Abu Ali ibn Sino ilmiy asarlari tahlili - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Abu Ali ibn Sino ilmiy asarlari tahlili

Купить

Abu Ali ibn Sino ilmiy asarlari tahlili
Reja :
1. Abu Ali ibn Sino asarlarining dunyo ilmiy merosiga qo‘shgan hissasi
2. Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asari va uning o‘rganilishi .
3. Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asarini ng o‘zbek va rus tili dagi tarjimalar i
haqida.

Abu Ali ibn Sino asarlarining dunyo ilmiy merosiga qo‘shgan hissasi
Ibn Sino asarlari o‘rta asrlarda Yevropada ilmiy til hisoblangan lotin tiliga, u
orqali Yevropaning boshqa tillariga tarjima etilgan. Ibn Sino ilmiy risolalardan
tashqari, chuqur falsafiy mazmunli badiiy obrazlar va ma’lum voqealar orqali ifoda
etuvchi “Tayr qissasi”, “Salomon va Ibsol”, “Hayy ibn Yaqzon” kabi falsafiy
qissalar yaratgan. Ibn Sino zamonasining yetuk shoiri ham bo‘lgan. U Sharq,
xususan, fors poeziyasida ruboiy janrining asoschilaridan biri bo‘lib, ruboiylari
o‘zida chuqur falsafiy xulosalarni ifodalaydi. Ibn Sino arabcha qitalar ham yozgan
(Uning she’riy merosi qisman rus va uzbek tillarida nashr etilgan). Ibn Sino
tabobat masalalarini ommabop holda nazm bilan izohlovchi “Urjuza” nomli tibbiy
asar yaratdi. Uning Aristotel (Arastu) ta’limoti xususida Abu Rayxon Beruniy
bilan va o‘zining shogirdi – ozarbayjonlik mutafakkir Baxmanyor bilan
yozishmalari fan olamida mashhur. Ayniqsa, tabobat, u bilan bog‘liq holda
anatomiya, psixologiya, farmakologiya, terapiya, xirurgiya, diagnostika, gigiena
kabi ilmlar ibn Sino ijodida bir qancha yangi ixtirolar bilan boyidi va yangi
bosqichga ko‘tarildi. Bulardan tashqari, kimyo, mineralogiya, astronomiya,
matematika, o‘simlik dunyosi, geologik jarayonlarni o‘rganish sohasida ham u
yangi-yangi fikrlarni olg‘a sura oldi. Ibn Sinoning tibbiyot sohasidagi asarlaridan
“Kitob al-qonun fit-tibb” (“Tib qonunlari”), “Kitob ul-qulanj” (“Ichak
sanchiqlari”), “Kitob un-nabz” (“Tomir ko‘rish haqida kitob”), “Fuj ul-tibbiya joria
fi majlisih” (“Tib haqida hikmatli so‘zlar”), “Tadbir ul-manzil” (“Turar joyning
tuzilishi”), “Fil-hindubo” (“Sachratqi o‘simligi haqida”), “Risola fi-dastur it-
tibbiy” (“Tibbiy ko‘rsatmalar haqida”) kabi asarlari mavjud. Uning tibbiyotga oid
qomusiy asari “Kitob al-qonun fit-tibb” 5 mustaqil katta asardan tarkib topgan:
ularning har biri ma’lum sohani izchil, har tomonlama yoritib beradi.
Birinchi kitobda tibbiyotning nazariy asoslari, uning predmeti, vazifalari,
bo‘lim va metodlari, kasallikning kelib chiqish sabablari, belgilari, sog‘liqni
saqlash yo‘llari, kishi anatomiyasi haqida mazmundor, aniqligi bilan kishini
taajjubda qoldiruvchi qisqacha ocherk, sog‘liqni qanday saqlash kerakligi haqidagi
ta’limot (keyinchalik gigiena deb nomlangan) bayon etiladi. “Qonun”ning bu

kitobini hozirgi zamon ichki kasalliklar propedevtikasi darsligiga tenglashtirish
mumkin. “Qonun”ning oddiy dorilarga bag‘ishlangan ikkinchi kitobida 800 ga
yaqin dorining xususiyatlari, ularni tayyorlash va iste’mol qilish usullari bayon
etilgan. Ibn Sino simob, uning birikmalarini dori qilib ishlatishni birinchi bo‘lib
tavsiya etadi, sharobni quvvatga kirituvchi, jarohatlarni tozalovchi dori sifatida
ishlatadi.
Uchinchi kitobda ayrim organlar (hatto soch, tirnoqlar)ning kasalliklari,
ularni davolash usullari bayon etiladi, uni maxsus patologiya darsligi deb atasa
ham bo‘ladi. Bu kitobda bosh miya, nerv, ko‘z, quloq, burun, tomoq, qorin, tish,
yurak, jigar, buyrak kasalliklari batafsil tahlil qilinadi. “Qonun”ning to‘rtinchi
kitobi organizmning umumiy kasalliklariga bag‘ishlangan. Unda isitmalar,
o‘smalar, ularning sababi, xirurgik kasalliklar (suyak sinishi, chiqishi,
jarohatlanish) va ularni davolash usullari, har xil dorilardan zaharlanish va bunda
ko‘riladigan choralar to‘g‘risida ma’lumot beriladi. Chechak, qizamiq, moxov,
vabo va boshqa yuqumli kasalliklar tafsir etiladi. “Qonun”ning beshinchi kitobida
murakkab dorilarning organizmga ta’siri, ularni tayyorlash, iste’mol qilish usullari
bayon qilingan. Bu kitob dorishunoslik ilmiga – farmakologiyaga bag‘ishlangan.
Tibbiyotning asosiy vazifasi, uning ta’biricha, “inson sog‘lig‘ini saqlash,
agar kasallik paydo bo‘lgan bo‘lsa, bu kasallikni keltirib chiqargan sabablarni
aniqlash va ularni yo‘qotish orqali sog‘liqni tiklashdan iborat”. Ibn Sino fikricha,
tib ilmida nazariy bilimlar va amaliyot o‘zaro bog‘liq bo‘lishi, bir-biriga
asoslanmog‘i zarur, aks holda u rivoj tomaydi, o‘z maqsadiga erisha olmaydi. “Tib
ilmi avvalo ikki qismga – nazariy va amaliy qismlarga bo‘linadi... Nazariya deb
ataluvchi qismi tabiblarning fikrlarini ifoda qilib, maxsus amaliya deb ataladigan
qismi tadbir va amalning qanday bo‘lishi kerakligini o‘rgatadi. Tibning amaliy
qismi ikkiga bo‘linadi. Birinchi qismi sog‘lom tanlarning tadbirini bilish bu
sog‘liqni saqlashga taalluqli bo‘lgani uchun sog‘liqni saqlash ilmi deb ataladi.
Ikkinchi qismi – kasal tanning tadbirini bilish bo‘lib, sog‘lom holatga qaytarish
yo‘llarini ko‘rsatadi, bu davolash ilmi deb ataladi». Ibn Sino kasallikni o‘rganishda
obyektiv sharoitni har tomonlama bilishga katta ahamiyat berdi, muhitdagi turli

tabiiy narsalar, suv, havo orqali kasallik tarqatuvchi ko‘zga ko‘rinmaydigan
“mayda hayvonotlar” haqidagi fikrni olg‘a surdi.
“Qonun” 800 yil davomida hakimlar uchun asosiy qo‘llanma bo‘lib keldi.
O‘rta asrlarda “qonun” Sharqdagina emas, balki g‘arb-mamlakatlarining
universitetlarida ham talabalar uchun tibbiyotdan yagona qo‘llanma edi.
Ibn Sinoning “Kitob ush-shifo” asarida turli tibbiyot ilmlariga: botanika,
geologiya, mineralogiya, astronomiya, matematika, kimyoga oid ko‘p ma’lumotlar
keltiriladi. Uning tog‘larning vujudga kelishi, yer yuzasining davrlar o‘tishi bilan
o‘zgarib borishi, zilzilaning sabablari kabi turli jarayonlar haqidagi fikrlari
keyinchalik geologiya ilmining mustaqil ravishda rivoj topishiga katta ta’sir
ko‘rsatdi. Ayrim joylarning bir vaqtlar dengiz bo‘lganligi, shu sababli qattiq
qatlamlarda turli dengiz hayvonlarining izlari saqlanib qolganligi haqida ham turli
misollar asosida fikr yuritiladi; meteoritlar, vulkanlar haqida ma’lumotlar
keltiriladi. Mineralogiya ilmining rivojida ham ibn Sinoning xizmati katta. U
minerallarni 4 guruhga ajratadi:
1) toshlar;
2) eriydigan jism (metal)lar;
3) oltingugurtli yonuvchi jismlar;
4) tuzlar.
Kimyoda ham ibn Sino zamonasining bilimlarini umumlashtirishga harakat
qilib, turli asarlar yezdi, tajribalar o‘tkazdi. Xususan, uning organik kimyo
sohasidagi fikrlari keyingi davr mutaxassislari tomonidan yuqori baholandi. U
oddiy metallni qimmatli metallga aylantirish ustida fikr yurituvchi alximiklarni
tanqid qildi. Ibn Sino astronomiya sohasida Ptolemeyning geosentrik nazariyasidan
tashqariga chiqmagan bo‘lsa-da, tabiiy hodisalar-ning ichki sababiy bog‘lanishini
aniqlashga harakat qildi, inson hayoti va ijtimoiy hodisalarni osmon jismlari
harakati, holatiga bog‘lovchi astrologiyaga shubha bilan qaradi, turli tajribalar
o‘tkazish uchun yangi astronomik asbob yaratish, botanikada turli o‘simliklarning
tabiiy xususiyatlarini o‘rganish, ilmiy terminologiya yaratish sohasida ish olib
bordi.

Ibn Sino dunyoqarashi Forobiy asarlari ta’sirida shakllandi, u ijtimoiy-
falsafiy masalalarda Forobiy qarashlarini davom ettirdi, ilg‘or falsafiy oqimni
yangi tabiiy-ilmiy fikrlar bilan boyitib sistemalashtirdi va yangi bosqichga
ko‘tardi. Ibn Sino fikricha, falsafaning vazifasiga mavjudotni – barcha mavjud
narsalarni, ularning kelib chiqishi, tartibi, o‘zaro munosabati, biridan ikkinchisiga
o‘tishini har tomonlama tekshirish uchun zaruriyat, imkoniyat, voqelik, sababiyat
prinsiplarini asos qilib oldi. Olam – barcha mavjud narsalar ikkiga bo‘linadi:
zaruriy vujud (vujudi vojib) va imkoniy vujud (vujudi mumkin). Zaruriy vujud
hech narsaga bog‘liq bo‘lmagan bir butunlikni tashkil etib, u eng irodali, qudratli,
dono Tangridir. Qolgan hamma narsalar imkoniy tarzda mavjud bo‘lib, zaruriy
vujud – Tangridan kelib chiqadi. Vujudi vojib va vujudi mumkin – sabab va oqibat
munosabatidadir. Bu jarayon quyoshdan chiqayotgan nur shaklida asta-sekin
amalga oshadi. Shu tartibda imkoniyat shaklidagi mavjud bo‘lgan aql, jon (nafs) va
jism, ular bilan bog‘liq holda osmon sferalari kelib chiqadi, mavjud narsalarga
aylanadi. Bular hammasi substansiya (javhar)dir. Bundan tashqari borliqda
aksidensiya (obraz) – narsalarning belgilari, rang, hajmi, hidi va boshqa hislari
mavjud. Jism shakl va moddadan tashkil topadi. Xudo abadiy, uning oqibati
bo‘lmish materiya ham abadiydir. Uning o‘zi boshqa konkret jismlarning asosidir.
Narsalarning konkret ko‘rinishlari, shakllari o‘zgaradi, lekin ularning moddiy asosi
yo‘qolmaydi. Materiya doim vujudga kelishi mumkin bo‘lgan narsalardan avval
mavjud bo‘lib, bu narsalar ularni tashkil etuvchi materiyaga muhtojdir.
Materiyaning eng sodda, bo‘laklarga bo‘linmaydigan shakli to‘rt unsur: havo, olov,
suv, tuprokdan iborat.
Ularning turlicha o‘zaro birikuvi natijasida murakkab moddiy narsalar
tashkil topadi. Murakkab narsalar o‘zgarib, turli shakllarga ega bo‘lishi mumkin,
lekin ularning moddiy asosi bo‘lgan to‘rt unsur yo‘qolmaydi, abadiy saqlanadi.
Uning fikricha, avval tog‘-toshlar, so‘ng o‘simlik, hayvonot va taraqqiyotning
yakuni sifatida inson vujudga kelgan. Ig‘son boshqa barcha hayvonot olamidan
so‘zi, tili va aqli, tafakkur qilishi bilan farq qiladi. Real hodisalarni chuqur bilish,
fan bilan shug‘ullanish insongagina xosdir. Ibn Sino “Risolatun fi taqsim al-

mavjudot” asaida butun borliqni tarkibiy qismlarga bo‘lib, birma-bir sanaydi va
ularga ta’rif berib o‘tadi. Vujudi vojib, vujudi mumkin, substansiya, aksidensiya,
materiya, shakl, aql, unsur, jism, quvvat, sezish, mineral, hayvon, nutq, lison kabi
kategoriyalar bu risolada qisqacha ta’riflanadi.
Inson bilimlari narsalarni bilish yordamida vujudga keladi. Bilish hissiy
bilish va tushunchalar yordamida fikrlashdan tashkil topadi. Inson aqli turli
fanlarni o‘rganish yordamida boyiydi, rivoj topadi. Bunda, xususan, u mantiq
ilmiga katta e’tibor beradi. Aql har qanday bilishning va amaliy faoliyatning
mezoni sifatida talqin etiladi. “(Aql) tarozisida o‘lchanmagan har qanday bilim, –
deb yozadi ibn Sino, – chin bo‘lolmaydi, demak, u haqiqiy bilim emas”. O‘rta
asrda Yaqin va O‘rta Sharq, jumladan, Markaziy Osiyo falsafasida aql nazariyasi
juda muhim o‘rin egallaydi.
Ibn Sino ijodida fanning strukturasini tekshirish, ilmlarning tartibini
aniqlash, ularni tasnif qilishga e’tibor alohida o‘rin egallaydi. Bu masalada ham
olim Forobiy boshlab bergan fan-ar tasnifi haqidagi masalani yanada taraqqiy
ettirishga harakat qiladi. Ibn Sinoning falsafiy sistemasini ifodalovchi asarlarida
(“Kitob ush-shifo”, “Kitob un-najot”, “Donishnoma”) falsafiy bilimlar: mantiq,
fizika, matematika, metafizika tartibida beriladi. Bulardan mantiq – bilishning
metodi, mavjudotni o‘rganish, u haqda fikr yuritishning ilmiy usuli sifatida talqin
etiladi. “Mantiq, – deb yozadi ibn Sino, – insonga shunday bir qoida beradiki, bu
qoida yordamida inson xulosa chiqarishda xatolardan saqlanadi”. Mantiq
yordamida inson haqiqiy bilimni yolg‘ondan ajratadi va noma’lum narsalarni
o‘rganadi. U mantiq ilmini tadqiq etishga katta e’tibor beradi, unga maxsus
risolalar bag‘ishlaydi.
Xususan, u mantiqiy usullar, ta’riflash, hukm, xulosa chiqarish, isbotlash
masalalarini o‘rganishga katta hissa qo‘shdi, mantiq fanini Forobiydan so‘ng
bilishning to‘g‘ri metodi sifatida rivojlantirdi. Mantiqdan tashqari barcha qolgan
ilmlarni ibn Sino tabiat va ijtimoiy hodisalar haqidagi ilmlar sifatida o‘zining
“Aqsom ul-ulum ul-aqliya” (“Aqliy bilimlar tasnifi”) asarida alohida-alohida
sanab, ta’rif berib o‘tadi. Ibn Sino falsafiy ilmlarni avvalo ikkiga bo‘ladi: nazariy

va amaliy ilmlar. Nazariy ilmlar haqiqatni bilishga, amaliy ilmlar yaxshi ishlarni
bajarishga qaratilgan. Falsafaning nazariy qismi uchga bo‘linadi: 1) quyi
darajadagi ilm, ya’ni tabiatshunoslik;
2) o‘rta darajadagi ilm – matematika;
3) oliy darajadagi ilm — metafizika. Falsafaning amaliy qismi ham uchga
bo‘linadi:
a) shaxs haqidagi ilm;
b) insonning o‘zaro munosabatlari haqidagi ilm;
v) davlatni, mamlakatni boshqarish haqidagi ilm. Nazariy-falsafiy ilmlarga
kiruvchi har uch turdagi ilmlar asosiy va yordamchi bo‘laklarga ajraladi;
tabiatshunoslik ilmlari astrologiya, meditsina, alkimyo kabi yetti xil tarmoqni o‘z
ichiga oladi. Matematika esa arifmetika, geometriya, astronomiya, musiqa nomi
bilan 4 tarmoqqa bo‘linadi. Asarda 29 ta ilm tarmog‘i tilga olinadi.
Ibn Sino o‘z dunyoqarashida panteistik prinsipga asoslanadi: Tangri va
borliq bir-biriga zid, bir-birini inkor etuvchi narsalar emas, aksincha, ular bir butun
holda mavjudotni tashkil etadi. Abadiylik Tangriga xos. Tangri va tabiat ma’lum
pog‘onalar yordamida bog‘lanadi. Uzun va yaxlit zanjirning bir tomonida
yaratuvchi Tangri – zaruriy vujud, ikkinchi chekkasida tabiat yotadi. Ibn Sino
haqiqiy axloqiy fazilatlarga va ideal jamoaga shu mavjud dunyoda erishuv
mumkin, jamiyatda insonlar o‘zaro yordam asosida yashashlari kerak deb
ta’kidlaydi. Jamiyat kishilarning o‘zaro kelishuvi asosida qabul qilinadigan adolatli
qonunlar yordamida boshqarilishi lozimligini ta’kidlaydi.
Jamiyat a’zolarining hammasi bu qonunga itoat etishlari, qonunni buzish va
adolatsizlik jazolanishi, basharti podshoning o‘zi adolatsizlikka yo‘l qo‘ysa,
xalqning unga qarshi qo‘zg‘oloni to‘g‘ri va jamiyat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanmog‘i lozim. Ibn Sino o‘zining ko‘p tarmoqli mahsuldor ijodi, boy
merosi bilan jahon madaniyati taraqqiyotida katta rol o‘ynadi. O‘z ijodi, ilmiy
faoliyatida ibn Sino Markaziy Osiyo, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlaridagi
yuqori madaniy ko‘tarinkilik, madaniy “uyg‘onish”ning ma’naviy yutuqlarini
mujassamlashtira oldi, bu bilan butun Sharq va Yevropadagi ma’rifat, madaniyat

taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. U o‘z davrida Sharq va Yevropada “Shayx ur-
rais ” , “Olimlar boshlig‘ i” , “Tabiblar podshohi ” kabi eng buyuk nomlarga sazovor
bo‘ldi. Ibn Sino mashhur murabbiy sifatida Abu Ubayd Jurjoniy, Umar Isfahoniy,
Muhammad Sheroziy, Ahmad Ma’suriy, mashhur Ozarbayjon mutafakkiri
Baxmanyor ibn Marzbon, Yusuf Iyloqiy, ajoyib olim va shoir Umar Hayyom kabi
shogirdlarini tarbiyaladi. Uyg‘onish davri miniatyura va suratlarida ibn Sino
mashhur qadimgi yunon olimlari Aristotel, Galen, Gippokrat, Ptolemey, Evklid
bilan bir qatorda tasvirlangan. O‘simliklarning birinchi ilmiy tasnifini yaratgan
tabiatshunos Karl Linney doimo yashil bo‘lib turuvchi bir o‘simlikni Ibn Sino
sharafiga “Avitseniya” deb atadi.
Ibn Sino asarlari Yevropada XII asrdan boshlab lotin tiliga tarjima qilina
boshladi. “Tib qonunlari” asarining o‘zi lotinchada 30 martadan ortiq nashr qilindi.
“Kitob ush-shifo”ning ko‘p bo‘limlari, mantiq, musiqa, yerning tuzilishi, geologik
jarayonlar, metafizikaga oid qismlari ham lotinchada nashr etildi. So‘nggi ilmiy
tadqiqotlar Ibn Sinoning Sharq adabiyotiga ham ta’sir ko‘rsatganligini, chuqur
falsafiy mazmunni ifodalovchi ruboiy va falsafiy qissalar janrining taraqqiyotiga
turtki berganligini ko‘rsatadi. Ibn Sino xalq orasida shu darajada hurmatga sazovor
bo‘ldiki, u folklor qahramoniga aylanib ketdi. Sharq xalqlarida uning to‘g‘risida
turli hikoya, rivoyatu afsonalar vujudga keldi. Jahon olimlari Ibn Sino asarlari,
uning faoliyati to‘g‘risida ko‘pdan beri ilmiy-tadqiqot ishlarini olib boradilar.
Hozirda jahondagi deyarli barcha tillarda ibn Sino haqida asarlar yaratilgan.
Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asari va uning o‘rganilishi
Abu Ali ibn Sino “Tib qonunlari”ning Birinchi kitobida tibning nazariy
masalalari, Ikkinchi kitobida sodda dorilarning tavsifi va tibbiy ta’siri, ya’ni
dorishunoslik masalalari ko‘rilgan edi. Asarning uchinchi kitobi uning eng katta
qismi bo‘lib, u odam tanasi a’zolarining kasalliklari tashxisi va muolajasiga
bag‘ishlangan. Unga, o‘rta asr tibbiy an’anasiga ko‘ra, boshdan oyoqqacha bo‘lgan
a’zolarda sodir bo‘ladigan, o‘sha davrda ma’lum ko‘p kasalliklar kiritilgan.
Uchinchi kitob hajm jihatidan katta bo‘lgani uchun asarning avvalgi nashrlarida u

ikki jildga bo‘lib chop etilgan edi, uchinchi nashrda ham shu shakl saqlandi. Zero,
bu nashr “Tib qonunlari” Uchinchi kitobining 1979-1980-yillarda amalga
oshirilgan ikkinchi nashri asosida tayyorlandi.
Uchinchi nashrda ham matnning bo‘linishi avvalgisidek qoldirildi, ya’ni
birinchi jildga I–XII fanlar va ularga tegishli izoxlar, ikkinchi jildga esa XIV-XXII
fanlar hamda butun Uchinchi kitobga tegishli ko‘rsatkichlar kiritildi. “Qonun”ning
Uchinchi kitobini o‘zbek tiliga tarjima qilishda asos qilib bu asarning XII asrda
ko‘chirilgan va Leydenda saqlanayotgan qo‘lyozmasi olingan. “Qonun”ning
oldingi ikki kitobida qilinganidek, Uchinchi kitobda ham tarjima uchun yordamchi
manba sifatida uning 1877-yilda Buloq (Misr)da bosilgan nusxasidan
foydalanilgan (bu kitob B sigli bilan belgilangan). B bilan L orasidagi muhim
farqlar izohlarda ko‘rsatilgan. Ushbu nashrda izoh va ko‘rsatkichlar qayta ko‘rib
chiqilib “Markaziy Osiyo xalqlari yozma merosini o‘rganish: manbashunoslik va
matnshunoslik tadqiqotlari” fundamental loyihasi doirasida A.Rasulov va
A.Qayumov tarjimalari asosida nashrga tayyorlangan.
Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asarini ng o‘zbek va rus tili dagi
tarjimalar i haqida
Abu Ali ibn Sinoning (980-1037) – “Tib qonun”lari asari 1012-1024-yillar
mobaynida arab tilida yaratilgan. Bu til bir necha asr davomida islom dini
tarqalgan mamlakatlarda umumiy ilmiy til vazifasini o‘tagani tufayli shu
hududlarda barcha ilmiy asarlar, shu jumladan, – q onun ham arabcha aslida keng
tarqaladi. Ibn Sino vafotidan 100 yil o‘tar-o‘tmas qonun Yevropaga ham yetib
keladi va kremonalik Herard tomonidan lotin tiliga tarjima qilinadi. Shu vaqtda
uning ibroniy tiliga tarjimasi ham amalga oshiriladi. Shu tarzda – Qonun 500
yildan ortiq muddatda Yevropa tabiblari qo‘lidan tushmaydigan asarga aylanadi.
Keyinchalik XIX asrga qadar Sharqda turli tabiblar tomonidan unga arab va fors
tillarida sharhlar yozildi.
XIX-XX asrlarda – Qonunning ayrim qismlari nemis, fransuz va ingliz
tillariga, keyinchalik urdu va fors tillariga ham tarjima qilinadi. Biroq, bu asar XX

asrning o‘rtalariga qadar hozirgi zamon tillarining birontasiga ham to‘la ravishda
o‘girilmagan, zero, bu juda mashaqqatli ish bo‘lib, uni amalga oshirish uchun
klassik arab tilini puxta bilgan filolog olimlar bilan tubbiyot tarixi
mutaxassislarining hamkorlikda ishlashlari talab etilar edi.
1950-yili Ibn Sino tug‘ilganiga hijriy yil hisobi bilan 1000 yil to‘lganini
xalqaro miqyosda nishonlash to‘g‘risida Jahon Tinchlik Qo‘mitas i ning murojaati
chiqadi. Unga javoban O‘zbekiston sharqshunos olimlari Ibn Sinoning tabobatga
oid shoh asari – “Tib qonunlari”ni arabchadan o‘zbek va rus tillariga tarjima
qilishdek mushkul, ammo sharafli vazifani o‘z zimmalariga oladilar. Bu ishni
amalga oshirish FA Sharqshunoslik institutining peshqadam arabshunos olimlariga
topshiriladi. Ishchi guruhida Sodiq Mirzayev (1885-1961), Abdufattoh Rasulov
(1893-1977), Abduqodir Murodovlar (1893-1974) bilan yo nma- yo n ToshDU
tadqiqotchilari Ubaydulla Karimov (1920-1997), Aziz Qayumov, Quvomiddin
Munirov (1928-2012), Asomiddin O‘rinboyevlar (1929-2009) hamkorlikda
ishladilar.
O‘zbek tiliga tarjima guruhi barobarida – Qonunni rus tiliga tarjimasida
M.Sale (1899-1961), Yu.Zavadovskiy (1909-1979), T.Bulgakovlar (1927-1993)
mehnat qildilar. Ish hajmi nihoyatda katta bo‘lgani bois, guruh a’zolariga bo‘lib
berilgan edi. Bu esa tarjima uslubida har xillikka sabab bo‘lib, uni bir uslubga
keltirish, istilohlar tarjimasini ham unifika-siyalashtirishni taqozo qilar edi. Shu
nuqtayi nazardan ruscha tarjimaning umumiy tahriri fil.f.d. A.Arends, o‘zbekcha
tarjimasi U.Karimovga yuklatiladi. Tarjimadagi turli tibbiy tushuncha va
istilohlarning sharhini amalga oshirishda o‘zbekcha tarjimada tibbiyotchilardan
A.Asqarov va V.Jumayev (1922-1968), ruschada esa moskvalik tibbiyotchilar –
V.Ternovskiy (1888-1976) va B.Petrov ishtirok etdilar.
Shu tariqa tarixda birinchi marta buyuk alloma Ibn Sinoning jahonga
mashhur asari arabchadan o‘zbek va rus tillariga tarjima qilinib, 1954-1961-yillar
mobaynida 5 kitob, 6 jildda bosilib chiqdi. Arabcha aslida 1000000 dan ortiq so‘z
bo‘lsa, o‘zbekcha tarjimasi 4000 betdan iborat.

1980-yilda Ibn Sino tavalludining shamsiy hisob bo‘yicha 1000 yillik
yubileyi munosabati bilan – “Tib qonunlari” o‘zbekcha va ruscha tarjimalarining
qayta ishlangan 2-nashri amalga oshirildi. Bu nashrda avvalgisida tarjimasiz qolib
ketgan ko‘pgina istilohlar sharhlandi, dori nomlari aniqlandi. Bu nashrlar
o‘zbekcha tarjimasining umumiy tahriri O‘zR FA muxbir a’zosi U.Karimov va
H.Hikmatullayev (1929-1994), ruscha tahriri U.Karimov va P.Bulgakov
tomonidan bajarildi. Mana shu 2-nashr asosida keyinchalik – Qonun turli (to‘liq va
muxtasar) shakllarda yana 6 marta chop qilindi. Shunday qilib, XI asrda yaratilgan
– “Tib qonunlari”ga yuqorida nomlari zikr qilingan zahmatkash olimlar
allomaning yurtida, ming yildan keyin yangi umr baxshida qildilar.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Ali ibn Sino ilmiy asarlari tahlili

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish