Polimerlarning tibbiyotda ishlatilishi - Медицина - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	945.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Медицина

Polimerlarning tibbiyotda ishlatilishi

Купить

Polimerlarning tibbiyotda ishlatilishi
Reja :
■ Inson organizmining murakkab sistemalariga ta’sir etuvchi sun’iy
makromolekulalami o‘rganuvchi umumbiologik yo’nalish
■ Yo‘naltirilganta’sirgaega bo‘lgan fiziologik faol va dorivor polimerlar;
■ Dori moddalari berilishini nazorat qiluvchi makromolekulyar terapevtik
sistemalar;
■ Organlar va to‘qimalami endoprotezlash uchun mo‘ljallangan va qon bilan
kontaktlashuvchi polimer material
■ Tashqi protezlash uchun hamda yordamchi materiallar vazifasini o‘tovchi
polimer materiallarar va konstruksiyalar

Inson organizmining murakkab sistemalariga ta’sir
etuvchi sun’iy makromolekulalami o‘rganuvchi
umumbiologik yo’nalish
■
Fanning mazkur sohasi kompleks sohadir va u
organik hamda polimerlar kimyosi, kimyoviy
texnologiya, biokimyo, biofizika, fiziologiya va
tibbiyot fanlarining mushtarakligiga asoslanadi.
■ 70-yillar oxirida shunday ma’lumotlar paydo
bo‘ldiki, bunda sun’iy makromolekulalar,
xususan, ayrimpolielektrolitlar, о‘ z kimyoviy
tuzilishi bo‘yicha issiq qonli jonzotlar
organizmiga yot bo‘lishiga qaramay, kam
miqdorda oqsil moddalar bilan kombinatsiyada
organizmga kiritilganda organizmning
immunologik xususiyatini juda ham oshirib
yuborishi aytiladi.

■ Vaholanki, o’sha oqsillarning o‘zi bu
xususiyatni kam o‘zgartiradi.
Organizmning immunologik sistemasi
faolligi 100—1000 barobar ortib
ketadi, ammo buning mexanizmi hali
to
■ Bu ma’lumotlar sun’iy antigenlar,
effektiv vaksinalar vaboshqa dorivor
hamdabiologik aktiv birikmalarning
yaratilishiga olib keladi.‘.

Yo‘naltirilganta’sirgaega bo‘lgan
fiziologik faol va dorivor polimerlar
■ Yo‘naltirilgan ta’sirga ega bo‘lgan
makromolekulyar dorivor moddalarpolimer
olib yuruvchi va unga birikkan faol dorivor
moddadan iboratdir. Bunday moddalardan
birinchi bo‘lib makromolekulyar
trombolitikpreparat, ya’ni ferment asosiga
ega bo’lgan streptodekaza va polisaxarid
hosilasi bo‘lgan dekstrandan olingan
preparatni misol qilib keltirish mumkin.
■ Bunday moddalar k о‘ pgina kasalliklarni
davolashda muhim rol o‘ynaydi

■ Kichik molekulyar massaga ega
bo‘lgan dorivor moddalar ning
organizmdagi ta’sir muddatini
uzaytirish maqsadida ular polimer
moddalarga bog’lanadi va bu usul
dorivor modda ta’sirini
prolongatsiyaqilishdsb ataladi.
Bunda yuqori molekulyar birikmaga
tikilgan dori moddasining
organizmda erib so‘rilish muddati
uzayadi, dori moddasi organizmda
uzoqroq turib qoladi va o‘z ta’sirini
uzoq vaqt davomida yo‘qotmaydi.
Shuning uchun kasallik davomida
dori moddasini kam qabul qilib,
uning samaradorligini oshirishga
erishiladi.

■ Kichik molekulyar massaga ega bo‘lgan dorivor moddalar ning
organizmdagi ta’sir muddatini uzaytirish maqsadida ular polimer
moddalarga bog’lanadi va bu usul dorivor modda ta’sirini
prolongatsiyaqilishdsb ataladi. Bunda yuqori molekulyar birikmaga
tikilgan dori moddasining organizmda erib so‘rilish muddati uzayadi,
dori moddasi organizmda uzoqroq turib qoladi va o‘z ta’sirini uzoq
vaqt davomida yo‘qotmaydi. Shuning uchun kasallik davomida dori
moddasini kam qabul qilib, uning samaradorligini oshirishga
erishiladi.
■
Fiziologik aktiv polimerlar kimyosi bilan ко‘ pgina chet eldagi nufuzli
ilmiy tekshirish muassasalari va yaqin hamdo‘stlik mamlakatlaridagi
institutlar bilan bir qatorda, O‘zbekiston Milliy Universiteti kimyo
fakulteti olimlari, Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti, Bioorganik
kimyo instituti, Farmakologiya instituti va boshqalaming olimlari
shug‘ullandilar hamda katta yutuqlarga erishdilar.
■ Fanning bu yangi sohasida erishilayotgan yutuqlar bilan bir qatorda,
albatta, hali ko‘pgina muammolar ham mavjud.
Ayrim polimer birilonalar kichik molekulyar massah dorivor
moddalami ta’sir etishi lozim bo‘lgan joyga olib borish uchun
transport vazifasini o‘taydi, ya’ni organizmning ma’lum bir nuqtasiga
etib borganidan so‘ng erishni va dori moddasini ajratib chiqarishni
boshlaydi.

Dori moddalari berilishini nazorat qiluvchi
makromolekulyar terapevtik sistemalar;
■ Odatdagi kichik molekulyar massali dorivor moddalar
organizmda uzoq vaqt bo ‘ lishi nazarda tutilmaydi. Ular
organizmdan tezda chiqarib yuboriladi yoki o‘zgarishlarga
uchraydi. Shunda dorining effektini oshirish uchun uni tez-tez
qabul qilishga majbur bo‘lamiz. Bunda dorining organizmdagi
konsentratsiyasi doimo o‘zgarib turadi:
■ Terapevtik muvaffaqiyatga erishish uchun dorining
organizmdagi miqdorini ma’lum vaqt davomida (bir necha soat
yoki bir necha oy) bir xil tutib turish zarur. Shu maqsadlarda
yaratilgan polimer moddalar plyonkalar, shariklar, plastinkalar
ko‘rinishida bo’ladi. Bunga misol qilib ko‘z kasalliklarida
qo‘llaniluvchi dorivor plyonkalami keltirish mumkin.

■ Bu plyonkalar fiziologik aktiv moddani ko’zningshilliq qavati orqali bevosita
qon aylanish sistemasiga olib o‘tish vazifasini o’taydi. Qandli diabet
kasalligida insulin etishmovchiligini ignasiz korreksiyalovchi o‘zida insulin
tutgan do rivor plyonkalar yaratilmoqda. Sanoatda va tibbiyotda polimer
membranalarining ahamiyati juda katta. Bunda polimer membranasi
sifatida xohlagan plyonka, tolalar, bo‘kkan zarracha va boshqalami
tushunish mumkin. Polimer membranalaming vazifasi qandaydir
komponentlami ushlab qolish yoki tanlab o‘tkazish xususiyatiga ko‘ra
murakkab aralashmalarni ajratishdir.
■ Kuyish natijasida vujudga kelgan yaralami davolashda zamonaviy sun’iy teri
konstruk-siyalari bir vaqtning o‘zida yaraga kislorod kelishini ta’minlaydi,
bakteritsid ahamiyatga ega va to’qimalaming emirilishi mahsulotlarini so‘rib
olib, namlikni me’yorida saqlab turadi. Masalan, AQSh da ishlab chiqilgan
“sendvich konstruksiyasi” ning yuqori qavati polidimetilsiloksan
membranasidan iborat bo‘lib, u yarani havo kislorodi bilan ta’minlaydi,
pastki qavati esa kollagen va poliamidning tikilgan sopolimeridan iborat, bu
konstruksiya tanasining yuqori qismi hattoki 85% gacha kuygan
odamlaming hayotini saqlab qoladi. Vaholanki, bun
dan o‘n yillar oldin
tananing yuqori qismi 65% kuygan odanini saqlab qolishning iloji yo‘q edi.

Organlar va to‘qimalami endoprotezlash uchun mo‘ljallangan
va qon bilan kontaktlashuvchi polimer material
■ Endoprotezlash uchun qo’llaniluvchi polimer materiallarga quyidagilar kiradi:
jarrohlik sohasida so‘rilib ketuvchi iplar, kuyish va yaralar uchun qoplamalar,
yumshoq va qattiq to‘qimalar uchun plastika, sun’iy buyrak, sun’iyjigar, sun’iy yurak,
plazma va qon o‘mini bosuvchi moddalar, yuz-jag‘ sohasi jarrohligi oftalmologiya,
yurak-qon tomir jarrohligi, polimer dorilar, travmotologiya va ortopediya sohasidagi
polimerlar.
■ Amerikalik jarrohlarning ma’lumotlariga ko’ra, AQSh da 1961—1981 -yillar davomida
yurak klapanlarini almashtirish bo‘yicha 2135 ta jarrohlik ishlari olib borilgan,
shundan 12% kasallar ikkinchi marta protezlangan.
Kasallarning 43% 15 yil va undan ko’proq yashagan, shu jumladan, 27% odamlar
ikkinchi marta protezlangan odamlar bo‘lgan. Bu shuni ko’rsatadiki, yurakning
polimer klapanlari muvaffaqiyat bilan qo’llanilmoqda.
■ O‘zbekistonda tibbiyot polimerlari yaratish sohasidagi ilmiy izlanishlar asosan
O‘zbekiston Milliy Universitetida professor O‘. N. Musayev rahbarligida O‘zFA
“Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti”va “Bioorganik kimyo” instituti olimlari
tomonidan olib borilayapti

■ O‘zbekistondagi fiziologik aktiv polimerlar kimyosi ikki
yo‘nalishda rivojlandi:
■ Polimerlash usuli,ya’ni turli
xildorimoddalari,masalan,alkaloidlaming hosilalarini olish,
ulami polimerlash va sopolimerlash.
■ Kichik molekulyar massali fiziologik aktiv moddalar bilan
polimerolib yuruvchilar zanjiridagi polimeranalogik
o‘zgarishlarusuli.
■ Fiziologik aktiv preparatlar yoki dorivor polimerlar turli usullar
bilan hosil qilinishi mumkin: 1) polimerlash va sopolimerlash;
2) polikondensatlash; 3) polimeranalogik o’zgarishlar.
■ Professor Sh. Najmiddinov boshchiligida tarkibida faol
elektrofil gruppalar bo’lgan «polimer olib yuruvchilar» hosil
qilindi va xossalari o‘rganildi. O‘tkazilgan fizik-kimyoviy
tekshiruvlar ко‘ pchilik polimer olib yuruvchi lar uchun ulami
hosil qilish va ajratib olish jarayonida o‘z-o‘zidan sodir
bo’luvchi molekulalararo va molekulalar ichidagi o‘zgarishlar
xos ekanligini ko‘rsatdi.

■ Qon to‘xtatuvchi dorivor polimerlar hosil qilish alohida ahamiyatga egadir.
Bunday dorilar jarrohlikda va qon ketishi bilan bog‘liq bo‘lgan turli xronik
kasalliklami davolashda qo‘llaniladi. O‘zbekiston Milliy Universiteti kimyogar
olimlari polimer — antigeparin preparatlarini’hosil qildilar.
■ Qon o‘mini bosuvchi hamda davolashxususiyatiga ega bo‘lgan dorivor
polimerlar hosil qilish muammolari bilan O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi
Polimerlar kimyosi va fizikasi institutidagi akademik S.Sh. Rashidova rah
barligida olimlar jamoasi shug’ullandilar. Qisqa vaqt ichidayuzdan oshiq
fiziologik aktiv polimer preparatlaming tibbiy-biologik xossalari o‘rganildi.
Ular bu preparatlaming о ‘ tkir va xronik toksikologik xususiyatlarini, asosiy
biokimyo va gematologik jarayonlarga ta’sirini, buyrak, jigar va boshqa
hayotiy muhim ahamiyatga ega bo‘lgan a’zoga ta’sirini, preparatlaming
organizmdagi taqsimotini, organizmdan chiqarib yuborish yo’llari va
tezligini hamda bupreparatlami uzoq vaqt qo‘llaganda organizmdayig‘ilib
qolish ehtimolligini o‘rgandilar.

■ O‘zbekiston Milliy Universitetida professor
O‘. N. Musayev boshchiligidagi olimlar
gruppasi jarrohlikda tirik organizm ichki
a’zolarni protezlashda keng qo‘llaniluvchi
tayyor polimer mahsulotlaming tibbiy
biologik xususiyatlarini yaxshilash
borasida sistematik izlanishlar olib
bordilar. Qon o‘tkazuvchi kateterlar,
polietilen, pofipropilen, lavsan va
ftorlonlavsan asosidagi tomirlaming qon
bilan chiqishuvchanlik xususiyatlarini
yaxshilash maqsadida polimerlashning
radiatsion usuli qo‘llanildi va bu borada
ijobiy natijalarga erishildi.Tashqi protezlash uchun hamda yordamchi
materiallar vazifasini o‘tovchi polimer materiallarar
va konstruksiyalar

■ Jarrohlikda qo‘llaniluvchi amaldagi iplar o’zining
yetarlicha pishiq emasligi, tez so’rilib ketib qolishi, bu
iplar bilan tikilganyaralar atrofida organizmning turli
noxush reaksiyalar berishi, allergik holatlaming vu-
judga kelishi kabi kamchiliklarga ega ekanligi bu
sohada maqsadga muvofiq keluvchi yangi sifatli iplar
yaratish muammosini keltirib chiqardi
■ Bu muammo paxta sellyulozasidan uning
karboksimetil efirini hosil qilish va bu efir asosida
olingan iplaming fizik-mexanik hamda tibbiy-biologik
xossalarini chuqur o‘rganish orqali hal etildi (Sh.
Najmiddinov, A. A. Sarimsoqov, A. S. To‘rayev). Olingan
iplami turli ichld organlarjarrohligi, ko‘z kasalliklari
jarrohligi va boshqa sohalarda muvaffaqiyatli qo‘llash
mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar
■
M.A. Asqarov, M. Yoriev, N. Yodgorov. “Poli m erlar fizikasi va kim y osi "
■ M .A. Asqarov, Ismoilov. "‘Polimerlar fizikasi va kimyosi’’
■ Sh.M .M i rkomilov, N .I.Bozorov, I smoilov “Polim e rlar kimyosi” .
■ Ю .Кулезнев B.H., Шершнев B.A. Химия и физика полимеров.
■ Т.М .Бабаев. Ю кори молекуляр бирикмалар.
■ Исмоилов И .И ., Рафиков А.С. Донорно-акцепторны й механизм
полимеризации.
■ Тагер А.А. Физика-химия полимеров.

E’TIBORNINGIZ UCHUN RAXMAT

Polimerlarning tibbiyotda ishlatilishi

Купить