Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining o‘rganilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining o‘rganilishi

Купить

Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining o‘rganilishi
Reja :
1. Abu Ali ibn Sino hayoti va faoliyati .
2. Abu Ali ibn Sino ilmiy merosida ilmlar tasnifi.
3. Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining o‘rganilishi ga doir .

Abu Ali ibn Sino hayoti va faoliyati
Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatini O‘rta asr sharoitida dunyo
madaniyatining oldingi qatoriga olib chiqqan buyuk mutafakkirlardan biri – Abu
Ali ibn Sino bo‘lib, u Yevropada Avitsenna nomi bilan mashhurdir. Ibn Sino (asl
ismi Husayn, otasining ismi Abdulloh) Buxoroning Afshona qishlog‘ida, hijriy
370(980)-yilning safar oyida, amaldor oilasida tug‘ildi. 986-yilda ibn Sino oilasi
Buxoroga ko‘chib keladi va shu vaqtdan boshlab yosh Husayn boshlang‘ich
ma’lumot olishga, ilm-fanni o‘rganishga kirishadi. Uning yoshligi, yigitlik
chog‘lari Somoniylar hukmronligining so‘nggi yillariga, xususan, Nuh II ibn
Mansur Somoniy h ukmronligi davri (976-997) ga to‘g‘ri keladi.
Ibn Sino iste’dodli, xotirasi kuchli, zehri o‘tkir bo‘lganligidan o‘z davrida
ma’lum bo‘lgan ilmlarni tezdan egallay boshladi. 10 yoshidayoq Qur’oni Karimni
boshdan-oyoq yod o‘qir edi. 13 yoshlaridan boshlang‘ich matematika, mantiq,
fiqh, falsafa ilmlari bilan shug‘ullana boshlaydi. Ibn Sino yosh bo‘lishiga qaramay,
Abu Abdulloh Notiliy rahbarligida falsafani, Hasan ibn Nuh Qumriydan tibbiyot
ilmini har tomonlama o‘rganadi, asta-sekin tabiblik bilan ham shug‘ullanadi. U
o‘zidan avval o‘tgan Sharq mutafakkirlarining asarlarini chuqur o‘rganish bilan
birga, qadimgi yunon tabiiy-ilmiy, falsafiy merosini, xususan, Aristotel, Yevklid,
Ptolemey, Galen, Gippokrat, Pifagor, Porfiriylarning asarlarini ham qunt bilan
o‘rgandi. 16-17 yoshidayoq ibn Sino mashhur tabib – hakim bo‘lib tanildi. 999-
yilda Buxoro Qoraxoniylar tomonidan zabt etilgach, Somoniylar hokimiyati
inqirozga uchradi. 1000-yilda Ibn Sino Buxorodan chiqib ketdi va madaniyat
markazlaridan biri hisoblangan Xorazmga bordi, u yerda Xorazm hokimi Ali ibn
Ma’mun saroyidagi olimlarni birlashtirgan o‘z zamonasining akademiyasiga qabul
qilindi. Ibn Sino Beruniy, ibn Miskavayh, Abu Sahl Masihiy, Abulxayr Hammor,
Abu Nasr ibn Iroq kabi yetuk olimlar bilan yaqindan tanishdi. Lekin bu davrda
kuchayib borayotgan Mahmud G‘aznaviyning ta’qibidan qochib, Xorazmni tashlab
ketishga va Xuroson, Eronning turli shaharlarida sarson-sargardonliqda yurishga
majbur bo‘ldi. Abivard, Tus, Nishopur shaharlari orqali Jurjon shahriga kelgan ibn
Sino hokim qobus ibn Vashmgir saroyida mashhur tabib sifatida yashadi, bo‘lajak

shogirdi Juzjoniy bilan tanishdi. 1019-1021-yillarda Hamadonda vazir lavozimida
xizmat qilarkan, hokim bilan kelisha olmay, 4 oy qamoqda yotib chiqdi. 1023-
yilda Isfahonga qochdi va butun umrini ilmiy asarlar yozishga bag‘ishladi. Ibn
Sinoning “Kitob al-qonun fit-tibb”, “Kitob un-najot”, “Kitob ul-insof” kabi
mashhur asarlari, geometriya, astronomiya, o‘simlik, hayvonot olami, mantiqqa
oid risolalari, “Hayy ibn Yaqzon” falsafiy qissasi alloma hayotining so‘nggi
yillarda yozilgan. U Isfahonda rasadxona qurish bilan mashg‘ul bo‘ldi. Umrining
so‘nggi yillarida feodal urushlar kuchayib ketganligi, ijtimoiy-siyosiy hayotda o‘zi
ham faol qatnashganligi tufayli u Isfahon, Ray, Hamadon shaharlari orasida
sarson-sargardonliqda yurib, 1037-yil 18-iyunda Isfahon shahrida 57 yoshida
qulunj kasalligidan vafot etdi. Ibn Sinoning hayot yo‘li o‘zi yozgan tarjimayi holi
va shogirdi Juzjoniy tomonidan qoldirilgan manbalardan ma’lum. Ibn Sinoning
ilmiy qiziqishlari, dunyoqarashining shakllanishida qadimgi Sharq madaniyati,
yunon ilmi, falsafasi, Markaziy Osiyo xalqlarining mustaqillik uchun olib borgan
kurashlari muhim rol o‘ynadi. Ibn Sino tarjimai holida Forobiyning “Metafizika
maqsadlari”, “Fusus ul-hikam” kabi muhim risolalarini qunt bilan o‘rganganligi,
ulardan keng foydalanganligini ta’kidlab o‘tadi.
Ibn Sino asarlarining umumiy soni 450 dan oshadi, lekin bizgacha faqat 160
ga yaqin asari yetib kelgan, xolos. Ko‘p risolalari shaharma-shahar ko‘chib yurish,
feodal urushlari, saroy to‘polonlari, turli falokatlar tufayli yo‘qolib ketgan. Ko‘p
manbalarda Ibn Sino, avvalo, tabib sifatida talqin etiladi, holbuki tabobat uning
ilmiy sohalari orasida eng muhimlaridan biridir. Ibn Sino asarlarining asosiy qismi
Yaqin va O‘rta Sharqning o‘sha davr ilmiy tili hisoblangan arab tilida, ba’zilari
fors tilida yozilgan. Uning bizga ma’lum bo‘lgan katta asari “Kitob ush-shifo”
(“Shifo kitobi”) 22 jilddan iborat bo‘lib, 4 ta katta bo‘limini mantiq, fizika,
matematika, metafizikaga doir masalalar egallagan. Uning ayrim qismlari lotin
tiliga, Yevropadagi boshqa tillarga, sharq tillariga, shuningdek, rus, o‘zbek tillariga
tarjima qilingan. 20 jilddan iborat bo‘lgan “Kitob ul-insof ” (“Insof kitobi ” )
bizgacha yetib kelmagan, chunki Isfahondagi yong‘inda yo‘qolgan. “Kitob un-
najot” (“Najot kitobi”) 4 katta qismdan – mantiq, fizika, matematika,

metafizikadan iborat, “Kitob lison ul-arab” (“Arab tili kitobi”) 10 jildni tashil
etadi. “Donishnoma” fors tilida yozilgan bo‘lib, 4 qismni – mantiq, fizika,
matematika, metafizikani o‘z ichiga oladi (Rus tiliga tarjima etilgan, bir qismi
o‘zbek tilida bosilgan).
Abu Ali ibn Sino ilmiy merosida ilmlar tasnifi
Ibn Sinoning ilmiy merosini shartli ravishda 4 qismga, ya’ni falsafiy, tabiiy,
adabiy va tibbiy sohalarga bo‘lish mumkin, olim shularning har birida chuqur iz
qoldirgan. Lekin Ibn Sino asarlarining miqdoriy nisbatiga nazar solsak, olimning
qiziqish va e’tibori ko‘proq falsafa va tibga qaratilganini ko‘ramiz. Garchi, uni
“Avitsenna” sifatida G‘arbda mashhur qilgan uning tibbiy merosi, xususan, “Tib
qonunlari” bo‘lsada, “Shayx-ur-rais” nomi, eng avval, uning buyuk faylasufligiga
ishoradir.
Olimning falsafaga oid eng yirik va muhim asari “Kitob ash-shifo”dir. U 4
qismdan iborat: 1) mantiq – 9 bo‘lakka bo‘lingan: al-madhal – mantiqqa kirish; al-
maqulot – kategoriyalar; al-iborat – interpretatsiya; al-qiyos – sillogizm; al-burhon
– isbot, dalil; al-jadal – tortishuv, dialektika; as-safsata – sofistika; al-xitoba –
ritorika; ash-she’r – poetika (she’r san’ati); 2) tabiiyot (bu yerda minerallar,
o‘simliklar, hayvonot olami va insonlar haqida alohida-alohida bo‘limlarda
gapiriladi; 3) riyoziyot – 4 fanga bo‘lingan; hisob (arifmetika), handasa
(geometriya), astronomiya va musiqa; 4) metafizika yoki ilohiyot. Bu asarning
ayrim qismlari lotin, suryoniy, ibroniy, nemis, ingliz, fransuz, rus, fors va o‘zbek
tillarida nashr etilgan.
Ibn Sinoning yana bir falsafiy asari “Kitob an-najot” “Kitob ash-shifo”ning
qisqartirilgan shakli bo‘lib, u ham qisman jahonning bir necha tillariga tarjima
qilingan. Olimning falsafiy qarashlari yana “Al-ishorat va-ttanbihot” (“Ishoralar va
tanbihlar”), “Hikmat al-mashriqiyn” (“Sharqchilar falsafasi”), “Kitob al-ishorat fi-
lmantiq va lhikmat” (“Mantiq va falsafaning ishoralari”), fors tilida yozilgan
“Donishnoma” (“Bilim kitobi”) va boshqa turli hajmdagi falsafiy risolalarda
hamda “Tayr qissasi”, “Salomon va Ibsol”, “Hayy ibn Yaqzon”, “Yusuf haqida
qissa” kabi falsafiy mazmunli badiiy qissalarda o‘z aksini topgan.

Ibn Sinoning dunyoqarashi Ar astu ta’limoti va Forobiy asarlari ta’sirida
shakllandi. Uning fikricha, falsafaning vazifasi mavjudotni, ya’ni barcha mavjud
narsalarni, ularning kelib chiqishi, tartibi, o‘zaro munosabati, bir-biriga o‘tishini
zaruriyat, imkoniyat, voqelik, sababiyat omillari asosida har tomonlama
o‘rganishdan iborat. Olamda mavjud barcha narsalar ikkiga bo‘linadi: zaruriy
vujud (vujudi vojib) va imkoniy vujud (vujudi mumkin). Zaruriy vujud eng irodali,
qudratli, dono Tangridir. Qolgan narsalar imkoniyat tarzida mavjud bo‘lib,
Tangridan kelib chiqadi. Zaruriy vujud bilan imkoniy vujud munosabati sabab va
oqibat munosabatidir. Bu jarayonda olamdagi hamma narsalar emanatsiya tarzida,
ya’ni quyoshdan chiqayotgan nur shaklida asta-sekin amalga oshadi. Shu tartibda
imkoniyat shaklida mavjud bo‘lgan aql, jon, jism, ular bilan bog‘liq osmon
sferalari kelib chikadi. Bular hammasi substansiya (javhar) bo‘lib, yana borliqda
aksidensiya – narsalarning belgilari, rangi, hajmi, xillari mavjud. Jism shakl va
moddadan tashkil topadi. Xudo abadiy, uning oqibati bo‘lmish materiya ham
abadiydir. Uning o‘zi boshqa tayin jismlarning asosidir. Narsalarning moddiy asosi
hech qachon yo‘qolmaydi. Materiyaning eng sodda bo‘linmas shakli 4 unsur: havo,
olov, suv, tuproqdan iborat. Ularning turlicha o‘zaro birikuvi natijasida murakkab
moddiy narsalar tashkil topadi. Murakkab narsalar shaklan o‘zgarishi mumkin,
lekin ularning moddiy asosi bo‘lgan 4 unsur yo‘qolmaydi, abadiy saqlanadi.
Ibn Sino fikricha, avval tog‘-toshlar, so‘ng o‘simlik, hayvonot va
taraqqiyotning yakuni sifatida boshqa jonzotlardan aqli, tafakkur qilish qobiliyati
va tili bilan farq qiluvchi inson vujudga kelgan. Hodisalarni chuqur bilish, fan
bilan shug‘ullanish insongagina xosdir. Inson bilimlari narsalarni bilish yordamida
vujudga keladi. Bilish hissiy bilish va tushunchalar yordamida fikrlashdan tashkil
topadi. Sezgida narsa-hodisalarning ayrim, tashqi belgilari, tayin tomonlari bilinsa,
aql ularning mohiyatini, ichki tomonlarini abstraksiyalashtirish va umumlashtirish
yordamida bila oladi. Inson aqli turli fanlarni o‘rganish yordamida boyiydi, rivoj
topadi. Ibn Sino tushunchasida bilimlarni chuqur o‘rganish orqali xudoni bilish
mumkin degan fikr yotadi. U mavjud bilimlarni egallagan insongina haqiqiy
musulmon bo‘la oladi, deb tushunadi. Ibn Sino mantiqni ilmiy bilishning,

mavjudotni o‘rganishning ilmiy usuli deb biladi. U mantiqiy usullar, ta’riflash,
hukm, xulosa chiqarish, isbotlash masalalarini chuqur o‘rgandi, mantiq fanini
Forobiydan so‘ng bilishning to‘g‘ri metodi sifatida rivojlantirdi.
Ibn Sino o‘z davridagi tabiiy fanlarning rivojiga ham ulkan hissa qo‘shgan
olimdir. Uning tabiiy-ilmiy qarashlari “Kitob ash-shifo”ning tabiiy fanlarga oid
qismida bayon qilingan. Olimning ba’zi geologik jarayonlarga oid mulohazalari
hozirgi ilmiy nazariyalarga juda yaqindir. Uningcha, vulqonlar aslida tog‘ paydo
bo‘lishi va zilzilalar bilan bog‘liq. Tog‘ paydo bo‘lishining o‘zi esa 2 yo‘l bilan
bo‘ladi: 1) kuchli yer qimirlashi vaqtida yer qobig‘ining ko‘tarilishi; 2) suv orqali
va havoning asta-sekin ta’siri natijasida chuqur jarliklar paydo bo‘lib, natijada
ularning yonida balandlik hosil bo‘lib qolishi. Zilzilaning paydo bo‘lishiga ham bir
necha sabablar bor. Ularning biri gazsimon yo olovsimon bug‘ bo‘ladi. Mana shu
bug‘ harakatga kelib, yerni qimirlatadi. Suvlarning yer ostiga sizib kirishi, tekis yer
chetining o‘pirilishi, ba’zida tog‘ cho‘qqilarining kuch bilan qulashi ham zilzilaga
sabab bo‘ladi. Olim fikricha, yer yuzasining ma’lum qismi bir mahallar dengiz tubi
bo‘lgan, zamon o‘tishi bilan geologik jarayon oqibatida suv havzalari o‘rni
o‘zgargan. Bir vaqtlar dengiz bo‘lib, hozir quruklikka aylangan yerlarda dengiz
hayvonlarining toshqotgan qoldiqlari saqlanib qolgan. U bunday yerlarga Kufa,
Misr va Xorazm yerlarini kiritadi.
Ibn Sino mineralogiya (ma’danshunoslik) sohasida ham salmoqli ishlar
qilgan. U minerallarning original tasnifini taklif etdi. Unga ko‘ra, barcha ma’danlar
4 guruhga: toshlar, eriydigan jismlar (metallar), oltin-gugurtli yonuvchi birikmalar
va tuzlarga bo‘linadi. Bu tasnif to XIX asrgacha deyarli o‘zgarishsiz saqlanib keldi.
Ibn Sinoning geologiya va mineralogiyaga oid fikrlari uning “al-Af’ol va-l-
infiolot” (“Ta’sir va ta’sirlanish”) asarida ham uchraydi.
Ibn Sino boshqa tabiiy fanlar qatori kimyo bilan ham shug‘ullangan va unga
oid asarlar ham yozgan. Bu asarlarini u turli davrda yozgan bo‘lgani uchun ularda
Ibn Sinoning kimyoga bo‘lgan munosabatining evolyutsion o‘zgarib borishi yaqqol
aks etgan. Uning kimyo sohasida aytgan fikrlari o‘sha davrdagi alkimyo uchun
nihoyatda ilg‘or edi. Ibn Sino 21 yoshida, ya’ni ilmiy faoliyatining bo‘sag‘asida

metallar transmutatsiyasiga, ya’ni oddiy metallarni oltin va kumushga kimyoviy
yo‘l bilan aylantirish mumkinligiga ishongan va mutaqaddim kimyogarlarning
kitoblari ta’siri ostida “Risola as-san’a ila-lbaraqiy” (“Baraqiyga atab san’at (al-
kimyo)ga doir risola”) nomli kichik asar yozgan. Lekin 30 yoshlarga borib, ilmiy
tajribasi ortgan yosh olim bu sohadagi urinishlarning zoe ketishiga amalda ishonch
hosil qiladi va “Risola al-iksir” (“Iksir haqida risola”) asarida kimyoviy yo‘l bilan
sof oltin va kumush olish mumkinligiga shubha bildiradi. 40 yoshlarda yozishga
kirishgan “Kitob ash-shifo”da esa kimyogarlarning transmutatsiya sohasidagi
barcha harakatlari behuda ekanligini nazariy jihatdan isbotlashga urindi. Uning
fikricha, o‘sha vaqtda ma’lum bo‘lgan har bir metall o‘zicha alohida bir modda
bo‘lib, kimyogarlar o‘ylagandek bir yagona metallning turi emas. U oltinning
alohida bir elementligini bilmasada, uni narsalardan yasab bo‘lmasligini ham
anglagan edi. Olimning bu nazariy mulohazalari o‘rta asr kimyosining ilmiy
kimyoga o‘sib o‘tishida muhim rol o‘ynadi.
Ibn Sino botanika masalalari bilan ham juda ko‘p shug‘ullandi, chunki
tabobatda ishlatiladigan dorivor moddalarning aksariyati o‘simliklardan olinadi. U
“Kitob ash-shifo” ning “an-nabot” (“O‘simliklar”) qismida o‘simliklarning turlari,
paydo bo‘lishi, oziqlanishi, o‘simlik a’zolari va ularning vazifalari, ko‘payishi
hamda o‘sish sharoitlari haqida yozadi, ilmiy terminologiya yaratish sohasida ham
ish olib boradi.
Ibn Sino yoshligidan astronomiyaga qiziqqan va bu qiziqish umrining
oxirigacha saklangan. U 8 ta mustaqil risola hamda “Kitob ash-shifo” va
“Donishnoma”ning riyoziyot qismlarida astronomiyaga alohida boblarni
bag‘ishlagan. Ptolemeyning “Almagest”ini qayta ishlab, shuning asosida amaliy
astronomiya bo‘yicha qo‘llanma yaratgan. Ibn Sino Jurjon shahrining geografik
uzunligini o‘z davri uchun butunlay yangi bo‘lgan usul – Oyning eng baland
nuqtasini kuzatish opqali aniqlab bergan. Beruniy “Geodeziya” asarida bu usulning
to‘g‘riligi haqida gapirib, uni faqat Ibn Sino nomi bilan bog‘laydi. Bu usul
Yevropada 500 yil dan keyin (1514-yil) astronom Verner tomonidan yangidan
kashf qilindi. Matematika sohasida Ibn Sino Yevklidning “Negizlar” kitobini qayta

ishlab, unga sharh va to‘ldirishlar kiritdi, geometrik o‘lchamlarga arifmetik
terminologiya qo‘lladi, “son” tushunchasi doirasini “natural son”dan ancha
kengaytirdi.
She’riyat sohasida ham Ibn Sino sezilarli iz qoldirdi. U o‘zining ayrim tibbiy
asarlari (“Urjuza”)ni rajaz vaznli she’rda yozgan. Bundan tashqari, uning bir
nechta falsafiy qissalari ham borki, ular keyinchalik fors-tojik adabiyotiga chuqur
ta’sir ko‘rsatdi. Olimning fors tilida yozgan bir necha g‘azal va qit’alari, 40 dan
ortiq ruboiylari mavjud. Uning she’riy merosi qisman rus va o‘zbek tillarida nashr
etilgan.
Ibn Sino musiqa bobida Forobiyning ilmiy yo‘nalishini davom ettirgan yirik
nazariyotchidir. Musiqa haqidagi “Javome’ ilm ul-musiqiy” (“Musiqa ilmiga oid
to‘plam”) asari “Kitob ash-shifo” ning bir qismi bo‘lib, har biri bir necha bobli 6
bo‘limdan iborat. “An-najot”, “Donishnoma”larda musiqa haqida kichik bo‘limlar
mavjud, “Tib qonunlari”, “Risolai ishq” va boshqalarda musiqaning ayrim
masalalari haqida fikr yuritgan. O‘z davri musiqasining barcha muammolarini
bayon etgan: nag‘ma, bo‘d (interval), lad tizimlari, iyqo, kuy yaratish, musiqa
asboblari va h.k. Yevropada keyinchalik “sof tizma (tovushqator)” atalgan
musiqaviy tuzilmani birinchi bo‘lib asoslagan. Ibn Sino musiqiy go‘zallik haqida
mukammal ta’limotni ilgari surib, musiqani hamohanglikning eng kamolga yetgan
turi deb biladi. Ritm masalalariga Sharqning boshqa musiqa nazariyotchilari
singari aruz badiiy tizim bilan bog‘liq holda qaraydi. Tabib sifatida u musiqani
muhim tibbiy vositalar jumlasiga kiritgan. Inson nutqiy ohanglari rivojlanishi
natijasida musiqa paydo bo‘lganligi haqidagi nazariyasi hozirgi zamonaviy musiqa
nazariyalariga mos keladi. O‘zining barkamol shaxsni tarbiyalash g‘oyasida
musiqani asosiy vositalar sirasiga kiritgan.
Ibn Sinoning tabobatda qilgan ishlari uning nomini bir necha asrlarga shu
fan sohasi bilan chambarchas bog‘ladi. Olimning tabobat taraqqiyotidagi buyuk
xizmati shundaki, u o‘zigacha o‘tgan turli xalq namoyandalari tomonidan asrlar
davomida tib ilmi sohasida to‘plangan ma’lumotlarni saralab, muayyan bir tartibga
soldi va ularni o‘z tajribalari bilan boyitgan holda ma’lum nazariya va qonun-qoida

asosida umumlashtirdi. Bunga uning “Tib qonunlari” va bu asarning jahon tib ilmi
tarixida tutgan mavqei va qozongan shuhrati yorqin dalildir.
Ibn Sinoning tabobat sohasida qilgan ishlari o‘sha davr tabobatini bir necha
asrlarga ilgarilatdi va ayrim sohalarda hatto hozirgi zamon tibbiyotiga
yaqinlashtirdi ham. Olim yashagan davrda bu sohada antik olimlarning, xususan
Gippokrat, Galen, Dioskorid va boshqaning ta’limoti ustuvor edi. Ibn Sino ham o‘z
tibbiy faoliyatida ularning nazariy qarashlari va amaliy ko‘rsatmalariga tayandi,
lekin ularni Hindiston, Xitoy, O‘rta Osiyo, Sharq olimlarining hamda o‘z
tajribalari va bilimlari asosida rivojlantirdi va boyitdi. Ibn Sinoning daho tabib
sifatida shuhrat qozonishining asosiy omillaridan biri – uning tib nazariyasini,
xususan, anatomiya – inson gavdasi tuzilishini mukammal bilishligidir. Bosh
suyagining tuzilishi, tishlarning tuzilishi to‘g‘risida u Galenga ergashgan holda
to‘g‘ri fikrlagan. Uning ko‘zning anatomiyasi, ko‘rish jarayonining qanday sodir
bo‘lishi va unda ko‘z qorachig‘ining roli, ko‘z muskullarining joylashishi xususida
yozganlari zamonaviy oftalmologiyaga yaqindir. Asablar, qon tomirlar,
mushaklarning tuzilishi va funksiyalari to‘g‘risida yozganlari anatomiyaning
amaliyot bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu esa amaliy anatomiyaning asoschisi deb
tan olingan rus olimi N.Pirogovni Ibn Sinoning izdoshi deyishga asos beradi.
Ibn Sino o‘tkir diagnost edi. Uning ba’zi tashxis usullari hozir ham o‘z
ahamiyatini yo‘qotmagan. Perkussiya (a’zoga urish orqali diagnoz qo‘yish)ni,
xususan, assit va meteorizmni farqlashda, istisqoni aniqlashda (qoringa sekin urish
orqali) qo‘llagan. Bu usul 600 yildan keyin venalik tabib Leopold Auenbrugger
(1722 – 1809) tomonidan qayta kashf qilinib, yana 50 yildan so‘ng amaliyotga
kirgan. Olim qon tuflash holatlari va nafas olish turlarini chuqur o‘rganib, ulardan
tashhisda foydalangan. Ibn Sino turli kasalliklarning differensial diagnostikasida
va gavdaning umumiy holatini aniqlashda tomir urishi, siydik va najasga qarab
olinadigan belgilarga katta e’tibor beradi. Masalan, diabet (qand) kasalligini u
siydikning holati, shu jumladan, undagi shirinlik moddasiga qarab tashhis qiladi.
Diabet kasalligida siydikda qand moddasi bo‘lishini 1775-yilda ingliz olimi
Dobson aniqlagan. Tabobat tarixida birinchi bo‘lib Ibn Sino vabo bilan o‘latni

farqlagan, yuqumli kasalliklar bilan og‘rigan bemorlarni boshqalardan ajratgan
holda saqlash kerakligini ta’kidlagan, meningit, oshqozon yarasi, sariq kasalligi,
plevrit moxov, zaxm, qizamiq, suvchechak, kuydirgi kabi kasalliklarning belgilari
va kechish jarayonini to‘g‘ri tasvirlab bergan. Quturish kasalligining ko‘rinishlari,
uning yuqumli xarakteri, bemorning bu kasallikdagi holatlarini juda to‘g‘ri
aniqlagan. 1804-yilda yevropalik olim Sinke quturgan hayvonlarning so‘lagi
yuqumliligini tasdiqlagan.
Psixik va asab kasalliklarini tavsiflash va davolashga ham olim ko‘p
yangiliklarni kiritgan. Bu kasalliklarni davolashda u atrof muhitning, iqlimning,
parhez va jismoniy mashqlarning ta’siriga hamda bemor kayfiyatini yaxshilashga
qaratilgan tadbirlarga katta ahamiyat beradi. Bemorlarni davolashda olim 3 narsaga
– tartib (parhez), dorilar bilan davolash va turli tibbiy tadbirlarni qo‘llashga
ahamiyat berish kerakligini aytadi. Kasallikni davolashda ovqatlanish, ya’ni
parhezni muhim omillardan deb hisoblaydi va har bir kasallik uchun o‘z
ovqatlanish tartibini beradi. Chunonchi, jigar kasalliklarida ko‘proq mayiz, anjir,
anor suvi iste’mol qilishni buyuradi. Bu esa bunday kasalliklarni hozirgi glyukoza
va insulin bilan davolash usullarining qadimiy ko‘rinishidir.
Ibn Sinoning jarrohlik sohasini rivojlantirishdagi xizmatlari ham ulkandir. U
o‘z tibbiy asarlarida zamonaviy jarrohlikda qo‘llanib kelayotgan ayrim usullarni
bayon qiladi. Yiringli shishlarni kuydirish yoki pichoq bilan yorish, bavosir
shishlarini tikish, tampon, o‘tkir modda yoki tikish bilan qon to‘xtatish, tomoqni
kesib, nay qo‘yish (traxeotomiya) shular jumlasidandir. Yelka suyagining
chiqishini oddiy bosish bilan davolash usuli hozirgacha “Avitsenna usuli” deb
ataladi. Umurtqaning qiyshayishini Ibn Sino o‘zi ixtiro qilgan yog‘och moslama
yordamida tuzatgan. Bu usulni XV asrda fransuz tabibi Kalo qayta kashf etgan.
Suyaklarni gipslash usuli ham Ibn Sino tomonidan keng qo‘llangan, lekin u ham
keyinchalik unutilib, yevropalik tabiblar tomonidan 1852-yilda amaliyotga yangi
ixtiro sifatida qaytarilgan.
Hozir ko‘z jarrohligida qo‘llanayotgan usullarning qariyb barchasi Ibn
Sinoga ma’lum bo‘lgan. Yomon sifatli saraton (rak) shishlari, qovuq toshlarini

olish, istisqo, bavosirning operatsiyalari, bosh suyagining operatsiyasi va boshqalar
Ibn Sino qo‘llagan muolaja usullaridandir. Jarrohlikda anesteziya (og‘riqni
sezdirmaslik) masalasiga ham Ibn Sino katta e’tibor bergan. Buning uchun u
afyun, mingdevona, nasha va h. k. narkotik ta’sirga ega bo‘lgan dorilardan
foydalangan. Kasallikni davolashda Ibn Sino shaxsiy gigiena, uyqu va jismoniy
mashqlarning ahamiyati kattaligini uqtirgan. Uning bir kasallikni boshqa bir
kasallikni chaqirish yo‘li bilan davolash usuli diqqatga sazovordir. Masalan, u
tutqanoqni davolashda to‘rt kunlik isitma bilan og‘rishni foydali deb biladi.
Avstriyalik psixiatr Yu. Vagner-Yaureg (1857 – 1940) shunday usulni qo‘llab, zaxm
kasalligini bezgakni yuqtirish orqali davolagani uchun 1927-yilda Nobel
mukofotiga sazovor bo‘lgan.
Ibn Sino dorishunoslik sohasida chuqur tadqiqotlar olib borgan. U antik
olimlarning farmatsiyasi asosida musulmon Sharqida paydo bo‘lgan yangi
farmatsiyaning shakllanishiga yakun yasadi. Tabobatda sano, kofur (kamfara),
rovoch, tamr-hindiy (hind hurmosi) kabi dorilarning ishlatilishi, asal o‘rnida ko‘p
dorilarning qand (shakar) asosida tayyorlanishi ham Ibn Sinoning xizmatidir.
Uning dorivor o‘simliklarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash usullari hozirgi
dorishunoslikdagi usullarga juda yaqindir. Tabiiy dorilar bilan bir katorda Ibn Sino
birinchilardan bo‘lib kimyoviy usulda tayyorlangan dorilarni ham ishlatgan.
Kasallikning turiga qarab avval sodda, so‘ng murakkab tarkibli dori bilan
davolagan. Eng muhimi, u oziq-ovqatlarning shifo-baxsh ta’siriga katta ahamiyat
berib, davolashni shunday mahsulotlardan (meva, sabzavot, sut, go‘sht va h. k.)
boshlagan. Dori tayinlashda bemorning mijozi (issiq, sovuq, ho‘l, quruq), yoshi,
iqlim sharoitini hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi. Ibn Sino farmatsiyasi juda
puxta o‘ylangan farmakologik tadqiqot usuliga asoslanganligi bois o‘rta asr
Yevropa farmatsiyasidan ancha o‘zib ketdi va zamonaviy dorishunoslikka
yaqinlashdi. Olim ishlatgan dorilarning bir qanchasi hozirgi farmakopeyalardan
mustahkam o‘rin olgan.
Ibn Sinoning tibga oid yozgan asarlarining 30 dan ortig‘i bizgacha yetib
kelgan, ularning orasida “Qonun” kabi tibbiy ensiklopediya bilan bir qatorda

tibning ayrim nazariy va amaliy masalalariga bag‘ishlangan turli hajmdagi “Urjuza
fi-ttibb” (“Tibbiy urjuza”), “al-Adviyat al-qalbiya” (“Yurak dorilari”), “Daf’
almadorr al-kulliya an-al-abdon al-insoniya” (“Inson badaniga yetishgan barcha
zararlarni yo‘qotish”), “Kitob al-qulanj” (“Qulanj haqidagi kitob”), “Maqola fi-
nnabz” (“Tomir urishi haqida maqola”), “Risola fi-l-boh” (“Shahvoniy quvvat
haqida risola”), “Risola fi tadbiri al-musofirin” (“Safardagilarning tadbiri haqida
risola”), “Risola fi xifz as-sihha” (“Sog‘liqni saqlash haqida risola”), “Risola fi-s-
sikanjubin” (“Sikanjubin haqida risola”), “Risola fi-lfasd” (“Qon olish haqida
risola”), “Risola fi-lhindabo” (“Sachratqi haqida risola”) kabi risolalar ham bor.
Ibn Sino o‘z davridagi ilmlar tasnifi masalasiga ham jiddiy e’tibor bilan
qaradi va bu sohada “Aqsom al-ulum al-aqliya” (“Aqliy ilmlar tasnifi”) nomli asar
yozdi. Unda olim aqliy ilmlarni hikmat – falsafa ilmlari deb olib, ularni nazariy va
amaliy qismlarga bo‘ldi. Nazariy ilmlar haqiqatni bilishga, amaliy ilmlar yaxshi
ishlarni bajarishga qaratilgan. Nazariy falsafa 3 ga bo‘linadi: 1) quyi darajadagi
ilm, ya’ni tabiatshunoslik (tib, kimyo, astrologiya va boshqa); 2) o‘rta darajadagi
ilm – matematika (geometriya, arifmetika, astronomiya, musiqa); 3) oliy
darajadagi ilm – metafizika (ilohiyot). Amaliy falsafa ham uch qism (axloq, iqtisod
va siyosat) ga bo‘linib, birinchisida bitta shaxs, uning fe’l-atvori qanday bo‘lishi
haqida; ikkinchisida insonlarning oilada, xo‘jalik ishlarida bir-biri bilan
munosabatlari qanday bo‘lishi va uchinchisida shahar yoki o‘lka miqyosida
kishilarning bir-biri bilan munosabati qanday bo‘lishi, davlatni idora qilish haqida
gap boradi. Bu turkumlar ham mayda tarmoqlarga bo‘linib ketadi. Asarda 29 ilm
tarmog‘i tilga olinadi. Ibn Sino haqiqiy axloqiy fazilatlarga va ideal jamoaga shu
mavjud dunyoda erishuv mumkin, jamiyatda insonlar o‘zaro yordam asosida
yashashlari kerak deb ta’kidlaydi.
Jamiyat kishilarning o‘zaro kelishuvi asosida qabul qilinadigan adolatli
qonunlar yordamida boshqarilishi lozimligini aytadi. Jamiyat a’zolarining hammasi
bu konunga itoat etishlari, qonunni buzish va adolatsizlik jazolanishi lozim. Agar
hokim podshoning o‘zi adolatsizlikka yo‘l qo‘ysa, xalqning unga qarshi
qo‘zg‘oloni to‘g‘ri va jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanmog‘i kerak, deb

hisoblaydi. O‘zining axloq to‘g‘risidagi fikrlarida insonlarning kundalik ishlaridagi
eng zarur axloqiy munosabatlarga, kamtarlik, izzat-hurmat, jasurlik, to‘g‘rilik,
sofdillik kabi xulqiy qoidalarga alohida e’tibor beradi.
Ibn Sino o‘zining boy va serqirra ilmiy merosi bilan keyingi davr Sharq va
G‘arb madaniyatining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Sharqning Umar Xayyom,
Abu Ubayd Juzjoniy, Nasriddin Tusiy, Fariduddin Attor, Ibn Rushd, Nizomiy
Ganjaviy, Faxriddin Roziy, Taftazoniy, Nosir Xisrav, Jaloliddin Rumiy, Alisher
Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Ulug‘bek, Bedil, Bahmanyor ibn Marzbon kabi
mutafakkir va olimlari o‘z asarlarida Ibn Sino ta’limoti va ilmiy g‘oyalarini davom
ettirdilar. Yevropada allomaning asarlari XII asrdan boshlab lotin tiliga tarjima
qilinib, universitetlarda o‘qitila boshlandi. Yevropaning mashhur faylasuf va
tabiatshunos olimlaridan Jordano Bruno, Gundisvalvo, Vilgelm Overnskiy,
Aleksandr Gelskiy, Albert fon Bolshtedt, Foma Akvinskiy, Rojer Bekon, Dante va
boshqalar Ibn Sinoning ilg‘or fikrlaridan o‘z ijodlarida foydalandilar va uning
nomini zo‘r hurmat bilan tilga oldilar.
Ibn Sino ilmiy merosini o‘rganish ishlari yangi davrga kelib jadal tus oldi va
natijada chet el hamda O‘zbekistonda maxsus ilmiy yo‘nalish – sinoshunoslik
vujudga keldi. “Tib qonunlari”ning lotincha tarjimasi to‘liq holda 40 marta nashr
etildi. Uning ayrim qismlari nemis, ingliz va fransuz tillariga tarjima qilindi,
olimning falsafiy va boshqa sohalarga oid asarlari ham jahonning bir necha
tillarida nashr etildi, uning ijodiga oid qator yirik tadqiqotlar yaratildi.
Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining o‘rganilishi ga doir
Jahonning turli kutubxonalarida Ibn Sino asarlarining qo‘lyozmalari
saqlanadi, shu jumladan, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayxon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik universitetida ham alloma qalamiga mansub 50 asarning
60 ta qo‘lyozmasi mavjud. Yevropa olimlari Y.Bishmann, Y.Ruska, X.Korbin,
Kruz Xernandez, L.Garde, A.Guashon, X.Ley, P.Morividj, J.Saliba hamda arab,
turk va eron olimlari M.Najotiy, A.Nodir, J.Qanavotiy, Said Nafisiy, Yahyo
Maxdaviy, Umar Farrux, E.Ihsono‘g‘lu, F.Rahmon, M.Muso, H.G‘araba,
M.Shohvardiy va boshqalar Ibn Sino ijodini o‘rganishga ma’lum hissa qo‘shdilar.

Rossiyalik olimlardan Y.Bertels, A.Borisov, I.Braginskiy, S.Grigoryan, B.Petrov,
B.Rozenfeld, V.Ternovskiy, A.Sagadeyev, M.Rojanskaya, Tojikiston olimlaridan
S.Ayniy, M.Dinorshoyev, T.Mardonov, N.Rahmatullayev, A.Bahovuddinov ,
Y.Nuraliyev bu yo‘nalishning rivojlanishiga xizmat qildilar.
Rus antropologi M.Gerasimov, bir necha tarixiy shaxslar qatori, Ibn
Sinoning ham kalla suyagi asosida haykal-portretini yaratgan. Andijon tibbiyot
instituti xodimlari (Y.Otabekov, Sh.Hamidullin, Y.Sokolova) Ibn Sinoning ilmiy
asoslangan timsolini haykal-byustda tasvirladilar (1965). O‘zbekistonlik rassom
S.Marfin Ibn Sino badiiy portretini ishlagan (1968). Ibn Sino haqida “O‘zbekfilm”
studiyasi ijodkorlari (rej.E.Eshmuxamedov; O.Agishev, E.Eshmuhamedov
ssenariysi) “Dahoning yoshligi” tarixiy-biografik badiiy filmini (1984) yaratdilar.
O‘zbekistonda Ibn Sino asarlarini tarjima va tadqiq etishda sharqshunos
olimlar S.Mirzayev, A.Murodov, A.Rasulov, U.Karimov, Y.Zavadovskiy,
A.Semyonov, M.Sale, P.Bulgakov, Sh.Shoislomov, E.Talabov,
H.Hikmatullayevlar ulkan ishlarni amalga oshirdilar. T.Qori-Niyoziy, I.Mo‘minov,
M.Xayrullayev, M.Boltayev, A.Axmedov, G.Matvievskaya, V.Jumayev,
N.Majidov, O.Fayzullayev, M.Baratovning monografiya va maqolalarida Ibn Sino
ijodining turli qirralari tadqiq etilgan.
G‘arbda Avitsenna nomi bilan mashhur ulug‘ mutafakkir Abu Ali ibn Sino
o‘rta asrlardayoq islom olamining nufuzli olim-faylasufi deya nom qozongan va
jahon ilm-fani, madaniyatiga bebaho ulush qo‘shgan. G‘arbda Uyg‘onish davri
antik davr merosini, asosan qadimgi yunon faylasuflari – Suqrot, Platon, Aristotel
va ularning izdoshlari merosini chuqur o‘rganishga sharoit yaratib berdi. Bu davrda
Abu Ali ibn Sinoning tabobat va falsafa sohasidagi asarlari lotin tiliga o‘girilib,
asosan, Rim va Venetsiyada nashr qilindi. Allomaning sharqu-g‘arbda birdek
shuhrat topgan “Tib qonunlari” asari XII asrdayoq lotin tiliga tarjima qilinib, 1500-
yildan 1674-yilgacha 60 marta ketma-ket nashr qilingan va bir necha asrlar
davomida shifokorlarning dasturilamal qo‘llanmasi bo‘lib kelgan. 1608-yili
Venetsiyada kitobning bezaklangan nodir nashri chop qilingan.

Kiyev Rusining Markaziy Osiyo bilan savdo aloqalari orqali Ibn Sino
asarlari rus xalqiga ham yetib borgan. Ulug‘ allomaning turli sohalardagi merosini
o‘rganish barobarida musiqa nazariyasi xususidagi nuqtai nazarlari barcha
davrlarda rus tadqiqotchilari diqqat markazida turdi. XIX asrga kelib – Tib
qonunlarining ayrim qismlari nemis, fransuz, ingliz tillariga ham tarjima qilinadi.
Ibn Sinoning G‘arbda tarjima qilingan dastlabki asarlari – ash-Shifo, – Kitob an-
najot va asosan – Tib qonunlaridir. Ushbu asarlar fransuz mutafakkirlari Dominik
Gundisalvo, Giyom d’Overenskiy, Aleksandr Gelskiy, Jan de lya Roshel, Stefan
Brabantskiy va boshqalar ijodiga kuchli ta’sir o‘tkazgan. Buyuk mutafakkirning
falsafiy asarlari G‘arbda, xususan, Fransiyada XIII asrda yuksak shuhrat
cho‘qqisiga erishdi va lotin sxolastikasining rivojlanishi bilan bog‘liqdir. Shu
yo‘sinda Ibn Sino falsafasi ham xuddi tabobati singari e’tibor qozonib, yangi
platonizm g‘oyalari bilan G‘arbga kirib bordi. Shuni qayd qilish kerakki, Abu Ali
ibn Sino ta’limotining g‘arb filosof va teologlari tomonidan yuksak e’tirofga
sazovor bo‘lish sabablaridan biri uning g‘oyalarini Avgustin Blajen g‘oyalariga
yaqin turishi, o‘xshashligi edi. Avgustin Blajen ilgari surgan g‘oyalar xristian dini
ta’siri ostida shakllangan edi. Cherkovning diniy aqidalarini nazariy asoslashga
intilgan o‘rta asr mutafakkirlari (sxolastlar) orasida ko‘plab olimlar bo‘lib, ulardan
Giyom d’Overenskiy, Jan de lya Roshellar avliyo Avgustinning shogirdlari va
izdoshlari edilar. Chuqur tahlilli mutafakkirlar Ibn Sinoning ruh muammosi
haqidagi fikrlari badantarbiyadan keyin ham sovuq suvda cho‘milishdan saqlanish
kerakligini uqtiradi. Bundan juda kuchli odamlargina mustasnoligini ham ta’kidlab
o‘tadi. Shuningdek, cho‘milish miqdorining ahamiyati inson salomatligi uchun
muhimligini ham esdan chiqarmaslikni o‘z asarlarida sifatida yozib qoldirgan.
Ochiq suv havzalari, ariq va ko‘llarda suvga cho‘milish maqsadida borib
sovuq suvga cho‘milish qoidalariga amal qilmasdan suvga cho‘kkan, ammo turli
sabablar bilan ha ѐK tga boshqadan qaytgan 11 ta insonlar bilan o‘tkazilgan
so‘rovnomalarda va tez tibbiy yordam xodimlarining aniqlashicha, insonlar sovuq
suvga cho‘milgan paytida organizmda modda almashinuvining susayishi, asab-
nerv tizimining tortishishi va qon bosimi-ning pasayishi aniqlangan. Bularning

natijasida odamlar es-hushini yo‘qotishi, oshqozon va nafas tizimiga suv yutish
(asfeksiya) natijasida komaga tushishi hollari aniqlangan.
Ibn Sino tomonidan bundan ming yillar oldin aytib o‘tilgan sovuq suvga
cho‘milish qoidalari hozirgi kunda ham tashviqot – targ‘ibot mavzularida o‘z
o‘rnini yo‘qotgan emas.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкѐнт ислом унив ѐрсит ѐти, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклоп
ѐдияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзб ѐкистон
Миллий энциклоп
ѐдияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзб
ѐк давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хор
ѐзми. Астрономич ѐски ѐ трактаты. / П ѐр. и прим ѐч. А. Ахм ѐдова. –
Ташк
ѐнт: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳм
ѐдов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошк ѐнт: Ўзб ѐкистон миллий
энциклоп
ѐдияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзб
ѐкистон, 1995. -143 б.
8. Бобо
ѐв С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошк ѐнт: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шоди
ѐв Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз м
ѐроси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошк
ѐнт: Тошк ѐнт ислом унив ѐрсит ѐти. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошк
ѐнт: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий м
ѐроси. – Тошк ѐнт: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошк
ѐнт: Халқ м ѐроси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзб
ѐкистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошк
ѐнт: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 р
ѐдак. Вост. лит ѐратурм. 1972.
18. Қори
ѐв О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Ali ibn Sino ilmiy merosining o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish