Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 50.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Abu al-Mu’yin an-Nasafiy va nasaflik allomalar ilmiy merosining o‘rganilishi

Купить
M14. Abu al-Mu’yin an-Nasafiy va nasaflik allomalar ilmiy merosining o‘rganilishi Reja 1. O‘rta asrlar madaniy taraqqiyotida Nasafning tutgan o‘rni va roli 2. Nasaflik allomalar nisbasi va uning ma’nolari 3. Abul Muin an- Nasafiy hayoti va faoliyati 4. Abul Muin an- Nasafiy ilmiy m erosi va uning ahamiyati 5. Mustaqillik yillarida Abul Muin an- Nasafiy ilmiy merosiga munosabat 1. O‘rta asrlar madaniy taraqqiyotida Nasafning tutgan o‘rni va roli IX-XII asrlarda Nasaf ilm va madaniyat taraqqiyoti bobida Samarqand va Buxoro bilan raqobatlashadigan darajaga ko‘tarilgan. Ofuron (Obron), Kojar, Balad (Po‘lati), Fudina singari yirik manzillardan taniqli olimlar, hadisshunos va fiqhshunoslar yetishib chiqqanlar. Bu shahar Nikshapaya (keyingi asrlarda uning nomi Nikshapa yoki Nikshap deb ozgina o‘zgargan bo‘lishi ham mumkin - R.A.) nomining sal o‘zgargan formasi nomi bilan Naxshab, arablar istilosidan keyin esa Nasaf deb yuritilgan. Lekin Naxshab nomi ham Nasaf nomi bilan bir necha asr davomida birga ishlatilib kelingan. Movarounnahr va Xuroson xalqlari onggiga islom dinini tinch yo‘l bilan singdirish siyosatini ham muvaffaqiyat bilan olib bordilar va shu tariqa Naxshabda ham islom davri boshlandi. Mana shu davrdan boshlab Naxshab nomi Nasaf nomi bilan almasha boshladi. IX asrning ikkinchi choragidan boshlangan osoyishtalik davri Movarounnahrning yirik shaharlaridan biri Nasafda ham hunarmand-chilik, savdo, madaniy aloqalarning keskin rivojlanishiga, qadimdanoq shaklangan va yuksak rivoj topgan shaharsozlik madaniyatining qayta jonlanishiga asos bo‘ldi. Nasaf o‘rta asrlarda uch qismli shahar sifatida ark (quhandiz), shahriston (madina) va raboddan iborat bo‘ladi. X asr oxirlariga kelib Nasaf shahrining umumiy maydoni 220 gektardan ham ortib Movarounnahrning eng yirik shaharlaridan biriga aylanadi. O‘rta asrlarda Nasafga tashrif buyurgan arab sayyohlari Muqaddasiy, ibn Havqal, ibn Xordadbeh va boshqalarning esdaliklari orqali Nasaf shahrining tarixiy jihatlari biilan tanishish mumkin. Ibn Havqalning «Masolik al mamolik» asarida Muqaddasiy ma’lumotlariga nisbatan kengroq ma’lumotlar keltirilgan: «Nasaf buzilgan arki bo‘lgan, Najjoriya (Buxoro), Samarqand, Kesh, Fo‘bdin kabi to‘rt darvozali, rabodga ega shahar. Bu shahar Buxoro Balx katta yo‘lida tekislikda joylashgan. Naxshab-Nasafga tashrif buyurgan juda ko‘plab o‘rta asr sayyohlari, tarixchilar va jugrofiy olimlar bu yerda vayronaga aylangan quhandiz, daryo sohilidaga «Ra’s al-qantara» - «Ko‘prik boshi» degan joyda qad ko‘targan «Dar al-Imora», ya’ni hokim saroyi, uning yaqinidagi turma, shaharning to‘rtta - Buxoro, Samarqand, Kesh va Fo‘bdin darvozalari to‘g‘risida yozganlar. XII asrda Nasafga tashrif buyurgan marvlik olim Abu S’ad as-Somoniyning ma’lumotiga ko‘ra, Nasafda hijriy 219, milodiy 834 yilda kosonlik shayx Abu’ Abdurrahmon Mu’az ibn Yoqub al-Kosoniy birinchi marta jom’e masjidi, uning yaqinida so‘fiylar uchun rabod, suv manbai - quduq va tahoratxonalar bunyod ettirgan. Nasaf atrofida ko‘plab qishloqlar bo‘lib shahar masjididan tashqari ularning ikkitasida jom’e masjidlari bor. Ulardan bir Bazda, boshqasi Kasbi. Kasbi Nasafdan ham kattaroq. 