Abu Mansur al-Moturudiy buyuk kalom ilmi va fiqh allomasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Abu Mansur al-Moturudiy buyuk kalom ilmi va fiqh allomasi

Купить

Abu Mansur al-Motur u diy buyuk kalom ilmi va fiqh allomasi
Reja
1. Abu Mansur al Moturudiy hayoti va faoliyati
2. Abu Mansur al Moturudiy ilmiy merosi va uning ahamiyati
3. Mustaqillik yillarida Abu Mansur al Moturudiy ilmiy merosiga munosabat
4. Imom Moturidiy ta’limotinin g Ye vropada keng o‘rganili shi

Abu Mansur al Moturudiy hayoti va faoliyati
Abu Mansur Moturidiy hayoti va ijodiga oid manbalar Abul Yusr Pazdaviy
(vaf. 493/1100 y.)ning “Usulud din”, Abul Muin Nasafiy (vaf. 508/1114 y.)ning
“Tabsiratul-adilla”, Ibn Fazlulloh Umariy (vaf. 749/1348 y.)ning “Masolikul absor
fi mamaliki-l-amsor”, Abdulqodir ibn Abul Vafo Qurashiy (vaf. 775/1373 y.)ning
“al-Javharatul-muziya fi tabaqoti-l-hanafiya”, Ibn Qutlubg‘o (vaf. 879/1474
y.)ning “Toju-t-tarojim”, Muhammad Murtazo Zabidiy (vaf. 1205/1791 y.)ning
“Ithofu-s-sodati-lmuttaqin bi sharhi ihyoi ulumi-d-din” va Muhammad Abdulhay
Laknaviy (vaf. 1304/1887 y.)ning “al-Favoidul-bahiya fi tarojimi-l-hanafiya”
asarlarida uchraydi. Shuningdek, zamonaviy tadqiqotchilardan Abdulmalik Sa’diy,
Shovosil Ziyodov, Saidmuxtor Oqilov, Sunmaz Kutlu, Hamza Bakriy, Sa’d
Ahmad Damanhuriy, Bilqosim G‘oliy kabi mutaxassislar mavzu doirasida risola va
ilmiy ishlar nashr qilganlar.
Abu Mansur al-Moturidiyning to‘liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn
Muhammad ibn Mahmud al-Hanafiy al-Moturidiy as-Samarqandiydir. Buyuk
imom, fiqh olimi, kalom ilmining moturidiylik oqimi asoschisi deb sifatlanadi.
«Imom al-hudo», «Imom al-mutakallimon» («Hidoyat yo‘li imomi»,
«Mutakkimlar imomi») nomlari bilan ulug‘lanadi. 870 yilda Samarqand yaqinidagi
Moturid qishlog‘ida tavallud topgan va umrining oxirigacha shu yerda yashab
o‘tgan. Abu Mansur Moturidiy Samarqand yaqinida joylashgan Moturid
qishlog‘ida tug‘ilib, shu yerda istiqomat qilgani uchun unga “al-Moturidiy” nisbasi
berilgan. Zubaydiy “Ithof as-soda al-muttaqin” nomli kitobida ayrim manbalarda
Abu Mansur Moturidiyning ismidagi Mahmuddan keyin Muhammad ismi borligi
va olimga al-Ansoriy nisbasi ham berilganini ta’kidlagan. Yana bir arab
tadqiqotchisi Doktor Muhammad Ayyub Ali Abu Mansur Moturidiyga nisbatan
Ansoriy nisbasini qo‘llash asosli deb hisoblagan. U bunga Moturidiyning “Kitobut-
tavhid” asarining ayrim qo‘lyozmalari hoshiyasida uchratganini aytadi. Biroq,
boshqa arab tadqiqotchisi Ahmad ibn Avazulloh Hazbiy Abu Mansur Moturidiyga
Ansoriy nisbasi berilganini asossiz deb xulosa qilgan.

olimga nisbatan “Abu Mansur” kunyasining qo‘yilishi uning “Mansur” ismli
o‘g‘li borligini ham ifodalamaydi. Chunki, uning o‘zi “Ta’vilotu-l-Qur’on”
asarida: “O‘g‘il ko‘rsam ismini Mansur qo‘yaman” degan umidida o‘zinio‘zi “Abu
Mansur” deb kunyalaganini Masad surasida keltirgan. Abu Mansur Moturidiy
Masad surasini tolibi ilmlarga sharhlab, kitobiga qoralayotganda taxminan 60
yoshda bo‘lgan. Abu Mansur Moturidiyning Mansur ismli o‘g‘li bo‘lganida,
albatta, Abul Muin Nasafiy “Tabsiratul-adilla” asarida bu haqida ma’lumot bergan
bo‘lardi. Shundan kelib chiqib, Moturidiyning o‘g‘li bo‘lmagan, degan to‘xtamga
kelish mumkin. Moturidiyning ilmiy merosini tadqiq qilgan zamonaviy
sharqshunoslar ham uning o‘g‘il farzandi bo‘lmaganini ta’kidlab o‘tganlar.
Masalan, U.Rudolf, V.Madelung kabi g‘arb sharqshunoslari o‘z tadqiqotlarida
uning o‘g‘il farzandi bo‘lgani haqida so‘z ochmaganlar. Turk tadqiqotchisi Shukru
O‘zenning ta’kidlashicha, Moturidiyning o‘g‘il farzandi bo‘lganida, albatta,
manbalarda bu haqda ma’lumot berilgan bo‘lar edi. Mashhur qomusiy olim
Toshko‘prizoda “Miftahu-ssaoda” asarida Abu Mansur Moturidiyning ilmiy
merosiga shunday baho bergan: “Ahli sunna val jamoaning kalom ilmidagi
rahnamolari ikki kishidir. Biri hanafiy bo‘lsa, ikkinchisi shofeiydir. Hanafiy
rahnamo Abu Mansur Muhammad ibn Mahmud Imomu-l-huda, Rais ahli sunna val
jamoa Abu Mansur Moturidiydir. Shofeiy rahnamo esa Shayx ahli sunna, Raisu-l-
jamoa, Imomu-l-mutakallimin Abul Hasan Ash’ariy Basriydir”.
Abu Mansur Moturidiy yashagan davrga kelib (IX asrning oxiri – X asrning
birinchi yarmi) Movarounnahrda to‘g‘ri yo‘ldan adashgan turli guruh va firqalar
ko‘payib, ularning aksariyati imon-e’tiqod masalalari bo‘yicha bahsu munozaralar
tufayli vujudga kelgan edi. Mana shunday murakkab sharoitda alloma Abu Mansur
Moturidiy yetishib chiqdi va ularning noto‘g‘ri fikrlariga asosli raddiyalar berdi. U
hanafiy mazhabi asoschisi Abu Hanifaning (699–767) ta’limotiga suyangan holda
o‘ziga xos kalom maktabini yaratdi. U asos solgan moturidiylik ta’limoti
keyinchalik Samarqand kalom maktabi doirasidan chiqib, butun islom olamiga
tarqalib, sunniylikdagi ikki yirik maktabning biri (boshqasi – ash’ariya) sifatida
tanildi.

Imom Moturidiy 944 yilda Samarqandda vafot etgan va mashhur Chokardiza
qabristoniga dafn etilgan. Shahar aholisi, ayniqsa, o‘rta qatlam orasida mashhur
bo‘lgan ulamolar, jumladan, Moturidiyning safdosh va shogirdlari ham shu yerga
dafn qilingan. Solih ulamolar guruhi faoliyatini tadqiq qilishda ushbu qabriston va
u bilan bog‘liq ma’lumotlar muhim ahamiyatga ega. Turk admirali Saydi Ali Rais
XVI asrda Osiyo bo‘ylab sayohatga chiqib, Samarqanddagi Chokardiza
qabristonini ham ziyorat qiladi. Bu haqda esdaliklarida bayon etadi. Shuningdek,
XVIII–XIX asrlarda yozilgan “Samariya” va “Qandiya xurd” asarlarida ham
Chokardiza va unda dafn etilgan ulug‘ allomalar haqidagi ma’lumotlar uchraydi.
