Abu Rayhon Beruniy ilmiy asarlari tahlili - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Abu Rayhon Beruniy ilmiy asarlari tahlili

Купить

Abu Rayhon Beruniy ilmiy asarlari tahlili
Reja
1. Abu Rayhon Beruniy va tarix ilmi
2. Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asari haqida
3. “Hindiston” va “ Qonuni Ma’sudiy ” asarlari haqida
4. Beruniyning “Saydana” va “Menerologiya” asarlari va uning mazmuni
5. “Geodeziya” asaridagi tabiiy-ilmiy qarashlarining o‘rganilishi

Abu Rayhon Beruniy va tarix ilmi
O‘tmish tariximizni o‘rganishda bevosita tarixiy manbalarga murojaat
qilinadi va manbalar orqali tarixiy voqealar tahlil qilinib, aniqlik kiritiladi.
O‘zbekistonning VIII asr oxiridan boshlab, XII asrgacha bo‘lgan tarixi deyarli arab
tilidagi yozma manbalarda yoritilgan. Manbashunoslikda arab tilida vatanimiz
tarixiga oid yozma manbalarni mualliflarning kelib chiqishiga qarab, ikki guruhga
ajratib o‘rganiladi. Birinchisi arab tilida ijod etgan yurtimizdan chiqqan tarixchi va
olimlar bo‘lib, ularning asarlarida ona vatanga muhabbat alohida namoyon bo‘ladi,
bu ayniqsa Abu Rayhon Beruniyning “Osor ul-boqiya” asarida xalqimiz qadimgi
madaniyati to‘g‘risidagi ma’lumotlarida alohida ko‘zga tashlanadi. Ikkinchi guruh
— xorijlik olimlardan iborat bo‘lib, ular yaratgan arab tilidagi asarlarida yurtimiz
tarixi, madaniyati, siyosiy-ijtimoiy hayoti yoritilgan. Mazkur muarrixlar yurtimiz
hududini umummusulmon olami, arab xalifaligi bir qismi sifatida yoritganlar. Arab
tilida bitilgan eng muhim manbalar qatorida qomusiy bilimlar sohibi Abu Rayhon
Beruniy va uning tarixiy asarlarini keltirish joiz. Beruniy tabiiy va ijtimoiy fanlar
bo‘yicha 150 dan ortiq asar yaratib, asosan tabiiy fanlar sohasida ulkan
kashfiyotlarga va muvaffaqiyatlarga erishgan.
Beruniyning tarixchi sifatida quyidagi ikki xarakteri alohida qayd etib
o‘tiladi. Ya’ni, turli xalqlarning tarixiy, madaniy taraqqiyoti va ayrim shaxslar
faoliyatini baholashda ularning irqiy, diniy yoki sulolalariga asoslanmay hamma
xalqlarga birda hurmat bilan qarashga asoslangan. Shungdek, voqea va hodisalarni
ayniqsa etnografiya sohasida solishtirish asosida o‘rganishga harakat qilish, turli
xalqqlar va diniy guruhlar uchun xos bo‘lgan o‘xshashlik yoki ziddiyatlarni axtarib
topish.
Tarix va tarix fani ijtimoiy fanlar majmuasi bo‘lib, insoniyatning butun
o‘tmishi davomidagi iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotidagi jarayonlar
va voqea-hodisalarni aniq-konkret holda va turli uslublar yordamida davrlarga
bo‘lingan va umumiy holda o‘rganadi. Iqtisodiy tarix, siyosiy tarix, madaniyat
tarixi, harbiy tarix, diplomatiya tarixi, tarixiy geografiya kabilar tarix fanining
tarmoqlari hisoblanadi. Tarix fanining tarkibiy qismlari maxsus tarixiy fanlar

hamda arxeologiya va etnologiya bolib, fan va madaniyat tarixi, san’at tarixi shu
sohalar bilan bog‘liq holda o‘rganiladi.
Ayniqsa tarix to‘g’risidagi chuqur bilimlarini o‘z ichiga olgan «Osor ul-
boqiya an al-qurun al-holiya» («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») hamda
«Hindiston» yoki «Kitab tahqiq molil-Hind min manqula fi-1-aql va-l-marzuma»
(«Hindlarning aqlga sig‘adigan va sig‘maydigan ta’limotlarining tadqiq etish») va
«Kitob ul-musammara fi axbori Xorazm» («Xorazm haqidagi axborotlar haqida
suhbatlar») nomli asarlari bilan jahon tarix fani va madaniyat tarixiga katta hissa
qo‘shdi. Beruniyning Xorazm tarixiga oid asari yuqorida zikr etilgan nomdan
tashqari, yana «Tarixi Xorazm» va «Mashohiri Xorazm» («Xorazmning mashhur
kishilari») nomlari bilan ham mashhur bo‘lib, uning ayrim lavhalari — parchalari
Abulfazl Bayhaqiyning 1056-yili yozib tamomlangan «Tarixi Bayhaqiy» va Yoqut
Hamaviyning «Mo‘jam ul-buldon» asarlarida saqlanib qolgan.
Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asari haqida
Shunday qilib Abu Rayxon Beruniyning tarixga oid bo‘lgan eng yirik asari
uning dastlabki asarlaridan “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” ya’ni, (Al-
osor al-boqiya an al-qurun al-xoliya” asari Qadimgi Xorazmda o‘tgan xalqlarning,
qadimgi yahudiylar, nasroniylar, majusiylar va musulmonlarning urf-odatlari,
an’analari, bayramlari, kalendarlari, dinlari, payg‘ambarlari, muqaddas kitoblari
haqidagi barcha ma’lumotlarni o‘zida to‘plagan yaxlit ensiklopediya xarakteridagi
asar hisoblanadi.
Asar Yevropa ilm-fan olamida “Xronologiya” nomi bilan mashhurdir. Bu
asarni olim 27 yoshida, ya’ni 1000 yili yozib tugallagan. Asar olimning boshqa
asarlari singari arab tilida yozilgan. Asar Jurjon hukmdorlaridan biri Qobus ibn
Vashmgirga bag‘ishlagan. Tarixdan ma’lumki, o‘ sha vaqtda Kaspiy oldi
viloyatlarida ziyoriylar sulolasi (928-1042) hukmronlik qilgan. Bu sulolaning
vakili Qobus ibn Vashmgir (1012 y. o‘ldirilgan) yosh olimni o‘z himoyasiga oladi.
Ye vropani birinchi marta asar bilan tanishtirgan olim nemis sharqshunosi va
beruniyshunosi 1845-1930 yillarda yashagan Eduard Zaxau bo‘ldi. Bu asarning
birinchi nashrini Eduard Zaxau 1876–1878 yillarda Leypsigda arabcha nusxasi

asosida nashr etdi. Nashrda o‘sha paytgacha mavjud bo‘lgan 4 ta qo‘lyozma
nusxadan foydalanilgan. Zaxau 1879 yili asarning inglizcha tarjimasini nashrdan
chiqaradi.
1943 yilda Tehronda E.Zaxauning arabchadan qilingan inglizcha tarjimasi
asosida Akbar Dono Sirisht Sayrafiy tomonidan nashr etildi. Beruniyshunoslik
markazining 50 yillardan boshlab Toshkentga ko‘chishi natijasida 1950 yili
sharqshunos olim Abdufattoh Rasulov mazkur asarning bir qismini o‘zbekchaga
tarjima qiladi. Nemis arabshunos olimlari Karl Garbers va Iogann Fyukkler
tomonidan Zaxau nashrida tushurib qoldirilgan o‘rinlar to‘ldirilib 1952 yilda yana
nashr etadi. 1957 yilda esa arabshunos olim M.A.Sale asarni birinchi marta rus
tiliga tarjima qildi. Ammo keeng qo‘lyozmalar nusxasi va tarjimalar nusxasi
bo‘lishiga qarammasdan mazkur tarjima juda ko‘p kamchiliklarga ega edi. Mazkur
tarjima nusxasiga S.Tolstov va V.Sheglovlarning so‘z boshi bilan boshlangan.
Keyinchalik 1959 yilda A.Xolidov barcha nashrlar va qo‘lyozmalarni solishtirib
qaytadan nashr ettirdi. 1968 yili A.Rasulov tomonidan bu asarning o‘zbek tilidagi
to‘liq tarjimasi “Fan” nashriyotida bosilib chiqadi. Bu asarning tarjimasi nashr
etilishida tarjimon Abdufattoh Rasulovning va mas’ul muharrirlar arabshunos
Ismatulla Abdullaev va faylasuf-tabiatshunos O.Fayzullaevlarning xizmati katta
bo‘lgan.
Beruniyning yozgan asarlari. 1035–1036 yillari Beruniy o’zi yozgan
asarlari ro’yxatini tuzgan va mazkur ro’yxatda 113 ta asarning nomini keltiradi. Bu
asarlardan 70 tasi astronomiyaga, 20 tasi matematikaga, 12 tasi geografiya va
geodeziyaga, 3 tasi mineralogiyaga, 4 tasi kartografiyaga, 3 tasi Agar olimning
undan keyin yashagan 13 yil ichida yozgan 50 dan ziyod asarlarini ham
qo’shadigan bo’lsak, ularning umumiy soni 160dan oshadi. Ayrim manbalarda
Beruniy 200 ziyod asar yozganligi haqidagi ma’lumotlar ham uchraydi. Beruniy
yozgan har bir asar o’ziga xos ensiklopediya edi. Masalan, uning dastlabki
asarlaridan “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” (Al-osor al-boqiya an al-
qurun al-xoliya” asari Qadimgi Xorazmda o’tgan xalqlarning, qadimgi yahudiylar,
nasroniylar, majusiylar va musulmonlarning urf-odatlari, an’analari, bayramlari,

kalendarlari, dinlari, payg’ambarlari, muqaddas kitoblari haqidagi barcha
ma’lumotlarni o’zida to’plagan yaxlit ensiklopediya bo’lib, u Yevropada
“Xronologiya” nomi bilan mashhurdir. Bu asarni olim 27 yoshida, ya’ni 1000 yili
yozib tugallagan. Arab tilida yozilgan. Qobus ibn Vashmgirga bag’ishlagan. Bu
asarning birinchi nashrini nemis olimi, beruniyshunos Eduard Zaxau 1876–1887
yillarda Leypsigda bosib chiqaradi. 1879 yili uning inglizcha tarjimasini nashrdan
chiqaradi. 1950 yili sharqshunos olim A.Rasulov asarnining bir qismini
o’zbekchaga tarjima qiladi, 1957 yili bu asar arabshunos olim M.A.Salye
tomonidan rus tiliga tarjima qilinadi va nashr etiladi. 1968 yili A.Rasulov
tomonidan bu asarning o’zbek tilidagi to’liq tarjimasi “Fan” nashriyotida bosilib
chiqadi. Beruniyning “Kitob ul-maqolot val-arz vad-diyonot” (“Maqolalar,
e’tiqodlar va dinlar haqida kitob”), “Kitob fi axbori Xorazm” (“Xorazm xabarlari
haqida kitob”), “Kitob tarixi ayyom as-sulton Mahmud va axbori abihi” (“Sulton
Mahmud davri tarixining kitobi va otasi haqidagi xabarlar”) kabi kitoblari hali
topilmadi. Ularni jahon kutubxonalari va shaxsiy kitob xazinalaridan axtarishni
davom ettirish lozim. Beruniy Jurjon hukmdori Vashmgir saroyida yashab yurgan
davrida qimmatbaho toshlar va minerallar haqida “Mineralogiya” asarini (“Kitob
al jamohir fi ma’rifat al-javohir” (“Qimmatbaho toshlarni bilib olish bo’yicha
ma’lumotlar to’plami”) yozgan. Bu asar hozirga qadar o’zining amaliy ahamiyatini
yo’qotmagan. Bu asarda muallif 300 dan ziyod minerallar va ularning fizik
(qattiqligi, solishtirma og’irligi, rangi, qirralarining tuzilishi va boshqalar),
ximiyaviy (tarkibida qanday moddalar borligi, suv va olovga chidamliligi)
xususiyatlarini tushuntirib bergan. Beruniyning “Mineralogiya” asarini 1963 yil
SSSR Fanlar akademiyasi nashriyotida Moskvalik sharqshunos A.M.Beliniskiy rus
tilida nashrdan chiqardi. Kitob shunday nomlanadi: Beleniskiy A.M. Ocherk jizni i
trudov Biruni, «Sobraniye vvedeniy dlya poznaniya dragosennostey
(mineralogiya)», M., Izd-vo AN SSSR, 1963. 1025 yil 18 noyabrda Beruniy
“Geodeziya” (“Tahdid nihoyot il-amokin li tas’hih masofot al-masokin” /”Turar
joylar (orasidagi) masofalarni aniqlash uchun manzillarning chegaralarini
belgilash”) asarini yozib tugatgan. Geodeziyada matematik geografiya asoslari

mufassal bayon qilinadi va umuman Bu asar 1966 yil Toshkentda Istambul
nashridan rus tiliga tarjima qilib nashr qilindi. “Munajjimlik san’atidan
boshlang’ich tushunchalar” asari 1029 yil G’aznada yozilgan bo’lib, unda
astrologiyaga oid asosiy tushunchalar sodda qilib izohlab berilgandir. Uni
Yevropacha qilib, “Astrologiya” deb atasak bo’ladi. Bu asarini O’zbekiston Fanlar
akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi sharqshunoslik instituti olimlari
va Moskva sharqshunoslari A.Ahmedov, B.A.Rozenfeld, M.M.Rojanskaya,
A.Abdurahmonov va N.D.Sergeyevalar hamkorlikda rus tiliga tarjima qilishib,
“Kniga vrazumeniya nachatkam nauki o zvezdax” degan nom bilan 1975 yil “Fan”
nashriyotida nashr etishdi. U davrda astrologiya tushunchasini qo’llash kitobning
nashr etilishiga xalaqit berar edi. Shu sababli kitob nomi g’alatiroq bo’lib qolgan.
“Hindiston” (“Tahqiq mo lil hind min ma’qula maqbula fi-l-aql av
marzula” /“Hindlarning aqlga sig’adigan va sig’maydigan ta’limotlarini aniqlash”/)
deb nomlangan asari 1030 yil yozib tugatilgan. Bu kitobda Hindiston xalqlari
tarixining turli sohalari (aniq fanlar, adabiyot, falsafa, elshunoslik (etnografiya),
geografiya, demografiya, qonunlari va urf-odatlari, dini, diniy rivoyatlari, hind
yozuvining turlari, e’tiqod usullari haqida batafsil ma’lumotlar berilgandir.
Shuningdek Beruniy bu asarida sanskit tilidagi manbalardan ham keng
foydalangan. Bu til bizgacha yetib kelmagan. Beruniy esa bundan ming yil ilgari
bu tilni maxsus o’rgangan. Kitobning arabcha matni birinchi bor 1887 yil,
inglizcha tarjimasi esa 1888 yil Londonda E.Zaxau tomonidan nashr etiladi.
Arabcha matn 1858 yil Haydarobodda ham nashrdan chiqarilgan. Bu kitob 1963
yil rus tilida, 1965 yil esa o’zbek tilida nashrdan chiqarilgan. “Mas’ud qonuni”
(“al-Qonun al-Mas’udiy”) nomli asarni 1030 yildan keyin G’azna sultoni
Mas’udga bag’ishlab yozadi. Unda matematik astronomiyaning asosiy qoidalari,
yoritqichlarning koordinatlari, ularning harakatlanish tartiblarini hisoblab chiqarish
yo’llari batafsil tushuntirilgan. Bu kitobda bayon etilgan ta’limotlarning
aksariyatini Beruniy “Qur’on” oyatlari bilan solishtirgan. Bu uning “Qur’on”ni
yaxshi bilganligidan dalolat beradi. Shuningdek mazkur kitobda Beruniy tuzgan
yulduzlar jadvali – Beruniy ziji ham ilova qilingan bo’lib, mazkur jadvalda 1029 ta

yulduzning koordinatalari va yulduz kattaliklari Ptolomey va arab astronomi as-
So’fi jadvallariga asoslanib berilgan. Bu asar birinchi bor bir qancha arab
qo’lyozmalari asosida Haydarobodda nashr qilinadi. Rus tilida Mokvada 1962 yil
bosib chiqarilgan. O’zbekistonda esa 1973 yil rus va o’zbek tillarida 2 kitobdan
iborat qilib “Fan” nashriyotida bosildi. Beruniy “Hindiston” asarida Yerning
harakatlanishi haqidagi mulohazalarini bayon etar ekan, bu asarni yozishdan ilgari
Yerning harakatlanishi to’g’risida “Miftohu ilmi-l-hay’a” (“Astronomiya kaliti”)
degan asarida chuqurroq to’xtalganligini bayon etgan. Lekan bu asar bizgacha
yetib kelmagan. Beruniy umrining oxirida, ya’ni 1045-1048 yillarda “Dorivor
o’simliklar haqida kitob” (“Kitab as-saydana fi-t-tibb”) asarini yozgan. Bu asar
tarixga “Saydana” (“Farmakognoziya”) nomi bilan kirgan bo’lib, uning to’liq
qo’lyozmasi 20 asrning 20-30 yillarida Turkiyada topilgan. Bu asarda Sharqda,
xususan Turkistonda o’sadigan barcha dorivor o’simliklar va ularning
farmakologik xususiyatlari haqida ma’lumotlar berilgan. Bu asarni taniqli
sharqshunos olim U.I.Karimov rus tiliga tarjima qilib, 1974 yil “Fan” nashriyotida
bosmadan chiqargan. Beruniyning o’zi “Hindiston” asarida yozishicha uning
“Astronomiya kalidi” nomli risolasi bo’lgan va mazkur risolada Yer shari
harakatlanishining xususiyatlarini batafsil tushuntirib bergan. Bundan tashqari
Beruniyning adabiyotshunoslikka, dinlar tarixiga, kalom ta’limotiga, hadislarga oid
maqolalari, badiiy yo’nalishdagi asarlari – hikoyalari, rivoyatlari va she’rlari ham
bo’lgan. Ularni ham qidirib topish, to’plash, nashr etish manbashunoslar,
tarixchilar, sharqshunoslar qarshisida turgan xayrli va tabarruk vazifalardan biridir.
Hozirgi zamon fanlarining barchasida Beruniyning ilmiy kashfiyotlaridan u
yoki bu tarzda foydalanishadi. Beruniy o’z kashfiyotlari bilan hissa qo’shmagan
fan sohasi bo’lmasa kerak.
1. U birinchi bo’lib Yer shari globusini yasagan. Bu ixtirodan barcha
geograflar, har bir ziyoli bugungi kunda bahramand bo’lishmoqda.
2. Beruniyning eng katta hissasi astronomiya sohasiga qo’shilgan. U garchi
olamning tuzilishiga Ptolemeyning geosentrik (ya’ni olamning markazida Yer
shari turadi deb hisoblaydigan) sistemadan turib yondashsa ham, bu masalaga

original tarzda, ya’ni Yer sharini harakatlanuvchi sistema deb yondashadi. Bunday
qarash o’sha davrlarda Yerni harakatsiz deb hisoblovchi hukmron qarashlarga zid
keluvchi ilmiy jasorat edi. Beruniy “Hindiston” asarida shunday deb yozadi.
“Yerning aylanish harakati astronomiya fani hisoblariga hyech qanday zid
kelmaydi, balki Yerda yuz beradigan hodisalar, uning harakati bilan birga bir tekis
davom etaveradi”. Bu g’oyada inersial sistemalar haqidagi fikr
mujassamlashgandir. Bunday fikrga Galileo Galiley (1564 – 1642) Beruniydan
600 yil keyin kelgan.
3. Beruniy “Istagan xil astrolyabiyani tayyorlashning turli usullari haqida”
deb nomlangan asarida Abu Sa’id as-Sijziyning astrolyabiyasi xususida to’xtalib,
“Uning negizi osmon harakatlanishiga emas, balki Yerning harakatlanishiga
asoslanganligi uchun men uni juda ham ajoyib kashfiyot deb hisoblayman” – deb
yozadi. Beruniy o’zining geosentrizmga bo’lgan shubhalarini “Geodeziya” asarida
ham ochiq bayon etgan. Beruniyning bu yo’nalishdagi fikrlari geliosentrizmning
vujudga kelishiga yo’l ochdi va polyak astronomi Nikolay Kopernik (1473–1543)
Beruniydan 500 yil keyin olamning geliosentrik sistemasini o’rtaga tashladi.
4. Beruniy turli xil astronomik kuzatish asboblarini ham yasagan. Ulardagi
kuzatish prinsiplari bugungi kungacha o’z qiymatini yo’qotmagan.
5. Beruniy osmon yoritqichlarining harakatlanish trayektoriyalari doira
shaklida emas, balki ellipis shaklida ekanligi haqidagi g’oyani birinchi bo’lib ilgari
surgan va uni hisoblash usullarini kashf etgan. Bu usullar Yevropada yangi davrga
kelib I.Kepler tomonidan nihoyasiga yetkazildi.
6. Beruniy Jurjonda yurgan paytlarida Quyoshni kuzatishga ham jiddiy e’tibor
qaratadi, astronomiyada birinchi bo’lib Quyosh tojining xususiyatlarini to’g’ri
talqin qilib berdi va Quyoshni kuzatishga juda berilib ketganligidan bir qancha
vaqt ko’zlari yorug’likni sezmay qolganligini o’z xotiralarida yozib qoldirgan.
7. Beruniy yoritqichlardan kelayotgan nurlar na faqat yorug’lik to’lqini, balki
zarrachalardan iborat ekanligi haqidagi g’oyani ilgari surdi. Yorug’lik bir vaqtning
o’zida ham to’lqin, ham zarracha tabiatiga egadir degan g’oya XX asrdagina o’z
isbotini topdi.

8. Beruniy matematika faniga juda katta hissa qo’shgan olimlardan. U birinchi
bo’lib trigonometriyani alohida mustaqil fan sifatida tahlil etdi.
9. “Mas’ud qonuni” asarida yassi va sferik trigonometriyani bayon qilib,
trigonometrik funksiyalarning chiziqli va kvadrat interpolitiv qoidasini yaratdi.
10. Beruniy geografiya, geodeziya, geologiya fanlariga ham sezilarli hissa
qo’shgan. “Geodeziya” va “Mineralogiya” nomli asarlari bevosita yuqorida
aytilgan fanlarga oiddir.
11. Beruniy “Hindiston” asarida Yer yuzasining tuzilishi, dengiz va
quruqlikning nisbati to’g’risida to’xtalib, shunday yozgan “Yerning choragi
ma’muradir. Ma’murani g’arb va sharq tomondan Muhit okeani (Atlantika va
Tinch okeani) o’rab turibdi. Bu Muhit okeani, yerning obod qismini dengizlarning
nargi tomonida bo’lishi mumkin bo’lgan quruqlik yoki odam yashaydigan
orollardan ikki yoqdan (g’arb va sharqdan) ajratib turadi...” deb yozgan. Bu fikrni
“Mas’ud qonuni”da ham ta’kidlaydi. Xullas, Beruniy matematik hisob-kitob
asosida Kolumbdan qariyib 450 yil ilgari hozirgi Amerika qit’asi bo’lishi
mumkinligini bashorat qilgan.
12. Beruniy Atlantika va Tinch okeanlarining janubiy qismi bir-biri bilan
tutashganligini isbotlagan, Yer sharining janubiy tomonida muz qoplagan quruqlik
bo’lishi kerak deb faraz qilgan.
13. Beruniy geografik kenglikni hisoblashda qo’llagan usul 16-asrda Tixo de-
Brage tomonidan kashf etilgan deb kelinadi, vaholanki, bu usulni Beruniy undan 6
asr ilgari ishlatgan.
14. Jinslarning geologik kelib chiqishi, quruqlikning dengizlarga,
dengizlarning quruqlikka aylanish nazariyalarini Beruniy ishlab chiqqan.
15. Jismlarning Yer markaziga qarab tortilish kuchi haqidagi g’oyani birinchi
bo’lib Beruniy ilgari surgan.
16. Beruniy mineralogiya va iqlimshunoslik fanlariga ham jiddiy hissa
qo’shgan. Minerallarning tarkibiy tuzilishi, kristallanish xodisasi, yorug’lik nuri
ta’sirida kristallarning tovlanishi tabiati haqidaga g’oyalarni ham Beruniy ishlab
chiqqan.

18. Beruniy dunyolarning ko’pligi va xilma-xilligi haqidagi falsafiy g’oyani
ilgari surgan. Bu g’oya 600 yildan so’ng Jordano Bruno(1548–1600) tomonidan
aytildi va u shu g’oya tufayli inkivizisiyaning gulxanida yondirildi.
17. Beruniy ijtimoiy xodisalar, jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy muhitning o’rni,
odamlar tabiatiga, ko’rinishiga geografik iqlimning ta’siri, mehnat qurollarining
jamiyat taraqqiyotidagi o’rni, kishilarning moddiy ehtiyojlari, mulk va meros
masalalarini birinchi bor sosiologik tahlil qilgan.
Beruniy merosi va mustaqillik. Abu Rayhon Beruniy merosi mustaqillikdan
ilgari ham qrganilgan. Ammo u davrda asosan Beruniyning tabiiy-ilmiy merosi,
materialistik dunyoqarash nuqtai nazaridan o’rganilgan edi. Mustaqillik
davridagina Beruniy merosiga keng qamrovli yondashuvga yo’l ochildi. Uning
“Qur’oni karim” va “Hadisi sharif”ga munosabati, diniy mazhablar tadqiqi
bugungi kunda olim va ulamolarimiz tomonidan keng tadqiq etilmoqda.
Beruniyning noma’lum asarlarini izlab topish davom ettirilmoqda. Beruniy
rahbarlik qilgan Xorazmdagi “Ma’mun akademiyasi”ning ming yilligi xalqaro
miqyosda nishonlandi va bu tadbirlarda olimning xizmati yuqori darajada qayd
etildi. Beruniyning jahon fani taraqqiyotiga qo’shgan hissasini ta’kidlovchi asarlar
yozilmoqda, tadqiqotlar olib borilmoqda. Beruniyning G’aznadagi qabrini
O’zbekiston Respublikasidan yuborilgan maxsus ekspedisiya a’zolari ziyorat
qilishdi va ta’mirlash ishlarini olib borishdi. Kelajakda Afg’oniston hukumati bilan
O’zbekiston hukumati kelishgan holda Abu Rayhon Beruniyga maxsus maqbara
qurish va Alisher Navoiy maqbarasiini qayta qurish, u joylarda obodonlashtirish
ishlarini amalga oshirish rejalashtirilmoqda. Mustaqillik davrida Beruniy
asarlarining ommaga ma’lum bo’lmagan qirralarini ko’rsatuvchi ommabop
nashrlarni chiqarish yo’lga qo’yildi. Qo’lingizdagi kitobchaning yaratilishi ham
mazkur yo’nalishdagi ishlar jumlasiga kiradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Abu Rayhon Beruniy ilmiy asarlari tahlili

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish