Abu Rayhon Beruniy - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	8.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Abu Rayhon Beruniy

Купить

ABU RAYHON
BERUNIY

Be runiy ilmiy masalalarda ham,
t arixiy voqe a hodisalarga, o’z
zamondoshlariga baho be rishda
ham o’t a xolislik va haqqoniy lik
bilan fi k r y urit gan.
Islom Karimov

RE J A:
1. Abu Rayhon Beruniy hayoti
2. Abu Rayhon Beruniy ijodi
3. Beruniy jahon astronomiya va geografiya fani olimi
4. Baʼzi asarlarining yaratilish tarixi
5. Uning qoldirgan merosi
6. Fanga qo’shgan hissasi
7. Beruniyning yaratgan asboblari
8. Beruniy izidan

ABU RAY HON BERUN I Y HAYOTI
Beruniy 973 yil 4 sentyabrda
Xorazmning Qiyot (Kat) shahrida
dunyoga kelgan. Dastlabki ta’limni ona
shahrida olgan, mashhur olim Abu Nasr
ibn Ali Iroqdan ilmi nujum, riyozat kabi
fanlardan dars oladi. U 17 yoshida ilk
astronomik kuzatishlarni o‘tkazadi. U
150 dan ortiq ilmiy asarlar yozadi. Buyuk
bobokalonimiz 1048 yil 13 dekabrda
G’aznada vafot etgan. «Berun» yoki
«Birun» so‘zi «tashqari» degan ma’noni
anglatadi.

ABU RAY HON BERUN I Y I J ODI
Ma'lumotlarda yozilishicha uning 152 ta
kitobining nomi na'lum. Bizgacha ulardan
27 tasigina yetib kelgan. Uning
bir qancha kitobi tabiiyot ilmiga
bag'ishlangan. Bu sohaning rivojlanishida
Beruniyning tabiiyot va tabiat hodisalarini
o'rganish usullari, harakat, tovush, issiqlik,
yorug'lik, elektr, magnetizm,
atmosferadagi hodisalar, modda tuzilishi
haqidagi ijodiy ishlari katta ahamiyatga
ega bo'ladi.

YOSHLI GI 
Beruniy yoshligidan ilm-
fanga qiziqqan. Mashhur
olim Abu Nasr ibn
Mansur qo’lida ta’lim
olgan. Ibn Iroq falakiyot
va riyoziyotga oid bir
qancha asarlar yozib,
shulardan 12 tasini
Beruniyga bag’ishlagan.
Beruniy ham ustozining
ismini hamma vaqt zo’r
hurmat bilan tilga olgan.

BERUN IY J A HON A STRON OMI YA VA
GEOGRA FI YA FAN I OLI MI

U amaliy astronomiya masalalari bilan ham juda ko’p shug’ullangan.
O’zining aniq va puxta astronamik kuzatishlariga asoslanib, Beruniy
osmon ekvatoriga Quyosh ekliptikasi og’ishining kattaligi (23° 34’) va
ekliptika og’ishi uzunligining asriy o’zgarishlarini belgilashda, Quyosh
apogeyasi (avji) uzoqligini aniqlashda qadimgi va o’ziga zamondosh
bo’lgan astronomlarga qaraganda ancha aniq natijalarga erishgan.

Beruniy 1029 ta yulduzning
hoordinatalari va yulduz kattaliklari
qayd etilgan jadvalini tuzgan.

FA N GA QO’SHGA N HI SSASI

Beruniy dorishunosl ik ,
met eorologiy a , fi zi k a kabi fanlarga
ham hissa qo’shgan. Masalan, buloq
va quduq suvlarining yuqoriga
ko’tarilishi va favvora bo’lib otilib
chiquvchi buloqlar gidrostatikasini
tushuntirishda Beruniy o’z
zamonasidan ancha ilgari ketib, bu
boradagi uydirmalarni inkor etadi.

Fizika faniga qo’shgan hissasi
•
Beruniy O’rta Sharq olimlari orasida bo’lib Yerning dumaloq shaklda
ekanligini isbotladi va Yer Quyosh atrofida aylanadi, degan fikrga
keldi. U Yer shari o’lchamini aniqladi, 5 metrli globus yasadi, dunyo
xaritasini chizdi. Dunyoning qayerida qanday boyliklar borligini,
dengiz suvining har kuni ikki marta qalqib-qalqib turishini, Oy va
Quyosh tutilishlarining sababini soddagina qilib izohlab berdi.
Matematikaga qo’shgan xissasi
•
Beruniy o’z zamonasining ulkan matematiklaridan biri bo’lgan.
Uning matematika faniga qo’shgan hissasi muhim ahmiyatga ega.
Beruniy asarlarida geometriya, arifmetika, algebra, sonlar azariyasi
va trigonometriya tushunchalari ma’lum tartib bilan ta’riflagan. Olim
arifmetika va algebrasining katta yutug’i shundan iboratki, unda
irrasional sonlar arifmetika va algebraning teng huquqli predmeti
bo’lib qoladi.
Biologiya sohasida qo’shgan hissasi
•
Olim biologiya sohasida tabiiy tanlanish haqida qimmatli fikrlar
aytgan. U tabiiy tanlanish bo’yicha avval insonning ongli faoliyatini
tasvirlab beradi, keyin “ t abiat ha m shunday qiladi, lek in u farqiga
borm ay di, chunk i uning harak at i ongsizdir ” , degan xulosaga
keladi.

BERUN IY N I N G YA RATGA N
A SBOBLA RI

Buyuk olim fan sohasida tajribalar
o’tkazish uchun turli asbob va uskunalar
ixtiro etishda ham mahorat ko’rsatadi.
Masalan, astronomiya sohasida meridinlar
yo’nalishini aniqlash uchun “hind doirasi”ni
ixtiro etgan. Bir qancha astrolyabiya
konstruksiyalarini, diametri 7,5 m bo’lgan
va o’sha zamonda eng yirik hisoblangan
“devoriy kvadrant”ni yasagan.

BERUN I Y YA RATGAN
GLOBUSI

Beruniy O’rt a Osiy o v a
umuman Yaqin Sharqda
birinchi ilmiy globuslardan
birini buny od et gan. Bu
globusda aholi
y ashay digan joy lar aniq
k o’rsat ilgan v a buning
y ordamida ularning
geografi k k oordinat larini
aniqlash mumk in bo’lgan.

BA ʼZI A SARLARI N I N G YARATI LI SH TA RI X I

Beruniy tibbiyotga bagʻishlangan „Saydana“ asarida
mingdan ortiq dorivor moddalar nomini 30 tilda
yozib chiqqan. Oʻzining birinchi astronomik
tajribalarni 16 yoshda Kot shahrida boshlagan
alloma, Joʻrjonda nafaqat astronomiya va boshqa
tabiiy fanlar bilan shugʻullandi, balki tarix va din
tarixi bilan ham qiziqdi. Olimning muhim
asarlaridan biri „Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar“ uning Joʻrjon saroyida xizmat qilgan
davrida yaratiladi. 1000-yili tugallagan bu asar
muallifning koʻp qirrali olim ekanini namoyish etdi
va unga katta shuhrat keltirdi.

“ HIN DI STON TA RI X I”ASARI

U Hindistonda boʻlajak asari „Hindiston tarixi“
uchun maʼlumot yigʻdi va uni 1030-yil yozib
tugatdi. Oʻsha yili Mahmud vafot etdi va uning
oʻrniga oʻgʻli Mas’ud taxtga chiqdi. Mas’ud
Beruniyga koʻp iltifotlar koʻrsatdi. Shu sababli,
Beruniy oʻzining shoh asarini Mas’udga
bagʻishlab „Qonuni Mas’udiy“ deb atadi. Bu asar
asosan astronomiyaga oid boʻlsa ham
Beruniyningmatematikaga oid,
yaʼni trigonometriya va sferi k trigonometriyada
qilgan anchagina kashfiyotlari shu asarda bayon
etilgan.

UN IN G QOLDI RGAN
MEROSI

Beruniyning matematikaga va fanning
boshqa sohalariga qoʻshgan hissasini yozib
qoldirgan 100 dan ortiq asaridan ham
koʻrish mumkin. Ulardan eng yiriklari —
„Hindiston“, „Yodgorliklar“, „Qonuni
Mas’udiy“, „Geodeziya“, „Mineralogiya“ va
„Astronomiya“. Qolganlarini quyidagicha
taqsimlash mumkin: matematikaga
doirlari — 22 ta; astronomik asboblar
haqida — 10 ta; astrologiklari — 21 ta; turli
fanlar (fizika, mineralogiya, adabiyot, tarix
va boshqalar) — 38 ta; turli tillardan tarjima
asarlar — 21 ta. Beruniyning bu asarlaridan
atigi 30 ga yaqini bizning kunlargacha yetib
kelgan.

BERUN IN Y N IN G TA BI I Y HODI SA LA RI N I
TA DQI Q ETI SHI

Beruniy taraqiy etish va yo’q bo’lishga sabab bo’lgan tabiiy
hodisalarni qadqiq etar ekan, Allohning yaratuvchilik qudratini
inkor etmaydi. Olim tabiatda qotib qolgan narsa yo’q, “dunyodagi
hamma narsa ma’lum vaqtdan keyin bir holatdan ikkinchi holatga
o’tib turadi”, degan nuqtai nazarda turadi.

BERUN I Y IZI DAN

Beruniyning boy ilmi nerosi
O’zbekiston va indam tashqarida
chuqur o’rganilmoqda. Uning asarlari
lotin, fransuz, italyan, nemis, ingliz,
fors, turk tillariga tarjima qilinmoqda.

Beruniy haqida “O’zbekfilm”
studiyasi ijodkorlari 2 qismdan iborat
“Abu Rayhon Beruniy” filmini
yaratganlar (1974). Uyg’un “Abu
Rayhon Beruniy” pyessisini yozgan
(1973). O’zbekiston FA Sharqshunoslik
instuti, Toshkent texnika universiteti,
metro bekati uning nomi bilan
ataladi.

Amerak alik fan t arixchisi
Sart on Abu Ray hon faoliy at iga
baho berar ek an,
X I asr “ Be runiy asri ”
deb t a’rifl ay di.

E ’ t i b o r i n g i z
u c h u n r a h m a t !

Abu Rayhon Beruniy

Купить