2. Nasaflik allomalar nisbasi va uning ma’nolari Nasafiylar mansub bo‘lgan nisba va kunya haqidagi ko‘pgina ma’lumotlar as Sam’oniyning al Ansob asarida keltirib o‘tilgan bo‘lib asarda nasaflik allomalar uchun maxsus bir bo‘lim ajratilgan. Nasaf shahri IX-XII asrlarda ilm-ma’rifat jihatidan Movarounnahrdagi eng yirik ilmiy-madaniy markazlar - Samarqand va Buxorodan keyin turib, ko’plab olimu muhaddislar samarali faoliyat ko’rsatishgan. Sharqshunos olim D. Rahimjonovning ma’lumotiga ko’ra VIII-XII asrlarda Movarounnahrda 3000 dan ortiq muhaddislar faoliyat ko’rsatgan. Ulardan 1000 dan ortig’i Samarqandda, 600 dan ziyodi Buxoroda, 400 dan oshig’i Nasafda, 70 dan ortig’i Shoshda, 60 dan ziyodi Farg’onada, yana shunchasi Keshda, 50 dan ortig’i Termizda, 40 dan ziyodi Xorazmda, shuningdek qolgan qismi esa Ustrushona, Dobusiya, Kushoniya va boshqa mintaqalarda faoliyat yuritishgan. Bu raqamlar Nasaf shahrining Movarounnahrdagi nechog’li ilmliy-madaniy salohiyatini yuksakligini yaqqol isbotlaydi”. Nasaflik 400 dan ziyod ulamolarning aksariyati Nasaf vohasidagi shaharlarga (Pazda, Kasbi va Kesh shaharlariga) mansub bo’lganlar. Nasaflik ko’plab ulamolar ilmiy faoliyatini Samarqand va Buxoro shaharlarida ham olib borishgan. Nasafda boshqa ilmlar kabi hadis ilmi ham taraqqiy etgan. Buyuk muhaddis olim Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil Buxoriy (810-870) bir muddat Nasaf shahridagi Boyon mahallasida istiqomat qilib, o’zining “Al Jome’ as-sahih” kitobi uchun zarur ma’ lumotlarni to'plagan va bu yerdagi hadis ilmi rivojiga ham munosib hissa qo’shgan. Alloma bu shaharda shogirdlariga ham saboq berib, Abu Zayd Tufayl Ibn Zayd (vafoti 892 y.), Abu Is’hoq Ibrohim ibn Ma’qil Ibn Nasafiy as-Sanjoniy (IX asr) kabi bir qancha taniqli muhaddislar undan saboq olishgan. Allomaning eng yaqin yordamchilaridan biri Ofuron qishlog’idan bo’lgan Jabroil ibn Ovan al-Ofuroniy hisoblanib, u kishining o’zi ham zamonasining yetuk olimi va hadisshunoslik ilmining peshvolaridan biri sanalgan. Nasaf fozil-u ulamolari Ismoil al-Buxoriyni iliq va yuksak ehtirom bilan kutib olishgan. Nasafliklar allomani o’z xonadonlarida mehmon bo’lishini, o’zlarini allomaning xizmatida bo’lishlarini sharaf deb bilganlar [2] . Shuningdek, Nasafda tavallud topib Samarqandda ilm-u fan bilan shug’ullangan Abu Hafs an-Nasafiy (vafoti 1142) 100 dan ziyod asarlar yaratib, unga “al-Hofiz” nisbasi berilgan edi. Ma’lumki hofiz darajasiga erishish uchun 20 mingdan ziyod hadislarni matn-u sharhlari bilan birgalikda to'liq yod olish shart bo’lgan. Abu Hafs Ismoil al- Buxoriyning “Al-Jome’ as-sahih” asarini sharhlab, maxsus asar ham yozgan. VIII- XII asrlarda Nasaf Movarounnahrdagi hadis ilmi markazlaridan biri sifatida tan olingan. Nasaf shahrida butun viloyat ilm toliblari uchun markaziy maktablar mavjudligi sababli, bu shaharga Pazda (Bazda) Kasbi, Koson, Varsin, Yagna, Novqat, Quraysh, Ofuron, Zodak, Qalosiy, Muda, Sanjan, Fijkat, Maymurg’ kabi shahar va yirik qishloqlardan olimlar ilm olish uchun tashrif buyurishgan. Shuningdek, Nasaf vohasida muhaddis olimlar al-Kasbaviy, al Kosoniy, al- G'ubdinliy, al-Ibsoniy, al-Pazdaviy, al-Maymurg'iy nisbatlari bilan ham samarali ilmiy faoliyat yuritishgan. IX asr oxirida Nasaf vohasidan yetishib chiqqan uch buyuk allomalarning birgalikda olib borgan ilmiy faoliyatlari Samarqand shahri uchun o’zining samarali ta’sirini ko’rsatdi. Sadrul Islom Abul Yusr Muhammad Ibn Muhammad al-Pazdaviy an-Nasafiy (vafoti 1100 y. Buxoroda), uning akasi Faxrul-Islom Abul-Hasan Ali Ibn Abdulkarim al-Pazdaviy an-Nasafiy (vafoti Keshda 1089y.) va Abul Mu’in an-Nasafiy (1046-1114 yy.) kabi mashhur olimlarning Samarqandga ko’chib o’tishlari hanafiy ta’limotining rivojlanish yo’nalishlarini sezilarli darajada ijobiy tarafga o’zgartirdi. Ushbu ulamolar Buxoroda ham ilm-fan ravnaqiga o’z hissalarini qo’shganlar [3] . IX asrda Nasafda Qur’onni tafsir qilishni keng yo’lga qo’ygan Ibrohim ibn Ma’qal as-Sanjoniy an- Nasafiy, Muhammad ibn Nasr al Kallasiyan an Nasafiylar umrguzaronlik qilishgan. IX-X asrlarda Nasafda yozma adabiyot namunalari vujudga kela boshlagan. Bu davrda yashab ijod etgan Abu al Mute’ an-Nasafiy arab tilida axloqiy- nasihatomuz ruhdagi asar yaratgan. Shahobiddin Nasafiy (Shahobiy) (X asr) Saljuqiylar saltanatining shuhratli shoirlari qatoridan joy olgan. Bu davr an’anasiga ko’ra Nasaf allomalari arab tilida, XI asr oxiri XII asr boshlarida esa fors tilida ijod qilishgan. XIV asrdan e’tiboran, ayniqsa Sohibqiron Amir Temur saltanatidan boshlab esa turkiy tilda yozish urf bo’lgan. Yevropalik o’rta asr sayyohi Tavernyening yozishicha barcha Sharq mamlakatlarida arab tili – Qur’on va ilm tili, fors tili she'riyat va nafosat tili, turkly til esa siyosat va harb tili sifatida mashhur bo'lgan" [4] . VIII asr oxiri - IX asr boshlarida Nasafdagi hadisshunoslik va fiqhshunoslik maktablarida Islom olamining turli mamlakatlaridan kelgan talabalar saboq olishgan. Buxorolik mashhur muarrix olim Narshaxiy X-XII asrlarda Nasafda fan va madaniyat gullab yashnaganligini bayon etib, olimlardan Najmiddin Abu Hafs Umar an-Nasafiyni tilga olgan. XII asrning o’rtalarida Nasafda yashagan qomusiy olim Najmiddin an-Nasafiy (1068-1142 yy.) nomi manbalarda ko’p tilga olinadi. Unga “Moturidiy” nisbasi ham berilgan, Alloma 1ug’atshunoslik, tarix, fiqh ishlariga bag’ishlab 100 dan ziyod asarlar yozgan, shundan 10 tasi bizgacha yetib kelgan. Uning “Aqidatun Nasafiy” asari hozirgacha ham madrasalarda o’qitiladi. Nasaflik olim Abul-Abbos Ja’far ibn Muhammad al- Mustag’firiy an- Nasafiy (961-1041) o’z davrining mashhur ulamolaridan sanalib “Nasaf va Kesh tarixi” asarini yozgan. Olimning ushbu asaridan Sam’oniy o’zining “al-Ansob” nomli asarida samarali foydalanib, bu ikki shahar odamlarini 80 toifaga bo’lib naql qilgan. Nasaf va Keshda X-XI asrlarda yashagan 43 olim, shoir va din arboblari haqida hikoya qilgan. Mazkur asarda muallifning 4 ta ustozi va 2 ta shogirdi haqida ham ma’lumotlar berilgan. Abul Muin an- Nasafiy hayoti va faoliyati Kalom ilmining buyuk allomasi imom Abu Mansur al-Moturidiy (870 – 944) to-monidan yaratilgan al-moturidiya maktabining yirik namoyandalaridan biri Abu-l-Mu’in an- Nasafiyning Movarounnahrda hanafiya mazhabining qaror topishida beqiyos xizmatlari bor. Abu-l-Mu’in an-Nasafiy nafaqat kalom ilmining alloma-si, balki o‘z davrining faqihi va usuliyotchi olimi sifatida ham shuhrat qozongan siymolardan biridir. Shu boisdan ham, «Al-qand fi zikri ulamoi Samarqand» nom-li asarda boshqa bir nasaflik olim Najmiddin Umar an-Nasafiy u haqda: «Sharqu G‘arbning olimu ulamolari Abu-l-Mu’in an-Nasafiy ilmining dengizidan bahra topib, ul taratg‘on ziyo nurlarini ko‘zlariga to‘tiyo qilib surtg‘onlar», – deya uning ilmiy salohiyatiga yuksak baho bergan. Avvalgi maqolalarda ta’kidlanganidek, kalom ilmi aqidaviy masalalar-ni aqliy va naqliy dalillarga tayanib talqin qiladigan va ulardagi har qanday ishtibohlarga barham beradigan ilmdir. Bu ilmning taraqqiyot bosqichlarida imom A’zam Abu Hanifa an-Nu’mon as-Sobit al- Kufiy (699 – 767) safdoshlari-ning alohida xizmatlari bor. Movarounnahrda ular yaratgan maktablar ahli as-sunna va-l-jamoat maktabi nomi bilan mashhur bo‘lib, uning yirik vakili imom Abu Mansur al-Moturidiy nomiga mansub etilib, moturidiya maktabi (al- madrasat al-moturidiyya) deb atalgan edi. Ayni shu maktab bilan bir davrda Iroqda imom Abu-l-Hasan al-Ash’ariy (873 – 935) asos solgan al-ash’ariya maktabi (al-madrasat al- ash’ariyya) keng tarqalgan edi. Bu ikkala maktab ta’limotlari orasidagi farqlar juz’iy bo‘lib, ular lafziy yoki bo‘lmasa, ma’noviy (mazmuniy) tusga ega-dir. Bu o‘rinda shuni ham aytish kerakki, dastlabki islomiy mutafakkirlar va ka-lom ilmining allomalari – mutakallimlar kalom ilmiga bir necha xil ta’rif ber-gan bo‘lsalar-da, barchalari bir masalada, ya’ni diniy-aqoidiy masalalar xususida fikr yuritganlarida, aqliy nazarga tayanganliklariga ko‘ra, hamfikr, hammaslak bo‘lganlar. Biroq kalom ilmining allomalari bu ishlarni aql va nazar ko‘zi bilan qabul qilishda ikki toifaga ajralganlar. Birinchi toifa diniy masalalarni aql yo‘li bilan hal qilish, ya’ni ularni sharhlash, ularning tafsilotlarini har tomon-lama ochish yo‘li bilan chuqur o‘rganish g‘oyasini ilgari surgan. Bu yo‘nalish, asosan, ilk mutakallimlarning yo‘li bo‘lib, davriy jihatdan birinchi va ikkinchi hijriy (milodiy yettinchi va sakkizinchi) asrlarga to‘g‘ri keladi. Bu davrda samarali faoli-yat ko‘rsatgan olimlardan imom Abu Hanifani ko‘rsatish mumkin. Chunonchi, u o‘zining «Al-Fiqh al-akbar» («Buyuk fiqh») nomli asarida fiqh ilmining asoslari bilan bir qatorda aqidaviy masalalar bo‘yicha ham qimmatli ma’lumotlar keltirgan. Ik-kinchi toifaning yo‘li diniy-aqidaviy masalalarni aqliy dalillar va isbotlarga tayangan holda himoya qilishga urinishdir. Bu yo‘nalish davriy jihatdan nisbatan keyinroq paydo bo‘ldi. Bu yo‘nalishning vujudga kelishiga islom diniga yot bo‘lgan turli-tuman falsafiy fikrlar va qarashlarni o‘zida mujassam qilgan asarlarning arab tiliga tarjima qilinishi katta ta’sir ko‘rsatdi. Kalom ilmining (islom fal-safasi) birinchi yo‘nalishi bo‘yicha faoliyat ko‘rsatgan olimlardan Sa’daddin at-Taftazoniy, Toshko‘priyzoda, shayx imom Muhammad Abdo kabilar bo‘lsa, ikkinchi yo‘nalish namoyandalari sifatida Abu Nasr al- Forobiy, imom al-G‘azzoliy va Ibn Xaldun kabi mashhur allomalarni aytish mumkin. Imom Abu-l-Mu’in an-Nasafiy haqida yozgan mualliflarning aksariyati uning to‘liq ismini Abu-l-Mu’in Maymun ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Mu’ta-mid ibn Muhammad Makhul an-Nasafiy deb keltirganlar. Bundan biroz farq bi-lan yozilgan shakllari ham uchraydi. Uning kunyasi barcha manbalarda Abu-l-Mu’in deb zikr qilinadi. Ammo an-Nasafiyning laqablariga kelsak, yozma manbalarda ko‘rsatilishicha, u bir qancha laqablar bilan atalgan, jumladan, imom fozil, sayfu-l-haq (haqiqat qilichi), jomi’ al-usul, al-imom az-zohid, al-faqih al-hanafiy, al-olim al-bori’ (yuksak bilimdon olim) kabi laqablarni olgan. Abu-l-Mu’in an-Nasafiy ilmu irfonda yetuk, ziyoli bir oilada ulg‘aygan, uning ajdodlaridan ko‘plari, ayniqsa, fiqh ilmi sohasidagi ulkan salohiyatlari bilan el-yurt orasi-da tanilgan edilar. Katta bobosi, o‘z davrining taniqli olimi Makhul Abul Fazl an-Nasafiy – an-nasafiylar sulolasining sardori-boshlovchisi hisoblanib, uning oilasidagilar fiqh ilmining hanafiya mazhabi asoschisi imom Abu Hanifa ta’-limotlariga tayanib amal qilganlar. Shuningdek, u fiqh ilmi sohasida imom Abu Hanifaning shogirdi Muhammad ibn al-Hasan ash-Shayboniyning safdoshi Abu Su-laymon al-Juzjoniydan rivoyat qilardi.Uning an-Nasafiy nisbasi bilan atalishi xususida esa barcha tarixnavislar yak-dillik bilan bir xil yozganlar. Shu bilan birga, ba’zi manbalarda an-Nasafiyning bir qancha muddat Samarqandda yashaganligi va so‘ngra uzoq yillar Buxoroda muqim istiqomat qilganligi haqida ham xabarlar keltirilgan.Abu-l-Mu’in an-Nasafiy tavallud topgan sana haqida yozgan tarixnavislardan biri, arab olimi Xayriddin az-Zirikliy o‘zining «al-A’lom» va Umar Rizo Kahhola «Mu’jam al-muallifiyn» nomli asarlarida uning 418 /1027 yilda Nasaf (hozirgi Qarshi) shahrida tug‘ilganligini zikr etganlar. Uning vafoti haqida esa aksar manbalarda 508 /1114 sana beriladi. Shunga ko‘ra, alloma Abu-l- Mu’in an-Nasafiy uzoq umr ko‘rib, 87 yoshida vafot etgan. Uning qabri Qarshi shahri yaqinidagi Qovchin qishlog‘ida joylashgan. Abu Muin Nasafiy hayoti haqida tabaqot shaklida yozilgan bir qancha kitoblarda ma’lumot berib o‘tilgan. Lekin ushbu ma’lumotlar allomaning faoliyati haqida to‘liq tasavvur hosil qilishimiz uchun imkon bermaydi. Chunki ma’lumotlarning deyarli barchasi bir xil bo‘lib, ular bir-biridan ko‘chirilganligini ko‘rsatadi. Abu Muin Nasafiyning hayoti va ilmiyma’naviy merosi haqida Ibn Abil Vafo Qurashiy (v. 775/1373 y.), Ibn Qutlubug‘o (v. 879/1474 y.), Toshko‘brizoda (v. 990/1582 y.), Hoji Xalifa (v. 1067/1657 y.) va Muhammad Abdulhay Laknaviy (v. 1304/1886 y.) kabi olimlar o‘z asarlarida qisqacha to‘xtalib o‘tganlar. Yuqoridagi olimlar o‘z asarlarida uning to‘liq ismini Abu Muin Maymun ibn Muhammad ibn Mu’tamid ibn Muhammad ibn Makhul ibn Fazl Nasafiy Makhuliy deb keltirganlar. Sam’oniy Abu Muinga nisbatan «al-Ibsaniy» nisbasini qo‘shib ataydi. Sam’oniy Ibsan qishlog‘ini Qarshi shahridan bir farsax (taxminan, 5-6 km.) uzoqlikda joylashganligini ta’kidlaydi. Bundan Abu Muin Nasafiy ushbu qishloqda tavallud topganligi ma’lum bo‘ladi. Allomaning tavallud topgan va vafot etgan yillari haqida bir qancha ixtiloflar mavjuddir. Zirikliy uning tug‘ilgan yilini hijriy 418 (milodiy 1027) deb ko‘rsatadi. Allomaning «Tabsiratul adilla» asarini nashrga tayyorlagan turkiyalik olim Xusayn Otay Abu Muin Nasafiy tavallud sanasini hijriy 438 yil, milodiy 1046 yil deb ko‘rsatadi. Abu Muin Nasafiyning katta bobosi Makhul an-Nasafiy (vafoti 930 y.) Imom Moturidiyning shogirdlaridan, allomaning bobosi Mu’tamid ibn Makhul an- Nasafiy esa hanafiylar orasida katta obro‘-e’tibor qozongan zotlardan bo‘lgan. Abu Mu’in Nasafiyning ilmga qiziqishiga sababchi bo‘lgan kishi uning otasidir. Otasi Muhammad ibn Mo‘tamad o‘z shahrining peshvo olimlaridan hisoblangan. Hatto Imom Nasafiy ba’zi rivoyatlarning sanadini aytganda otasining nomi zikr qilingan. Muhammad ibn Mu’tamad bir necha kitoblar va raddiyalar yozgan. Xususan, “Lu’lu’yot fil mavoiz”, “Lubob”, “Raddu a’la ahli bida’i val ahvai” (Bid’atchi va xayolparastlarga raddiya) kitoblaridir. U hijriy 318, milodiy 930 yilda vafot etdi. Shuningdek, Imom Nasafiyning bobosi ham Hanafiylik mazhabini va Ahli sunna val jamoaning e’tiqodini turli bid’tchi va xurofotchilardan himoya qilgan olimlar bo‘lgan. Hozirgi vaqtda Abu Muin Nasafiyning qabri Qarshi shahridan uncha uzoq bo‘lmagan Qarshi tumanining Qovchin qishlog‘ida joylashgan maqbara deb taxmin qilinmoqda. Ushbu maqbara hozirgi kunda mahalliy aholi tomonidan tabarruk ziyoratgohlardan biri sifatida qadrlanib kelinmoqda. Abu-l-Muin Nasafiy o‘z ilmini X asrning oxiri – XI asrning boshlarida moturidiya madrasasi nomi bilan tanilgan yirik hanafiya maktabida olgan. Abu Muin Nasafiy hayoti va ilmiy faoliyatini o‘rganish natijasida ma’lum bo‘ldiki, u dastlabki ta’limni ona shahri Nasafda olib, dastlab ilm-fanning yirik markazlaridan hisoblangan Samarqandga, so‘ngra siyosiy vaziyatlar ta’siri ostida Samarqanddan Buxoroga ko‘chib o‘tganligi aniqlandi. Nasafiyning ilmiy faoliyati davomida boshqa o‘lkalarga safar qilganligi manbalarda deyarli uchramaydi. Abul Muin an- Nasafiy ilmiy m erosi va uning ahamiyati Abu Muin Nasafiy qalamiga mansub asarlar haqida bir qancha tarixiy, qomusiy manbalarda ma’lumotlar keltirilgan. Ulardagi ma’lumotlarga tayanib, biz allomaning o‘n beshga yaqin asarlarini bilishimiz mumkin. Lekin ayni damda allomaga tegishli ushbu asarlarning uchtasidan boshqalari haqida aniq ma’lumotga ega emasmiz. Kuyida Abu Muin Nasafiyning, asosan, bizga ma’lum bo‘lgan mazkur uchta asari haqida to‘xtalib o‘tishga hamda ayrim ensiklopedik manbalarda unga nisbat berilgan asarlar mavjud. Allomaning eng katta asari, shubhasiz, uning «Tabsiratul adilla fi usulid din ala tariqatil Imom Moturidiy» asari hisoblanadi «Tabsiratul adilla» asari haqida ko‘plab olimlar o‘zlarining ijobiy fikrlarini bildirganlar. Hatto allomaning zamondoshlari ham bu asarga yuksak baho bergan. Shunday allomalardan biri Abu Muin Nasafiyning zamondoshi va shogirdi Nuruddin Sobuniy (v. 580/1184 y.) Faxruddin Roziy bilan qilgan munoqashasida shunday deydi: «Nasafiyning «Tabsiratul adilla» asarini o‘qib chiqqanimda tadqiq va tahqiqda unga teng keladigan biror asar yo‘qligiga ishonchim komil bo‘ldi». tadqiqotchisi U.Rudolf «Tabsiratul adilla» asaridan manba sifatida o‘z tadqiqotida samarali foydalangan hamda ushbu nodir asarning ahamiyatiga yuksak baho bergan. «Tabsiratul adilla» asari ikki marotaba nashrdan chiqarilgan. «Tabsira»ning mukammal nashrini Suriya poytaxti Damashqdagi arab tilini o‘rganish bo‘yicha Fransiya ilmiy tadqiqot markazi tadqiqotchisi Klaud Saloma amalga oshirgan. Asarning ushbu Damashq nashri ikki jildda nashr qilingan bo‘lib, birinchi jild 1990 yil, ikkinchi jild esa 1993 yil nashr etilgan. Ushbu nashrning umumiy hajmi izoh va mundarijalarni inobatga olganda 1011 betdan iborat. Nashr jami 45 bob va 47 fasldan iborat. K. Saloma ushbu nashr birinchi jildining oxirida fransuz tilida allomaning qisqacha hayoti va ilmiy merosi hamda asar haqida 15 betdan iborat ma’lumot berib o‘tgan. Tadqiqotchi asarni nashrga tayyorlashda «Tabsira»ning Misrdagi to‘rtta qo‘lyozma nusxasidan foydalangan. Shuningdek, taniqli ingliz olimi V.Madelung ham «Tabsira»ning ushbu nashri haqida o‘z maqolasida xabar bergan. Lekin «Tabsira»ning yana bir nashri mavjudligi haqida ko‘pgina tadqiqotchilar, ayniqsa, g‘arb tadqiqotchilari bexabar qolganlar. Turkiyaning Anqara universiteti Ilohiyot fakultetining professori H.Otay ushbu nodir manbani 1993 yil birinchi jildini va 2004 yil ikkinchi jildini nashr ettirgan. H.Otay nashrning oxirida 77 betdan iborat turk tilida allomaning ilmiy merosi va mazkur asari haqida ma’lumot beruvchi so‘ng so‘z sifatida risola yozgan. Tadqiqotchiushbu nashrni amalga oshirishda «Tabsira»ning Turkiyadagi barcha mavjud qo‘lyozma nusxalaridan397 unumli foydalangan. Lekin H. Otay Nasafiyning mazkur asarni yozishiga nima sabab bo‘lgani va Moturidiyning «Tavhid» asaridan qay jihatlari bilan ajralib turishi haqida ma’lumotlar bermagan. Shu nuqtai nazardan, tadqiqotimiz H. Otayning tadqiqotidan alohida ajralib turadi. Arab tilini o‘rganish bo‘yicha Fransuz ilmiy instituti tadqiqotchilari hajmi ming sahifadan ortiq bo‘lgan “Tabsirat ul-adilla” kitobini 1990 va 1993 yillarda Damashq shahrida ikki jild holida nashr ettirgani ham bu asarning ulkan ma’naviy qiymatidan dalolat beradi. Ushbu nashrni tayyorlashda asarning 1269 yili Buxoroda Muhammad ibn Hasan ibn al-Husayn ismli xattot ko‘chirgan va Misrdagi Iskandariya shahri kutubxonasida, shuningdek, Qohiradagi “Dor ul-kutub al-Misriyya” va mashhur al-Azhar universiteti kutubxonalarida saqlanayotgan mo‘tabar qo‘lyozmalariga tayanilgan. Abu Muin Nasafiyning ushbu asari hajm jihatdan «Tabsira»dan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Qisqacha «Tamhid» deb ataladigan bu asar 1986 yilda arab tadqiqotchisi Jiybulloh Hasan Ahmad tomonidan Misrning «Dorut tiba’atil Muhammadiya» nashriyotida ilmiytanqidiy tahlil etilgan holda nashrdan chiqarilgan. To‘lig‘icha “At-Tamhid li qavoidi-t-tavhid” (“Tavhid qoidalariga muqaddima”) nomi bilan atalgan asar din asoslari haqida fikr yuritadi. U “Tabsira” kitobining muxtasar, mo‘jaz shakli, yoki boshqacha aytganda, uning mufassal fihristi kabidir. Chunki bu asarda “Tabsira”ning boblari va fasllari aynan takrorlangan. Hammasi bo‘lib, 33 bobdan iborat ushbu asar «Tabsira»ning qisqartirilgan shakli hisoblanadi. Asarning bizgacha ko‘plab qo‘lyozma nusxalari yetib kelgan. Turkiyalik tadqiqotchi M.S. Yazichio‘g‘li «Tamhid»ning Istanbul kutubxonalarida saqlanayotgan kuyidagi beshta qo‘lyozmasi haqida ma’lumot beradi: 1. Atef Afanddi kutubxonasida saqlanayotgan qo‘lyozma: inv. raqami 1282. 719/1320 yilda ko‘chirilgan. 181 varaqdan iborat; 2. Atef Afandi kutubxonasida saqlanayotgan yana bir qo‘lyozma: inv. raqami 1221. 684/1285 yilda ko‘chirilgan. 117 varaqdan iborat; 3. Universitet kutubxonasida saqlanayotgan qo‘lyozma: inv. raqami 268. 534/1140 yilda ko‘chirilgan. 53 varaqdan iborat; 4. Vauezid kutubxonasida saqlanayotgan qo‘lyozma: inv. raqami 3078. 710/1311 yilda ko‘chirilgan. 158 varaqdan iborat; 5. III Ahmed kutubxonasida saqlanayotgan qo‘lyozma: inv. raqami 1866. Ko‘chirilgan yili noma’lum. 24 varaqdan iborat. Turkiyada saqlanayotgan ushbu qo‘lyozmalar bo‘yicha Yazichio‘g‘li ilmiy rahbari professor H. Otayning tavsiyasi bilan 1971 yil Nasafiyning hayoti haqida qisqacha ma’lumot hamda «Tamhid»ning ilmiy-tahliliy turkcha tarjimasini nashr ettirgan. Yazichio‘g‘lining ma’lumotiga ko‘ra, ushbu tadqiqot nashri Ankaraning Ilohiyot fakulteti kutubxonasida saqlanmoqda. K. Brokkelman «Tamhid»ning 2476 raqamli yana bir qo‘lyozmasi borligi haqida ma’lumot beradi. Lekin ushbu qo‘lyozmaning qaerda saqlanishi haqida hech narsa yozmagan. Shuningdek, «Tamhid»ning Misrdagi «Dorul kutubil misriya» kutubxonasida yana uchta nodir qo‘lyozma nusxalari saqlanmokda: 1. Birinchi qo‘lyozma 41 raqami bilan saqlanmoqda. Qo‘lyozma 75 varaqdan iborat. Ushbu ko‘lyozma 735/1335 yil Buxoroda Abul Qosim Saloh ibn Jubayr nomli xattot tomonidan ko‘chirilgan. 2. Ikkinchi qo‘lyozma B 22991 raqami bilan saqlanmoqda. Qo‘lyozma 34 varaqdan iborat. Ushbu qo‘lyozma 783/1379 yil xattot Muhammad ibn Muhammad Shahir tomonidan ko‘chirilgan. «Tamhid» noshiri Jiybulloh Hasan Ahmad ushbu qo‘lyozmalarni e’tiborga olmagan. Nasafiyning «Tamhid» asari «Tabsira»ning kirish qismi yoki fihristi shaklidagi asar hisoblanadi. Chunki bob va fasllarning berilishi solishtirilsa, ular orasidagi uzviy o‘xshashlikni sezamiz. Faqat «Tabsira»da ular mukammalroq ifoda etilgan. Shu bois, H. Otay «Tamhid»ni «Tabsira»ning «Cho‘ntak kitobi», deb ataydi. Nasafiyning ushbu asariga Nizomuddin Xusayn Ali ibn Hajjoj Sig‘noqiy «at-Tasdid» nomli sharh yozgan. Sig‘noqiy ushbu asarini «Kitobut tasdid fi sharhit tamhid li Abi Muin Nasafiy» deb nomlagan va uni 706/1306-07 yil yozib tugatgan. Ushbu asarning qo‘lyozma nusxalari Turkiyaning Rapip Rayua kutubxonasida 774 raqami bilan hamda Veuazid kutubxonasida 3078 raqami bilan saqlanmoqda. Turkiyalik olim H. Otay «Tabsiratul adilla» nashrining kirish qismida «Tabsira» bilan bir qatorda «Tamhid»ni ham rivoyat qilgan olimlar shajarasini ko‘rsatib o‘tgan. Yaqinda Turkiyada Nasafiyning “Tamhid” asari uning Istanbul kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozmalari asosida turk tadqiqotchilari tomonidan qayta nashr ettirildi. Nasafiyning ushbu asari kalom ilmining tarixi, uning rivojlanish bosqichlarini, ayniqsa, moturidiya ta’limotini o‘rganishda qimmatli manba hisoblanadi. Abu Muin Nasafiyning «Bahrul kalom» (“Kalom ilmi ummoni”) allomaning uchta katta asarlari orasida («Tabsira», «Tamhid», «Bahrul kalom») eng birinchi nashr ettirilgan asar hisoblanadi. Ushbu asar ilk marotaba 1886 yili Bag‘dodda tosh bosma usulida nashr ettirilgan. So‘ngra asar Misrda 1911 yil qayta nashr etilgan. Keyinchalik esa ushbu asar ikki marotaba turk tiliga tarjima qilinib, nashr ettirilgan327. Lekin «Bahrul kalom» asarining eng so‘nggi nashri 1997 yil arab tadqiqotchisi Valiyuddin Muhammad Solih Farfur tomonidan Damashkda amalga oshirilgan. Tadqiqotchi ushbu nashriga yozgan kirish so‘zida Nasafiyning hayoti va ilmiy merosi hamda «Bahrul kalom» asari haqida, shuningdek, kalom ilmi tarixi haqida ham qisqacha ma’lumotlar berib o‘tgan. Xulosa qilib, ushbu qo‘lyozmaning nomi «Mu’taqadot» emas, balki aynan «Bahrul kalom» asarining o‘zi, deb aytish mumkin. Chunki Nasafiyning ilmiy merosi haqida xabar beruvchi tarixiy manbalarda «Mu’taqadot» nomli asar unga tegishli ekani haqidagi ma’lumotni uchratmaymiz. UzFA Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanayotgan ikkinchi, «ar-Risola atTaysir» qo‘lyozmasi «Mu’taqadot» qo‘lyozmasiga nisbatan juda chiroyli nasta’liq xatida ko‘chirilgan. Ushbu qo‘lyozma 1228/1813 yil xattot Muhammad Buxoriy tomonidan ko‘chirilgan. Ushbu qo‘lyozma kitobi ham o‘z ichiga bir qancha asarlarni mujassam etgan. Mustaqillik yillarida Abul Muin an- Nasafiy ilmiy merosiga munosabat Mustaqillik sharofati bilan ko‘plab allomalarimiz qatorida Abul Muin Nasafiyning hayoti va asarlarini ilmiy asosda o‘rganish ishlari yo‘lga qo‘yildi. Alloma ruhi mangu qo‘nim topgan manzil obod go‘shaga aylantirildi. Xususan, “Misol uchun, Qashqadaryo zaminida buyuk alloma, moturidiya ta’limotining yirik vakili Abu Muin Nasafiy bobomiz yashab o‘tganlar. U kishi uzoq muddat Buxoro va Samarqandda tahsil olib, kalom ilmi, ya’ni islomiy e’tiqod pokligi masalasida 15 ga yaqin kitob yozganlar. Ana shu kitoblarida, bundan ming yil oldin din masalasida adashganlarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatganlar”, dedi mamlakatimiz rahbari. O‘shanda Nasafiy bobomiz (to‘liq ism-shariflari: Abul Mo‘iyn Maymun ibn Muhammad ibn Mo‘tamid ibn Muhammad ibn Makhul ibn al-Fazl an-Nasafiy al- Makhuliy) ziyoratgohida muazzam majmua barpo etish, bu ulug‘ zotning kitoblarini tarjima qilish va nashrdan chiqarishning muhim ahamiyatga ega ekani haqida ham so‘z bordi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 24-25 fevral kunlari Qashqadaryo viloyatiga tashrifi chog‘ida Qarshi tumanidagi kalom ilmi bo‘yicha taniqli olim “Abul Muin Nasafiy” tarixiy majmuasini qayta ta’mirlash, uning negizida kutubxona, muzey tashkil etish yuzasidan topshiriq va ko‘rsatmalar bergan edi. Ushbu topshiriqlar ijrosi doirasida Abul Muin Nasafiyning boy ilmiy ma’naviy merosini chuqur o‘rganish, xalqimiz va jahon jamoatchiligi o‘rtasida keng targ‘ib etish maqsadida ziyoratgohda keng ko‘lamli bunyodkorlik ishlari amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda qo‘li gul usta hunarmandlar mehnati evaziga ziyoratgoh yaxlit majmua sifatida shakllangan. 2,1 gektar maydonni egallagan obida hududida 500 o‘rinli masjid, kutubxona, muzey, ma’muriy bino, tahoratxona, choyxonalar qurib bitkazildi. Majmua hududidan o‘tuvchi kichik anhorni rekonstruksiya qilish ishlari tugatildi. Ayni paytda qurilish-ta’mirlash ishlari yakuniy pallaga kirgan. Majmuaning tashqi yo‘llarini zamonaviy loyihalar asosida qayta qurish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilanib, amaliy ishlar olib borilmoqda. Aytish joizki, Abul Muin Nasafiy ziyoratgohida Xitoy ipak qog‘oziga bitilgan noyob Qur’oni karim qo‘lyozmasi mavjud. Bu muqaddas kitobning bo‘yi 60, eni 41 santimetrni tashkil etadi. Mazkur Qur’on uchun usta Zarif degan kishi tomonidan balandligi 1 metru 60 santimetrlik lavh yasalgan. Lavhda hijriy yil hisobi bilan 1266 (milodiy 1851) sanasi yozib qoldirilgan. Lavhga 12 qatordan iborat forsiy she’r o‘yib bitilgan. Ziyoratgoh atrofida katta qabriston ham bor. Hudud 50 gektardan ko‘proq maydonni egallaydi. Qabristonda 100 dan ortiq har xil marmar toshlarga bitilgan yodgorliklar bor. Ularga qaraganda, qadimiy Ibsan qishlog‘idan chiqqan olimlar ham shu yerda dafn qilingan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Asosiy adabiyotlar 1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б. 2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10. 3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004. 4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6. 5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. – Ташкент: Фан, 1983. – 140 с. 6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 1998. – 160 б. 7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан. -Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б. 8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010. 9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. — Самарканд, 1992. 10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 . 11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002. 12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001. 13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан, 1980. – 207 б. 14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995. 15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009. 16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б. 17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972. 18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.: Фан, 2009.

Abu al-Mu’yin an-Nasafiy va nasaflik allomalar ilmiy merosining o‘rganilishi

Купить