Adabiy-nazariy qarashlardagi yangilanish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Adabiy-nazariy qarashlardagi yangilanish

Купить

ADABIY-NAZARIY QARASHLARDAGI YANGILANISH
Reja:
1. Tadqiqot yo’nalishlari.
2. O’zbek modern prozasi.
3. O’zbek modern she’riyati.
4. O’zbek dramaturgiyasi.

Modernizm – falsafa, san’at va adabiyot sohasidagi fransuzcha “eng
yangi”, “zamonaviy” maqolalarini anglatuvchi atama. Modernizm o’zini
o’sha zamon hamda kelajakdagi yagona haqiqiy estetik va falsafiy
yo’nalish hisoblab, olamni falsafiy badiiy idrok etish, izohlash va
tasvirlash borasida mavjud bo’lgan an’anaviy yondashuvlarni inkor qilishi
bilan ajralib turadi. Modernizm olam hodisalari va olamga munosabat,
ulardagi turli-tuman holatlarni izohlash hamda tasvirlashda o’ziga
xoslikka intilib, klassik yondashuv yo’sinini inkor etish yo’lidan borgan
g’oyat ko’p tarmoqli falsafiy estetik hodisadir.
Ayrim mutaxassislar modernizmning kelib chiqishini juda qadimga
olib borib taqaydilar. Jumladan, oliy o’quv yurtlari talabalari uchun chop
etilgan “Madaniyatshunoslik” o’quv qo’llanmasi mualliflari qayd
etishlariga, modern atamasi ilk bora qo’llanganligiga 1000 yildan oshib
ketgan. Kitobda “ilk bor milodiy V asrda qo’llangan bo’lib, rasmiy
maqom egallab borayotgan zamonaviy masihiylikni o’tmishdagi majusiy
Rimdan ajratish uchun qo’llana boshlagan.
Agar oldingi modern qarashlar eski yondashuvlarga nisbatan o’zining
yangiroq va ilg’orroqligini ta’kidlagan bo’lsalar, keyingi modernizm
o’zidan boshqa barcha qarash va yondashuvlarni inkor etdi.
Modernizmning akmeizm, simvolizm, dadaizm, futurizm, imajinizm,
syurrealizm, ekspressionizm, fevizm, shoizm, suprematizm, absurd kabi
oqimlari turli ijtimoiy-ma’naviy qalqishlar davrida yuzaga kelib, badiiy
adabiyotda yorqin namoyon bo’lgan yo’nalishlardir.
Modernistik hissiy – intelektual yondashuviga ko’ra, hayot hamisha
tartibsiz va beboshvoq; inson tirikchiligining tiykisiz va tayinsizligi

ko’pincha olamning hayot o’z o’rnini topolmay yolg’izlanib qolishiga
olib keladi; insonning hayoti echimini hech qachon topib bo’lmaydigan
ziddiyatlardan iboratdir. Bunday kayfiyat modernni ijodkorda san’at
hayotga ijobiy ta’sir ko’rsatib, unga tartib va ma’no baxsh eta olmaydi
degan umidsizlik to’xtam shakllanishiga sabab bo’ladi. “San’at san’at
uchun chaqiruvchi modernistik yo’nalishdagi barcha adabiy oqimlarning
asosiy shiori ekanini boisi shunda. Hamonki, san’at asari ijtimoiy borliqni
o’zgartirish va unga muayyan tartib berishga qodir emas ekan, hayot va
uning muammolarini aks ettirib o’tirishda ma’no yo’q deb qaraldi.
SHuning uchun modernizmda ko’proq badiiy asarlarning ifodaviy
jihatlariga e’tibor qaratilib, ob’ektiv olam hodisalari va unda
qatnashadigan timsollarni tasvirlashdan ko’ra ob’ektiv dunyo to’g’risidagi
sub’ektiv taassurotlarni, ong osti impulslarning o’yinlarini aks ettirish
muhimroq sanaladi.
Modernizm o’zining ilmiy-nazariy asos sifatida F.Nitsshening
menchilik (individualistik) falsafasiga tayangan bo’lsa, badiiy ijodning
ruhiy mohiyatini tushunish va izohlashda Z.Freydning psixoonolitik
qarashlariga suyanadi.
F.Nitsshening menchilik falsafasiga ko’ra, jamiyat mavjudligini o’zi
bilan hamisha shaxsga qarshi turadi, individ va uning mafaatlari jamiyat
tomonidan doim kamsitiladi, din, axloq va qonun esa ko’pchilik
tomonidan alohida shaxsning erkini zanjirband qilish uchun o’ylab
topilgan ijtimoiy etik bo’novlardir. Demak, jamiyat mavjudligining o’zi
bilan alohida shaxsning erkiga dahl qiladi, uning o’ylari, to’yg’ulari,
amallarini cheklashga urinadi. Holbuki, odam hech qanday sababga ko’ra

o’z istaklarini jilovlashga burchli bo’lmasligi kerak. Gumanizm shuni
taqazo qiladi. Insonparvarlikning darajasi shaxsga berilgan erkning
miqyosi bilan o’lchanadi.
Odam ruhiyatidagi turli-tuman og’ishlar jarayonini sinchiklab
o’rgangan Freyd insonda sodir bo’ladigan juda ko’pchilik intelektual –
ruhiy munosabat (reaksiya)lar uning ongiga borliq emas, odalening
“men”i tabiiy ravishda hamisha ko’ngilsizliklardan nariroq bo’lib, imkoni
boricha ko’proq lazzat olib qolishga moyil degan xulosaga keladi. U
inson xatti-haraktlarini ko’pchiligi ongosti mayllari tufayli yuzaga keladi
va ularning mohiyatida asosan qo’rquv, ochlik hamda hirsiy xohishlarni
qondirish istagi yotadi deb hisoblaydi. SHu tariqa Freyd ijtimoiy hayot
hodisalari yuzaga kelishi ham ongosti mayllari bilan tushuntirib, inson
xulqi va ruhiyati shakllanishida ijtimoiy omillarning o’rni borligini
butunlay inkor etadi.
Minglab yillar mobaynida ma’rifat va ilmu fan taraqqiyotiga ko’z
tikib, ilmiy-texnika rivojining insoniyat hayotini faravonlashtirib,
odamlararo munosabatlarning ezguvlashuviga xizmat qilishdan umidlanib
yurgan ijodkorlar X1X asr oxiri XX asr yuz yillik boshlarida fanning
shiddat bilan o’sishi ular kutganidan butunlay teskari natijalar berganini
ko’rib, tamomila xafsalalari pir bo’ldi. Birinchi jahon urushi keltirgan
vayronagarchiliklar falsafa va san’atda modernistik kayfiyatlar avjlanib,
mustaqil yo’nalish darajasiga ko’tarilishiga sabab bo’ldi. Dunyo
miqyosidagi urush tufayli adabiy hayot normalarining buzilishi yangicha
qarash va munosabatlar tizimini yuzaga kelishi tafakkur va ijod

odamlarining ko’pchiligida falsafa hamda san’atni ham yangilash maylini
yuzaga keltirdi.
Modernistik san’at jahon urushi sababli ijodkorlarning odatiy
o’zanidan chiqarib yuborilgan tafakkuri, tushkun kayfiyat hamda umumiy
ijtimoiy negizlarning tushunarsizligi aralashuvida yuzaga keldi.
An’anaaiy san’at va adabiyotda qaror topgan qarashlardan keskin
farq qilaroq, badiiy tasvirda hayotga muvofiqlik emas, balki har bir
san’atkorning olamni boshqalarga o’xshamagan tarzda individual ko’ra
bilishi bosh estetik qadriyat sanaladigan bo’ldi. CHunki modernga
ijodkorlar shaxsdan tashqarida va hammaga tegishli universal haqiqat
bo’lishi mumkin emas deb hisoblardilar. Boshqacha aytganda, ular
haqiqatning ob’ektivligini inkor etishardi. Modernchilar har bir shasxning
o’z alohida haqiqati bo’ladi deb hisoblardilar. SHuning uchun ong bilan
ongsizlik hamda ularning o’zaro munosabatlari tasviri modernchilar
uchun eng saviyali va doimiy mavzuga aylandi.
Modernchilar adabiyot taraqqiyotining oldingi davrlarida ijodkorlar
nazaridan butunlay chetda qolgan, boshqalardan ajralib turmaydigan
g’oyat oddiy, ko’pqator o’rtacha odamlarning hayoti va ichki dunyosini
ko’rsatishga ayricha e’tibor qaratdilar; modern asarlarda bunday
shaxslarning ruhiyatidagi g’oyat ichkin tuyg’ular, o’ta nozik sezimlar,
mayda ikir-chikirlariga qaror batafsil qalamga olina boshladi. Personajlar
hayoti va ruhiyatining oldinlari tasvirlash ayb sanaladigan hunuk va uyatli
jihatlariga qadar avra-astari ag’darib ko’rsatilishi qo’llab-quvvatlandi.
Masalan, Jeyms Joysning “Ullis” romani.

Modern adabiyotining o’ziga xosligi, birinchi navbatda oldin
shakllangan adabiy an’analarda talab qilingani kabi badiiy tasvirda
muallif va kitobxon qarashlarida uyg’unlik, yaqinlik bo’lishiga
urinishidan voz kechishda namoyon bo’ldi.
Modernchi adiblar badiiy asarlaridagi voqealar rivoji tasvirining
xronologik tartibdagi ifoda yo’sinini ham buzib yubordilar.
Modernchi ijodkorlar o’z badiiy asarlarida turli mo’’jiza, rivoyat,
sirli mifologik hodisalar tasviridagi mo’l-ko’l foydalanishadi. Bu ilmiy
adabiyot tajribalarida ham uchraydi. Faqat birgina va asosiy farq
shundaki, turkiy-islomiy mumtoz adabiyot namunalaridan aql bilan
izohlash mushkul bo’lavermaydigan ilohiy holatlar tasviri o’ta muhim
o’rin kelgan. Faqat birgina va asosiy farq shundaki, turkiy-islomiy
mumtoz adabiyot namunalarida aql bilan izohlash mumkin bo’lgan
g’oybga doir bo’lgan tasvirlar mushkulotlarning echilishi va qahramonlar
ishining o’nglashini izmat qilsa, modern asarlarida personajlar qismatini
yanada og’irlashtirish, ular urinib-surinib topayotgan yo’lni yo’q qilishga
qaratilgan bo’ladi. Masalan, “Malikai ayyor” dostonida SHozargarning
mahbubasini olmaga aylantirib to’rvasida, mahbubasi esa dev o’ynashini
ignaga aylantirib, yoqasida olib yursa, Nazar Eshonqulning
“Bahovuddinning iti” hikoyasida munofiq va ma’naviyatsiz odamlar bilan
yashashdan qiynalib ketgan ovoz rejissyori itga aylanib, itlar orasida
hayot kechirishni ma’qul ko’radi. Ya’nikim, fasllar yohud mumtoz
adabiyot namunalarida mistik tasvirlar qahramonini holatini
engillashtirishga xizmat qilsa, modern asarlarda ularning qismatini
og’irlashtiradi.

Modernizm badiiy adabiyot ixtiyoridagi tasviriy vositalar tizimini
ham tubdan yangilashga urindi. Adabiyotning ifodaviy ufqini
kengaytirgan, odamni idrok etish va tasvirlash maromini tamomila
yangilash “ong oqimi” – uning asosiy kashfiyotidir. Modernizm badiiy
asarning makoniy va zamoniy chegaralarning xayol etmas darajada
kengaytirdi. Agar oldinlari badiiy asarlarda bir-ikki, oshib borsa, uch-
to’rt syujet chirog’i tasvirlangan bo’lsa, modern yaratishlarida ko’plab
syujet chirog’i o’zaro birlashuvi, kesishuvi, qariiyb chetlashuvi,
ayriluvchi, yo’qolib ketuvchi tasvirlanaveradigan bo’ldi.
Modernistik asarlarda qahramonning ikki maqolasi, uning o’ylar,
iztiroblar, tasvirining mavqei misli ko’rilmagan darajada o’sganligi badiiy
asarlarda muallif nuqtai nazari va nutqining ahamiyati pasayishiga olib
keldi.
Faxriyorning “Sensizlik” turkumiga kiruvchi she’rlaridan biridagi
“Sochlaringda adashdi so’zlar, Ne so’z edi, qaraydi tuyqus, sochlaringga
qo’shilib kuydi” deydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.

1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Adabiy-nazariy qarashlardagi yangilanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish