Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar - Медицина - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	191.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Медицина

Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar

Купить

SOG‘LIQQA QARSHI JINOYATLAR
Reja:
1 . Shaxsning sog‘lig‘iga qarshi jinoyatlar tushunchasi, turlari, jinoyatlar
tarkibining umumiy tahlili.
2 . Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish jinoyatlari tushunchasi, yuridik
tahlili va og‘irlashtiruvchi holatlari.
3. Badanga o‘rtacha og‘ir va yengil shikast yetkazish jinoyatlari tushunchasi,
yuridik tahlili va og‘irlashtiruvchi holatlari.
4 . Javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarda qasddan badanga shikast
yetkazish tushunchasi, turlari va jinoyat tarkibining umumiy belgilari.
5. Qiynash jinoyati uchun jinoiy javobgarlik
6. Ehtiyotsizlik orqasida badanga og‘ir yoki o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish
uchun javobgarlik

1. Shaxsning sog‘lig‘iga qarshi jinoyatlar tushunchasi, turlari,
jinoyatlar tarkibining umumiy tahlili.
Chunonchi, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida:
«Hech kim qiynoqqa solinishi, zo‘ravonlikka, shaf qatsiz yoki inson qadr-
qimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa duchor etilishi mumkin emas.
Hech kimda uning roziligisiz tibbiy yoki ilmiy tajribalar o‘tkazilishi mumkin
emas»ligi mustahkamlab qo‘yilgan.
Fuqarolarning sog‘lig‘i yoki jismoniy daxlsizligi huquqning turli sohalari
normalari orqali, uning o‘ziga xos vositalari bilan, shu jumladan jinoyat qonuni
tomonida fuqarolar sog‘lig‘iga turli xildagi tajovuzlarni sodir etganlik uchun
javobgarlik belgilangan normalar orqali qonunga xilof harakatlardan muhofaza
qilinadi.
Badanga shikast yetkazishni o‘zga kishining sog‘lig‘iga uning xohishiga
zid ravishda, tashqi muhit omillari ta’siri ostida to‘qimalar yoki a’zolarning
anatomik bus-butunligi yoki fiziologik funksiyalari bo‘zilishiga sabab bo‘lgan
g‘ayriqonuniy zarar yetkazish, deb ta’riflash mumki
Badanga shikast yetkazishning ob’ekti uning holati va xususiy fazilatlaridan
qat’i nazar, o‘zga kishining sog‘lig‘idir. Jismoniy daxlsizlik shaxs sog‘lig‘iga zarar
yetkazish bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa zo‘ravonlik harakatlarining ob’ekti bo‘la
olmaydi.
Ma’lumki, sog‘liqqa va jismoniy daxlsizlikka qarshi jinoyatlar moddiy tarkibli
bo‘lib, ijtimoiy xavfli oqibatlar yuz bergan paytdan e’tiboran tamom bo‘lgan
jinoyat deb topiladi.
Badanga shikast yetkazilganda, aybdorning g‘ayriqonuniy harakati tufayli
jabrlanuvchining sog‘lig‘iga zarar yetkazish oqibat tariqasida namoyon bo‘ladi.
Aksariyat hollarda badanga shikast faol harakatni sodir etish yo‘li bilan
yetkaziladi.
Sog‘liqqa qasddan yoki ehtiyotsizlikdan shikast yetkazish mumkin.
Shubhasiz, shaxs zaruriy mudofaa holatida uning chegarasidan chetga chiqmasdan
yoxud oxirgi zarurat, kasb yoki xo‘jalik faoliyatiga bog‘liq asosli tavakkalchilik
2

holatida sog‘liqqa har qanday darajada zarar yetkazsa, u jinoiy javobgarlikka
tortilishi mumkin emas. Negaki bunday harakat ijtimoiy xavfli va g‘ayriqonuniy
hisoblanmaydi.
Jinoyat qonunida zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qasddan
badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutiladi va zaruriy
mudofaa chegarasidan chetga chiqib yengil yoki o‘rtacha og‘ir shikast
yetkazganlik uchun aloxida normada javobgarlik nazarda tutilmaydi. Qonun
chiqaruvchining bunday qarori, bizningcha, to‘g‘ridir. Ijtimoiy xavfli tajovuzdan
himoyalanish hujum qilayotgan shaxsga muayyan zarar yetkazishni taqozo etadi,
aks holda biron-bir manfaatni himoya qilishning aslo iloji bo‘lmaydi.
Sog‘liqqa va jismoniy daxlsizlikka qarshi jinoyatlar ham qasddan , ham
ehtiyotsizlik orqasida sodir etilishi mumkin. Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar, xususan
badanga shikast yetkazishning aksariyati egri qasd bilan sodir etiladi.
Fuqarolarning sog‘ligi va jismoniy daxlsizligiga qarshi jinoyatlarni sodir
etishda to‘g‘ri qasd shunday xususiyatga ega bo‘ladiki, shikast yetkazgan shaxs o‘z
qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglaydi, jabrlanuvchining sog‘lig‘iga
muayyan zarar yetkazilishi muqarrarligi yoki ehtimoli borligiga ko‘zi yetadi va
aynan shunday shikast yuz berishini xohlaydi.
Egri qasdda esa yuz beradigan oqibatga garchi aybdorning ko‘zi yetgan bo‘lsa
ham, u yetkaziladigan zararning haqiqiy ko‘lamini tasavvur qilmaydi va
jabrlanuvchining sog‘lig‘iga har qanday shikast yetishiga yo‘l qo‘yadi.
Masalan, aybdor jabrlanuvchining boshiga ayamasdan urar ekan yoki unga.
Sub’ektiv tomondan qasddan shikast yetkazishga nisbatan ehtiyotsizlik
orqasida shikast yetkazishning ijtimoiy xavfliligi kamroqdir.
Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar ehtiyotsizlikning jinoiy o‘z-o‘ziga ishonish shakli
bilan ham sodir etilishi mumkin. Bunda shaxs muayyan ijtimoiy xavfli oqibatlar
kelib chiqishi mumkinligiga ko‘zi yetadi va shunga qaramay, ongli ravishda
ehtiyot choralariga rioya etmaydi, bunday oqibat kelib chiqmasligiga asossiz
ravishda umid qiladi.
3

Qasddan jinoyat qilish va jinoiy o‘z-o‘ziga ishonishdan farqli ravishda, jinoiy
beparvolik shaxs o‘z harakati yoki harakatsizligidan qanday ijtimoiy xavfli oqibat
yuz berishi mumkinligiga ko‘zi yetmaydi, lekin ko‘zi yetishi mumkin va lozim
bo‘ladi.
Shaxsning u yoki bu oqibat yuz berishiga ko‘zi yetishi lozim bo‘lgani va
muayyan vaziyatda unga ko‘zi yetishi mumkin bo‘lganligi aniqlangandagina uni
ehtiyotsizlikdan badanga shikast yetkazishda ayblash to‘g‘ri bo‘ladi.
Sog‘liqqa qarshi jinoyatlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun jinoyat
sub’ektida aybning qasdi yoki ehtiyotsizlik shakli mavjudligini aniqlashning o‘zi
kifoya qilmaydi.
Fuqarolarning sog‘lig‘iga qasddan shikast yetkazilgan barcha hollarda
jinoyatning motiv va maqsadini aniqlash zarurdir.
Jinoyat sub’ektining yuridik tavsifi JK 17-moddasida badanga shikast
yetkazganlik uchun jinoiy javobgar bo‘lishi mumkin bo‘lgan shaxsning eng kichik
yoshi belgilangan. Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun (JK 104-
moddasi), qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazganlik uchun (JK 105-
moddasi), kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan badanga og‘ir yoki o‘rtacha
og‘ir shikast yetkazganlik uchun (JK 106-moddasi) uchun jinoyatni sodir etgunga
qadar o‘n to‘rt yoshga to‘lgan shaxslar javobgar bo‘ladilar.
Sog‘liqqa va jismoniy daxlsizlikka qarshi boshqa jinoyatlarning sub’ekti o‘n
olti yoshga to‘lgan shaxslar hisoblanadi.
2. Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish jinoyatlari tushunchasi va
yuridik tahlili va og‘irlashtiruvchi holatlari.
(O‘zbekiston Respublikasi JK 104-moddasi)
Jinoyatning ob’ekti boshqa shaxsning sog‘ligini himoya qilish borasidagi
ijtimoiy munosabat hisoblanadi.
Ob’ektiv tomondan jinoyat huquqqa xilof ravishda boshqa shaxs
sog‘lig‘iga zarar yetkazashda ifodalanadi.
4

Bu jinoyat bo‘yicha javobgarlik boshlanishining muqarrar sharti – sodir
etilgan ijtimoiy xavfli qilmish va boshlangan jinoiy oqibat o‘rtasidagi sababiy
bog‘lanishni aniqlash. Og‘ir shikast yetkazashning shartli elementlari
quyidagilardir: shikast yetkazilayotgan laxzada hayot uchun xavfli; ko‘rish, nutq,
eshitish qobiliyatini yoki a’zosini yo‘qotish yoki bajaradigan vazifasini butunlay
bajara olmay qolishi; ruhiy kasallikka chalinish; 33%dan ziyod umumiy mehnat
qobiliyatini butunlay yo‘qotish; badanni tuzatib bo‘lmaydigan darajada
xunuklashtirish.
Jinoyat huquqi va sud tibbiyoti fanlari tomonidan badanga yetkaziladigan
shikastning og‘irlik darajasini aniqlash mezonlari ishlab chiqilgan. Ular jumlasiga:
1) shikastning hayot uchun xavfliligi;
2) sog‘liqqa yetkaziladigan haqiqiy ziyon;
3) mehnat qobiliyatini yo‘qotish darajasi;
4) estetik mezonlar kiradi.
Bu mezonlar JK normalarida va O‘zbekiston Respublikasi Sog‘ liqni saqlash
vazirligi tomonidan tasdiqlangan «Badanga yetkazilgan shikastlarning og‘irlik
darajasini sud-tibbiy yo‘l bilan aniqlash qoidalari»da o‘z ifodasini topgan.
Hayot uchun xavfli shikast deganda sodir etilayotgan vaqtida jinoyatchi
tomonidan hayot uchun xavf tug‘diruvchi shikastni yetkazish tushuniladi. Bunday
shikastga tibbiy yordam ko‘rsatilmasa, jabrlanuvchining o‘limiga sabab bo‘lishi
mumkin bo‘lgan shikast kiradi.
Qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish shaxsning sog‘lig‘iga turlicha
shikast yetkazish yoki sog‘liqning muayyan muddatga izdan chiqishida
ifodalanadi.
Mehnat qobiliyatini yo‘qotish darajasi foizlarda aniqlanadi va o‘tkazilgan
shikast mehnat qobiliyatining qisman yoki butunlay yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi.
Badanni tuzalmaydigan qilib xunuklashtirib yuborish estetik mezoni o‘ziga
xos xususiyatga ega. Bunda yetkazilgan shikast natijasida jabrlanuvchi badanining
xunuklashganligi uning ruhan ezilishiga olib keladi. Shikastning og‘irligi oqibat-
5

natijada, avvalo, jabrlanuvchiga uning badani xunuklashgani sabab bo‘ladigan
ruhan ezilishlar bilan bog‘liqdir.
Badanga yetkaziladigan shikastning og‘irligi darajasini aniqlash uchun
«Qoidalar»da ikkita asosiy mezon: tibbiy (anatomik) va iqtisodiy mezonlar
qo‘llanilgan.
Tibbiy mezon badanga yetkaziladigan barcha turdagi shikastni uning sodir
etilish vaqtida jabrlanuvchining hayoti uchun xavfliligi nuqtai nazaridan
tavsiflaydi, to‘qimalar yoki a’zolar funksiyalarining bo‘zilishi darajasi va
xususiyatini, yetkazilgan shikastning davomliligi va organizmga ta’sirini aniqlaydi.
Iqtisodiy mezon jabrlanuvchi tomonidan mehnat qobiliyatini yo‘qotishning
foizlarda ifodalangan darajasini hisobga olgan holda badanga yetkazilgan shikastni
tavsiflaydi.
Badanga shikast yetkazish, O‘zbekiston Respublikasi JK 104-moddasida
nazarda tutilgan alomatlardan loaqal bittasi mavjud bo‘lsa, og‘ir deb topiladi.
Shuni takidlash lozimki, “JK 104,105,109 moddalarida bitilgan jinoyat
belgilari ro‘yxati to‘liqdir. Har bir belgi biror bir jinoyatga tegishliligini aniqlash
uchun, ulirning xech bo‘lmasi bittasining mavjudligi yetarlidir. Agar ishda og‘ir,
o‘rtacha og‘ir va yengil tanaga jarohat yetkazish belgilari bir nechta bo‘lsa, shaxsni
aybdor sifatida sudga chaqirish ajrimida ko‘rsatiladi.
Agar ayblanubchi jabrlanuvchiga yetkazgan og‘ir jaroxatidan tashqari yana
boshqa jaroxatlar yetkazlsa, bunday xolda ayibdor qilmishida qo‘shimcha modda
asosida kvalifikatsiya qilish talab qilinmaydi”.
Badanga hayot uchun xavfli bo‘lgan og‘ir shikast yetkazish
Bu badanga shikast yetkazishning eng ko‘p tarqalgan turlaridan biridir.
Bunday shikast odatda o‘lim bilan tugaydi yoki jabrlanuvchining hayotiga bevosita
xavf tug‘diradi.
Biror-bir oqibat yuz berishidan qat’i nazar, hayot uchun xavfli shikast
yetkazilgan paytdan jinoyat tugallangan hisoblanadi va javobgarlik vujudga keladi.
Yetkazilgan shikastning nima bilan tugashi jinoyatning kvalifikatsiyasiga ta’sir
ko‘rsatmaydi.
6

«Badanga yetkazilgan shikastning og‘irlik darajasini aniqlash qoidalari»da
badanga yetkaziladigan hayot uchun xavfli shikastning ro‘yxati berilgan.
Qasddan odam o‘ldirish jinoyatini sodir etayotganda aybdor shaxsni
hayotdan mahrum qilish niyatida harakat qiladi, badanga og‘ir shikast yetkazish
shaxsning o‘limiga sabab bo‘lgan hollarda esa, o‘limga nisbatan uning ayb
ehtiyotsizlik shaklida ifodalanadi.
To‘g‘ri qasd odam o‘ldirishga qaratilmagan bo‘lsa, qasddan badanga hayot
uchun xavfli bo‘lgan shikast yetkazish O‘zbekiston Respublikasi JK 104-moddasi
1-qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Sodir etilgan qilmishni badanga hayot uchun xavfli shikast yetkazish deb
to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun jinoyatning sub’ektiv tomonini sinchiklab tahlil
etish, jinoyat motivining xususiyatini va u nimaga qaratilganini aniqlash talab
qilinadi.
«Qoidalar»ga binoan badanga og‘ir shikast yetkazish jumlasiga biror a’zoning
ishdan chiqishi yoki uning faoliyati yo‘qolishi alomati sifatida qo‘l, oyoq
funksiyalari, eshitish, so‘zlash, nasl qoldirish qobiliyatining ishdan chiqishi yoki
tamoman yo‘qotilishi kiradi.
Ruhiy kasallikka chalinish
O‘zbekiston Respublikasi JK 104-moddasida badanga og‘ir shikast
yetkazilganlik natijasida ruhiy kasalga chalinish ko‘rsatib o‘tilgan, bunda
jabrlanuvchi odatda o‘zi qilayotgan harakatining xususiyatini anglash qobiliyatini
yo‘qotadi va odamlar bilan muloqot qilishdan mahrum bo‘ladi.
Ruhiy (psixik) kasallik – normal ruhiy faoliyatning bo‘zilishi bo‘lib, u
shaxsning atrofdagi voqelikni to‘g‘ri idrok etish va o‘z xulq-atvorini nazorat qilish
layoqatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu idrok , tafakkur, xotira, hissiyot, diqqat-
e’tibor, iroda, qiziqish va yurish-turish izdan chiqishida namoyon bo‘ladi.
Homilaning tushishi
Homilaning tushishi og‘ir tan jarohati jumlasiga kiradi, chunki uning hatto
tibbiyot muassasasida tushishi homilador ayolning sog‘ligi yoki hayoti uchun
xavflidir.
7

Homilaning tushishi, uning muddatidan qat’iy nazar, agar bu holat
organizmning individual xususiyati bilan bog‘liq bo‘lmasdan, yetkazilgan zarar
bilan bevosita bog‘liq bo‘lsa, og‘ir tan jarohati deb topiladi. Bunday holatda sud-
tibbiyot ekspertizasi akusher-ginekolog bilan birgalikda amalga oshiriladi.
Homilaning tushishi nafaqat jismoniy, balki ruhiy zo‘rlik ishlatish (hujum
tufayli qattiq qo‘rqish, cho‘chish va hokazo) natijasida ham sodir bo‘lishi mumkin.
Homiladorlik muddati jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun ahamiyatsizdir.
Badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishi
Badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishi deganda tananing ayrim
qismlari (quloq, burun va lab) olib tashlanishi yoki yuzning notekis bo‘lib qolishi,
mimikaning bo‘zilishi, yuzda chuqur chandiqlar, tirtiqlar, qaltiroqning paydo
bo‘lishi va natijada shaxs badani xunuk, jirkanch, yoqimsiz ko‘rinishi hosil qilishi
tushuniladi.
Badanga yetkazilgan shikast badanni xunuklashtirishi yoki
xunuklashtirmasligi masalasi sud tomonidan taraflar ishtirokida va shikastning
xususiyati, joylashuvi, tuzalmaslik darajasi hisobga olinib va umumiy qabul
qilingan estetik tasavvurlar asosida sudning faqat ichki ishonchigagina asoslangan
holda hal etiladi. Aynan sud ob’ektiv ravishda, jabrlanuvchining shikast
yetkazilmasdan oldingi va keyingi qiyofasini taqqoslash yo‘li bilan badanning
xunuklashganligini aniqlashi kerak.
Badanga og‘ir shikast yetkazganlik uchun javobgarlikni og‘irlashtiruvchi
holatlar
JK 104-modda 2-qismida quyidagi og‘irlashtiruvchi holatlar:
a) homiladorligi aybdorga ayon bo‘lgan ayolga nisbatan;
b) o‘z xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan shaxsga yoki
uning qarindoshlariga nisbatan;
v ) o‘ta shafqatsizlik bilan;
g ) ommaviy tartibsizliklar jarayonida;
d ) tamagirlik niyatida;
ye ) bezorilik niyatida;
8

j ) millatlararo yoki irqiy adovat zamirida;
z ) diniy taassublar zamirida;
i ) kishi a’zolarini kesib olib, boshqa kishiga ko‘chirish (transplantat)
maqsadida;
k ) bir guruh shaxslar tomonidan qasddan sodir etilgan badanga og‘ir shikast
yetkazganlik uchun javobgarlik belgilangan.
JK 104-moddasi 2-qismi “a” bandi bilan kvalifikatsiya qilishda aybdor
tomonidan tan jarohatlari yetkazilishiga qadar unga jabrlanuvchining homiladorligi
ayon bo‘lishi lozim”.
So‘zsiz, agarda ayolning homiladorligi ancha muddatni tashkil etsa,
homiladorlik belgilari ko‘rinib turadi, bunda qilmishni kvalifikatsiya qilish qiyin
bo‘lmaydi. Lekin agar jabrlanuvchining homiladorligi qisqa muddatni tashkil etsa,
uning homiladorligi aybdorga ayon bo‘lmasa va unda jabrlanuvchiga faqat tan
jarohati yetkazish maqsadi bo‘lsa, bu holat JK 104-moddasi 1-qismining belgisi
hisoblanadi.
Bunday holatda qilmishni JK 104-moddasi 1-qismi “a” bandi bilan
kvalifikatsiya qilishda “ayolning homilador ekanligi holati uning badaniga shikast
yetkazilgunga qadar aybdorga ma’lum bo‘lgan bo‘lishi lozim. Bunda qilmishni
mazkur belgi bilan kvalifikatsiya qilish uchun homilani tushirishga nisbatan qasd
mavjud bo‘lishi, aybdorning harakati homilaning tushishiga olib kelmagan
hollarda esa, badanga boshqa, tegishlicha, og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikast yetkazilgan
bo‘lishi lozim. Aks holda, harakatlar, kelib chiqqan oqibatlar bo‘yicha, Jinoyat
kodeksining badanga qasddan shikast yetkazish uchun javobgarlikni nazarda
tutuvchi tegishli moddasi bilan kvalifikatsiya qilinadi.”
O‘z xizmat vazifasi va fuqarolik burchini bajarayotgan shaxsga yoki uning
yaqin qarindoshlariga aybdor tomonidan uning o‘z xizmat vazifasi yoki fuqarolik
burchini bajarishga to‘sqinlik qilish maqsadida, shuningdek, bunday vazifani
amalga oshirgani uchun undan o‘ch olish maqsadida og‘ir tan jarohati yetkazilgan
bo‘lsa, qilmish JK 104-moddasi 2-qismi “b” bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi
lozim.
9

“Fuqarolik burchini bajarish deganda, jumladan, insonning O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarida mustahkamlangan majburiyatlarni
bajarishga qaratilgan har qanday qonuniy faoliyati tushuniladi.”
Og‘ir tan jarohati yetkazilgan qilmishni JK 104-moddasi 2-qismi “v” bandi
bilan, ya’ni o‘ta shafqatsizlik bilan sodir etilgan deb kvalifikatsiya qilish uchun
aybdorda qilmishni jabrlanuvchiga jismoniy yoki ruhiy azob beruvchi usullar
orqali amalga oshirish qasdi borligini aniqlash lozim.
Mazkur holatda o‘ta shafqatsizlik og‘ir tan jarohati yetkazilishiga olib kelgan
azoblash va qiynashda namoyon bo‘lishi mumkin. “Bunda azoblash deganda, uzoq
vaqt ovqat, suv yoki issiqlikdan mahrum qilish kabi xo‘rlovchi harakatlar yoxud
insonni sog‘liq uchun ziyon yetkazuvchi sharoitga solish yoki unda qoldirish va
hokazolar tushunilishi lozim. Qiynash deganda, ko‘p marta yoki uzoq vaqt
davomida og‘riq yetkazuvchi, jumladan, muttasil do‘pposlash, chimchilash, kesish,
o‘tmas yoki o‘tkir-sanchiluvchi (kesuvchi) predmetlar bilan ko‘p sonli, biroq
chuqur bo‘lmagan jarohatlar yetkazish, elektr yoki termik omillar orqali ta’sir
ko‘rsatish va hokazolar bilan bog‘liq harakatlar tushunilishi lozim.”
Yetkazilgan og‘ir tan jarohatining usuli o‘ta shafqatsizlik bilan sodir
etilganligi masalasini hal qilish sud-tibbiyot ekspertining emas, balki tergov va sud
organlarining vakolatiga kiradi.
Ko‘rib chiqilayotgan jinoyatni JK 104-moddasi ikkinchi qismining "g" bandi
bilan, ya’ni ommaviy tartibsizliklar jarayonida badanga qasddan og‘ir yoki
o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish sifatida kvalifikatsiya qilishda shuni inobatga olish
lozimki, “agar aybdor tomonidan ommaviy tartibsizliklar jarayonida qasddan
badanga og‘ir yoki o‘rtacha og‘ir shikast yetkazishdan tashqari yakson qilish,
bo‘zish, o‘t qo‘yish va shu kabi boshqa jinoyatlar sodir qilingan bo‘lsa, uning
harakati jinoyatlar majmui bo‘yicha” JK 104-moddasi ikkinchi qismining "g"
bandi va 244-modda bo‘yicha kvalifikatsiya qilinishi lozim.
“Badanga qasddan ta’magirlik niyatida, ayni paytda, bosqinchilik belgilari
mavjud bo‘lmagan holda yetkazilgan og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikast, tegishlicha JK
104-moddasi ikkinchi qismining "d" bandi bilan kvalifikatsiya qilinadi”.
10

Badanga qasddan bezorilik tuyg‘usida yetkazilgan og‘ir shikast JK 104-
moddasi ikkinchi qismining "e" bandi bilan kvalifikatsiya qilinadi va JK 277-
moddasi bilan qo‘shimcha kvalifikatsiya qilishni talab etmaydi. “Agar aybdor
mazkur jinoyatdan tashqari yana bezorilik jinoyati belgilari mavjud boshqa
harakatlarni sodir etgan bo‘lsa, qilmish JK 104-moddasi ikkinchi qismining "e"
bandi va 277-moddasining tegishli qismida ko‘rsatilgan jinoyatlar majmui
bo‘yicha kvalifikatsiya qilinishi lozim.”
“Badanga qasddan yetkazilgan og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikastni millatlararo yoki
irqiy adovat zamirida yetkazilgan (JK 104-moddasi ikkinchi qismining "j" bandi,
105-moddasi ikkinchi qismining "j" bandi bo‘yicha) deb kvalifikatsiya qilish
uchun aybdor tomonidan bunday harakatlar boshqa motivlarda (masalan, muayyan
jabrlanuvchiga nisbatan rashk, o‘ch olish, shaxsiy kelishmovchilik munosabati
tufayli) emas, balki aynan ushbu bandda nazarda tutilgan motivda sodir etilganligi
aniqlanishi lozim.”
JK 104-moddasi ikkinchi qismining "z" bandi, 105-moddasi ikkinchi
qismining "z" bandi bilan “jabrlanuvchiga nisbatan diniy taassublar zamirida uning
diniy e’tiqodi munosabati bilan, aksariyat hollarda, muayyan diniy konfessiya
sha’ni va obro‘sini kamsitish, diniy adovat yoki ixtilof qo‘zg‘atish maqsadida
qasddan yetkazilgan, tegishlicha, og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikast kvalifikatsiya
qilinishi lozim.”
“Jabrlanuvchi badaniga uning organlari yoki to‘qimalarini qonunsiz olish
paytida yetkazilgan og‘ir shikast ham, transplantatsiya maqsadida uni o‘z organlari
yoki to‘qimalarini berishga majburlash paytida yetkazilgan og‘ir shikast ham JK
104-moddasi ikkinchi qismining "i" bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Bunda aybdorning harakatlari natijasida kishi organi yoki to‘qimasi olingan
bo‘lishi shart bo‘lmay, unda transplantat olish maqsadi borligi aniqlanishining o‘zi
kifoya.”
“Badanga qasddan og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikast yetkazgan bir guruh
shaxslarning harakatlari, oldindan til biriktirilgan yoki biriktirilmaganligidan qat’i
nazar, tegishlicha, JK 104-moddasi ikkinchi qismining "k" bandi, 105-moddasi
11

ikkinchi qismining "i" bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim. Bunda badanga
qasddan og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikast bir guruh shaxslar tomonidan yetkazilgan deb
topish uchun ikki va undan ortiq shaxs bunday shikast yetkazish maqsadida
birgalikda harakat qilib, uni sodir etishda ham ijrochi sifatida qatnashgan bo‘lishi
kerak. Biroq badanga shikast ulardan har biri tomonidan yetkazilgan bo‘lishi shart
emas (masalan, guruh ishtirokchilaridan biri jabrlanuvchining qarshiligini bostirsa,
ayni paytda boshqasi unga jarohat yetkazadi). Badanga og‘ir, o‘rtacha og‘ir shikast
yetkazishga qaratilgan harakatlar bir shaxs tomonidan sodir etilishi jarayonida
unga boshqa shaxslar shu maqsadda kelib qo‘shilganda ham bunday jinoyat bir
guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan deb topilishi kerak.”
O‘zbekiston Respublikasi JK 104-moddasi 3-qismida:
1) ikki yoki undan ortiq shaxsga nisbatan;
2) takroran, xavfli residivist yoki ilgari jinoyat Kodeksining 97-
moddasida nazarda tutilgan tarzda qasddan odam o‘ldirgan shaxs tomonidan;
3) o‘ta xavfli residivist tomonidan;
4) uyushgan guruh a’zosi tomonidan yoki shu guruh manfaatlarini
ko‘zlab sodir etilgan;
5) jabrlanuvchining o‘limiga sabab bo‘lgan qasddan badanga shikast
yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
3. Badanga o‘rtacha og‘ir va yengil shikast yetkazish jinoyatlari
tushunchasi va yuridik tahlili va og‘irlashtiruvchi holatlari.
Qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish
(O‘zbekiston Respublikasi JK 105-moddasi)
Mazkur jinoyatning bevosita ob’ekti badaniga o‘rtacha og‘ir shikast
yetkazilgan shaxsning sog‘lig‘i daxlsizligini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar
hisoblanadi.
Jinoyatning ob’ektiv tomoni shaxs sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi harakat va
harakatsizlikda ifodalanadi.
12

Aybdorni jinoiy javobgarlikka tortish uchun qilmish va jabrlanuvchi
sog‘lig‘iga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishni
aniqlash lozim. Bunda jinoyat ob’ektiv tomonining zaruriy belgisi jabrlanuvchiga
o‘rtacha og‘ir shikast yetkazilishi hisoblanadi.
O‘rtacha og‘ir shikast og‘ir shikastdan shunisi bilan farqlanadiki, uning
yetkazilishi odatda shaxs o‘limiga olib kelmaydi.
Bu mazkur tan jarohatining birinchi asosiy belgisi hisoblanadi.
Ikkinchidan, o‘rtacha og‘ir tan jarohati shaxs sog‘lig‘iga yetarli zarar
yetkazishi mumkin, lekin ular ohir tan jarohatdari singari biron bir a’zodan ajralish
yoki boshqa oqibatlarni keltirib chiqarmaydi.
O‘rtacha og‘ir tan jarohatining asosiy belgilari quyidagilar hisoblanadi:
1) yetkazilayotgan paytda shaxs hayotiga xavfning mavjud emasligi.
2) jabrlanuvchi sog‘lig‘ining uzoq muddatga yomonlashuvi.
3) umumiy mehnat qobiliyatining uchdan biridan kam bo‘lgan qismining
yo‘qotilishi.
Sog‘liqning uzoq muddatga yomonlashuvi deb bevosita yetkazilgan ziyon
natijasida yuzaga kelgan va 21 kundan ko‘p ammo 4 oydan kam bo‘lgan muddat
davom etgan oqibatlar (kasalliklar, a’zolar faoliyatining bo‘zilishi)ga aytiladi.
Umumiy mehnat qobiliyatining uchdan bir qismidan kam qismining
yo‘qotilishi deganda o‘n foizidan o‘ttiz uch foizigacha yo‘qotilishi tushuniladi.
Mehnat qobiliyatining yo‘qotilgan protsenti sog‘liqqa yetkazilgan ziyon
natijasida kelib chiqqan oqibat aniqlanganda (masalan, mayda suyaklarning sinishi,
a’zolarning chiqishi, qovurg‘alarning sinishi, o‘rtacha og‘irlikdagi miya
chayqalishi va b.) sud-tibbiyot ekspertizasi tomonidan aniqlanadi.
JK 105-moddasida nazarda tutilgan jinoyat sub’ektiv tomondan to‘g‘ri va
egri qasd bilan sodir etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi JK 105-moddasi 2-qismida javobgarlikni
og‘irlashtiruvchi holatlarda badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazganlik uchun
javobgarlik nazarda tutilgan.
13

Qasddan badanga yengil shikast yetkazish
(O‘zbekiston Respublikasi JK 109-moddasi)
Mazkur jinoyatning ob’ekti yengil tan jarohati yetkazilgan shaxsning sog‘lig‘i
hisoblanadi.
Ob’kektiv tomondan jinoyat shaxs sog‘lig‘iga yengil shikast yetkazuvchi
harakat yoki harakatsizlik orqali sodir etiladi.
Shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish uchun aybdorning qilmishi va yetkazilgan
yengil tan jarohati o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishni aniqlash lozim.
Jinoyat kodeksi 109-moddasida:
1) badanga sog‘liqning qisqa muddatli yomonlashuviga yoki mehnat
qobiliyatining uncha uzoq bo‘lmagan muddatga yo‘qolishiga olib kelmagan yengil
shikast yetkazish;
2) badanga sog‘liqning qisqa vaqt, ya’ni olti kundan ortiq, ammo yigirma bir
kundan ko‘p bo‘lmagan muddatga yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyatining
uncha uzoq bo‘lmagan muddatga yo‘qotilishiga sabab bo‘lgan yengil shikast
yetkazish uchun javobgarlik belgilangan.
Sog‘liqning qisqa muddatga yomonlashuviga olib kelgan yengil tan jarohati
jumlasiga sog‘liqning olti kundan ortiq, ammo yigirma bir kundan ko‘p bo‘lmagan
muddatga yomonlashuvi kiradi. Mehnat qobiliyatining uncha uzoq bo‘lmagan
muddatga yo‘qotilishi deganda esa umumiy mehnat qobiliyatining o‘n foizgacha
yo‘qotilishi tushuniladi.
Sog‘liqning qisqa muddatga yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyatining
uncha uzoq bo‘lmagan muddatga yo‘qolishiga olib kelmagan yengil tan jarohati
jumlasiga, tez o‘tib ketadigan, oqibati og‘ir bo‘lmagan olti kundan uzoq davom
etmagan shikastlar kiradi. Bu shikastlar lat yeyish, tirnalish, shilinish, uncha katta
bo‘lmagan g‘urra tarzida bo‘lishi mumkin.
Sog‘liqning qisqa muddatga yomonlashuvi deganda sog‘liqning 6 kundan
ko‘p ammo 21 kundan ko‘p bo‘lmagan muddatga yomonlashuvi yoki umumiy
mehnat qobiliyatining o‘n foizgacha yo‘qotilishi tushuniladi.
14

Ko‘rib chiqilayotgan jinoyatning sub’ektiv tomoni aybning qasd shakli bilan
harakterlanadi. JK 109-moddasidagi jinoyatni sog‘liqning bo‘zilishi yoki mehnat
qobiliyatining yo‘qotilishidan qat’iy nazar o‘z tarkibiga yengil tan jarohatini
qamrab oluvchi bezorilik (277-modda)dan ajratish lozim. Bunday ajratish aybdor
qasdining mazmuni va nimaga qaratilganligi, u tomondan sodir etilgan harakatning
motivi, maqsadi va shu holatlardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi.
Xususan, 109-moddadagi jinoyatning motivi rashk, o‘ch olish, yoqtirmaslik va
boshqalar bo‘lishi mumkin. JK 27-moddasidagi jinoyatning motivi esa o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lgan bezorilik hisoblanadi.
JK 109-moddasini to‘g‘ri qo‘llashda yengil tan jarohati yetkazishni urish,
do‘pposlash, qiynashdan farqlashni talab etadi.
«Qoidalar»da badanga yetkazilgan shikastlar (tan jarohatlari)ning mohiyati
ta’riflanar ekan, uning asosiy belgisi tana a’zolari va to‘qimalarning anatomik bus-
butunligi yoki fiziologik faoliyatining bo‘zilishi ekanligi ko‘rsatib o‘tiladi. Ulardan
farq li ravishda urish va do‘pposlash ko‘rsatib o‘tilgan oqibatlarga sabab bo‘lmaydi,
jismoniy og‘riq yetkazadi xolos.
.
4. Javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarda qasddan badanga shikast
yetkazish tushunchasi, turlari va jinoyat tarkibining umumiy belgilari.
Y e ngillashtiruvchi holatlarda sodir etilgan badanga shikast yetkazish
jumlasiga kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan badanga og‘ir yoki o‘rtacha
og‘ir shikast yetkazish (JK 106-moddasi); zaruriy mudofaa chegarasidan chetga
chiqib, qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish (JK 107-moddasi); ijtimoiy xavfli
qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib,
badanga qasddan og‘ir shikast yetkazish (JK 108-moddasi) kiradi.
Mazkur jinoyat tarkibini ochishda yengillashtiruvchi holatlarda odam o‘ldirish
bilan bog‘liq qoidlarga asoslanish lozim.
Oliy sud Plenumining rahbariy qoidalariga muvofiq qilmishni baholashda
yana shuni e’tborga olish lozimki, “kuchli ruhiy hayajonlanish holatida, zaruriy
mudofaa yoki ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlash choralari
15

chegarasidan chetga chiqib, badanga qasddan og‘ir yoki o‘rtacha og‘ir shikast
yetkazish, hatto JK 104-moddasi uchinchi qismida ko‘rsatilgan aybni
og‘irlashtiruvchi belgilar mavjud bo‘lgan taqdirda ham tegishlicha JK 104, 105-
moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi mumkin emas. Bunday harakatlar, jumladan,
ular ehtiyotsizlik orqasida o‘limga sabab bo‘lgan holda ham tegishlicha JK 106,
107, 108-moddalari bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.”
Qiynash (O‘zbekiston Respublikasi JK 110-moddasi)
Qiynashning bevosita ob’ekti jabrlanuvchining sog‘lig‘i yoki jismoniy
daxlsizligi hisoblanadi.
Ob’ektiv tomondan jinoyat muttasil ravishda do‘pposlashda yoki boshqacha
harakatlar bilan qiynashda ifodalanadi, bunda Jinoyat kodeksi 104, 105-
moddalarida nazarda tutilgan oqibatlar kelib chiqmagan bo‘lishi kerak.
Qiynash – ko‘p marotaba yoki uzoq vaqt davomida og‘riq yetkazish bilan
bog‘liq harakatlar, chimchilash, savalash, to‘mtoq yoki o‘tkir uchli narsalar bilan
ko‘plab, ammo uncha katta bo‘lmagan shikastlar yetkazish, qizdirilgan buyumlar
bilan ta’sir ko‘rsatish yoki boshqa shunga o‘xshash harakatlardir. Qiynash
jabrlanuvchiga og‘ir jismoniy va ruhiy azob, og‘riq, aziyat beradi.
Qiynashda muttasillik jinoyat huquqi va jinoyat protsessual huquqi kabi
jinoyatni uch karra va bundan ortiq marta sodir etishdan iborat bo‘lib, bu
harakatning doimiyligidan, takroriyligidan dalolat beradi. Shuni ta’kidlash kerakki,
muttasillik shunchaki ayni bitta jinoiy qilmish takrorlanishinigina emas, balki
uning harakatlarida muayyan umumiy reja namoyon bo‘lishini yoki aybdorning
muayyan jinoiy ko‘nikmalari mustahkamlanib borishini ko‘zatish mumkin bo‘lgan
bir qator harakatlarning mavjud bo‘lishini nazarda tutadi – uning bir necha bor
takrorlangan jinoiy qilmishlari bir-biri bilan bog‘liq bo‘lishi kerak.
Qiynashni sodir etishda aybdor aynan shunday usulni ongli ravishda
tanlaydiki, bunda u o‘zi xohlagan oqibatlarga – jabrlanuvchiga juda qattiq og‘riq
yetkazishga yoki uni azob-uqubatga solishga erishadi. Do‘pposlash va shikast
yetkazishlarning usuli, vositasi muayyan doiradan chetga chiqmasligi, ularning
16

xususiyati – bularning barchasi aybdorning niyati o‘z qurboniga o‘ziga xos
jismoniy og‘riq yetkazishga yoki uni azob-uqubatga solishga qaratilganligidan
dalolat beradi. Yuqoridagi aytilgan fikrlar qiynash muttasil ravishda ham, bir
martalik ham sodir etilishi mumkin deb xulosa qilish imkonini beradi.
Shu tariqa «qiynash» tushunchasi muttasil do‘pposlashlar, jabr lanuvchiga
qattiq qiynoq, jismoniy og‘riq va azob beradigan bir necha martalik yoki bir
martalik harakatlardan iboratdir. Qiynash natijasida badanga yengil shikast
yetkazilishi yoki yetkazilmasligi mumkin. Agar bunday shikastlar yetkazilgan
bo‘lsa, qilmish JK 110-moddasi bilan qamrab olinadi va qo‘shimcha
kvalifikatsiyani talab qilmaydi. Agar qiynash natijasida badanga o‘rtacha og‘ir
yoki og‘ir shikast yetkazilgan bo‘lsa, jinoyat JK 104-moddasi yoki 105-
moddasining tegishli bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak.
Jinoyat do‘pposlash yoki boshqacha harakatlar bilan qiynash muttasil ravishda
sodir etilgan paytdan e’tiboran tamom bo‘lgan deb topiladi.
Sub’ektiv tomondan jinoyat qasddan sodir etiladi. Qilmishning motivi va
maqsadi jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun ahamiyatsizdir.
Ushbu jinoyatning sub’ekti 16 yoshga to‘lgan har qanday shaxs bo‘ladi.
Ko‘rib chiqilayotgan moddaning 2-qismida:
1) voyaga yetmagan shaxsga nisbatan;
2) homiladorligi aybdorga ayon bo‘lgan ayolga nisbatan;
3) ojiz ahvoldagi aybdorga ayon bo‘lgan shaxsga nisbatan sodir etilgan
qiynash uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
Aybdorning qilmishini JK 110-moddasi 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilishda
aybdor qiynashni sodir etishidan oldin ayolning homiladorligini bilganligini
aniqlash zarur. Homiladorlik muddatlari jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun
ahamiyatga ega emas. Ojiz ahvoldagi shaxsni qiynagan shaxsni javobgar deb
topish uchun aybdor jabrlanuvchining ojiz ahvoldaligini aniq bilgan yoki
bilmaganligini aniqlash lozimdir.
17

Ehtiyotsizlik orqasida badanga og‘ir yoki o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish
(JKning 111-moddasi)
Ob’ektiv tomondan jinoyat ehtiyotsizlik orqasidan badanga og‘ir (1-qismi)
yoki o‘rtacha og‘ir (2-qismi) shikast yetkazishda ifodalanadi.
Sub’ektiv tomondan jinoyat ehtiyotsizlikdan, jinoiy o‘z-sho‘iga ishonish yoki
beparvolik oqibatida sodir etiladi.
Aybdor harakatlari qasddan sodir etilganda va buning natijasida
jabrlanuvchiga JK 104-moddasi 1-qismi yoki 105-moddasidagi tan jarohatlari
yetkazilsa, aybdorning esa ularga ko‘zi yetmasa lekin ko‘zi yetishi lozim va
mumkin bo‘lsa, uning harakatlari JK 111-moddasining tegishli qismi bilan
kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Ehtiyotsizlikdan yengil tan jarohati yetkazish jinoiy javobgarlikni keltirib
chiqarmaydi.
Ehtiyotsizlik orqasidan ikki yoki undan ortiq shaxs badaniga o‘rtacha og‘ir
yoki og‘ir shikast yetkazish 111-moddaning 3-qismiga asosan javobgarlikni
kelitirib chiqaradi.
Jabrlanuvchining o‘limiga sabab bo‘lgan ehtiyotsizlik orqasida badanga
shikast yetkazish JK 102-moddasiga asosan kvalifikatsiya qilinadi. Shu bilan birga
bir shaxsga ehtiyotsizlik orqasida o‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazish va shu
vaqtning o‘zida ehtiyotsizlik orqasida odam o‘ldirish JK 102 va 111-moddalari
bo‘yicha jinoyatlar jami tariqasida javobgarlikni keltirib chiqaradi.
18

Sog‘liqqa qarshi jinoyatlar

Купить