Abu ali ibn sinoning geografiyaga oid ta’limotlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Abu ali ibn sinoning geografiyaga oid ta’limotlari

Купить

MAVZU:ABU ALI IBN SIN ON IN G
GEOGRAFIYAGA OID
TA’LIMOTLARI

RE JA

Hayoti va ijodi

Geografiyaga qo’shgan hissasi

Pedagogikaga qo’shgan hissasi


Yevropa mamlakatlarida «Avitsenna» nomi bilan mashhur Abu Ali ibn Sino
ko`pchilikka tib ilmi asoschilaridan biri sifatida ma’lum. Ammo Sharq
uyg`onish davrining yirik namoyandalaridan bo`lmish Ibn Sino qomusiy olim
bo`lib, nafaqat tibbiyot, balki falsafa, astronomiya, matematika, geografiya
va tabiatshunoslikka oid ko`plab asarlar ham yozgan.

Manbalarda yozilishicha, Ibn Sinoning otasi asli Balxlik bo`lgan va Buxoroga
ko`chib kelgach, Xurmaysan qishlog`ida yashagan. Unga qo`shni bo`lmish
Afshona qishlog`idan uylangan va O`sha yerda o`rnashib qolgan. X asr
tarixchisi Narshaxiy ta’biri bilan «Afshina katta bir shahar bo`lib, qal’asi bor.
Bir necha qishloqlar unga qarashlidir. Odamlar u joyni tabarruk deydilar,
xaftaning muayyan bir kunida u yerda bozor bo`ladi». Ibn Sino 980-yilda xuddi
shu qishloqda (hozirgi Buxoro viloyatining Peshku tumanida) dunyoga kelgan.

999-yil Buxoroni zabt etib, Somoniylar davlatini ag darganidan keyin Ibn Sino hayotida ʻ
tashvishli, notinch va og ir damlar boshlandi. 1002-yil uning otasi vafot etdi. Ikki sulola
ʻ
vakillarining taxt uchun kurashi 1005-yilgacha davom etib, oxiri Qoraxoniylarning butkul
g alabasi bilan tugadi. Bunday vaziyatda Buxoroda ortiq qolib bo lmas edi. Shu bois Ibn Sino
ʻ ʻ
o z yurtini tark etib
ʻ Xorazmga bosh olib ketdi.


Bir necha yildan so`ng oila Buxoro shahriga ko`chib kelgach, Ibn Sino savod
chiqarib, turli fanlarni o`rgana boshlaydi. Amir Nux ibn Mansur Qattiq betob
bo`lib qolganida davolagani uchun Ibn Sinoga mamlakatning eng sara asarlar
yig`ilgan saroy kutubxonasida kitob mutolaa qilshga ijozat bergan. Tinimsiz
o`qish va izlanishlar tufayli, Ibn Sino Buxoroning eng bilimdon olimi va mohir
tabibi bo`lib yetishdi. Olim o`z asarlaridan birida «yoshim o`n sakkizga
borganida bor ilmlarning hammasini egallab bo`lgan edim», deb yozgan.

O`sha paytlarda Buxoroda hukm so`rgan vaziyat Ibn Sinoni dastlab Buxorodan
Xorazmga, undan Xurosonning Jurjon va Nishopur shaharlariga ko`chishga
majbur qildi.


Keyinchalik Eronning Isfaxon shahrida bir necha yil yashab,
umrining oxirgi yillarini shu mamlakatdagi Hamadon
shahrida o`tkazgan va 1037-yili O`sha yerda vafot etgan.
Olimning maqbarasi xuddi shu shaharda joylashgan bo`lib,
hozir ham tabarruk qadamjolardan biridir.

Ma’lumotlarga ko`ra Ibn Sino 300 tacha asar yozgan va
«Tib qonunlari» va «Kitob ash-shifo» olimning eng yirik
asarlaridir. Bu asarlarda astronomiya, geologiya, fizika,
adabiyot, falsafa, biologiya va geografiyaga oid o`z
zamonasiga yarasha ilgor va ilmiy muloxazalar mavjud.


Ibn Sinoning geografiya va geologiya fanlari bo`yicha ilgari so`rgan fikrlari og`izdan-
og`izga o`tib, O`sha paytlarda fanda mavjud ba’zi noto`g`ri fikrlarning qayta
tekshirilishiga sabab bo`lgan. G`arbiy yevropaliklar birinchi asr olimi Ptolemeyning
kitoblariga asoslanib, ekvator atrofi jazirama issiq bo`ladi, u yerlarda hamma narsa
kuyib ketadi, u tomonlarda hayot yo`q, deb bilganlar. Ammo XV asr boshida,
Portugaliya qiroli Genrix Dengizchi asir olingan musulmon olimlarini so`roq qila turib,
g`alati bir muloxazani eshitgan: «Garchi oftob naq tepangizda tursa ham, ekvator eng
issiq joy emas, u joyning issig`ini kechki shabada ancha bo`shashtiradi. U tomonda
hayot mavjud, mashhur olimimiz Ibn Sino shunday deb yozganlar». Ibn Sinoning bu
dadil fikri Ptolemey ta’limotiga tamomila zid bo`lsa-da, buyuk geografik kashfiyotlar
davrida amalga oshirilgan bir qator sayohatlarga dalda bergani, shubxasiz. Chunki XV
asr o`rtalaridan boshlab janubiy o`lkalarga ketma-ket ekspeditsiyalar uyushtirilgan,
1487-1488-yillarda Hind okeaniga Afrikaning janubidan o`tib boriladigan dengiz yo`li
ochilgan, Amerikaga birinchi yevropalik qadam qo`ygan, yangidan-yangi orollar va
hududlar kashf etilgan.


Ibn Sino hayoti davomida tez-tez sayohat qilgan va ko`p
yurtlarni kezgan. Buxorodan keyin Xorazmda,
Turkmanistonda, Eron shaharlarida va Jurjon (Kaspiy)
dengizi bo`ylarida yasha gan. Olim o`z asarlarida bu
joylarning xususiyatlarini misol tariqasida ko`plab
keltirgan. Olimning Hind okeani, Arabiston, Nil vodiysi,
Uzoq Shimol, tropik mamlakatlarni taqqoslaganligi uning
o`sha o`lkalar to`g`risida bir qator kitoblarni
o`kiganligidan va sayyohlar bilan juda ko`p
suhbatlashganidan dalolat beradi.


Ibn Sinoning iqlim, atmosfera va meteorologik elementlar
to`g`risidagi izohlari ham ilmiy nuqtai-nazardan juda to`g`ri bo`lib,
hozir ham ahamiyatini yo`qotmagan. Olim, xavoning tarkibi
murakkab, u haqiqiy havo (vodorod va kislorod), suv bug`lari, chang,
dud va olov bo`lakchalari (uglerod) aralashmasidan iborat, deb aytib
o`tgan. Joyning iqlimi shaharlarning geografik kengligiga, joylarning
baland-pastligiga, tog` va dengizlarga yaqinligiga, shamollar yo`lida
turganligiga va tuproqqa (ya’ni yer yuzasiga) bog`lik, degan dadil
fikrlarni bayon etgan. Agar zamonaviy iqlimshunoslik fani asoslariga
nazar solsak, iqlim xosil qiluvchi omillar hozirgi vaqtda ham ayni shu
taxlitda izohlanadi.

Ibn Sino hozirgi zamon geologiya, geografiya, geomorfologiya, meteorologiya va
iqlimshunoslik fanlarida qo`llanilayotgan bir qator qonuniyat va tushunchalarni yaratishga
muvaffaq bo`lgan. Tabiiy sharoitda turli unsurlarning inson salomatligiga ta’sirini to`g`ri
baholay olgan. Olimga ehtirom sifatida dunyoning turli mamlakatlarida, jumladan,
Belgiyaning Kortreyk shahrida haykal o`rnatilgan.

ETIBORINGIZ UCHUN TASHAKKUR

Abu ali ibn sinoning geografiyaga oid ta’limotlari

Купить

Похожие документы
Etnologiya paydo bo‘lishi
Eynshteyn-skalyar-gauss-bonnet nazariyasida spin bilan bog‘liq qora tuynuk skalyarizatsiyasi
Egalik affiksi egalikning ifodalanishi
Ekalogik omillar va ularning xilma-xilligi
Ekalogiya va atrof muhit muhofazasi