Abu Rayhon Beruniy hayoti va faoliyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	30.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Abu Rayhon Beruniy hayoti va faoliyati

Купить

Abu Rayhon Beruniy hayoti va faoliyati
R eja:
1. Abu Rayhon Beruniyning hayoti va faoliyati
2. Abu Ray h on Beruniy Xorazm Ma’mun akademiyasining raisi
Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad Beruniy (973–1048). Bu ismning “abu
Rayhon” qismi Rayhonning otasi ekanligini, “Muhammad” mutafakkirning o’z
ismi, “ibn Ahmad” Ahmadning o’g’li ekanligini anglatadi. Beruniy nisbasi esa
uning taxallusi.
Abu Rayhon Beruniy o’rta asrning buyuk qomusiy olimi – ensiklopedisti. U
bir vaqtning o’zida astronom, astrolog, matematik (riyoziyun), geolog, geograf,
o’lkashunos, biolog, medik, o’simlikshunos, ma’danshunos, tarixchi,
manbashunos, dinshunos, adabiyotshunos, faylasuf, sosiolog, mantiqshunos,
ilohiyotchi, olim va shoir bo’lgan. U haqda uning o’z davrida shug’ullangan
sohasini sanashdan ko’ra shug’ullanmagan sohasini sanash osonroq edi deyishadi.
Beruniy astronomiyaga, astrolyabiyaga, geodeziyaga, mineralogiyaga,
farmakognoziyaga, geografiyaga, astrologiyaga, toponomikaga, dinshunoslikka,
tarixga oid maxsus asarlar yozgan.
Qachon va qayerda tug’ilgan? Beruniy 973 yil 9 sentyabrda (xijriy 362
yilning 3 zulhijja oyida) Xorazmning qadimiy poytaxti hisoblangan Kot (Kat)
shahrida tug’ilgan. Ayrim manbalarda Beruniyni Kot shahrining tashqarisida
tug’ilgan, shu sababli uni “Beruniy” ya’ni “tashqarilik” degan taxallus bilan atagan
deyishadi. Abdulkarim as-Sam’oniy (vaf.1165) “Nasablar kitobi” nomli asarida
shunday deb yozadi: “Beruniy degan nisba Xorazmning (ya’ni uning poytaxti Kot
shahrining) tashqari qismiga oiddir. Kimki shahardan tashqarida tug’ilgan bo’lsa,
bunday odamni “falonchi beruniy” deydilar. Munajjim Abu Rayhon shunday nisba
bilan mashhurdir”. Kot shahri X asrda xorazmshohlar – afrig’iylar sulolasining
poytaxti, O’rta Osiyoning eng yirik savdo markazlaridan biri edi. Bu davrda
Xorazm bilan Xitoy, Hindiston, Yaqin Sharq davlatlari, Eron, Kavkaz va Yevropa

davlatlari o’rtasida iqtisodiy va madaniy aloqalar ancha rivojlangan edi.
Xorazmliklar asosan mo’yna, qoramol, baliq va hunarmandchilik buyumlari bilan
savdo qilishgan. Xitoydan chinni va ipak buyumlar, Hindistondan ziravorlar xarid
qilishgan. Yevropalik, rum va suriyalik savdogarlar turli-tuman hunarmandchilik,
zargarlik buyumlarini keltirishgan. Xorazmda hunarmandchilikning kulolchilik,
shishasozlik, zargarlik, to’quvchilik, qandakorlik va yog’och o’ymakorligi
rivojlangan. Qadimdan Xorazmda matematika, astronomiya, geodeziya, matematik
geografiya fanlari taraqqiy etib kelgan. Bu ilmlarga qiziqqan kishilar dunyoning
uzoq-uzoq burchaklaridan Xorazmga kelishgan. Kot shahrida xitoylik, suriyonlik,
rumlik, yunonistonlik va hatto andalusiyalik (Ispaniyalik) kishilarni ham uchratish
mumkin edi deb yozishadi tarixchilar. Ular na faqat ilm o’rganish uchun, balki o’z
ilimlarini yoyish uchun ham kelishardi. Bu holat Xorazmda ilm egallashga sharoit
keng bo’lganligidan dalolat beradi. Beruniy ana shunday muhitda aqlini tanidi. U
yoshligidan ilmga mehr qo’ygan edi. Beruniy o’zining yoshligi haqida xotirlab:
“Men bir yunonistondan kelib qolgan olimdan, turli xil o’simliklarning
yunonchada qanday atalishini so’rab, bir daftarchamga batafsil yozib borar edim va
ularni yodlab olardim” – deb yozadi. Kot shahri bir necha bor istilochilar
tomonidan qayta-qayta vayron qilingan va har safar yangitdan tiklanganda boshqa
nomlar bilan atala boshlagan. Yaqin tarixda bu shahar 1957 yilgacha Shabboz
(Shayx Abbos Vali) deb atab kelingan va 1957 yili Beruniy nomi berildi. Beruniy
shahri hozir Qoraqalpog’iston Respublikasi hududida joylashgan.
Beruniyning oila a’zolari, ota-bobolari va nasl-nasabi haqida ma’lumotlar
saqlanmagan. Beruniyning o’zining yozishicha uning onasi o’tin terish bilan
tirikchilik qilgan. Bu ma’lumot Beruniyning muhtojlikda kun kechiruvchi oilada
voyaga yetganligidan dalolat beradi.
X asrning ikkinchi yarmi va XI asr Xorazmda ilm-ma’rifat nihoyatda
rivojlangan bir davr edi. Bir tomondan Xorazmda Avesto g’oyalari va
zardo’shtiylik dini bilan bog’langan qadimiy ilmlar ravnaq topgan bo’lsa, Qadimgi
Yunonistondan kelgan falsafiy ta’limotlar, Erondan kelgan majusiylik, koxinlik

an’analari, isaviylik, musaviylik, Kushonlar davrida tarqalgan buddaviylik va
nihoyat islom dini va madaniyati ikkinchi tomondan xalqning ma’naviy dunyosiga
ta’sir qilgan davr edi. Beruniy yashagan davrlarda arab olimlarining ta’limotlari,
Qur’on va hadislarga asoslangan g’oyalar keng tarqalgan edi. Shunday bir sintetik
madaniyatlar rivojlangan sharoitda xalqning ilg’or ziyolilari turli tillarni egallashga
intilishgan. Beruniy ham qadimgi xorazm tilidan tashqari, arab, so’g’diy, fors,
yunon, suriyoniy va qadimiy yahudiy tillarini puxta bilgan va shu tillarda yozilgan
adabiyotlarni o’qiy olgan. Keyinchalik Mahmud G’aznaviy bilan Hindistonga
borganida sanskrit tilini ham o’rganib olgan. Beruniy yashagan davrda Qur’onni
yod olish odati keng yoyilgan edi. Bu odat kishilarning xotirasini chiniqtirgan va
turli tillarni o’rganishga rag’batni kuchaytirgan. Bundan tashqari xorazmliklarning
xotiraga zo’r berishlarining sababini Beruniy shunday izohlaydi: “Qutayba Xorazm
xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini o’rgangan va bilimini
boshqalarga o’rgatadigan kishilarni halok etib, butkul yo’q qilib yuborgan edi.
Shuning uchun u [xabar va rivoyatlar] islom davridan keyin, haqiqatni bilib
bo’lmaydigan darajada yashirin qoldi... Keyin Qutayba ibn Muslim al-Bohiliy
xorazmliklarning kotiblarini halok etib, bilimdonlarini o’ldirib, kitob va
daftarlarini kuydirganligi sababli ular savodsiz qolib, o’z ehtiyojlarida yodlash
quvvatiga suyanadigan bo’ldilar”. Arablar 7-8 asrda butun Markaziy Osiyoni bosib
olish uchun yurish boshlagan. Arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim al-Bohiliy o’ta
shafqatsizlik bilan yurish qilib, Qadimiy Xorazmning madaniy yodgorliklarini,
ibodatxonalarini vayron qiladi, kitoblarini gulxanda yondiradi, Qadimiy Xorazm
fani-madaniyatini yaxshi egallagan, qadimiy qo’lyozmalarni o’qiy oladigan
olimlarni qatl qiladi. 9-10 asrlarga kelib somoniylar saltanati vujudga kelib, fan va
madaniyat yana yuksala boshlaydi, Turkiy xalqlarning Sharqiy hududlarida
mustaqil davlatchilik an’analarini tiklab olgan Qoraxoniylar 995–997 yillari
somoniylar davlatiga qarshi yurish qiladi. Kot shahri Urganch amiri Ma’mun I
(995–997) tomonidan bosib olinadi va afrig’iylar sulolasi barham topadi.
Qoraxoniylar asta-sekin butun Movarounnahrni egallaydi. Ular arab hukmdorlari
bilan kelishib, Amudaryoning o’ng sohilidagi yerlarni butunday o’zlariga qaratib

oladi. 997–1017 yillarda hokimiyat Ma’mun birinchining o’g’li Ma’mun ikkinchi
qo’liga o’tadi. U poytaxtni Urgenchga ko’chiradi va ancha ma’rifatparvar inson
bo’lganligi sababli ilm-fan taraqqiyotiga rahnamolik qilgan. Urgenchda “Ma’mun
akademyasi” tashkil etiladi. Ko’p mamlakatlardan ilm-fan bilan shug’ullanuvchi
olimlarni bu yerga olib kelib, ularga yaxshi sharoitlar yaratiladi. Beruniy shu
olimlarning yetakchilaridan biri edi. Uning atrofida yaxshi ilmiy jamoa to’plangan.
Bu davrda yurtimizda ilm-ma’rifat, fan va madaniyat yana yuksala boshlagan.
1017 – 1018 yillar Xorazmda yana notinchlik davri boshlandi Bir tomondan
Mavorounnahrda qoraxoniylar hukmronligi, ikkinchi tomondan Xuroson va
Afg’onistonda o’rnatilgan Mahmud G’aznaviy hukmronligi (998–1030) o’rtasidagi
nizolar Xorazmda shakllangan ma’rifat o’chog’ining barbod bo’lishiga olib keldi.
Beruniy umrining oxirigacha g’azaviylar qo’lida xizmat qiladi. 13-asrning ikkinchi
yarimida yashagan mashhur hakim va hattot G’azanfar at-Tabriziyning yozishicha
Abu Rayhon Beruniy 1048 yilning 13 dekabrida (440 xijriy yilning 3 rajab oyida)
G’azna shahrida vafot etgan. Bu olim Beruniyning So’nggi asari “Saydana”ni
ko’chirgan. Beruniyning tarjimai holini yozgan tarixchi olim Abu Abdulloh
Shahobiddin Yoqub (Yoqut) ibn Abdulloh ar-Rumiy Hamaviy (1179–1229)ning
yozishicha, Beruniy vafot etganida, ancha keksayib, 80dan oshib qolgan edi deb,
uning vafotini hijriy 443 (milodiy 1051 – 1052 ) deb yozgan.
Bolalikdagi ustozlari. Beruniy yoshligida ustozi mashhur olim Abu Nasr ibn
Iroq Mansur ibn Alidan (? – 1036) ta’lim olib ilm sirlarini o’rgangan. Beruniy bu
ustozini ko’pgina asarlarida hurmat bilan tilga olib o’tadi. Ibn Iroqning ham
Beruniyga mehri kuchli bo’lgan. U astronomiya, geometriya va matematikaga oid
12 ta asarini shogirdi Abu Rayhon Beruniyga bag’ishlab yozgan va bu ulug’
shogirdini ko’p asarlarida hurmat bilan tilga olgan. Ibn Iroq Beruniyni Yevklid
geometriyasi va Ptolomeyning astronomik ta’limoti bilan tanishtirgan. U o’z
shogirdining nihoyatda iste’dodli ekanligini ta’kidlab, Beruniyning yoshligida
mustaqil astronomik kuzatish ishlarini olib borganligini (994– 995 yillar), buning
uchun maxsus astronomik asbob ham ixtiro qilganligini yozib qoldirgan. 995–997
yillari Kot Ma’mun I tomonidan bosib olingandan keyin afrig’iylar sulolasi

tugatildi. Shu davrda taxtdan tushirilgan amir xizmatida bo’lgan Beruniyning
hayoti ham xavf ostida qoladi va u 22 yoshida Xorazmdan qochib ketishga majbur
bo’ladi. U dastlab Kasbiy dengizining janubi-sharqida joylashgan Jurjon shahriga
borib, u yerda muxojirlikda yashaydi. So’ngra, Eronning Ray shahriga borib
istiqomat qiladi va u yerda nihoyatda faqirlikda kun kechiradi. Hatto ilmiy
munozaralarda ham puldor olimlar uning muhtojligi ustidan masxara qilib
kulishardi. Bu haqda Beruniy shunday eslaydi: “Ray shahrida bir olim astronomiya
sohasida men bilan bahsga kirishdi va garchi u ilmda mendan ancha past tursada,
mendan o’zini yuqori olib, hatto kaminani haqorat ham qildi. Vaholanki, oramizda
faqat boylik ortiqchaligi va maqtovlarni yomonliklarga, faxrlarni ayblarga
aylantiruvchi kambag’allik bor edi, xolos. Chunki men u vaqtda hamma tomondan
qiyinchilikka uchrab, parishonhol edim”. Beruniy Ray shahrida Isfahonlik bir
savdogar do’stining uyida mehmon bo’lib yashagan. O’rta Osiyoda vaziyat
mu’tadillasha boshlagach, olim Raydan yana Jurjonga qaytib keladi va bu joyda
ikkinchi ustozi – tabib, astronom va faylasuf Abu Sahl Iso bin Yah’yo al-Masihiy
al-Jurjoniy (? – 1010) bilan tanishadi, undan ta’lim oladi.
Hukmdorlar saroyida. 928–1042 yillar Xorazm va Kasbiy dengizi oldi
viloyatlariga ziyoriylar sulolasining mashhur vakili Qobus ibn Vashmgir
hukmronlik qilgan. Bu hukmdor Beruniyga vazirlik lavozimini taklif qilgan, ammo
Beruniy bu lavozimni rad etib ilm bilan shug’ullanishga jazm qiladi. 1000 yil
Beruniy jahon fani tarixida qimmatbaho manba hisoblangan “Osori al-boqiya”
(“Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”) asarini yozadi va mazkur asarni
“Shams al-Maoliy” (“Oliy martabalar quyoshi”) laqabi bilan mashhur bo’lgan
hukmdor Qobus ibn Vashmgir(1012 yil o’ldirilgan)ga bag’ishlaydi. Qobus ibn
Vashmgir hukmdorlar orasida ilm-ma’rifatga berilgan, adolatparvar inson bo’lgan.
Beruniyning yozishicha u “xalqqa adolatli, tangrining dini va haqiga yordamchi,
musulmonlar haramlarini qo’riqlovchi, ular mulklarini talon-tarojlardan asrovchi
yo’lboshchi qilib, bandalarini o’zidan minnatdor etdi”. Shunisi borki, bu hukmdor
shia mazhabining tarafdori bo’lgan. Beruniy uning saroyida yashagan davrlarida
o’zini shia mazhabiga yon bosganday qilib ko’rsatadi, ammo “Osor al-boqiya”

asarida shialarni nodonlar deb ataydi. Beruniy dinda mu’tadillikni yoqlagan va
barcha mazhablarga nisbatan bag’rikenglik bilan qarash tarafdori bo’lgan. 1005
yili Beruniy o’z yurtiga – Xorazmga qaytadi. 1010 yili Abu-l-Abbos Ma’mun II
ibn Ma’mun (? –1017) Beruniyni Xorazmning yangi poytaxti Urganchga olib
kelishga farmon beradi. U Berunini ustoz sifatida hurmat qiladi. Beruniy ham
“Xorazmning mashhur kishilari” degan asarida Abu-l-Abbos Ma’mun II ning
yaxshi sifatlarini tavsiflab o’tgan. Ma’mun I ning o’g’li Ma’mun II abbosiylar
xalifaligining 3-avlodi edi. U o’zining bobosi Xorun ar-Rashid izidan borib ilm-fan
taraqqiyotiga homiylik qiladi, Xorazmda ilmiy akademiya tashkil qiladi. Bu
“Xorazm Ma’mun akademiyasi”da Abu Sahl al-Masihiy, Abu Nasr Ibn Iroq, tabib
Abu-l Hasan Hammor, mashhur tarixchi Ibn Miskavayh (vaf.1030), Ibn Sino va
Beruniy singari zamonasining taniqli olimlari to’plangan edi. Beruniy Ma’mun II
saroyida katta obro’-e’tiborga sazovor bo’lgan va u o’z mavqyesidan foydalanib,
qimmatbaho toshlar, kamyob metallar ustida kuzatishlar olib borib, mineralogiya
sohasida katta kitob yozadi. “Kitob al jamohir fi ma’rifat al-javohir”
(“Qimmatbaho toshlarni bilib olish bo’yicha ma’lumotlar to’plami”). Ma’mun
saroyida Beruniy 7 yil ishlaydi. Zamonasining yetuk olimi Abu Ali ibn Sino (980–
1037) bilan ilmiy hamkorlik qilgan, munozaralar olib borgan. Beruniyning Ibn
Sino bilan fizik qonuniyatlarga oid yozishmalarining bir qismi saqlanib qolgan.
1017 yili Xorazmga arab hukmdori Mahmud G’aznaviy hujum qiladi.
Mahmudning kelishidan habardor bo’lgan Ma’mun II saroy a’yonlari va olimlarni
to’plab, ularga, agar xoxlasa Mahmud G’aznaviy saroyida xizmat qilishni davom
ettirishi, xoxlamasa vaqt borida Urgenchdan ketishi lozimligini uqtiradi.
Ko’pchilik amaldorlar va ba’zi olimlar, ular orasida Ibn Sino ham, saroydan
ketishga qaror qiladilar. Bu vaziyatdan foydalangan muxolif kuchlar 1017 yili
Ma’munga suiqasd uyushtirishadi. Ma’mun o’limidan so’ng Beruniy esa saroydagi
boshqa olimlar qatorida Mahmud G’aznaviyning asiri sifatida G’azna shahriga olib
ketiladi. Bu Beruniy uchun juda tahlikali ahvol edi. Mahmud G’aznaviy farmoniga
ko’ra Beruniy bilan Abdussamad Avval qatl etilishi lozim edi, chunki ular Ma’mun
II ning sadoqatli amaldorlari qatoriga kirar edi. Mahmudning vaziri Xo’ja

Hasanning oraga tushishi tufayli Beruniy omon qoladi. 1017 yildan to 1030
yilgacha Beruniy G’aznaviy qo’l ostida tahlikali hayot kechiradi. Mahmud doimo
o’zining barcha yurishlarida, Hindistonni zabt etishida munajjim sifatida Beruniyni
o’zi birga olib yurardi. U Beruniyni bir necha bor o’limga hukm qiladi, zindonga
tashlaydi, xullas, Beruniy Mahmudning qosh-qovog’iga qarab yashashga majbur
edi. Mahmud saroyida ham Beruniy o’zining ilmiy izlanishlarni to’xtatmagan,
G’aznaviyning Hindistonga yurishi davrida to’plagan ma’lumotlari asosida yirik
“Hindiston” (“Hindlarning aqlga sig’adigan va sig’maydigan ta’limotlarini
aniqlash”) nomli asarini yozgan. Bu asar hozirgacha o’zining ilmiy-nazariy
qiymatini yo’qotmagan. 1030 yil Mahmud vafot etgach uning vasiyatiga ko’ra
kichik o’g’li Muhammad taxtga o’tiradi. Ammo bir necha oydan keyin
Mahmudning katta o’g’li Mas’ud (1030–1041) ukasini taxtdan ag’darib,
hokimiyatni undan tortib oladi. Mas’ud davrida Beruniyning ahvoli yaxshilanadi,
chunki, Mas’ud Beruniyga xayrihoh bo’lib, undan ko’p narsalarni o’rgangan edi.
Beruniy Ma’sudga arab tilini o’rganishiga yordamlashgan, astronomiya asoslarini
egallashiga ko’maklashgan. Ma’sud esa Beruniyning hurmatini joyiga qo’yib,
uning ilm bilan shug’ullanishiga yaxshi shart-sharoitlar yaratib, har doim in’om va
hadyalar bilan taqdirlab turgan. Mas’udning homiyligidan minnatdor bo’lgan
Beruniy unga bag’ishlab “Mas’ud qonuni” degan asar yozgan. Shu asarning so’z
boshida Mas’ud haqida “u... ilmga xizmat qilishim uchun ochiq yuz bilan
imkoniyat berdi, chunki u menga ziynat libosini kiygizib inoyat ko’rsatdi” – deb
yozadi Beruniy. Bu asar astronomiya va matematika ilmlariga oid mukammal
qo’llanma sifatida o’sha davrdan shu sohalarga oid ilgarilari yaratilgan barcha
asarlarning eng a’losi edi.
Shogirdlari. Beruniyning shogirdlari haqida quyidagi ma’lumotlar bor.
Avvalo Abu-l-Abbos Ma’mun II ibn Ma’mun o’zini Beruniyga yaqin tutib, undan
saboqlar olgan va o’zini Beruniyning shogirdiman deb hisoblagan. Shuningdek,
Qobus ibn Vashmgir saroyida ham Beruniydan saboq olgan shogirdlari bo’lgan,
ammo ularning nomlari saqlanib qolmagan. Mahmud G’aznaviy ham ba’zan
Beruniyga ustozim deb murojaat qilgan. Uning katta o’g’li Mas’ud ham Beruniyni

eng ulug’ ustozim deb bilgan va unga homiylik qilgan. Beruniy bu shogirdiga
bag’ishlab “al-Qonun al-Mas’udiy” asarini yozgan. Beruniy bilan Ibn Sino bir-
biriga ustoz va bir-biriga shogird bo’lishgan. Ularning bir-biriga yozgan
savollaridan 18 tasi bizgacha yetib kelgan. Bu yozishmalarda ikki zabardast
olimning bir-biriga bo’lgan e’tiqodining naqadar kuchliligi sezilib turadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Rayhon Beruniy hayoti va faoliyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish