Abu Said Abdulhay Gardiziy Movarounnahr va Xurosondagi davlatlarni boshqargan hukmdorlar
![Gardizi Abu Rayxon Beruniyning (973-1048) zamondoshi bo’lgan shekilli, u bilan
muloqotda bo’lgan, chunki u o’zining “Hindu bayramlari tavsifi” bobidagi
inshosida shunday yozadi: “Ushbu kitobning tuzuvchisi Abu Said Abdalhay az-
Zahhok Xoja Abu-l-Rayxon Muhammad. Ahmad al-Beruniy rahimahulloh, dedi...”
Gardiziy “Zaynul-axbor” da Beruniy kitoblaridan foydalangan, “Musulmon
bayramlari” bobida ularni asosiy manba sifatida qayd etgan. Gardiziy shunday
yozadi: “[Musulmon bayramlari haqida] topganlarimni asosan Xoja Abu Rayhon
kitoblaridan oldim” Zayn al-axbor” ning to’liq matnini nashr etuvchi Abdalhay
Xabibiy bilvosita Gardiziyning tavallud yilini – taxminan 400/1008-1009 yillarni
quyidagi dalillar asosida belgilaydi. Gardiziy “Xuroson amirlarining xabarlari”
asarining yettinchi bobi oxirida Sulton Mahmud (998-1030) ning Hindiston,
Nimruz, Xorazm va Iroqqa qilgan yurishlariga guvoh bo’lganligini yozadi va agar
“Zayn” al-Axbor” muallifi o’sha paytda 20 yoshda edi, keyin u taxminan
400/1008-1009 yillarda tug’ilgan va o’z kitobini qirq yoshdan oshganida yozgan.
Zayn al-axbor»da 10-asr boshlaridagi geografning asari keng qo llaniladi. Ibnʻ
Ruste (to liq ism-sharifi — Abu Ali Ahmad b. Umar b. Ruste Isfahoniy) “Al-alak
ʻ
an-nafisa” (“Nafis javohirlar”) nomi bilan. Gardiziy Xuroson hukmdorlari haqidagi
bobga Abu-l-Husayn ibn. Ahmad as-Sellamiy (vafoti 300/912-913) “Tarih fi axbar
vulat Xuroson” (“Xuroson hukmdorlari tarixi”) asaridan foydalangan. V. V.
Bartold bu asarni yuksak baholagan. Uning yozishicha, “Egarlar” kitobi Xuroson
va Moverannahr tarixiga oid eng batafsil ma’lumotlarga ega bo’lgan mualliflar,
xususan Gardiziy va Ibn al-Asir (XIII asr) uchun asosiy manba bo’lib xizmat
qilgani shubhasiz. “Zayn al-axbor” da taniqli olim, asli Balxlik Abu Zayd Ahmad
ibnning geografik tarkibidan ham foydalanilgan. Sahlo al-Balxiy (vaf. 934) «Suvar
al-akalim» («Iqlim xaritalari») nomi bilan, asosan, muallif tuzgan geografik
xaritalarga sharh bo’lgan. «Suvar al-akalim» 308-309/920-921 yillar atrofida
yozilgan. va boshqa nomlar bilan ham tanilgan: “Ashkal al-bilad” (“Mamlakatlar
manzarasi”), “Takvim al-buldan” (“Shaharlarni ajratish”) kabi
1895 yilning yozida xorijda xizmat safari chog’ida o’rganib chiqqan Sharq
qo’lyozmalaridan 2 tasi Abu Said Abdulxay b. G aznaviylar sultoni Abd ar-
ʻ
14](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_14.png?v=1)
![Rashidning qisqa hukmronligi davrida (1050-1053) yozilgan Zahhok Gardiziy
“Xabar bezaklari” (3ayn al-axbor). Ushbu asarning yagona ma’lum qo’lyozmasi
Oksford Bodleian kutubxonasida (Ouseley 240) mavjud va Ete 3 katalogida
tasvirlangan, u erda batafsil tarkib berilgan. Ushbu mundarijadan, katalog
muallifining adolatli fikriga ko’ra, qo’lyozmaning ahamiyati haqida tasavvur hosil
qilish mumkin va uni keyingi o’rganish bizning umidlarimizni to’liq oqladi.
Arablar istilosining boshlanishidan Sulton Maudud taxtga o tirishgacha bo lganʻ ʻ
davrda (1041) musulmon dunyosining sharqiy qismi tarixi uchun Gardiziyning
asari eng muhim manbalardan biri bo lib, hozirgacha deyarli hech kimda mavjud
ʻ
bo lmagan. foydalanilgan 4. Biz [24] qo’lyozmaning bu qismi haqida boshqa joyda
ʻ
5, undan keng ko’chirmalar joylashtiriladigan joyda batafsil to’xtalib o’tishga
to’g’ri keladi; Bu yerda biz faqat turkiy xalqlar haqidagi bobga to’xtalamiz, unda
juda ko’p mutlaqo yangi geografik ma’lumotlar va turli qabilalarning kelib chiqishi
haqidagi bir qancha qiziqarli rivoyatlar mavjud bo’lib, mashhur tarjimon Ibn
Mukaffning (VIII asr) noma’lum asari.
Fors shohlari haqidagi kitob (Siyar al-muluk), hind ertaklari ("Kalila va Dimna")
va Arastuning ba’zi asarlari, "Yer olamining ahamiyatsizligi" (Tavaddu’ ad-dunya)
haqidagi ba’zi mutlaqo noma’lum asar va “Yangiliklar kitobi” (Kitob-i axbar) Ibn
Xordodbeh (IX asr). Ikkinchisiga ko’ra, bu yozuvchining yo’qolgan tarixiy asarini
tushunish kerak, uning to’liq nomi: Forslar va ularning koloniyalarining
nasabnomalari to plami” 8 (Kitob Jamharat ansab al-furs va-n-navakil). Ibn
ʻ
Xordodbehning de Gu tomonidan nashr etilgan geografik asarida muallifimiz
ishora qilgan joy yo’q. Janob Raverti Ibn Xordodbeh asarining ba’zi forscha
qo’lyozmalariga ishora qiladi (uning tarixiy yoki geografik ekanligi noma’lum) va
undan, darvoqe, Barsxondan biz topgan Tug’uzg’uz 9 mamlakatiga boradigan
yo’lni keltiradi. faqat Gardizi shahrida. Biz hozirda Ibn Xordodbehning bunday
asari borligi haqida boshqa ma’lumotlarga duch kelmadik. Aksariyat hollarda
Gardizi tilga olgan shaharlarning nomlarini Tumanskiy 10 qo’lyozmasida ham
uchratamiz; lekin faqat Gardisi biz hech bo’lmaganda taxminan shaharlarning
joylashishini aniqlashimiz mumkin bo’lgan marshrutlarni beradi. Gardiziy
15](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_15.png?v=1)
![qolib, Bobek Xurramdin bilan urushga qo’shin yubordi va o’zi ham jangga borishi
kerak edi. Lekin bu paytda Xorijiylar Nishopur qishloqlaridan biriga hujum qilib,
ko’p odamlarni o’ldirishdi. Bu xabar Ma munga yetib, Tohir o’g’li Abdullohgaʼ
Nishopurga borib, vaziyatni to g rilashni buyurdi va Abdulloh o’zining o rniga Ali
ʻ ʻ ʻ
o g li Hoshimni Dinaverga yubordi. Ikki yuz beshinchi yilning rajab oyida
ʻ ʻ
Abdulloh Nishopurga yetib keldi va Xurosonda xorijiylar tomonidanbo’lgan
tartibsizliklarni bartaraf etdi. Abdulloh Xurosonni xorijiylardan tozalash uchun
Nuh o’g’li Azizni o’zining avangard polki bilan o’n ming kishi bilan jo’natdi va
ularning ko’pini o’ldirdi.
Abdullohning Nishopurdagi hokimi Muhammadning o g li edi U Ko’p zo’ravonlik
ʻ ʻ
qildi, ko’chaning bir qismini to’sib, molxonasi tagiga olib ketdi. Abdulloh
Nishopurga kelganlarida, u (bu haqda) so’radi. Tasdiqlovchi guvoh bo’lgan Ahmad
hoji shunday javob berdi: u ko’chaning bir qismini shiypon uchun ajratib oldi,
Tohir o’g’li Abdulloh uni [vazifasidan] bo’shatib, devorni musulmonlar yo’lidan
olib tashlashni buyurdi. Ma’mun 833-yili vafot etdi va Mo’’tasim xalifalikka
o’tirdi. Mo’’tasim Abdullohni yomon ko’rar edi. Sababi Abdulloh hojib bo’lgan
bir paytda Mo tasim bir kuni olomon g ulomlari bilan noto g ri vaqtda Ma mun
ʻʼ ʻ ʻ ʻ ʼ
huzuriga keldi. Abdulloh: «Endi sizlar uchun bunchalik ko’p g’ulomlar bilan
salomlashish vaqti emas», dedi. Mo’’tasim unga javob berdi: "To’rt yuz g’ulom
bilan sayohat qilishing to’g’ridir, lekin menga shuncha odam bilan birga borish
yaramaydimi?" Abdulloh e’tiroz bildirdi: "Agar men to’rt ming g’ulom bilan
ketsam ham, men bu ishda siz to’rtta g’ulom bilan bo’lganingizdek behudalikni
ko’rsatmayman". Mo’’tasim ortiga o’girilib, o’zini tutdi. Bu gapni eshitgan
Ma mun Abdullohni umuman qoralamadi va Mo tasim Abdullohga tahdid qila
ʼ ʻʼ
boshladi. Ma mun bundan xabar topgach, ikkalasini ham huzuriga chaqirib,
ʼ
yarashtirib qo’ygan. 214-yilda Farg’onada zilzila bo’lib, ko’plab uylar vayron
bo’lgan. Nishopur va Xuroson aholisi doimo Abdulloh huzuriga kelib, kariza
haqida tortishib turardi., va fiqh kitoblarida va Rasululloh sallallohu alayhi va
sallam haqidagi rivoyatlarda kariz va retsept ma’nosida hech narsa topilmagan.
Shuning uchun Abdulloh Xuroson va Eronning ba’zi faqihlarini to’plab, kariza
18](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_18.png?v=1)
![hukmlari kitobini tuzdi. Bu kitob"Suv quvurlari kitobi" deb nomlangan shuning
uchun bu ma’noda qabul qilingan qarorlar unga muvofiq qabul qilinadi. Abdulloh
ham Vasik xalifaligi davrida vafot etadi. Undan so’ng taxtga o’gli Tohir II o’tiradi.
Keyin Vosik Abdullohning o’g’li Tohirga kunyani berdi .
U Tohir Abu Tayyib edi.
Abu Tayyib bu vaqtda Tabaristonda edi. Nishopurga qaytib, Abdullohning o’g’li
Mus’abni hokim qilib qo’ydi. Vosik 232-yilning zulhijja oyida vafot etdi.
Mutavakkil xalifalikka o’tirdi va Tohirga Xuroson uchun maqtov maktubi yubordi.
Qisqa vaqtdan keyin Mutavakkil ham o’ldirildi: Muntasir xalifa bo’ldi
va Tohirga
Xurosonga maqtov maktubi yubordi. Tohir uncha ko’p vaqt Xurosonni
boshqarmagan Muntasir vafot etganida, Xuroson hududini Tohirga qoldirib ketadi.
Tohir ikki yuz qirq sakkizinchi yili [boshqa olamga ketish] amrini oldi. Tohiriylar
sulolasining eng oxirgi vakili Tohir II ning o’g’li Muhammad bo’ldi. U
kaltafahmligi va o’yin kulgi, sharobga berilib ketganligi uchun ham bu sulolaning
tugashiga sababchi bo’ldi. Tohir vafot etgandan so’ng xalifa Musta’in Xurosonni
Tahir o’g’li Muhammadga berdi, Muhammad Tohir o’g’li esa beparvo bo’ldi. U
boshi bilan sharob ichishga sho’ng’ib, o’yin-kulguga berilib ketdi, toki Tabariston
uning beparvoligi tufayli isyon ko’tarib, ikki yuz ellik birinchi yilda Zayd Alaviy
o’g’li Hasan oldinga qadam tashladi. Tohir o’g’li Abdulloh o’g’li Sulaymon
Tabariston amiri edi. Zayd o’g’li Hasan u bilan jang qildi, Sulaymon yengildi,
Hasan Tabaristonni egalladi.
Musta’in taxtdan ag’darildi; undan keyin Muhtadiy xalifalikka o’tirdi Xalifat esa
o’n besh oyu o’n olti kun o’tgach, taxtdan ag’darildi. Keyin Mo’tamid xalifalikka
o’tirdi
ikki yuz ellik oltinchi yilning rajab oyida. Xuroson Tohir o g li Muhammadʻ ʻ
qo lida bo lib turgan paytda Tabariston va Gurganj isyon ko targan.
ʻ ʻ ʻ
Muhammadning amakisining o’g’illari Tohir o’g’li Muhammadga hasad qila
boshlaydilar, Lays o’g’li Ya’qub bilan do’stlashib, uni Xurosonga hujum qilishga,
Muhammadni egallab olishga va o’zi Xurosonda o’tirishga undaydilar. Natijada
ikki orada jang kelibchiqadi, tabiiyki bu urushda Tohir o’g’li Muhammad
yengiladi va endi xurosonda hukmronlik qilish boshqa sulola vakillari qo’liga o’tib
ketadi.
19](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_19.png?v=1)
![Seyistonga qaytib keldi. 257-yilda Yoqub Hirot va Karruhga boradi xorijiy
Abdarrahmonni qamal qildi. Abdarrahmon o’sha qamalda mag’lubiyatga
uchragach, Muhsin o’g’li Mahdiy, Navla o’g’li Muhammad, Mujib o’g’li Ahmad,
Mujib o’g’li Tohir kabi bir qancha boshliqlar bilan rahm so’rash uchun chiqdi. U
yerdan Pushengga borib, u yerda Husayn o’g’li Tohir o’g’li Tohirni tutib, yana u
yerdan Seyistonga qaytib keldi. Abdulloh, Solih Sag’zi o’g’li va uning ikki ukasi
Fazl Laysning o’g’li Yoqub bilan janjal bo’ldi. Abdulloh Yoqubni qilich bilan
urib, yarador qildi. Shu sababdan uch aka-uka ham Seyistonni tark etib, Tohir
o’g’li Muhammaddan panoh so’rab Nishopurga kelishdi. Yoqub xat yozib, ularni
ekstraditsiya qilishni talab qildi, [lekin] Tohirning o’g’li Muhammad buni
bajarmadi. Yoqubning o’zi ular uchun Xurosonga kelib, Tohir o’g’li Muhammadga
elchi yubordi. Yoqubning elchisi paydo bo’lib, ekstraditsiya qilishni talab qila
boshlaganida, Muhammadning hojisi: “Qabul yo’q, chunki amir uxlab yotibdi”,
dedi. Yoqub akalari bilan Gurganjga jo’nab Nishopur va Abdulloh Sakziyga hujum
qildi. Yoqub Nishopurdan uch yurish yo’lida Farhadonga yetib borgach, Ahmad
o’g’li Ibrohimdan boshqa hamma sarxonlar va Muhammadning jiyanlari unga
ta’zim qilishdi. Yoqub ular bilan Nishopurga yetib bordi va Tohir o’g’li
Muhammad Yoqub huzuriga Solih Marveziy o’g’li Ibrohimni elchi qilib yuborib:
“Agar mo’minlar hukmdorining buyrug’i bilan kelgan bo’lsang, nizomni taqdim
et. xalifaning farmoni bo’ldiki, viloyatni senga o’tkazaman, bo’lmasa, ketgin”.
Yoqub namozxon gilam ostidan qilich chiqarib, dedi: “Mana mening nizom va
bayrog’im”. Yoqub Nishopurga yetib kelib, Shodyaxgajoylashdi .
Muhammadni
ushladi, oldiga olib keldi, qattiq tanbeh berdi va barcha xazinalarini tortib oldi.
Muhammadning qo’lga olinishi 259-yil shavvol oyining ikkinchi kuni sodir bo’ldi.
Tohiriylar mulkini olib, Seyistonga qaytib keldi. Tohirning o g li Muhammadʻ ʻ
yetmish kishi bilan ushlandi. Muhammad xalifa Muvaffaq davrigacha asirlikda
qoldi Dayr al-Aqulda Yoqubni yenga olmadi ikki yuz oltmish uchinchi yilning
rajab oyida Muhammad ozodlikka erishdi. Keyin Yoqub Forsga qarab yo’l oldi,
Fors va Ahvozni egalladi
va Bag’dodga yurish qildi. U Bag’dodga borib,
Mo’tamidni xalifalikdan chetlatib, Muvaffakni qamoqqa tashlamoqchi edi. Ammo
21](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_21.png?v=1)
![bu haqda Muvaffak Ya’qub Muvaffakga yashirincha xat yozadi, Muvaffak esa
o’sha maktublarni Mo’tamidga topshirdi, to Ya’qub Bag’dod yaqinidagi Dayr ul-
Akulga, Furot daryosining bir kanaliga yetib, u yerda qo’shin joylashtirdi.
Muvaffak Dajla suvini uning ustiga ochishni buyurdi va Ya’qub lashkarining
ko’pchiligi halok bo’ldi. U muvaffaqiyatsizlikka uchradi va orqaga qaytdi. Uning
kasali uni sharmandalikdan asrab qoldi, Jundishopurga yetganda
diareyadan vafot
etgan. U hech qachon dushmanlardan mag’lubiyatga uchramagan va unga nisbatan
hech kimning hiylasi o’tmagan edi. Uning vafoti ikki yuz oltmish beshinchi yil
shavvol oyining o’n to’rtinchi kuni, shanba kuni sodir bo’ldi.
Keyin Mo’tamid va Muvaffaq Xuroson, Siston va Forsni Lays o’g’li Amrga
berdilar, Jundishopurlik Amr Forsga va u yerdan Hirotga ketdilar. Lays o’g’li Amr,
eng yaxshi va mukammal tarzda Xuroson boshqaruvini o’z qo’liga oldi va hech
kim ilgari bunday yo’lni o’z zimmasiga olmaganidek, qoida bo’yicha saroy
qatag’onini amalga oshirdi. Va ular aytadilarki, Lays o’g’li Amrning to’rtta
xazinasi bor edi: bitta qurol xazinasi va uchta pul xazinasi doimo u bilan birga
bo’lgan. Bir
— diniy sadaqa, yillik so’rov va shunga o’xshashlardan [yig’ilgan] pul xazinasi,
armiya uchun maosh sifatida sarflangan; ikkinchisi, g alla ekinlari va yer-ʻ
mulklardan yig ilgan va [hovli], oshxona va shunga o xshash narsalarga sarflangan
ʻ ʻ
o z pullari xazinasi; uchinchisi, tasodifan va dushmanlar tomoniga suyangan saroy
ʻ
amaldorlarining qimmatbaho buyumlarini tortib olishdan daromad olganlar
xazinasi. U saroy amaldorlari, xabarchilar, elchilar va shunga o’xshashlarga
mukofot sifatida sarflangan. Amr, Laysning o’g’li, saroy zodagonlari va
qo’shinlari ishlarida juda tirishqoq edi va har uch oyda ularni mukofotlashga qaror
qildi. U nihoyatda ehtiyotkor edi va qimmatbaho narsalarni olib qo’yganida,
birovning mulkini tortib olgani uchun kechirim so’radi. Aytishlaricha, bir kuni
Amr huzuriga Basharning o’g’li Muhammad keldi.
Mukofotlar xazinasida pul
qolmadi, saroy zodagonlariga mukofot berish muddati yaqinlashib qoldi va Amrga
pul kerak edi. Amr Basharning o’g’li Muhammadga yuzlanib, uni ta’na qila
boshladi va dedi: "Mening o’rnimda nima qilishingni bilasanmi? Sen falon
22](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_22.png?v=1)
![jangchi bo’lsa, qolganini borib ye! Amr oyat. So’ngra Lays o’g’li Amr qo’shin
tuzib, qurol-yarog’ tarqatib, ko’plab texnika bilan Nishopurdan Moverannahrga
yo’l oldi. Balxga yetib kelib, Ahmad o’g’li Ismoil bilan uchrashdi. Ular jang
qildilar va ko’p vaqt o’tmay, Lays o’g’li Amr mag’lub bo’ldi va Amr qo’shini
qochib ketdi. Lays o g li Amrning parvozi chog ida, asirga olinib, Ahmad o’g’liʻ ʻ ʻ
Ismoilning huzuriga olib kelindi. Amrning bu mag’lubiyati 287-yilning rabiul-
avval oyining seshanba kuni sodir bo’ldi. Ismoil uni darrov Samarqandga
jo’natadi. [Bu haqda] xabar Mo’’tazidga yetib borgach, u juda xursand bo’lib,
Fatoh o’g’li Abdullohni Xurosonga jo’natdi. 288-yilda Samarqanddagi Ismoilaga
Xuroson uchun maqtov yorlig’i, bayroq, toj va ko’plab liboslar yuboradi. U
Ashnasni ham yubordi 288-yilda Samarqandga Ismoilaga bayroq, toj va ko’p
chopon yuboradi. U Ashnasni ham yubordi 288-yilda Samarqandga Ismoilaga
bayroq, toj va ko’p chopon yuboradi. U Ashnasni ham yubordi
Toki Ismoil Amrni
u bilan birga yuborsin. Amrni Bag’dodga kuzatib qo’yib, Mo’’tazodning huzurida
turganlarida, Mo’tazod: “Allohga hamdlar bo’lsinki, sizlar yomonlik jazosini
oldilar va qalblar amallar bilan tinchlandi. sizniki. Va uni o’limgacha qamoqda
saqlashni buyurdi. Amr ikki yuz sakson to’qqizinchi yili vafot etdi.
2.2. Somoniylar
Somoniylar xonadoni hokimiyatining boshlanishi Xamitanning o’g’li Saman-
Xudat deb atalgan edi. U ruhoniy bo lib, zardushtiylik e tiqodiga e tiqod qilgan.
ʻ ʼ ʼ
Nasabnomasi: Saman-Xudat, Xamitan o g li, Nush o g li, Tamgasp o g li, Shoul
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
o g li, Bahrom Chubin o g li, Bahrom o g li, Kuzek o g li, Anfian o g li, Kardor
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
o g li, Dirkar o’g’li, Jom o’g’li, Chor o’g’li, Bestor o’g’li, Hadad o’g’li, Renjaxon
ʻ ʻ
o’g’li, Fir o’g’li, Feraul o’g’li, Som o’g’li, Baxrom o’g’li, Shasp o’g’li, Kuzek
o’g’li Jerdod, Sefrasp o’g’li, Kergin o’g’li, Milad o’g’li, Milad o’g’li Meres,
Merzvan o’g’li, Mihran o’g’li, Fadan o’g’li, Keshrad o’g’li, Sadsad o’g’li,
Beshdod o’g’li, Ixshin o’g’li, Fervin o’g’li, Vemam o’g’li, Arsatin o’g’li, Doser
Manuchihr o’g’li, Kuzek o’g’li , Irej o’g’li, Afridun o’g’li; Asqad o’g’li, Xushenga
o’g’li, Fervak o’g’li, Menishi o’g’li, er yuzidagi birinchi shoh Gayumars o’g’li.
Muhammad al-Amin Bag’dodda xalifa, Ma’mun Marvda bo’lgan davrda Xuroson
25](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_25.png?v=1)
![unga berilgan edi. Bu somon-xudot Ma mun huzuriga kelib, uning qo li bilanʼ ʻ
musulmon bo ldi. Uning Asad ismli o’g’li bor edi, Ma’mun Asadni juda yaxshi
ʻ
ko’rardi. Uning to’rt o’g’li bor edi: Nuh, Ahmad, Yahyo va Ilyos. Ma’mun [ham]
ularni yaxshi ko’rardi va u zotga yaqin edilar, chunki ular asl zotlardan edilar.
Ma mun Bag dodga borib, xalifa bo lib o tirgach, Xurosonni Ibod o g li Gassonga
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
berib, o z qaramog iga topshirdi.
ʻ ʻ Ustrushon Asad o’g’li Yahyoga, Hirot Asad
o’g’li Ilyosga.
Tohir Xurosonda Hasan o’rniga kelganida, ularni o’sha hokimliklarda saqlab qoldi.
Barcha o’g’illardan Ahmad eng qobiliyatlisi edi. U vafot etgach, ikki o’g’il qoldi:
Nasr va Ismoil. Tohiriylar davrida ular Samarqand va Buxoroni, Nasr
Samarqandni, Ismoil esa Buxoroni egallab turganlar. Tuhmatchilar ularni bir-
birlariga qarama-qarshi qo’yib, begonalashtirmaguncha, ular bir-birlari bilan
yaxshi edilar. Ular begonalashuvning kuchayib, moddiy shaklga ega bo’lishiga
hissa qo’shdilar, shuning uchun ularning ishlari urushga olib keldi. Ular
qo’shinlarga boshchilik qilib, 275-yilda bir-birlari bilan jang qilishdi. Ismoil Nasr
ustidan g’alaba qozondi. Nasrni qo’lga olib, Ismoilning huzuriga olib kelishdi.
Ismoil alayhissalomning nigohi unga tushgach, otdan tushib, yoniga borib, qo’lini
o’pib, kechirim so’radi. Chiroyli tarzda, mulozimlari va xizmatkorlari bilan uni
Samarqandga qaytarib yubordi. Shunda Ismoil Nasrni butun Movaronaxrga hokim
qilib qo’ydi va ishlar yaxshi bo’ldi. Lays o’g’li Amr Mo’’tazid Moverannahrdan
so’rab roziligini olgach, Ismoilning huzuriga boradi. Ismoil lashkarga boshchilik
qilib, Amrning huzurlariga kelib, uning haqini qaytardi va Amrni Bag’dodga
jo’natdi. 3
Ismoil somoniy
Xuroson hukmdori hokimiyati Ismoilga o’tib, Mo’’taziddan nizom va bayroq yetib
kelgach, Ahmad o’g’li Ismoil Horun o’g’li Muhammadni yubordi. shunday qilib, u
Gurganj va Tabaristonni egallaydi. Zayd o’g’li Muhammadni tutdi, va Ismoilga
yubordilar. Ismoil Gurgon va Tabaristonni Horun o’g’li Muhammadga berdi.
3
Nasr b. Solih - boshqa manbalarda: Solih b. Nasr. Solih b. Nasr va uning Ya'qub b. Laysom qarang: Ta'rih-i Siston.
S. 39 va boshqalar; Bartold. Safforiylar tarixi haqida. S. 342 va boshqalar
26](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_26.png?v=1)
![Buyuk Hakim deb atalardi. Saroy a’zolariga (Abu Muhammad Nuh) maoshni
qo’lda taqsimladilar. Abu-l-Fazl (Muhammad) yaxshi qoidalar va odatlarni
o’rnatgan. Abu-l-Abbos Ahmad Hamaviya o’g’li
u shonli amirdan qo’rqardi,
chunki baxtiyor amir hayot chog’ida Nasrning o’g’li Ismoilni taxtga vorisi qilib
qo’ydi, Hamaviyya o’g’li Ahmad esa uning yonida vaqtinchalik hukmdor edi. 6
.
Dushmanlar Nasr o’g’illari Ismoil bilan Nuh o’rtalariga nifoq soldilar. Ismoil Nuh
alayhissalomdan oldin vafot etdi va bu g’azab Ulug’ zotning qalbida qoldi.
Hamoviya o’g’li Ahmad qo’rqib ketdi va Baxtli amir unga: “Agar menga biror
narsa bo’lsa, Nuh sen bilan til topishmaydi”, dedi. Shonli amir hukmronlikka
o’tirgach, Hamaviya o’g’li Ahmad Jayhunni kechib, Amuiyga kelib yashirinibdi.
Bir yildan so’ng hisob-kitob qilishdi – Hakim saroy a’yonlariga oltmish toq marta
ming ming diram berdi, lekin hech kim qanoat qilmadi va xazinalar bo’sh bo’lib
chiqdi; arboblar shikoyat qildilar.
Hakimning ojizligi, zaif tushunchasi oshkor bo’ldi. Uch yuz o’ttiz birinchi yilning
Zulhijja oyida Nasa tumanida zilzila bo’lib, ko’plab qishloqlar vayron bo’ldi.
Vayronalar ostida besh mingdan ortiq odam halok bo’ldi. Shonli Amirga Tagi al-
Madjetning o’g’li Muhammadning taqiqlangan nutqlari haqida gapirib berdi. Amir
uni va o’g’lini o’ldirishni buyurdi. Amir Nuh uch yuz o’ttiz uchinchi yili Marvga
kelganida, Hamaviyya o’g’li Ahmadga [bu haqda] xabar berilmadi. U bexosdan
uydan chiqib ketdi, uni ushlab, Nuhning yuziga olib kelishdi. Nuh uni ko’rib,
undan voz kechmadi, faqat yaxshi so’zlarni aytdi, yaxshi umidlar qildi, sog’lig’ini
so’radi va unga oylik nafaqa tayinlashni buyurdi, chunki u amaliy odam edi. Keyin
marvlik amir Ahmad 333-yilning rajab oyida Nishopurga borib, ellik kun yashadi.
U zotning huzuriga bir olomon raiyat kelib, Abu Ali (Ahmad)ning yomonligidan
va hokimlarining zulmidan shikoyat qildilar. Shuning uchun ulug’vor amir uni o’z
lavozimidan ozod qildi. Bir necha yildan so’ng amir kasalikka chalinadi va uch
yuz qirq uchinchi yilning rabiul-axir oyida o’sha kasallikdan vafot etdi.
Nasr o’g’li Nuhning to’rt o’g’li bor edi: Abdulmalik, Ahmad, Nasr va Abdulaziz. 83
.
Ularga birin-ketin bay’at qilishlarini buyurdi. Eng kattasi Abdulmalik bo’lib, uch
6
Abu Muhammad Nuh b. Nasr - Somoniylar, 331/943 yilda taxtga o'tirgan, 343/954 yilgacha hukmronlik qilgan
(Bosvort. Muslim Dynasties, 145-bet
29](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_29.png?v=1)
![baxosiga bervoraman, d е b tantanavor qasam ichadi. Xo’jayin Nisho purgacha ikki
qulini otliq Sabuqtakinni piyoda xaydaydi. Nishopurda bu uchchala qulni
somoniylar xukmdori Nuxning sipoxsolori amir Alptakin sotib oladi. Shundan
so’ng Sabuqtakin jangu jadallarda va tinch paytlarda shijoati, xalolligi, adolatli ish
tutishi tufayli navkarlikdan bosh qo’mondonlik — sipohsolorlik darajasigacha
etadi. Butun Turkiston va uning buyuk xoni bo’lgan Qodirxon Qudrat qo’lining
Jayhun orqali o’tganligi haqidagi xabarni eshitgach, amir Mahmud bilan
uchrashish, uni ko’rish va yangilash niyatida Qashqardan yo’lga chiqdi. U
Qoshg’ardan chiqib, Samarqandga yetib keldi va u yerdan amir Mahmud
qo’shinidan bir farsang nariga yetguncha tinchlik va do’stlik yo’lidan yurdi. O’sha
yerda to’xtab, sarapardani sindirishni buyurdi va amir Mahmud rahimahullohning
kelishi va uni ko’rishga bo’lgan ishtiyoqi haqida xabar berish uchun elchilar
yubordi. Amir Mahmud ham mehr bilan javob berib, uchrashadigan joyni nomladi.
Shunda amir Mahmud rahimahulloh bir qancha otliqlari bilan Qodirxon bir necha
otliqlari bilan yetib kelishdi o’sha joyga. Bir-birini ko’rib, ikkalasi ham otdan
tushdilar. Amir Mahmud, Ollohning rahmati bo’lsin, xazinachiga oldindan bitta
qimmatbaho tosh va bir salla berib, ularni Qodirxonga topshirishni buyurdi.
Qodirxon qimmatbaho toshni xuddi shunday olib keldi. Ertasi kuni amir Mahmud
rahimahulloh tilla to’qilgan shoyidan katta chodir tikib, noz-ne’mat tayyorlashni
buyurdi. U elchi jo’natib, Qodirxonni ziyoratga taklif qildi
Qodirxon yetib kelgach, amir Mahmud dasturxonni iloji boricha chiroyli qilib
qo’yishni buyuradi va amir Mahmud rahimahulloh u bilan bir dasturxonda
ovqatlanadilar. Ichimlikni tugatib, ko’ngilochar uchrashuvga o’tishdi. Uchrashuv
juda ajoyib bo’ldi. [Ular] xushbo’y o’tlar, g’ayrioddiy va mazali mevalar,
qimmatbaho toshlar, oltin va billur kosalar, chiroyli oynalar va nodir narsalarni
qo’ydilar, Qodirxon bundan hayratda qoldi. Biz bir oz o’tirdik. Qodirxon sharob
ichmagan, chunki Moveronnahr hukmdorlari, ayniqsa, turkiy hukmdorlar orasida
sharob ichish odat emas. Biz musiqa tingladik va o’rnimizdan turdik. Shunda amir
Mahmud rahimahulloh sovg’a-salomlarni yetkazishni buyurgan bo’lishi kerak:
oltin va kumush idishlar, qimmatbaho yarim qimmatbaho toshlar, Bag’dodning
32](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_32.png?v=1)
![qiziqishlari, yaxshi matolar, qimmatbaho qurollar, zarhal egarli qimmatbaho otlar
va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan tayoq, zarhal liboslarda o’nta fil,
qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan tayoq. , egar tuyalar jabduqli, oltin sharlar
bilan bezatilgan va kamarli tuya palanquins va oltin va kumush oylar va
qo’ng’iroqlar, oltin bilan to’qilgan ipakdan qilingan o’rindiqlar; matolar,
qimmatbaho arman maxfuri gilamlari, bo’ri terilari, choyshablar, bukalmuun,
kashta ro’mol va pushti bo’yoqqa bo’yalgan markali tabariston matolari, hind
pichoqlari, kamar aloe, sariq sandal daraxti, kulrang anbergris, yovvoyi eshaklar,
Bsrber leopardlarining terilari, ovchi itlar, kalxatlar va burgutlar turnalar, bug’ular
va yovvoyi hayvonlarda o’rgatilgan juda ko’p yoqimli narsalar olib keldi va
kechirim so’radi. Qodirxon o z harbiy qarorgohiga kelib, o sha nodir buyumlar,ʻ ʻ
qurol-yarog va qimmatbaho buyumlarni ko zdan kechirar ekan, hayratda qoldi va
ʻ ʻ
bularning haqini qanday qaytarishni bilmay qoldi. U xazinachiga xazina eshigini
ochishni buyurib, ko’plab qimmatbaho narsalarni olib chiqib, amir Mahmudga
Turkiston mashhur bo’lgan buyumlarni, masalan: tilla jabduqli yaxshi otlar, tilla
kamar va qaltirashli turkiy gulamlar, lochin va g’irtloqlar bilan jo’natadi. , sansar
terilari, sincap terilari, ermin va kumush tulkilar, hutu shoxli ikki qo’chqorning
junidan tayyorlangan vino terilari, qiziquvchanliklar, xitoy ipaklari, Xitoy sovg’asi
jashak (?) va boshqalar. Ikkala podshoh ham tinch, yaxshi va mamnun holda bir-
biridan ajralishdi. Ali-tegin [bundan] xabar topgach, qochib, sahroga ketdi. Amir
Mahmud Ali-tegin haqida xabarchilar tayinladi. Isroilga xabar yetkazdi, bir joyga
yashirindi. Davlatning o’ng qo’li uni u erdan olib tashlash uchun odamlarni
yubordi. Uni G’aznaga olib ketdi va u yerdan Hindistonga surgun qildi. U erda u
asrning oxirigacha qoldi. Shunda Ali-teginning oilasi uning ortidan sahroga
ketmoqchi ekani xabar qilindi. Amir Mahmud, Alloh rahimahulloh, uning
orqasidan Hojib Bilga-teginni yubordi. U borib, Ali-teginning xotini, qizlari va
yuklarini tortib olish uchun hiyla ishlatib, [ularni] amir Mahmud huzuriga olib
keladi. Bu to’rt yuz o’n oltinchi yilda sodir bo’ldi. G aznaviylar hukmdorlari
ʻ
quyidagilardan iborat bo lgan: Alptegin (962-963), Ishoq (963-966), Bilgategin
ʻ
(966—972), Piritegin (972— 977), Sabuktegin (977—997), Ismoil (997-998),
33](https://docx.uz/documents/8770c086-bf59-4933-b012-798426f2cc29/page_33.png?v=1)
Abu Said Abdulhay Gardiziy Movarounnahr va Xurosondagi davlatlarni boshqargan hukmdorlar