V.Bartold ham xotiralarida 1920 yildagi Samarqand safari davomida ushbu
qabristonda bo‘lgani va u yerda Moturidiy maqbarasini ko‘rganini ta’kidlaydi.
Yuz yillar davomida faqih, shayx va ulamolar dafn etilgan Chokardiza
qabristoni sho‘rolar davrida aholi yashaydigan manzilga aylantiriladi. Natijada
ko‘plab qabrtosh va qayroqlar yo‘qolib ketadi. Moturidiy maqbarasini tiklash
jarayonida esa faqih va ulamolarning qabrtoshlari topildi. Ularning aksari
qoraxoniylar davriga mansub bo‘lib, biz uchun ko‘plab yangi ma’lumotlarni
berishi tabiiy. Hozir mazkur qabrtoshlar islomshunos olimlar B.Bobojonov,
A.Mo‘minov, U.Rudolf tomonidan o‘rganilib, maxsus tadqiqot chop etildi. bir
qatorda turk tadqiqotchilaridan So‘nmas Kutlu va Axmet Ak hamda olmon
tadqiqotchisi Ulrix Rudolflar ham Imom Moturidiy ustozlarining shajarasini
tuzganlar. Albatta, mazkur shajaralar orqali Abu Mansur Moturidiyning kimdan
dars olgani haqida birlamchi ma’lumotlarga ega bo‘lishimiz mumkin.
Abu Mansur al Moturudiy ilmiy merosi va uning ahamiyati
Samarqandda madrasani xatm qilgan imom Moturidiyning o‘zi ham
madrasada fiqh va kalom ilmidan saboq bergan. Ilm bilan shug‘ullanib, qimmatli
qo‘llanmalar, risolalar yozgan. U zotning «Kitob al-tavhid» («Yakkaxudolik
haqidagi kitob»), «Ta’vilot ahl as-sunna» (“Sunniylik an’analari sharhi») mashhur
bo‘lib, «Kitob al-tavhid» haligacha bilish nazariyasi bayon qilingan musulmon
ilohiyotining birinchi asari hisoblanadi. Madrasalarda bu kitob darslik sifatida
o‘rgatiladi.

Imom Moturidiy qalamiga mansub asarlarning soni o‘n beshtaga yetib qoladi.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, Abu Mansur Moturidiyning “Kitobu-t-tavhid”
(“Tavhid kitobi”), “Kitobu-l-maqolot” (“Moqolot kitobi”), “Ma’xazu-sh-sharoi’”
(“Shariatlar manbai”), “Kitobu- l-jadal” (“Munozara kitobi”), “Ta’vilotu-l-Qur’on”
(“Qur’on ta’villari), “Kitobu bayoni vahmi-l-mu’tazila” (“Mo‘taziliylarning xom-
hayolini bayon etuvchi kitob”), “Raddu-l-usul al-hamsa” (“Besh asosga raddiya”),
“Kitobu raddi availi-l-adilla li-l-Ka’biy” (Ka’biyning asosiy dalillariga raddiya
kitobi), “Raddu kitobi-l-Ka’biy fi va’idi-l-fussoq” (“Ka’biyning fosiqlarning
va’idiga bag‘ishlangan kitobiga javob”) kabi asarlari mavjud. Lekin sanab o‘tilgan
bu kitoblar haqida to‘liq bir tasavvur yo‘qligi tadqiqotchilarga qiyinchilik
tug‘diradi. Chunki ilk o‘rta asr mutakallimlarining ko‘pgina ilmiy merosi kabi Abu
Mansur Moturidiy asarlarining aksariyati bizgacha yetib kelmagan. Uning ilmiy
merosidan faqat “Kitobut-tavhid” va “Ta’vilotu-l-Qur’on”lar saqlanib qolgan.
Bulardan tashqari Abu Mansur Moturidiyga yana boshqa ba’zi asarlar ham
nisbat berilgan. Bunga misol qilib, Abu Hanifaning “al-Fiqhu-l-akbar” risolasiga
sharh tarzida yozilgan “Sharh al-Fiqhi-l-akbar” nomli asarni olish mumkin. Ushbu
asar ham ba’zi manbalarda Abu Mansur Moturidiyga tegishli deb ta’kidlangan.
Hatto Xaydarobod shahrida 1946 yil Abu Mansur Moturidiy nomi bilan nashr
etilgan. Ayrim tadqiqotchilar ushbu asarni Abu Mansur Moturidiyga emas, balki
uning zamondoshi Abu Lays Samarqandiyga (vaf. 370/980 y.) tegishli deb e’tirof
etganlar. Asarni ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, uning bir qancha joylarida
ash’ariylarning e’tiqodlari tanqid qilingan. Ma’lumki, Abu Mansur Moturidiy
davrida ash’ariya ta’limoti keng rivojlanmagan edi. Abu Lays Samarqandiy esa,
Moturidiydan biroz keyinroq, ya’ni IV/X asrning ikkinchi yarmida yashagan. U
davrda ash’ariya ta’limoti tanilib bo‘lgan edi. Shu nuqtai nazardan ushbu asarni
Abu Lays Samarqandiyga tegishli deb taxmin qilish mumkin. Lekin olmon
tadqiqotchisi U.Rudolf “Sharhu-l Fiqhi-l-akbar” nomli risolaning Abu Laysga ham
tegishli emasligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, risola matnida Abu Lays
fikrlarining berilgani, uning muallif ekaniga asos bo‘lolmaydi. Bu yerda risolaning
noma’lum muallifi Abu Laysdan iqtibos keltirgan bo‘lishi mumkin, xolos.

Shuningdek, matnda, payg‘ambarlar payg‘ambarligidan oldin kichik gunohlar
qilgan bo‘lishi mumkin, degan jumla uchraydi. Abu Lays esa payg‘ambarlar doim
har qanday gunohlardan pok bo‘lganligini qat’iy ta’kidlagan. Shuningdek, turk
tadqiqotchisi Axmet Ak manbalarda quyidagi asarlar Abu Mansur Moturidiyga
yanglish ravishda nisbat berilganini aytib o‘tgan: “Risola fi-ttavhid”, “Kitobu-l-
usul”, “Vasiya va munojot”, “Pandnomai Moturidiy” (fors tilida), “Favoid”,
“Kitobu-t-tafsir al-asmo va-s-sifat”.
Yuqoridagi asarlardan qat’i nazar, bizgacha Abu Mansur Moturidiyning
“Kitobu-t-tavhid” va “Ta’vilotu-lQur’on” nomli asarlari yetib kelgan va ular
haqida aniq tasavvurga egamiz. Quyida olimning mazkur ikki asari haqida
muxtasar ma’lumot berib o‘tiladi. Nasafiy o‘z asarida ta’kidlashicha, Abu Mansur
Moturidiyning “Ta’vilotu-l-Qur’on” nomli tafsiri o‘z davrida mashhur hisoblangan
va ko‘plab olimlar ushbu asarni quyidagicha tavsif bilan yuksak baholaganlar:
“Abu Mansur Moturidiy imomlarning ulug‘i va millatning ustuni edi. Uning
Qur’onga yozgan tafsiri barcha chigalliklarni ochib beruvchi, inson qalbidagi
shubhali qora bulutlarni xaydovchi hamda nihoyatda balig‘ vasf ila yaratilgan
asardir. Alloh shunday kitobni yozgan zotga o‘z salomini yo‘llasin”.
Abu Mansur Moturidiyning tafsir yo‘nalishida yozgan ushbu asari “Ta’vilot
ahli-s-sunna” yoki “Ta’vilotu-l Qur’on” nomi bilan tanilgan. Bu tafsir moturidiya
ta’limotida ma’lum va mashhur bo‘lib, moturidiya ulamolari nazdida, boshqa biror
avvalgi va keyingi tafsirlar unga tenglasha olmagan. Mazkur kitob bizga to‘liq
holda etib kelgan bo‘lib, dunyoning ko‘plab qo‘lyozma fondlarida nodir qo‘lyozma
nusxalari mavjud. Ushbu asarning eng qadimiy nusxasi Makkadagi “Maktabatu-l-
Harami-l-Makkiy” kutubxonasi qo‘lyozmalar fondida saqlanadi. Mazkur asar
bo‘yicha bir necha bor tadqiqot ishlari olib borilgan va u nashr etilgan. 1972 yili
Qohirada Ibrohim va Sayyid Avziylar kitobning bir qismini tadqiq etganlar va
Fotiha surasidan Baqara surasining yarmigacha nashr qildirganlar. Hoji Xalifa
“Kashfu-z-zunun” asarida “Ta’vilotul-moturidiya fi bayon usuli-s-sunna va usuli-t-
tavhid” nomli kitob haqida ma’lumot berib o‘tgan. Uning ta’kidlashicha, Alouddin
Muhammad ibn Ahmad ibn Abu Ahmad Samarqandiy jamlagan ushbu kitob

allomaning boshqa kitoblari orasida tili va uslubi jihatidan eng oson va ravon
o‘qiladigan asar bo‘lgani sababli moturidiya ulamolarining asosiy manbai
hisoblangan. Mazkur kitobning bir nusxasi Hindistondagi Xudobaxsh nomli
kutubxonada 294-raqam ostida saqlanadi. Ushbu manba ustida tadqiqot olib
borgan Doktor Ayyub Ali bu kitob Alouddin Samarqandiy tomonidan
Moturidiyning tafsiriga yozilgan sharhdir, degan xulosaga kelgan. Abul Muin
Nasafiyning shogirdi Alouddin Samarqandiy “Ta’vilot ahli sunna” tafsiriga
“Sharhu kitobi-tta’vilot” nomli sharh yozgan. Abu Mansur Moturidiyning mazkur
tafsiri o‘z davrida katta shuhrat qozongan. Bunga moturidiya ulamosi Abul Muin
Nasafiyning “Tabsiratu-l-adilla” asarida aytilgan quyidagi so‘zlarni misol keltirish
mumkin: “Abu Mansur Moturidiyning Qur’onga yozgan tafsiri barcha
chigalliklarni ochib beruvchi, inson qalbidagi shubhali qora bulutlarni xaydovchi
hamda nihoyatda balig‘ vasf ila yaratilgan asardir. Alloh shunday kitobni yozgan
zotga o‘z salomini yo‘llasin”. “Ta’vilot ahli sunna” kitobi 2009 yili turk olimi
Bekir Topalo‘g‘li tomonidan ikkinchi marotaba ko‘p jildda nashr etildi. Abu
Mansur Moturidiyning eng muhim asarlaridan biri “Kitobu-t-tavhid” bo‘lib, uning
asl nusxasi hozirda Kembridj universiteti qo‘lyozmalar fondida saqlanadi. U 206
varaqdan iborat bo‘lib, satrlar soni 21 qatordan, ko‘chiruvchi Amin Hanafiy
Shofeiy deb ko‘rsatilgan. Asar 15 sha’bon 1150/31 dekabr 1735 yil ko‘chirilgan.
1970 yili misrlik olim Fathulloh Xulayf uzoq yillar davom etgan izlanishlari
natijasida Bayrutning “Dorul mashriq” nashriyotida “Kitobu-t-tavhid”ning nashrini
amalga oshirgan. Nashrda bir talay kamchiliklarga yo‘l qo‘yilganiga qaramay, u
o‘zidan keyingi tadqiqotlar uchun manba sifatida xizmat qiladi. Shundan so‘ng
“Kitobu-t-tavhid” yana bir necha marotaba nashr etildi. Abu Mansur Moturidiy
“Kitobu-t-tavhid” asari kalom ilmiga oid olimning eng ahamiyatli asari
hisoblanadi. Chunki unda olimning kalom ilmidagi aqidaviy qarashlari o‘z aksini
topgan. Shu tufayli “Kitobu-t-tavhid” asari moturidiylik ta’limotini bilishdagi eng
asosiy manba sifatida e’tirof etilgan. “Kitobu-t-tavhid”ni moturidiylik ulamolari
orasida birinchilardan bo‘lib Abul Yusr Pazdaviy “Usul ad-din” asarida va Abul
Muin Nasafiy “Tabsiratu-l-adilla” asarida ta’kidlab o‘tganlar hamda undan

iqtiboslar keltirganlar. “Kitobu-t-tavhid” asarining mazmuniga to‘xtaladigan
bo‘lsak, o‘z davrida unga turlicha munosabatlar bildirilgan. Chunki asar til va
mazmun jihatidan nihoyatda qiyin uslubda yozilgan edi.
Asarning qiyin tilda, mantiq ilmiga asoslangan holda yozilgani bois, uni
ko‘plab olimlar, hatto, moturidiya ulamolari ham tanqid ostiga olganlar. “Kitobu-t-
tavhid” asarini birinchi bo‘lib Abul Yusr Pazdaviy tanqid ostiga olgan. Lekin u
“Tavhid”dagi ma’nolarning yopiqligi, keraksiz jumlalar ko‘p ishlatilgani borasida
so‘z yuritgan, xolos. Moturidiyning asarda ifodalangan aqidaviy qarashlariga
e’tiroz bildirmagan. Ayrim sharqshunoslar Abul Yusr Pazdaviyning ushbu
tanqidlaridan kelib chiqib, u to‘liq moturidiya ta’limotini tanqid ostiga olgan,
degan fikrga kelganlar. Abu Mansur Moturidiy ulamolarining “Kitobu-ttavhid”
asariga bunday munosabatlarining oldini olish maqsadida Abul Muin Nasafiy
“Tavhid”ga sharh sifatida “Tabsiratu-l-adilla” asarini yozib, undagi murakkab,
ma’nosi yopiq jumlalarni sharhlab bergan. Abul Muin Nasafiyning bu harakati
natijasida zomonamizning ayrim sharqshunoslari uni moturidiylik ta’limoti
interpritatori (ochib, yoritib beruvchisi) deb ataganlar.
Mustaqillik yillarida Abu Mansur al Moturudiy ilmiy merosiga munosabat
O‘zbekistonda Abu Mansur Moturidiy va moturidiyshunos olimlar ilmiy
merosini o‘rganishga bag‘ishlangan muhim tadqiqotlar amalga oshirilgan. “Abu
Mansur al-Moturidiy yozma merosi va uning “Kitob at-ta’vilot” asari” nomli
dissertatsiya yurtimizda mavzu bo‘yicha amalga oshirilgan ilk tadqiqotlardan
sanaladi. Tadqiqotda Moturidiy hayotining bosqichlari, uning ilmiy ijodiga ta’sir
ko‘rsatgan muayyan tarixiy, diniy shart-sharoitlar, Movarounnahrda, jumladan
Samarqanddagi diniy, ijtimoiy-siyosiy holat o‘rganilgan. Abu Mansur
Moturidiyning X asr birinchi yarmida Movarounnahr tarixida, xususan Samarqand
shahri ijtimoiy-siyosiy tarixida tutgan konkret mavqei aniqlangan, olim ijtimoiy-
siyosiy pozitsiyasining o‘zi ishlab chiqqan ta’limotga ta’siri darajasi belgilangan,
asarlarining nodir qo‘lyozma nusxalari aniqlangan, “Kitob at-ta’vilot” asari ilmiy
istifodaga kiritilib, ta’limotning Movarounnahrdagi tarixi va evolyusiyasi jarayoni
to‘liq ochib berilgan. Shuningdek, “Kitob at-ta’vilot” asarining tarkibiy qismlari

hamda yozilish uslublari, shuningdek Moturidiyning ushbu asari yordamida kalom
ta’limotining yangi qirralari aniqlangan va ilmiy dalillar bilan ochib berilgan.
Moturidiylik ta’limotida mavjud olamni bilish va insonda iroda erkinligi
masalalariga oid yangi qarashlar manbadagi ma’lumotlar asosida yoritib berilgan.
Tadqiqotda Movarounnahrdan yetishib chiqqan olimlarning moturidiylik
ta’limotiga bag‘ishlangan asarlari hamda ularning ushbu kalom maktabiniing
rivojlanishiga qo‘shgan hissalari ko‘rsatib berilgan.
S.Oqilov “Abu-l-Mu’in an-Nasafiy va uning moturidiya ta’limoti rivojiga
qo‘shgan hissasi” mavzusidagi tadqiqotida ham mazkur ta’limotni yoritgan.
Tadqiqotda Movarounnahrda kalom ilmining rivojlanish jarayonlari, IX-X asrlarda
kalom ilmining rivojlanishi va bunda Abu Mansur Moturidiy ilmiy merosining
tutgan o‘rni, ushbu ta’limotga bo‘lgan munosabatlar o‘rganilgan. Olimning kalom
ilmiga bag‘ishlangan “Tabsiratu-l-adilla” asari ilmiy tahlil qilingan va ushbu
asarning dunyo fondlaridagi qo‘lyozmalari kodikologik tavsiflangan.
O‘zbekistonda islomshunoslikning ilmiy, nazariy asoslarini mustahkamlash
bo‘yicha amalga oshirilgan muhim ishlarning ma’lum qismi dissertatsiyalar,
monografiyalar va ilmiy maqolalarda o‘z aksini topgan. Jumladan, birinchi marta
oliy malakali ilmiy kadrlar ro‘yxatiga yangi “Islomshunoslik” mutaxassisligi
kiritildi. Ushbu mutaxassislik tarkibiga “Islom tarixi va manbashunosligi”,
“Qur’onshunoslik, hadisshunoslik”, “Fiqh, kalom ilmi. Ilohiyot”, “Mumtoz sharq
adabiyoti va manbashunosligi” ixtisosliklari kiritilgan va yuqoridagi ixtisosliklar
bo‘yicha fan doktori ilmiy darajasini olish bo‘yicha dissertatsiyalar himoyasiga
ixtisoslashgan Ilmiy kengash ochilib, o‘z faoliyatini olib bormoqda. Ilmiy
kengashda islomshunoslikning dolzarb muammolariga bag‘ishlangan ilmiy
tadqiqotlar natijasida shakllangan dissertatsiyalar himoya qilinmoqda. Qisqa
muddatda kengashda 26 ta falsafa doktori va 8 ta fan doktori dissertatsiyalari
muvaffaqiyatli himoyasi amalga oshirildi. Mazkur sohalarga tayyorgarlik bosqichi
sifatida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida doktorantura ochilgan va
hozirda 61 nafar doktorant ta’lim olmoqda. Islomshunoslik fanlari

mutaxassisligida kalom ilmining ajratilganligi unga berilayotgan e’tiborni
ko‘rsatadi.
Dastlab Prezidentning 2020 yil 11 avgustdagiPQ-4802-son qarori bilan
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi huzurida davlat muassasasi shaklidagi
Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil etilgan edi. 2020 yilning 6
noyabrida “O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi huzuridagi Imom Moturidiy
xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi
Xorijda o‘rganilishi masalasi
“Kitob-at-tavhid” XX asrning o‘rtalarigacha bizgacha yetib kelmagan, deb
hisoblangan. 1950 yillarda asarning yagona qo‘lyozma nusxasi topilgan. Hozir u
Kembrij universiteti kutubxonasida saqlanmoqda. Qo‘lyozmaning faksimile
nusxasi Belarusda 2019 yilda ilmiy maqsadda yosh, izlanuvchan islomshunos
olim, Minsk masjidi imomi Maqsat hazrat Ovezovning tashabbusi bilan nashrdan
chiqqan.
Muftiyatning ilmiy tadqiqot departamenti 2018 yildan buyon faoliyat yuritib,
islom diniga oid kitoblarni belarus tilida chop etishga bosh-qosh bo‘lib kelmoqda.
Departament Qur’oni karimni o‘rganish va aqoid ilmiga oid tadqiqotlar bilan ham
shug‘ullanmoqda. Unga Minsk masjidi imomi Maqsat hazrat Ovezov rahbarlik
qilyapti. Belarusda Alam ul-Xudo – “Haq yo‘li bayrog‘i” ko‘nyasini olgan Imom
Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturidiy diniy
ta’limotining asosiy yo‘nalish sifatida tanlanishi e’tiborga molik.
Belarus islomshunoslari Moturidiy merosini o‘rganayotgan chet ellik olimlar
bilan ham hamkorlik qilmoqda. Masalan, turkiyalik olim, professor So‘nmes
Qutludan Jamoliddin al-Qarshiy asarlari vositasida Imom Moturidiyning zohiriy
ko‘rinishi to‘g‘risida qimmatli ma’lumotnoma olindi. Belarus muftiyati Moturidiy
diniy ta’limoti bo‘yicha Markaziy Yevropa markazini tashkil etishni maqsad
qilgan. Ayni paytda bu yo‘nalishda katta ishlar amalga oshirilmoqda. O‘tgan
asrlarda yashab o‘tgan va hozirgi davr olimlarining shu yo‘nalishda erishgan
yutuqlari umumlashtirilib, kitoblar va islom dini bo‘yicha Minsk masjidida bo‘lib

o‘tadigan darslarda yevropaliklar tushunadigan va qabul qiladigan talqinda
yetkazilyapti.
Belarusga Moturidiy ta’limoti yetakchilaridan biri Abu Hafs Umar ibn
Muhammad an-Nasafiyning “Aqoid an-Nasafiya” kitobi olib kelindi. Minsk
masjidida diniy ta’lim olgan, uni muvaffaqiyat bilan tugallagan talabalar Moturidiy
ta’limoti mazmun-mohiyatini shu yerda istiqomat qilayotgan musulmonlarga
yetkazadi. Maqsat hazrat Qur’oni karimning “Al-Ixlos” surasi tafsirini arab, turk,
ingliz va rus tillarida yozib, nashr ettirdi. Ushbu sura Imom Moturidiy, Abu Hafs
an-Nasafiy, Abu Lays Samarqandiy, Sa’ad ad-din at-Taftazoniy, Abu Hafs al-
G‘aznaviy kabi moturidiyshunos olimlar fikriga tayangan holda tafsir qilingan.
Shuningdek, hanafiylik mazhabi aqidalariga tayanib yozilgan “Aqida at–tahaviya”
asosida videodarslar turkumi tayyorlandi. Ularda ushbu kitob mazmun-mohiyati
moturidiyshunos olimlarning izoh va sharhlari asosida ochib berilgan.
Videodarslar belaruslik barcha musulmonlarga Imom Moturidiy diniy ta’limotini
yetkazish bo‘yicha samarali usul bo‘ldi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Mansur al-Moturudiy buyuk kalom ilmi va fiqh allomasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish