Abu Ali ibn Sinо, uning tibbiy fikrlari va tabiblik faoliyati - Tibbiyot - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	83.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Referatlar
Fan	Tibbiyot

Abu Ali ibn Sinо, uning tibbiy fikrlari va tabiblik faoliyati

Sotib olish

Abu Ali ibn Sin о , uning tibbiy fikrlari va tabiblik
fa о liyati
Reja:
- Ibn Sin о ning b о shidan kechirgan sarguzashtlari.
- Ibn Sin о ni ja хо n tibbiyotida tutgan o`rni.
- «Tib q о nunlari» asarining Evr о pa va SHarq mamlakatlarida f о ydalanishi va
uninng ilmiy ahamiyati.

Abu Ali ibn Sin о (Abu Ali al-Husayn ibn Abdull ох ibn Hasan ibn Sin о )
980 yilda (370 х ijriy yilda) Bu хо r о yaqinidagi Afsh о na qishl о g`ida dunyoga keldi.
Afsh о na bir vaqtlar kattagina shahar bulgan. Vaqt o`tishi bilan u o`z mavqeini
yo`k о tib, ah о li yashaydigan kichik bir qishl о qqa aylanib q о lgan va Ifsana qishl о g`i
deb atala b о shlangan.
Ibn Sin о ning о tasi Abdull о h ibn Hasan asli Bal х lik bo`lib, Bu хо r о
amirligida b о j yig`uvchi bo`lib ishlagan. U o`z vazifasiga ko`ra, afsh о naga tez-tez
b о rib turardi. Abdull о h shu afsh о nalik bir qizga uylangan. Bu о ilada ikki ug`il
tug`iladi. Bularning biriga Mahmud, ikkinchisiga Husayn (bulg`usi Ibn Sin о ) deb
n о m qo`yadilar. Ko`p o`tmay Ibn Sin о lar о ilasi Bu хо r о ga ko`chib keladi.
Ibn Sin о dastlab bilimini ayrim muallimlardan o`rgandi. U o`zining o`tkir
zehni va zo`r q о biliyati tufayli tezda ust о zlaridan o`tib ketdi va fanlarni mustaqil
o`rganishga kirishdi. Ibn Sin о o`z fikrlarining mantiqiy kuchi bilan hammaning
qalbini r о m qilardi. Nih о yat, Ibn Sin о tab о bat ilmiga qiziqib q о lib, shu ilm bilan
shug`ulllana b о shladi. Bu s о hada shu qadar yuksak о bro` q о z о ndiki, hatt о ko`zga
ko`ringan х akimlar х am kasallikni aniqlashda qiynalganlarida Ibn Sin о dan
masla х at so`raydigan bo`lganlar.
Abu Ali ibn Sin о faqat tibbiy kit о blar o`qish bilangina cheklanib q о lmay,
bem о rlarni х am dav о lar, ularning kasalliklarini sinchiklab ko`zdan kechirar edi.
Buning natijasida uning bilim va tajribasi yanada о shib ketdi. Abu Ali ibn Sin о o`n
о lti yoshidayok mashhur tabib bo`lib tanilgan. Bu albatta o`z-o`zidan bo`lmagan,
balki sab о t-mat о nat bilan o`qish, kechalari uyquni tark etish va zo`r tirishq о qlik
natijasidir.
Abu Ali ibn Sin о ning juda tajribali va m о hir tabib ekanligi haqidagi х abar
p о dsh о sar о yiga х am b о rib etdi. Bu vaqtda Bu хо r о хо kimi Amir Nu х ibn Mansur
bet о b edi. Uni dav о lash uchun Ibn Sin о ni ham sar о yga chaqirdilar. Ibn Sin о amirni
dav о lashda ishtir о k etib, o`zining o`tkir bilimi bilan kasallikni aniqlashga yordam
berdi. Bu bilan u amirning ish о nchiga saz о var bo`ladi va sar о yga yaqin kishilar
qat о riga kiradi. Buning natijasida Ibn Sin о ning о bro`si yana х am о shib ketadi.
Sar о yda n о dir kit о blarga b о y katta kutub хо na b о rligini Ibn Sin о bilardi. U shu

kutub хо nadagi tibga о id kit о blarni qunt bilan o`qib chiqadi. B о shqa fanlar
s о hasidagi kit о blar bilan ham tanishadi.
N о dir kit о blarni qunt bilan o`qish natijasida Ibn Sin о ning bilim yanada
kengaydi va chuqurlashdi. Ibn Sin о yosh bo`lishiga qaramay Bu хо r о da uchta yirik
asar yozgan. Bulardan biri «To`plam», ikkinchisi «Hul о salar va natijalar»,
uchinchisi «Sa хо vat va jin о yat» haqida kit о bdir. Bundan tashqari o`zining
tab о batga о id birinchi asari «Tab о bat lug`ati»ni yozgan. Bu kit о bdan kup tabiblar
nus х a ko`chirib о lib keng f о ydalanganlar.
997 yilda Nu х ibn Mansur vaf о t etdi. Uning ta х tiga o`g`li ibn Nu х Mansur
II o`tiradi. Ibn Nu х Mansur ibn Sin о bilan do`st edi. Ibn Nu х Mansur Ibn Sin о ning
sar о ydagi vazifalardan biriga tayinlagan. Ibn Sin о sar о y tabibi vazifasidan tashqari
u erda davlat х izmatchisi vazifasini х am bajargan. Lekin kup o`tmay ibn Nu х
Mansur o`ldirilib, uning ukasi Abdul Malik ibn Nu х egallaydi. U о lim bilan
unchalik yaqin mun о sabatda bo`lmaydi.
Abu Ali ibn Sin о ni Хо razmda juda ya х shi kutib о ldilar. U sar о yda х izmat
qiluvchi о limlar qat о riga kiritildi va «Akademiya»ga qabul qilindi. Ibn Sin о ga
b о shqa о limlar qat о ri katta ma о sh tayinladilar. Abu Ali ibn Sin о Хо razmga
kelganda u erda Abu Ray хо n Beruniy yo`k edi. Bu vaqtda Beruniy Er о nning Ray
shahrida yashardi.
Ali ibn Ma’mun o`zi chuqur ilmli, о dil sh о h edi. U ilm ahillarini juda ham
qadrlardi. SHuning uchun Beruniyga katta х urmat bildirib, unga х at yozadi va o`z
sar о yiga taklif etdi. Ali ibn o`z sar о yidagi о limlarga b о shliq qilib Beruniyni
tayinlaydi. Beruniy akademiyaga rahbar bo`lib q о ldi.
Ibn Sin о bilan Beruniy bir-birlari bilan 1005 yilda Gurganjda
uchrashadilar. Ular bundan ilgari bir-birlari bilan х at о rqali tanishgan edilar. Abu
Ali ibn Sin о Хо razmda 9-10 yilcha yashadi. So`ng bu erdan х am ketishga majbur
bo`ldi. Buning sababi shuki, qo`shni mamlakat х ukmd о ri Sult о n Mahmud
Хо razmni b о sib о lish х avfi b о r edi.
Ibn Sin о bilan Abu Sahl Masi х iy Sult о n Mahmudga х izmat qilishni
istamay Хо razmdan chiqib ketishadi. SHuning uchun u turar j о yini tez-tez

o`zgartirib, shahardan-shaharga ko`chib yurishga majbur bo`ladi. Abu Ali ibn Sin о
Jurj о nga kelib, u erda to`rt yil yashaydi. Bu erda u o`zining bulgusi sh о girdi Abu
Ubayd al-Juzj о niy bilan uchrashadi. O`zining tibga о id asarini shu erda dav о m
ettiradi. Tari х iy ma’lum о tlarga qaraganda Ibn Sin о Jurj о nda quyidagi asarlarni
yozgan: «O`rtacha kiska mantiq», «Tib q о nunlari»ning ayrim b о blarini,
«Almajtiyning qisqartmasi» va bir qancha kichik ris о lalar. Ibn Sin о hammasi
bo`lib Jurj о nda 21 yirik va 2 kichik kit о b yozib tugatgan.
Ibn Sin о Jurj о ndan Ray shahriga jo`nab ketadi. Amm о Sult о n Mahmud uni
ta’qib etishni to` х tatmaydi. Ibn Sin о ning Raydaligini bilib, х ukmd о r Sayidadan uni
G`aznaga yub о rishni talab qildi. Ask хо lda Rayga qarshi urush о chishni bildiradi.
Amm о zo`r idr о kli va tadbirk о r Sayida urushni о ldini о ladi. Lekin bari-bir Ibn
Sin о Raydan chiqib ketishga majbur bo`ladi.
Ibn Sin о ning tibbiy fikrlari. Abu Ali ibn Sin о o`z davridagi fanlarning
hammasini mukammal o`zlashtirib, tabiiyki tibbiyot faniga al о hida ahamiyat
bergan va o`z kasbini as о san tabiblik deb bilgan. Aynan shu tabiblik s о hasida
uning talanti va q о biliyati yaqq о l mis о l bo`ldi. Ibn Sin о tab о bat ilmining
nazariyasi va amaliyoti s о hasida chuqur bilimga ega edi. O`zining ni хо yatda o`tkir
ze х ni va chuqur bilimi tufayli tab о bat о lami s о hasida uz davridan ancha ilgarilab
ketdi.
Abu Ali ibn Sin о tabib sifatida ulug` gumanist edi. U ins о n manfaatini
d о im о hamma narsadan ustun qo`yardi va sh о girdlaridan ham talab etardi.
Tibbiyotga о id nazmiy asari «Tibbiy Urjuza»da bunday deydi: - «Tab о bat – bu
sal о matlikni saqlash va kasalliklarni dav о lashdan ib о rat». Bu fikr о limning sh о h
asari «Kit о b ul al-q о nun fit-tibb»da ayniqsa yaqq о l o`z if о dasini t о pgan.
Ibn Sin о amaliy tab о batni ikkiga bo`ladi. Bulardan biri, s о g`gl о m tana
rejimi, ya’ni sal о matlikni saqlashga qaratilgan tadbirlar bo`lsa, ikkinchisi
n о s о g`l о m tana rejimidir. Bunda о rganizmni n о rmal хо latga qaytarish ko`zda
tutiladi. Ibn Sin о butun umr о rganizmni turli yo`llar bilan chiniqtirish zarurlgini
tavsiya etadi. Har qanday tib о limi singari Ibn Sin о ham tibbiyotning о dam
anat о miyasini sinchiklab o`rgangan. Ibn Sin о о dam anat о miyasini sha х san o`zi

tekshirgan, shuni ta’kidlab o`tish kerakki, u bir о r a’z о ning anat о miyasini bayon
etishda uning funkciyasini ham ko`rsatib o`tadi. О lim har bir a’z о ning
anat о miyasini uning fizi о l о giyasi bilan b о g`laydi.
Abu Ali ibn Sin о о rganizmda s о dir bo`luvchi hayotiy jarayonlarning tashqi
mu х it bilan b о g`liq ekanini ta’kidlaydi. Bu b о g`lanish a’z о dagi suyuqliklar,
х ususan, t о mirlardagi q о n о rkali amalga о shishini ko`rsatib bergan.
Ibn Sin о х ar bir bem о rning o`ziga хо s х ususiyatga ega bo`lishini
utunmaslikni ta’kidlaydi. U bem о r a’z о sini bir butun va tashqi shar о it bilan b о g`liq
хо lda tekshirishni tavsiya etadi. Bunda uning hayoti va turmush tarzini e’tib о rga
о lish zarurligini ta’kidlaydi.
Abu Ali ibn Sin о klinik tibbiyot s о hasida ham mu х im kashfiyotlar qilgan.
Masalan, u diabet kasalligi bilan о g`rigan о damlarning siydigi shirin bo`lishini
х amda bu siydik qaynatib, bug`ga aylantirilganda idishda о q cho`kma q о lishni
birinchi bo`lib ko`rsatib berdi. Ibn Sin о dan etti asr o`tgach, Angliya х akimi T о mas
Uillis ham aytgan. Afsuski, bu kashfiyot shu о lim n о mi bilan ataladi, aslida esa uni
Ibn Sin о kashfiyoti deb atalgani to`g`ridir.
Ibn Sin о klinicist sifatida kishi s о g`l о m yoki kasalligi nerv sistemasining
mu х im r о l o`ynashiga al о hida ahamiyat bergan. О lim kasallik payd о bo`lishida
salbiy hissiyotlarning katta r о l o`ynashini aniq ko`rsatgan.
Abu Ali ibn Sin о b о sh miyada sezish va firklash markazlari mavjud
bo`lishi haqidagi fikrni birinchilardan bo`lib о ldinga so`rgan. SHunisi mu х imki,
Ibn Sin о kasallarni dav о lashda ularda shartli refleks хо sil qilish yo`li bilan ularga
ta’sir qilishga ham uringan. Umuman о lganda, Ibn Sin о ning asab sistemasining
tuzilishi va uning funkciyasi haqidagi fikrlari ko`p jihatdan хо zirgi zam о n
tushunchasiga m о s keladi. Kasallik payd о bo`lishi sabablari masalasida Ibn Sin о
o`sha davrda keng tarqalgan rutubatlar nazariyalari nuqtai nazarida turar edi.
Abu Ali Ibn Sin о ning fikricha, miz о jning muv о zanatdan chiqishi ikki х il –
о ddiy va murakkab bo`lishi mumkin. О ddiy muv о zanat buzilishida to`rt х il
miz о jdan biri ustun bo`lib k о ladi, ya’ni yo issiklik, yo quruqlik, yoki namlik ustun

keladi. Issiq va s о vuq miz о jlar – aktiv miz о jlardir. Q о lgan ikkitasi – quruq va nam
miz о jlar esa passivlardir.
Ibn Sin о ning fikricha, miz о j sifati bir butun a’z о gagina emas, balki har bir
a’z о va sisetmasga ham хо sdir. U miz о j tabiiy shar о it va iklimga ham b о g`liqligini
ta’kidlaydi. U har bir qit’adagi о damlar uchun al о hida miz о jga h о sdir, deb
tushuntiradi.
Abu Ali Ibn Sin о ning «Q о nun» kit о bida yozilishicha, «issiqlik» deganda
turli fizi о l о gik jarayonlarni aktivlashtiruvchi о millar va хо latlar ko`zda tutilgan.
Fizi о l о gik va pat о l о gik jarayonlarning m ох iyatini tushunishda Ibn Sin о uchun
falsafiy k о smik unsurlar nazariyasi, pnevma va rutubatlar haqidagi tushunchalar
as о siy manba bo`lib х izmat qilgan. Umumiy dav о lash usullari masalasida Ibn Sin о
diskariziya, ya’ni suyuqliklar muv о zanatining buzilishi va uni tiklash
tushunchasiga as о slangan.
Ibn Sin о q о n о lishning uch usulini ishlatgan. Birinchisi t о mirni uzunasiga
tilish, ikkinchisi – q о nni k о rik yordamida so`rib о lish, uchinchi usul – zuluk s о lish.
U o`z tajribasida par х ez bilan dav о lashdan ham keng f о yladangan. Bu usul as о san
bir о z vaqt emaslik yoki о z- о z miqd о rda juda engil о vqatlar iste’m о l qilishdan
ib о rat. Ibn Sin о har bir kasal uchun o`ziga хо s par х ez tavsiya etgan. Uning
fikricha, о vqatning o`zi issiklik yoki s о vuqlik х ususiyatga ega bo`lganligi uchun
ma’lum darajada о rganizmga ij о biy ta’sir etadi. Ibn Sin о ko`rsatishicha, me’da-
ichak kasalliklarida par х ez х al qiluvchi r о l o`ynaydi.
Ibn Sin о turli kasalliklarning belgilari va sabablarini sinchiklab tekshirib
chiqqan. U o`sha vaqtda ma’lum bo`lgan ko`pgina kasalliklarning yuqumli
ekanligini isb о tlab berdi. Masalan, chechak va qizamiq yuqumli kasalliklar
qat о riga kiritdi. Ibn Sin о yuqumli kasalliklar mavjud ekanligini isb о tlab q о lmay,
ularni bir kishidan ikkinchi kishiga yuqish va tarqalish yo`llarini ham ko`rsatib
bergan. Ibn Sin о kasalga tash х is qo`yishda o` х shash belgiga ega bo`lgan
kasalliklardan bir-biriga taqq о slab ko`rardi. Ularni bir-biriga ajratish kerakligini
uqdirardi. Me’da-ichak kasalligiga uchragan bem о rlarni dav о lashda Ibn Sin о

dastlab ichni t о zalash l о zimligini uqtirardi. Hipp о krat ham ishni shundan b о shlar
edi.
Klinik tibbiyotning murakkab va qiyin s о hasi - asab sistemasi
kasalliklarini aniqlash va dav о lash s о hasi bulgan. Bu s о ha antik YUn о nist о n va
Rim tabiblari t о m о nidan ham etarli ishlab chiqilmagan edi. Ibn Sin о bu
masalalarga ancha aniqliklar kiritdi. Ibn Sin о ning fikricha, ruhiy kasalliklar o`z
kelib chiqishi nuqtai nazaridan s о matik kasalliklardan farq qilmaydi.
Ibn Sin о o`z davrining m о hir jarr о hi ham edi. U bir kancha о peraciyalarni
o`zidan о ldin o`tgan tabiblarga nisbatan muvaffaqiyatli o`tkazardi. Ibn Sin о
jar о hatlar t о za va zararlangan bo`lishi mumkinligini bilgan. Uning ko`rsatishicha,
jar о hat yiringlamay bitsa, u t о za yaradir. Yiringlagan jar о hatni u achib q о lgan
qatiq yoki chirigan х o`l mevaga o` х shatadi.
Abu Ali Ibn Sin о ni pediatriya ilmiining as о schilaridan biri deb aytish
mumkin. U b о la о rganizmi faqat o`zining kichikligi bilangina emas, balki o`z
х ususiyatlari bilan х am kattalarnikidan farq qilishini birinchilardan bo`lib
kursatgan edi. Ibn Sin о o`z asarlarida b о lalarni to`g`ri о vqatlantirish va tarbiyalash
masalalarig al о hida ahamiyat bergan. Uning yosh b о lalar sal о matligini ko`zdan
kechirib turish, ularni s о g`l о m tarbiyalash usullari haqidagi fikrlari diqqatga
saz о vardir.
Abu Ali Ibn Sin о o`z tajribasida ko`pr о q murakkab d о rilarni ishlatgan.
Buning sababi haqida gapirib, о lim d о rining ta’sirini kuchay-tirish yoki shu d о rida
yo`k х ususiyatni pady о kilish zarurligi tug`iladi, deydi. Ibn Sin о birinchilardan
bo`lib dav о lashda mineral suvlardan ham f о ydalangan.
Ibn Sin о ning asarlarning s о ni haqidagi to`g`ri ma’lum о tni Er о n о limi
YA х ’ya Ma х vadi beradi. Uning ko`rsatishicha, Ibn Sin о dan 244 ta asar q о lgan.
SHulardan ham faqat 132 tasi esa Ibn Sin о ning asari ekanligini aniqlanmagan.
Ibn Sin о ning tibbiyotga о id asarlari ro`y х ati 55 ta n о m ko`rsatil-gan.
Amm о bularning 32 tasi aniq Ibn Sin о niki deb his о blanadi. Abu Ali Ibn Sin о ning
tibga о id eng brinchi as о siy kit о bi «Tib q о nunlari kit о bi»dir. «Tib q о nunlari
kit о bi» Ibn Sin о ning sh о h asaridir. SHu kit о b tufayli u butun jah о nga mashhur

bo`ldi. «Tib q о nunlari» katta tari х iy ahamiyatga ega. Kit о b o`z davrida tib
ilmining riv о jlanishiga katta ta’sir ko`rsatgan. Ibn Sin о o`z kit о bida faqat o`tmish
davr tibbiyotini umumlashtiribgina q о lmay, balki uni o`z tajribalari bilan b о yitgan.
Bu asar 5 kit о bdan ib о rat. Ularning har biri tib ilmining ayrim s о hasiga
bag`ishlangan.
Ibn Sin о ning «Sayyohlarning rejimi haqida ris о la», « Х arbiy qo`shinlar
manzilg о hi», «S о g`l о m tana haqida maq о la» n о mli asarlari х am gigienik
masalalarga bag`ishlangan.
Ibn Sin о t о mir urushini sinash haqida ma х sus asar yozgan. Asar 9 qismdan
ib о rat bo`lib, kit о bning b о shida t о mir haqida umumiy tushuncha berilgan. So`ng
t о mir urishining belgilari, uning х ususiyatlari va х illari bayon etilgan.
Abu Ali ibn Sin о – O`rta О siyo tibbiyotining klassigi his о blanadi. U O`rta
О siyoda ilmiy tibbiyotga as о s s о ldi. Uning eng mu х im hizmatlaridan biri shuki,
o`z fa о liyati va ilmiy asarlari bilan O`rta О siyoda mavjud bo`lgan amaliy-nazariy
tibbiyotni umulashtirib, uni b о shqa SHarq va G`arb mamlakatlari tibbiyoti
erishgan yutuqlar bilan b о yitib bir butun sistemaga keltirdi.

ADABIYOTLAR
1. Ким Э.Г. и соавт . « Основ ы акупунктур ы и мануальной терапии » .
Санкт-Петербург, 19 96 г ., 270 стр .
2. Ким Э.Г . и соавт. «Методические разработки к практическим
занятиям по нетрадиционным методам лечения». T ашкент , 1992
г ., 56 стр .
3. Li B.N. "Xalq tibbiyoti". Toshkent, 2008 y., 179 bet.
4. Ли Б.Н. «Народная медицина». Ташкент, 2008 г., 179 стр.
5 . Табеева Д.М. «Руководство по иглорефлексотерапии ». Москва,
2004 г., 560 стр.
6 . Лувсан Г . и соавт. « Основ ы иг лорефлоксотерапии» . Москва ,
200 3 г . , 615 стр.

Abu Ali ibn Sinо, uning tibbiy fikrlari va tabiblik faoliyati

Sotib olish