish illat ham qutqu sola
boshlaydi. Natijada, qafasga tushgan dilning qat-qatida nafsning cherik
ko‘rinishlarini aks eta boshlaydi. Yoki xutikning tabbiy holatidagi qiyofasini kiritar
ekan, ikki yonida ham xo‘tik xamroh bo‘layotganligi shoirni tinch qo‘ymaydi.
Refren yoki halqa bo‘lib xizmat qilayotgan misralar esa, lirik qahramonning jahoni
balolardan iborat ekanligini ayonlashtiradi. Demak, mazkur she’rda o‘zlik
44
Davronova M. Hozirgi o‘zbek she’riyatida individual uslub poetikasi. Filol.fan.dok (DSc).dissert. – Samarqand,
2019, 254-b.
45
Xurshid Do‘stmuhammad. Ijod – ko‘ngil munavvarligi. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2011, 12-b.
46
Abduvali Qutbiddin. Bor.-T., G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2011. 132-b.
42

tushunchasini ritorik murojaat orqali bera boshlaganligi natijasida uning ruhiyati
va boru jahoniga qutqu solayotgan illatlarni bir-bir fosh etadi. Bu esa tasavvuf
ta’limotining ma’rifat bosqichi bo‘lib o‘zligini oriflik darajasida taftish etish bo‘lib
yuzaga chiqadi.
Shoirning “Hofiz nidosi” she’ri esa munojot janri asosida yuzaga kelgan.
Ushbu she’rda murojotni yuzaga chiqarish uchun shoirga anaforik kompozitsiya
qo‘l keladi. She’rga razm tashlaymiz:
Alloh, ko‘radirlar, ammo ko‘rdirlar,
Alloh, eshitarlar, ammo kardirlar,
Alloh, pishgandaydir, ammo g‘o‘rdirlar,
Alloh, xorman derlar, ammo zo‘rdirlar
47
.
Mazkur misralar Qur’onning “Muhammad” surasining 22-23 oyatlarida
keltirilgan fikrlarni misralarga joylar ekan, ko‘zi ko‘r, qulog‘i kar insonlar
xususida so‘z yuritadi. Shoir Allohga murojaat qilar ekan, shu kabi insonlardan
panoh ham so‘raydi. Shoir yaratgan misralar bizga duoni ham yodga soladi. Har
bir islomiy aqidaga rioya etuvchi inson avvalo Allohdan duo tilab o‘tinadi. Mana
shu manzara shoirning she’ridagi so‘nggi misralariga ko‘chadi. Unda:
Alloh, o‘shalarga meni qul etma,
Alar chorbog‘iga meni g‘ul etma,
Bag‘rimni aslo bosar yo‘l etma,
Ularni qurug‘-u, meni ho‘l etma
Bu Allohdan mada estovchi insonning murojaati singari jaranglaydi.
Qur’onu Karimning “Baqara” surasining 171-oyatida yanada oydinlik kiritilib,
mana endi qalbi johillik bilan limmo-lim to‘lgan kimsalarga nisbatan ko‘zlari ko‘r,
quloqlari kar ekanligini uqtirib utadi. Shoir mana shu kabi insonlardan panoh
so‘raydi.
47
Abduvali Qutbiddin. Bor.-T., G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 2011. 137-b.
43

Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasavvuf muhim ahamiyat kasb etadi.
Yuqorida ta’kid etilganidek, shoirning yaratgan yaratiqlari zamirida bir tan, bir
vujud tushunchasi bizga orif obrazini yodga soladi:
Chamanlarni ado qildik, noz qolmadi,
Vujudlarni fido qildik, roz qolmadi.
Xitob qildik, shitob qildik, itob qildik,
Viqor etdik, tuproq qildik, tuproq qildik.
Sayrimizda sayyohmasmiz, sayoqdirmiz,
Siynamizda to‘kilganmiz, siyohdirmiz.
Harna qildik, har na qildik, harna qildik,
Bag‘rimizni o‘yib olib tugma qildik.
O‘ynaydilar, qadaydilar yo tashlarlar,
Sevinarlar, balkim noxush g‘ashinarlar,
Boy bo‘lmadik, och bo‘lmadik, noz ayladik,
Boz ayladik, boz ayladik, boz ayladik.
She’riyatidaga tuproq tushunchasi Oliy hilqatning yaratig‘ini yodga soladi.
Tuproqda qorilib paydo bo‘lgan odamizot, yana tuproqqa qaytishi bot-bot
takrorlanadi. Shu o‘rinda Yunus Emre qalamiga mansub “Bir oz tuproq, bir oz
suvman men,Nimamga kerilay, faqat shulman men” misralarini yogda soladi. Yoki
Jaloliddin Rumiy ijodida ham shunga yaqin tushunchalar o‘z ifodasini topgan.
Shoir urg‘u berayotgan viqor insonni zalolatga boshlovchi illat ekanligini lirik
qahramoni his etib turibdi. Shu bois ham viqor qilib, o‘zimizni xor qildik
tushunchasi bilan ayonlashtirib boradi.
Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasavvufning har bir bosqichi ma’lum
bir she’r qolipiga solingani uning shaklu shamoyilini tasvirlayotgandek holatni
yuzaga keltiradi. Islomning arkonlari bo‘lmish namozning bir ko‘rinishini shoir
44

“Siymin vodiy” she’rda quyidagicha talqin etadi:
Siymin vodiy tarlonlari daryo kechgay,
Shu kechuvda bargi xubob, anqo kechgay,
Bo‘yi basti rayhonsifat laylo kechgay,
Men yuzimni yerga bosib kuyaverdim,
Kuygan sari seni qattiq suyaverdim.
She’rga e’tibor qaratilsa, u siymin vodiy tarlonlari xususida so‘z yuritadi.
Shoir tasavvuf tushunchasini ramziy ma’noda siymin vodiy deya e’tirof etadi.
Tasavvufning mutasavvuflarini esa tarlon deya alqaydi. Ularning sabri bardoshi,
bilimi, va anal haq uchun sa’yi harakatlarini tariqatning to‘rt aqidasi hisoblanmish
SHARIAT, TARIQAT, MA’RIFAT, HAQIQAT tushunchalarini vodiylarga
menziydi. Ularni bu vodiylarni kechishdagi shijoati va bardoshiga ofarinlar aytadi.
Shoir she’ridagi kechuv tushunchasi mana shu haqiqatga asoslangandir. Biroq
mana shi jahd ila kechuvni o‘z ongi va olamini bilan anglagan ijodkor bu yo‘lni
bosib o‘tishni oldiga maqsad qiladi. Shu bois ham mazkur she’rda namoz ibodati
talqini beriladiki, (Men yuzimni yerga bosib kuyaverdim) natijada qancha kuysa
shuncha Ollohga bo‘lgan ishonchi ortib, islom aqidalariga bo‘lgan qarashlarida
sobitqadam bo‘lib boraveradi. Islom dinining har bir aqidasi albatta, ishonchga
asoslangan. “Siymin vodiy” she’rida esa mana shu ishonch she’rdagi bandlarning
oxirgi har bir misrasida refren (kuygan sari seni qattiq sevaverdim) bo‘lib
berilganligi bois takrorlanaveradi.
Xullas, Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasavvuf tushunchasi muhim
ahamiyatga ega. Shoir bu tushunchani islom ahkomlari, aqidalari orqali beradi.
Natijada shoirning kamolotga sari intilishi, Ollohga intilishi sifatida ifoda etiladi.
Shoir anal haqqa erishish yo‘lini oriflik sifatida tasvir etadi. Shu bois ham she’rida
qalandarona, darveshona holatlar kuzatiladi. Bundan tashqari namoz tushunchasini
ham bir ko‘rinish sifatida ifoda eta olganki, bi ko‘rinishni ishonchga sobitqadamlik
bilan belgilash mumkin bo‘ladi. Shoir Bahovuddin Naqshband tariqatini
45

davomchisidir. Hamda uning she’riyati “Vahdadul vujud” konsepsiyasiga
asoslanadi. Shu bilan bir qatorda shoir she’riyatida “fanafilloh” tushunchasi o‘z
tajassumini topgan bo‘lib, tuproq bilan yaraldik yana tuproqqa qaytamiz kabi tasvir
etiladi.
Yostig‘i xazondan,
Kalishi xasdan,
Choyshabi bodlarning latta-puttasi.
Yalanglik kulbasi,
Bamaylixotir,
Uxlaydi kuzgina, qari qizgina.
Munkillagan osmon hazillashadi,
Cho‘g‘larni itqitar, do‘l-yomg‘ir separ.
Qishning daydi qushchalarini
Momiq daraxtlarga qo‘ndirar.
O‘rnidan turadi qari qizgina.
Ushbu she’rda shoir kuz fasli portretini yaratadi. Albatta, bu portret
oddiygina portret emas. Shoir kuz faslini qari qiz qiyofasida ko‘radi. Shu bois
kuzning bargxazonlari qari qizning yostig‘iga aylanadi, tevarak atrofga
sochilayotgan xas esa kalishga aylanadi, yalang qolgan qir va adirlar esa uning
kulbasiga aylanadi. Qari qiz tasviri kuz bilan omuxtalashib mana shu qiyofaga
kiradi. Demak, ijodkor kuzni ham qari qizni ham mana shunday kayfiyatda
kuzatadi. Ayniqsa, shoirning tabiat hodisalaridan foydalanishi ham kishini
hayratga soladi. Uning nazdida osmonni munkillagan qariga mengzab, uni
hazillashish holatida beradi. Bu hazil cho‘g‘larni itqitishida, do‘l-yomg‘ir
sepishida, qishning daydi qushchalari esa momiq daraxtlarga qo‘ndirilishida o‘z
aksini topadi.
Shoir she’riyatida tun manzarasi ham mahorat darajasida tasvir etilgan.
46

Abduvali Qutbiddin tunga yangicha nigoh orqali boqadi, uning ruhiyati va
kayfiyatini berish orqali noan’anaviy talqinni yuzaga keltiradi:
Tun angrayar, angrayar
Bir g‘altak temilishi.
Qoravhiqqa tizilar
Muloyim sadaf tishi.
- Oh, tunim, tunim, tunim,
O‘tmas arrami tishing.
Shoir tunga nisbatan, tunga agraymoq tushunchasini beradi. Angraymoq
aslida, tushuna olmagan voqelikka munosabat hamda hayratlanishning noaniq
shakli. Bu holat aql bovar qilmas darajada mubolag‘aning bir ko‘rinishi. Shoir
yulduzni onglilikning ongsizlikdagi ko‘rinishi sifatida tasvirlar ekas, tabiiyki,
o‘quvchida bu holatga izoh talab qilinadi yoki so‘roq talab etiladi. Nega tun
angraymoqda savoli qiynay boshlaydi. Keyingi misra uning aqlini shoshiradi.
Chunki unda termilish endi angrayishning g‘alati tusini oladi va bir g‘altakka
aylanadi. Aslida mana shu g‘alatilikda oddiy haqiqat yotadi. Bu koinotning bir
g‘altak ko‘rinishini oladi. Koinotning termilishi esa tunda sanoqsiz koinotni
charag‘on etadigan yulduzlardir. Muloyim sadaf tish esa, bizningcha oy. Bu oy
hilol bo‘lganligi bois unga o‘tmas arrami tishing deya ritoriq so‘roq beriladi.
She’rning ikkinchi bandida yulduzlar munchoq qiyofasiga kirsa, oy yog‘dusi
ingichka yumshoq qilichga aylanadi, u ham o‘z nafbatida o‘tmaslashadi.
O‘quvchida tabbiy savol tug‘iladi. Nega barcha jarayon o‘tmaslashmoqda? Bu
savolga she’rning xotima qismida aftoda qalb duosi kiritiladiki, bu duo barcha
o‘tmaslashgan jarayonga javob bo‘ladi.
Shoirning boshida tug‘ilgan fikr, aytish mumkinki, uning jismiga turtki
berib, hayajonga soladi, qoniga o‘t yoqib, ko‘ksida tipirchilab uyg‘onadi. Shunday
holatda tabiiy she’r vujudga keladi. Abduvali Qutbiddin ham tabiat tasvirini berar
ekan, unga ko‘proq jon baxshida etadi. Uning tabiatga munosabati, insonga
47

munosabatidek.
Bulbullar mastona kashta gullarida,
So‘zana chetida uxlagan laylak.
Darparda ortida shamol ko‘pirtirgan
Bir kosa sharbat.
Sen ich-ye, boshlanur ajib hikoya,
Bahor jilmayadi chumchuq inidan.
Senga musichalar yasar zinapoya,
Yaproqdan.
Qani tush!
Adirlar ko‘ksini kesib beradi,
Ohista o‘ltirib uchamiz baland.
Biz uchun xumolar donlar teradi
Ma’vo saltanati dalalaridan.
Metaforaga asoslangan ushbu tasvirlarda shoir bahor faslini noan’anaviy
shaklda tasvir etadi. Kashta gullari aslida so‘lim go‘shalar bog‘lar bo‘lib, shoir
mana shu so‘lim bog‘da qo‘nim topgan bulbullarni mastonalik bilan kashta
gullarida rohat olayotganligini, qolaversa, borliqni yasharishini so‘zana deya
e’tirof etib, laylak mana shu so‘zananing bir chetida joy olganligi hamda qishni
oxirgi kunlarini darparda qiyofasiga kiritib, ko‘tarilayotgan darparda ortida bahor
tarovatini o‘zida olib elayotgan hissiyotni bir kosa sharbatga qiyoslaydi. Shoirning
bu tasvirlar oralig‘ida rivoyatchi nutqi orqali bahor tarorvatini tasvirlab berish
jarayonida o‘quvchiga ham ritorik murojaat etadiki, natijada bir kosa sharbatni
xuddi o‘zining o‘quvchisiga taqdim etayotgan holatga tushamiz. Nazarimizda
tasvir ob’yetik tabiatdan lirik qahramonga, lirik qahramondan esa o‘z o‘quvchisiga
ko‘chadi. She’rning har bir misrasi ko‘tarinki, ruh, ko‘tarinki kayfiyat bilan o‘z
o‘quvchisiga taqdim etilganki, natijada hayotsevar, tabiatsevar inson qalbi gupirib
turadi.
48

“Fasllar almashinishi tabiatning o‘zgarmas qonuniyatining tabiiy jarayoni,
hosilasi” 48
. Shu bois ham ijodkorlar fasllar almashinuviga bot-bot murojaat
etishadi:
Qorlar kuylab ketdi bahor elida,
Men senga bitmadim birorta maktub.
Qarimsiq fevralning yarim belida,
Bahor kelib qoldi,
Muzaffar mahbub.
Yomg‘ir kuylab ketdi, yomg‘ir musiqa,
Men seni ko‘rmadim tushimda hatto.
Beg‘am sevgilimning titroq qo‘ynida,
Yerga quvg‘in bo‘lgan men – Odam Ato.
Abduvali Qutbiddin bahor faslini ushbu she’rida ham tilga oladi. Qorlarning
iliq kunlar kelishi bilan erib bitishini shoir ularning kayfiyati orqali tajalli toptiradi.
Uning nigohidagi qishning yakuni bo‘lgan fevralni qarimsiq sifatida bilan
siylanishida esa bahorga bo‘lgan iliq munosabat yotadi. Chunki lirik kechinma
bahor tarovatiga esh. Adabiyotshunos N.Rahimjonov ta’kid etganidek, tabiat, tirik
mavjudot o‘z qonuniyatidan kelib chiquvchi ma’lum qarama-qarshiliklardan
iborat; ularning uyg‘unlik kasb etish onini ilg‘ab olish oson emas. Abduvali
Qutbiddin ham tabiatni inson va insonni tabiatning bir bo‘lagi deb biladi. .
Ajralmas bu ikki birlikni esa Odam Ato obrazi orqali yorlaqaydi. Shoir insonga
xos xususiyatni tabiatga ko‘chirib, tabiatga xos xususiyatni insonga ko‘chiradi.
She’rga e’tibor qaratilsa, birinchi satrdayoq kayfiyat, manzara balqib turadi.
Keyingi misralarda esa hissiyot, lirizmga boyib boradi. Shoir tabiat manzarasi
uyg‘otgan fikr. Kayfiyat orqali his-tuyg‘ular to‘lqinini beradi.
Abduvali Qutbiddin she’riyatida tabiat psixologik holatlarda bunyod topgan.
48
Rahimjonov N. Mustaqillik davri adabiyoti. – Toshkent: Fan, 2007, 93-b.
49

Aslida tabiat inson hayotining jisman asosini belgilabgina qolmay, ma’naviy
hayotining ham asosiy tayanchidir. Shu bois ham psixologik holatlar, kayfiyatlar
ko‘chib o‘tishi tayin. Biroq ko‘chib o‘tayotgan jarayonda umr, taqdir, insonning
o‘ziga xos xarakterlari namoyon bo‘ladi. Natijada tabiat g‘oyaviy-estetik maqsadni
falsafiy-psixologik yo‘sinda yoritishga bo‘ysindiradi. Badiiy adabiyotda detallar
muhim o‘rin tutadi. U asarning asosiy g‘oaysini beribgina qolmay, mazmunni
boyirishga xizmat qiladi. Badiiy detallar milliy qadriyatlar bilan ham yo‘g‘rilgan
bo‘lushi mumkin. Bu avvalo, ijodkorning xaql og‘zaki ijodi, mumtoz adabiyot
hamda xalqning urf-odatlariyu, rasm-rusumlarni qanchalik mahorat darajasida
eganlaganligi bilan aniqlanadi. Abduvali Qutbiddin “Afrosiyob” she’rida “tilla
supurgi”, “charx”, “kulloh”, “yelpig‘ich”, “surmadon”, “chiroq” kabi badiiy
detallarga murojaat etadi, bu badiiy detallar xalqona ruhni beribgina qolmay,
she’rni arxaik so‘zlar bilan boyitishda shoirqa qo‘l keladi. Shoir aynan arxaik
so‘zlarga murojaat etishi natijasida, xalqning boshidan o‘tgan har bir kunini mana
shu arxaik so‘zlar orqali yodga soldiradi. Abduvali Qutbiddin she’riyatida badiiy
detallar muhim ahamiyatga ega. Shoir badiiy detallarni mazmun va g‘oyani
berishda tasvir obyektiga olib kiradi. Detallarni oddiy kompozitsion vosita emas,
balki xalqonalikning bir ko‘rinishi sifatida ifoda etadi. Natijada, “qurut”, “elak”,
“qoqi”, “mayiz” singari detallar she’rda milliylikka xos bo‘lgan qarashlarni
yoritishda yordam beradi. Shu bilan bir qatorda ijodkorning fantaziyasini
ifodalashda ham qo‘l keladi.Abduvali Qutbiddin she’riyatida tabiat tasviri oddiy
tasvir emas. U ruhiy kayfiyatlarga yo‘g‘rilgan, insonning ruhiyatini ko‘chirib olgan
poetik ko‘chimlarga asoslangan she’riyatdir. Shoir she’riyatida ko‘proq tabiat
fasllaridan bahor va kuz fasli o‘rin olgan. Shoir bu fasllarga munosabat bildirar
ekan, kuz fasliga gohida qariqiz deb yozg‘irinsa, gohida esa karimsiq deya uni
siylaydi.Abduvali Qutbiddin she’riyatida tabiat psixologik holatlarda bunyod
topgan. Aslida tabiat inson hayotining jisman asosini belgilabgina qolmay,
ma’naviy hayotining ham asosiy tayanchidir. Shu bois ham psixologik holatlar,
kayfiyatlar ko‘chib o‘tishi tayin. Biroq ko‘chib o‘tayotgan jarayonda umr, taqdir,
50

insonning o‘ziga xos xarakterlari namoyon bo‘ladi. Natijada tabiat g‘oyaviy-estetik
maqsadni falsafiy-psixologik yo‘sinda yoritishga bo‘ysindiradi.
Xullas, Abduvali Qutbiddin she’riyatida tabiat tasviri oddiy tasvir emas. U
ruhiy kayfiyatlarga yo‘g‘rilgan, insonning ruhiyatini ko‘chirib olgan poetik
ko‘chimlarga asoslangan she’riyatdir. Shoir she’riyatida ko‘proq tabiat fasllaridan
bahor va kuz fasli o‘rin olgan. Shoir bu fasllarga munosabat bildirar ekan, kuz
fasliga gohida qariqiz deb yozg‘irinsa, gohida esa karimsiq deya uni siylaydi.
2.2. Shoirning “Xayol kechasi” she’rlar to’plamida badiiy, tasviriy
vositalarning ifodalanishi.
“San’atkor tuyg‘u, holatlarining ifodalovchisi so‘z, shunday bo‘ladiki,
holat bor, ijodiy iztirob bor, lekin shu holat, iztirobning ifodachisi – monand so‘z
yo‘q. Shunday paytda san’atkor yangi so‘z kashf etadi, so‘zlar olamida “yangi
mehmon” ko‘z ochadi. Yangi so‘z tabiiy ehtiyoj, tanish holat ifodachisi sifatida
tug‘ilsa, yashab ketadi, tilda o‘z o‘rnini topadi. Odatda, yangi so‘zlar so‘zlashuv,
jonli tilda paydo bo‘lib, so‘ng badiiy adabiyotga kiradi. Lekin, san’atkorlar
asarlarida tug‘ilib, jonli tilga qovushib ketgan so‘zlar oz emas. So‘nggi yillar
o‘zbek she’riyatida so‘z izlash jarayoni kuchayib bormoqdaki, she’rlardagi yangi
so‘zlar, eski so‘zlarning yangi ma’no qirralarini kashf etish ko‘zga
tashlanmoqda” 49
.
Shoir so‘z tanlashda juda ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Ko‘proq ohangni
xalqonalikka yaqinlashtirih maqsadida xalq og‘zaki ijodiga murojaat kuzatiladi.
Fikrimizga bir misol:
Ko’zingni tiqma,bu mening boshpanam,
Poygakda mo’ltayma,aslo qo’ymayman,
Yurak deb atalgan qizil oftobadan
O’zim qon ichgayman senga quymayman
Barmog’ing niqtama mening peshonam
49
Rasulov A. Struktura va strukturalizm.// Mustaqillik davri adabiyoti.-Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi
nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2006,150-b.
51

Xati tirnog’ingla yozilmagandir.
Men bilan xudoning o’rtasida g’am
Arig’lari senla qazilmagandir 50
“Bugungi adabiy jarayonda so‘zlar zimmasiga yuklanayotgan ijtimoiy-
falsafiy ma’no salmog‘i tobora ortib borayotgani quvonarli. Shoirlarimizning
badiiy-estetik izlanishlarida so‘zlar teran ma’no qirralari bilan, to‘kin hissiyoti
bilan uyg‘unlikda zuhur topayotir. She’riyatimizda so‘zni g‘oyat nozik va ingichka
idrok etuvchi iste’dodli did hukmron” 51
. Ushbu she’riga e’tibor qarataylik:
Qaysi kun-
Giyohlar temir bo‘larlar.
Qoyalar bosqonga,
Oy temirchiga aylanar.
Tayoqlar bolta bo‘ladi -u kun
Yaproqlar o‘q bo‘lar,
Shamollar o‘qdon.
Mening ham ko‘zlarim bir nima bo‘lar-
Yo qalqon,
Yo kamon,
Yo sopqon...
Axir bu butun o‘z xalqi ma’anaviyatini, umidini o‘zida umumlashtiruvchi
baytlar emasmi? Qachon giyoh temir bo‘lishi,temirchilarning og‘ir bolg‘asi qoya
kabi bo‘lishi bu xalqning bor umidi kutishdir. “Mening ham ko‘zlarim bir nima
bo‘lar” – bu baytda ko‘zlarning umidvor kutishi.Buning barchasi xalqning erkni
istab kutishidir.
Abduvali Qutbiddin she’rlarida millat dardini, orzu-umidlarini, intilishlarini
aks etganini ko‘rishimiz mumkin:
50
Абдували Кутбиддин.Хаёл кечаси.-Тошкент.Ёзувчи.1994,Б.2
51
Rahimjonov N. Mustaqillik davri o’zbek she’riyati. – Toshkent: Fan. 2007, 232-b.
52

Men eskirdim.
Shaltog‘im chiqqan,
G‘iyqillayman eski eshikday.
Shahdim o‘chgan,
Qabog‘im so‘lgan,
Bir zo‘r yigit ichimda o‘lgan...
90-yillar arafasida yozilgan ushbu she’rda jamiyatdagi tartibsizliklar-u,
adolatsizliklar, to‘s-to‘polon, ichidan kemirilib kelayotgan tuzum aks ettirilgan va
uning nomidan aytilgan. U sirli, ramziy, majozga yo‘g‘rib yozadi. Rauf Parfini
“yaralari ochiq shoir”,deb tanisak, Abduvali Qutbiddinni “yaralari yumiq shoir”
sifatida taniymiz:
Bebaho matoga tomgam dog‘dayin,
O‘chmaydi shafaqlar ming yuvilsa ham.
Sarsari, shaqillab o‘tsa-da yillar
Sen o‘sha, o‘sha...
Tomchila tasvirlab bo‘lmaydi seni,
Hatto anglatolmas bilsa-da qo‘rshab.
Tap-tarang tasmaday kokillaringni
Taragan isyonlr bermas izohlab.
Sen o‘sha, o‘sha...
Abduvali Qutbiddinning she’rlarida ohanglar va rang-barangliklar, turfa
chizgilar xuddi o‘quvchini qo‘yib yubormayotganga o‘xshaydi.Biz buni
“Yashnash” she’rida kuzatamiz.
Yuzlandimo bo‘shliqqa,
Ena endi qo‘shiqman.
Hur qizlaro tegramda
Yo‘l yo‘q, deydi Eramga.
53

Bog‘i eram, eramo,
Yashnayapti yaramo.
Shoir aqlan emas, qalban his qilayotganini o‘zi ham ta’kidlaydi.
Assalom,ey ahli qush,
Boshim xayol, egnim tush.
Ko‘krak qafasim sarob,
Olar nafasim azob.
Assalom,ey ahli gul,
Boshim shamol,egnim yo‘l,
Og‘zim-tamog‘im to‘zon,
Chiqar nafasim xazon 52
.
Olar nafasim azob” -deya o‘y -xayol azob berishini aytib,gul ahliga salom
beradi.Abduvali Qutbiddinning she’rlarida ufurgan jumlalar kitobxonni o‘ziga rom
qiladi.
Abduvali Qutbiddinning she’rlarini maxsus tayyorgarliksiz tushunish
birmuncha qiyin. Uning she’rlaridan bahra olish uchun islomiy bilimlardan
xabardor bo‘lish lozim. Uning “Baliqning tishila tilimni tildim” misrasi bilan
boshlanuvchi she’rining mohiyatini shu xil fikr tashkil etadi.
Baliqning tishi-la tilimni tildim,
Yuragimni urchuqday uch aylantirdim.,
Ko‘zimni qiynadim,
Qiynog‘im qiziq…
Yayradim.
Indamay ruhimga ergashib oldim,
Devona xayolim g‘ilmon sanadim.
Tuf dedim botqoqqa
Guliston qildim….
52
Абдували Кутбиддин.Хаёл кечаси.-Тошкент.Ёзувчи.1994,Б.9
54

Yayradim… 53
Bu misralarni o‘qigan kitobxonda kishi qiynoqdan ham yayrashi mumkinmi,
degan tabiiy savol tug‘iladi. Bu yerda qiynoq jismoniy ma’noda emas, balki
poklanish yo‘lidagi ruhiy azoblanish, ruhiy qiynoqdir.Kishi ko‘p gunohni tili orqali
qiladi. Ma’lumki, baliq har jihatdan pok va begunoh. Chunki u hech qachon
gapirmaydi. Shoir gunohlarga yo‘l qo‘ygan o‘z a’zolarini jazolash bilan poklanadi,
tavba qilish bilan gunohlardan tozalanadi. Lirik qahramon shundan keyin pok
bo‘lgan ruhiga ergashadi. Keyingi ishlari faqat ezgulikdir. Oqibatda jannatga
erishadi
Majnuntol darchasin ochdi, kiritdi,
Yuz bitta qizidan birin tanladim.
Xivich qasrlarda
Barglandim biram…
Yayradim.
Dunyoni tark etdim, hur safar etdim,
Yorimla tuyqusubexabar ketdim.
O‘n besh kun to‘y berdim
Dorulbaqoda…
Yayradim,
Yayradim,
Yayradim-a-a-a-a!
Guvohi bo‘layotganimizdek, Abduvali Qutbiddin o‘z g‘oyasini g‘ayritabiiy
manzaralar, tasvirlar zamiriga singdiradi. Shoir she’riga oddiy baho berib
bo‘lmaydi. Chunki bu she’rning mag‘zida o‘ziga xos talqinlar yotadiki, uni ilg‘ab
olish esa kitobxonga topshiriladi. Chuqurroq mushohada qilinsa, uning mohiyati
anglashilib boriladi.
Abduvali Qutbiddining “Ona” nomli she’rida ham asosiy obraz sifatida ona
53
Абдували Кутбиддин.Хаёл кечаси.-Тошкент.Ёзувчи.1994,Б.6
55

timsoli gavdalangan. Lirik qahramon onaning kuchli bardoshiga, irodasiga tahsin
o‘qiydi:
Ona,
Men, nima desam,yaroqsiz yaroq-
Va uning parchasi. Yo‘q bu rost emas.
Men – haddan tashqari kichkina qaboq-
Baxtsizligim shuki-u omi-hassos…
Ona-polvonim, bahodirim mening,
Qanday ko‘tarasiz dunyo yukini.
Bir zarrasi tegsa-tushadi larza,
Jajji gardi tegsa- ketdim qoqinib.
Ona-kulchadekkina sog‘inchim mayda,
Bir pas…unutaman sizni,keyinchi…
Judayam yengil ko‘tarolmayman
Men uchun juda olam qiyinni….
U onasiga bo‘lgan sog‘inchini “kulchadek mayda” deya ta’riflaydi. Zum
o‘tmay uni unutish mumkinligini ta’kidlaydi. Lekin bu tuyg‘uni ko‘tarib yurish-
olamdagi eng og‘ir vazifa ekanligiga takror amin bo‘ladi. She’rda shoirning lirik
qahramoni o‘zini “yaroqsiz yaroq”, “kichkina qaboq”qa qiyoslaydi.Onasini
“polvonim,bahodirim” deya uning bardoshiga qoyil qoladi.Dunyo yukini
ko‘tarishini tariflaydi va onasidan ko‘mak so‘raydi. Unga buyuk ehtiromini
namoyon etadi. Bu kabi mazmuniy birlik o‘zaro yaxlit holda- buyuk ona timsolini
yaratishga xizmat qiladi.
A.Qutbiddin “Hajr” nomli she’rida oshiqning hijroni ifoda etilgan. Oshiq bu
holatdan qutilish chorasini izlaydi.Hijronni qish kunuday uzun deydi va yoshim
o‘tganda sog‘inchdan dil to‘lib ketganini aytadi. Biz bilamizki, kapalakda qon
bo‘lmaydi. Chorasiz qolgan shoir “kapalak qonini topinglar menga” deydi:
Hijron qish kuniday cho‘zilganida,
56

Kunlar ko‘k bag‘ridan uzilganida,
Yoshim piyolaga suzilganida,
Sog‘inchdan dil to‘lib buzilganida-
Kapalak qonini topinglar menga.
Yellar sudrab kirsa meni bog‘larga,
Sarg‘atib to‘kilgan tillar qarg‘asa.
Meni ostonada changlar tupurib,
Visol keltiraman yo‘llar qarg‘asa-
Kapalak qonini keltiring menga.
She’rni o‘qir ekanmiz, tasvirlarning kapalak qoni bilan bog‘lanishi hamda
har bir ruhiy tovlanishlarni mana shu tushunchalar zamiriga bog‘lashi ham notabiiy
holatdek tuyiladi. Chunki shoir o‘z dardini, o‘z umr sahifalarini, o‘z hissiyotlarini
joylar ekan, bir kunlik umrga ega bo‘lgan kapalakning beg‘ubor hayotining oliy bir
ko‘rinishi, darajasi hamda xayollarining mahsulini bera oladi. Yaxshilik va
yomonlik, oliyjanoblik va tubanlik kabi tushunchalarning kontrast qo‘yilishi esa
shoirning “men”i bo‘lib beriladi. U o‘z hayotidagi bu kabi talotumlarni ifoda etar
ekan, birina yechim sifatida kapalak qonini anglaydi. Bizga ma’lumki, aslida
kapalakda hech qanday qon yo‘q. Demak, shoirning dardiga da’vo ham yo‘qdek.
”Ranj” she’riniga e’tibor qaratadigan bo‘lsak:
Qayon endi,mohi anbarim,
Bayon bo‘lmas bo‘ldi dardlarim,
Ishq avjida o‘ldi mardlarim,
Netay...
(Chalg‘idi tovush.)
Suvab chiqdim barcha darzlarni,
Bo‘yab chiqdim arzlarni hatto,
To‘lolmadim qarzlarim aslo,
Netay
57

(Yirtildi kovush.)
Abduvali Qutbiddin hali ko‘p o‘rganiladigan, atrofida bahs-u munozaralar
ko‘payib boradigan iste’dod, o‘zligini saqlagani holda bugungi modernistik
tafakkur izlanishlari jug‘rofiyasini ham shakliy, ham mazmunan qamrab olgan
ko‘lamli shoirdir. Abduvali Qutbiddin so‘zni mohirona qo‘llaydi. U so‘zga
kayfiyat bag‘ishlaydi. Milliy haroratni berish maqsadida milliy qadriyatlarga
murojaa etadi. Natijada u qo‘llagan so‘zlar ko‘nglimizga, dilimizga yaqin va
eshdir. Shoir “ishiqqa talangan”, “hakkaday hakkalar masxaraboz vaqt”,
“shovqinlar shoshadir burab olmoqqa”, “Men eskirdim. Shaltog‘im chiqqan”,
“G‘iyqillayman eski eshikday”, “bir zo‘r yigit ichimda o‘lgan”, “Oy ham oylab
yig‘laydi” singari misralarda shoir ko‘proq o‘z kayfiyatiga hamrox etadi. Shu bois
misralardagi har bir so‘z va har bir tushuncha shoirning poetik olami hamda so‘z
qo‘llash borasidagi o‘ziga xos uslubidan darak beradi.
XULOSA
Abduvali Qutbiddin so‘zni mohirona qo‘llaydi. U so‘zga kayfiyat
bag‘ishlaydi. Milliy haroratni berish maqsadida milliy qadriyatlarga murojaa etadi.
Natijada u qo‘llagan so‘zlar ko‘nglimizga, dilimizga yaqin va eshdir.Shoir so‘z
qo‘llash borasida ko‘proq metaforalarga asoslanadi. “ishiqqa talangan”, “hakkaday
hakkalar masxaraboz vaqt”, “shovqinlar shoshadir burab olmoqqa”, “Men
eskirdim. Shaltog‘im chiqqan”, “G‘iyqillayman eski eshikday”, “bir zo‘r yigit
ichimda o‘lgan”, “Oy ham oylab yig‘laydi” singari misralarda shoir ko‘proq o‘z
kayfiyatiga hamrox etadi. Shu bois misralardagi har bir so‘z va har bir tushuncha
shoirning poetik olami hamda so‘z qo‘llash borasidagi o‘ziga xos uslubidan darak
beradi.Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasavvuf tushunchasi muhim ahamiyatga
ega. Shoir bu tushunchani islom ahkomlari, aqidalari orqali beradi. Natijada
shoirning kamolot sari intilishi, Ollohga intilishi sifatida ifoda etiladi.Shoir anal
haqqa erishish yo‘lini oriflik sifatida tasvir etadi. Shu bois ham she’rida
qalandarona, darveshona holatlar kuzatiladi. Bundan tashqari namoz tushunchasini
58

ham bir ko‘rinish sifatida ifoda eta olganki, bu ko‘rinishni ishonchga
sobitqadamlik bilan belgilash mumkin bo‘ladi. Shoir Bahovuddin Naqshband
tariqatini davomchisidir. Hamda uning she’riyati “Vahdadul vujud” konsepsiyasiga
asoslanadi. Shu bilan bir qatorda shoir she’riyatida “fanafilloh” tushunchasi o‘z
tajassumini topgan bo‘lib, tuproq bilan yaraldik yana tuproqqa qaytamiz kabi tasvir
etiladi.
Abduvali Qutbiddin an’anaviy va noan’anaviy talqinlarni she’riyatiga singdira
olgan ijodkordir. Uning ijodida baxshiyona, darveshona ohanglar an’anaviylikdan
darak bersa, she’riyatidagi mazmun-mundarija, poetik g‘oya, tasvirdagi uslub
noan’anaviylikni keltirib chiqargan. Shoir ijodida misralarda kichik harflar bilan
yozish, g‘oyani bir qancha bandga bo‘lib tashlash, kayfiyatga kata e’tibor berish
hamda punktasion belgilarga to‘liq rioya etmaslik holatlari kuzatiladi. Bu esa
Abduvali Qutbiddinni modernistik ijodkor ekanligidan dalolat beradi.Shoir
she’riyatida juda ko‘p bora milliy qadriyatlarga murojaat etadi. Biroq bu
murojaatlarda zamonaviy talqinlar ustuvorlik kasb etadi. Natijada shoir xoh arxaik
so‘zlarga murojaat etsa-da, xoh boshqa so’zlarga baribir metaforik talqinlar she’r
g‘oyasini to‘liq qamrab olaveradi. Shu bois ham mazkur yo‘l faqat Abduvali
Qutbiddinga tegishlidir.Abduvali Qutbiddin she’riyatida zamonaviy talqinlar
milliy qadriyatlarga omuxtalashtirilgan holda beriladi. Shu bois uning misralarini
o‘qigan o‘quvchi barcha tasvirlarni o‘z ko‘zi bilan ko‘ra boshlaydi. Tasvirlarni
berishda esa shoirga detallar qo‘l keladi. Badiiy adabiyotda detallar muhim o‘rin
tutadi. U asarning asosiy g‘oaysini beribgina qolmay, mazmunni boyitishga xizmat
qiladi. Badiiy detallar milliy qadriyatlar bilan ham yo‘g‘rilgan bo‘lushi mumkin.
Bu avvalo, ijodkorning xaql og‘zaki ijodi, mumtoz adabiyot hamda xalqning urf-
odatlaryi, rasm-rusumlarni qanchalik mahorat darajasida eganlaganligi bilan
aniqlanadi. Abduvali Qutbiddin “Afrosiyob” she’rida “tilla supurgi”, “charx”,
“kulloh”, “yelpig‘ich”, “surmadon”, “chiroq” kabi badiiy detallarga murojaat etadi,
bu badiiy detallar xalqona ruhni beribgina qolmay, she’rni arxaik so‘zlar bilan
boyitishda shoirga qo‘l keladi. Shoir aynan arxaik so‘zlarga murojaat etishii
59

natijasida, xalqni boshidan o‘tgan har bir kunini mana shu arxaik so‘zlar orqali
yodga soldiradi.
Abduvali Qutbiddin she’riyatida badiiy detallar muhim ahamiyatga ega. Shoir
badiiy detallarni mazmun va g‘oyani berishda tasvir obyektiga olib kiradi.
Detallarni oddiy kompozitsion vosita emas, balki xalqonalikning bir ko‘rinishi
sifatida ifoda etadi. Natijada, “qurut”, “elak”, “qoqi”, “mayiz” singari detallar
she’rda milliylikka xos bo‘lgan qarashlarni yoritishda yordam beradi. Shu bilan bir
qatorda ijodkorning fantaziyasini ifodalashda ham qo‘l keladi.Abduvali Qutbiddin
she’riyatida tabiat tasviri oddiy tasvir emas. U ruhiy kayfiyatlarga yo‘g‘rilgan,
insonning ruhiyatini ko‘chirib olgan poetik ko‘chimlarga asoslangan she’riyatdir.
Shoir she’riyatida ko‘proq tabiat fasllaridan bahor va kuz fasli o‘rin olgan. Shoir
bu fasllarga munosabat bildirar ekan, kuz fasliga gohida qariqiz deb yozg‘irinsa,
gohida esa karimsiq deya uni siylaydi.Abduvali Qutbiddin she’riyatida tabiat
psixologik holatlarda bunyod topgan. Aslida tabiat inson hayotining jisman asosini
belgilabgina qolmay, ma’naviy hayotining ham asosiy tayanchidir. Shu bois ham
psixologik holatlar, kayfiyatlar ko‘chib o‘tishi tayin. Biroq ko‘chib o‘tayotgan
jarayonda umr, taqdir, insonning o‘ziga xos xarakterlari namoyon bo‘ladi. Natijada
tabiat g‘oyaviy-estetik maqsadni falsafiy-psixologik yo‘sinda yoritishga
bo‘ysindiradi. Abduvali Qutbiddin so‘zni mohirona qo‘llaydi. U so‘zga kayfiyat
bag‘ishlaydi. Milliy haroratni berish maqsadida milliy qadriyatlarga murojaa etadi.
Natijada u qo‘llagan so‘zlar ko‘nglimizga, dilimizga yaqin va eshdir. Shoir so‘z
qo‘llash borasida ko‘proq metaforalarga asoslanadi. “ishiqqa talangan”, “hakkaday
hakkalar masxaraboz vaqt”, “shovqinlar shoshadir burab olmoqqa”, “Men
eskirdim. Shaltog‘im chiqqan”, “G‘iyqillayman eski eshikday”, “bir zo‘r yigit
ichimda o‘lgan”, “Oy ham oylab yig‘laydi” singari misralarda shoir ko‘proq o‘z
kayfiyatiga hamrox etadi. Shu bois misralardagi har bir so‘z va har bir tushuncha
shoirning poetik olami hamda so‘z qo‘llash borasidagi o‘ziga xos uslubidan darak
beradi. Abduvali Qutbiddin she’riyatida tasavvuf tushunchasi muhim ahamiyatga
ega. Shoir bu tushunchani islom ahkomlari, aqidalari orqali beradi. Natijada
60

shoirning kamolot sari intilishi, Ollohga intilishi sifatida ifoda etiladi. Shoir anal
haqqa erishish yo‘lini oriflik sifatida tasvir etadi. Shu bois ham she’rida
qalandarona, darveshona holatlar kuzatiladi. Bundan tashqari namoz tushunchasini
ham bir ko‘rinish sifatida ifoda eta olganki, bu ko‘rinishni ishonchga
sobitqadamlik bilan belgilash mumkin bo‘ladi. Shoir Bahovuddin Naqshband
tariqatini davomchisidir. Hamda uning she’riyati “Vahdadul vujud” konsepsiyasiga
asoslanadi. Shu bilan bir qatorda shoir she’riyatida “fanafilloh” tushunchasi o‘z
tajassumini topgan bo‘lib, tuproq bilan yaraldik yana tuproqqa qaytamiz kabi tasvir
etiladi. Xulosa qilib aytganda Abduvali Qutbiddin she’riyati bugungi kun
adabiyotining yorqin va nurli bir xazinasidirki, u asrlar maboynida adabiyotga va
uning ahliga xizmat qilishiga aminmiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
I. Ijtimoiy – siyosiy adabiyotlar:
1. ЎзбекистонРеспубликасиПрезидентиШавкатМирзи ё евнинг Алишер
Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий боғида барпо этилган Адиблар
хиёбонининг очилишида сўзлаган нутқи . / Халқ сўзи, 2020, 21 май.
№106 ( 7608 ) .
II. lmiy va badiiy adabiyotlar:
1. Abdug‘ofur Rasulov “Tanqid, talqin, baholash”. T., “Fan” nashriyoti.
2006.
2. Abduvali Qutbiddin. “Nayson” T.G‘. G‘ulom nashriyoti. – 1988 .
61

3. Abduvali Qutbiddin. “She’rlar” kitobi so‘z boshisi Ibrohim G‘ofurov
“Tafakkur shakllari” jurnali.
4. Абдували Кутбиддин . Хаёл кечаси .- Тошкент . Ёзувчи .1994.
5. Abduvali Qutbiddin. Bor. – Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi
nashriyot matbaa ijodiy uyi, 2011.
6. Aziz Said. Ismim “Oh”dir mening.
http://kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/aziz-said-ismim-ohdir-
mening.html
7. Aziz Said. Go’yibdan do’st bilan suhbatlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2002
8. Botirxon Akram “Fasohat mulkining sohibqironi” T., “O‘zbekiston”
1991.
9. Boltaboyev H . Islom tasavvufi manbalari . Tasavvuf nazariyasi va tarixi.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2005 .
10. Boltaboyev H. Sharq mumtoz poetikasi. Manba va talqinlar. – Toshkent:
“O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2006.
11. Bo‘ronov Q. Tasavvuf falsafasi xususida – Toshkent: Yozuvchi, 2000
12. Davronova M. Hozirgi o‘zbek she’riyatida individual uslub poetikasi.
Filol.fan.dok (DSc).dissert. – Samarqand, 2019.
13. Ernazarova G. Hozirgi o’zbek she’riyatida tasavvuf an’analari.
Filol.fan.bo’yicha falsafa, fan.dok.dis.avtoref. (PhD), - Samarqand, 2022.
14. Hamdam.U.Yangilanish ehtiyoji.-Toshkent: Fan,2007.
15. Haqqulov I. Tasavvuf saboqlari. – Buxoro: “Buxoro”, 2000 .
16. Ibrohim Haqqul. Tasavvuf: tarix, mohiyat va tadqiq talablari.// O‘zbek
tili va adabiyoti jurnali , 2017, 4- son.
17. Jamol Kamol. Lirik she’riyat. – Toshkent: Fan, 1988.
18. Komilov N. Xizr chashmasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005
19. Mamatqulova N. Modern she’riyatda yangicha talqinlar.// Yoshlik
jurnali, 2003, 4-son, 29-b.
62

20. Muhiddinov M. Komil inson – adabiyot ediali. – Toshkent: Ma’naviyat,
2005
21. Normatov.U. Ijod sehri. -T .,Sharq, 2007.
22. Qodirov P. Ma’naviyat, modernism va absurd.// Mustaqillik davri
afdabiyoti. – Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy
uyi, 2006.
23. Qutbiddin Abduvali. Izohsiz lug’at.// Sharq yulduzi, 1990, 10-son.
24. Qutbiddin A. Baxtli yil. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot,
1987 .
25. Rahimjonov N. Mustaqillik davri she’riyati. – Toshkent: Fan, 2007.
26. Rasulov A. Struktura va strukturalizm.// Mustaqillik davri adabiyoti.-
Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2006.
27. Salohiy D. Tasavvuf va badiiy ijod. – Toshkent: Navro‘z, 2018 .
28. Valixo‘jayev B. Buyuk ma’naviy murshid. – Toshkent: Fan, 2004 .
29. Xolova.M. O’zbek modern she’riyati poetikasi. Filologiya fanlari
bo’yicha falsafa,dok,dis,avtoref.(PhD),-Samarqand,2018.
30. Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг
русча-ўзбекча изоҳли луғати. –Тошкент: Ўқитувчи, 1979.
31. Xudoyberdiyev E. Adabiyotshunoslikka kirish. –Toshkent: sharq, 2008.
32. Xursanov D. Hozirgi o’zbek she’riyatida xronotop poetikasi.
Filol.fan.bo’yicha fals.doktori (PhD) dis.avtoref.- Samarqand, 2020.
33. Xurshid Do‘stmuhammad. Ijod – ko‘ngil munavvarligi. – Toshkent:
Mumtoz so‘z, 2011.
34. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. –Toshkent: Sharq, 2004.

II. Internet manbalari
1. Abduvali Qutbiddin hayoti, faoliyati, asarlari, mukofotlari
https://baxtiyor.uz/abduvali-qutbiddin-haqida-ma-lumot/
63

2. Abduvali Qutbiddin. She’rlar & «Nayson» va «Xayol kechasi» to‘plamlari |
Xurshid Davron kutubxonasi https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/abduvali-
qutbiddin-sherlar-nayson-va-xayol-kechasi-toplamlari.html
3. Aziz Said. Ismim “Oh”dir mening. http :// kh - davron . uz / kutubxona / multimedia /
aziz - said - ismim - ohdir - mening . html
4. https :// qalampir . uz / uz / news / tanik - li - zhurnalist - abduvali - k - utbiddin - vafot - etdi -
11555
5. https :// qalampir . uz / uz / news / tanik - li - zhurnalist - abduvali - k - utbiddin - vafot - etdi -
11555
6. https:// ziyouz. com kutubxonasi.
64

Abduvali qutbiddin sheriyatida tasviriy

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish