Adabiy yo‘nalish va oqimlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Adabiy yo‘nalish va oqimlar

Купить

A DABIY YO‘NALISh VA OQIMLAR
Reja:
1. Adabiy yo‘nalishlar haqida
2. Klassitsizm va uning o‘ziga xos jihatlari

Klassisizm (P. Kornel, J. Rasin), ekzistensionalizm(Jan Pol Sartr, M.
Prust, F. Kafka), syurrealizm(Pol Elyuar, Oskar Uayld, A. Axmatova),
tanqidiy realizm(Maxmur, Muqumiy, L. Tolstoy, F. Dostoyevskiy),
sosialistik realizm (Oybek, G’.G’ulom, M.Gorkiy) va sh. k. romantizm va
realizm (ikki daryo)ni metod deb yuritish va bu ko’rinishlarning hammasini
oqimlar(irmoqlar) deb atash, (ikki daryoning birikuvidan tug’ilgan irmoqlar
deya tasavvur qilish) ma’qulga o’xshaydi. Chunki oqimlarning hammasi ham
yo realistik, yo romantik tasvirlash prinsiplarining qonuniyatlariga
bo’ysinadi. Shu qonuniyatlarga tayanganlari holda, uning hali to’liq
anglanmagan yangi qirralarin ochadilar, xolos.
Yangi qirralarni kashf etish va ifodalash jarayonida muayyan o’ziga
xosliklar ham yuzaga kelishi tabiiydir. Jumladan, realizmning o’ziga xos bir
ko’rinishi – klassisizm (lot. “namuna”, “ibrat” ma’nolarini beradi)ni
ko’raylik. Uning vakillari o’tmish antik adabiyoti namunalarini o’zlari uchun
ibrat namunasi deb sanaganlar. Ular adabiyotda hamma narsalar aniq va
qat’iy qoida asosida tasvirlanishi shart deb tushunganlar va estetik
qarashlarini “uch birlik”ka moslaganlar: asarda tasvirlanayotgan hodisa bitta
yaxlit syujetda gavdalantirilishi (“harakat birligi”), bir joyda bo’lib o’tishi
(“joy birligi”) va yigirma to’rt soat ichida yuz berishi (“vaqt birligi”) lozim
bo’lgan. P. Kornelning “Sid” (“Said”), “Gorasiy”, J. Rasinning
“Andromaxa”, “Britanik”, Molyerning “Xasis” singari go’zal, betakror
asarlari shu qoidalarga muvofiq yaratilgan.
Klassisizm vakillari “Adabiyot saroy va shahar uchun yaratilishi
kerak”(N. Bualo) deb hisoblaganlar va janrlarni tabaqalashtirganlar. Ularning
estetik tushunchalaricha drama eng yuksak janr, komediya quyi janr
hisoblangan. Roman, qissa, hikoya janrlariga ikkinchi darajali unsurlar deb
qarashgan. Ko’pincha ularning asarlarida inson hayoti va xarakterining bir

qirrasi chuqur va batafsil tasvirlangani uchun, insonning ko’pqirrali xarakteri
to’liq gavdalanmagan...
Sentimentalizm (fr. Sentument-hissiyot, his qilish) oqimi XVIII asr
o’rtalari (Angliya)da feodalizm sarqitlariga qarshi kurashni, oddiy
kishilarning oliyjanobligini, qalbini tasvir markaziga olgan. Chunki
klassisizm oqimi kishilarning ichki dunyosi tasviriga yetarli e’tibor qilmagan,
oliy ijtimoiy tabaqa hayotini bo’rttirib aks ettirgan va adabiyotni “uch birlik”
(harakat, joy, vaqt) qolipiga solgan edilar.
Sentimentalistlar klassisizm qoidalarini unigg qoliplarini “buzdilar”.
Aql- idrokdan his-tuyg’uni ustun deb bildilar. O’rta va quyi sinf vakillari
hayotini, ma’naviy jihatdan yetukligini, pokligini, boyligini, odamiyligini
chuqur tasvir etdilar va ana shu jarayonda yuqori tabaqa vakillari
dunyosining tubanligini, jirkanchligini fosh etdilar. Ingliz Sterning “Tristram
Shendi”, Richardsonning “Pamela”, farang Russoning “Yangi Eloiza”, rus
Karamzinning “Bechora Liza” asarlari buning isbotidir.
Sentimentalizm oqimi oddiy qahramonlar qismatini har qanday
kitobxonni achintiradigan tarzda tasvirlaydi. Xo’rlangan, haqoratlangan,
aybsitilgan qahrmonlar bilan tanishgan o’quvchi qalbida “u ham inson-ku,
dunyoga u ham baxt uchun kelgan-ku! Nahot insonlar ularning qadru
qimmatiga yetmasa? Insoniyat qachon birodarlikka, komillikka erishadi?”
degan tuyg’ular uyg’onadi va qalbni iztirobga soladi. Qahramonlar hayoti va
qalbining chuqur va ta’sirchan ochilishi – achinish tuyg’usini –
insoniylikning zarur belgisini voqye qiladi. F. Dostoyevskiyning
“Xo’rlanganlar va haqoratlanganlar”, A.Chexovning “Uyqu istagi” ham
xuddi shu yo’nalishda yozilgan bebaho asarlardir.
Shuning uchun ham XX asrning klassigi Ch.Aytmatov yozgan edi: “...
Dostoyevskiyning adabiyotda aytgan eng aziz va umriboqiy so’zi, menimcha,
berahm va oriyatsiz ekspluatatorlar jamiyati girdobida azobu uqubatga botib,

bo’g’ilib yotgan insonga cheksiz achinishdan iborat bo’ldi. O’sha dahshatli
pallada rus yozuvchisi gumanistik adabiyotning eng muhim vazifalaridn
birini- axloqiy sog’lom kishini tarbiyalash vazifasini jada yuqori ko’trdiki,
shunday achinishsiz inson haqiqiy inson hisoblana olmaydi.
Achinish qobiliyatini Dostoyevskiy insoniylikning eng oliy o’lchovi
darajasiga ko’tardi... Va bugungi dunyoda, atom bombalari dunyosida,
imperialistlarning bosqinchiliklari bo’lib turgan dunyoda, irqiy muammolar
va zo’ravonlarning jabrini tortayotgan dunyoda Dostoyevskiyning hayajonli
bongi to’xtovsiz eshitilib turibdi va insonlikka, gumanizmga chaqirayotibdi.
Uning butun dunyoni tutgan achinishining mohiyati, bizningcha, ana
shundadir. Uning abadiy va borgan sari ortayotgan shuhratining boisi ham
shudir.” (Ta’kidlar bizniki-H.U.).
Sentimentalizm oqimiga xos bo’lgan adabiy asar tilining – oddiy va
soddaligi, his-tuyg’ular dunyosi tasvirining chuqurligi, rahm-shafqat ham
insoniylik o’lchovi ekanligi xususiyatlari hamon adabiy jarayonda tirikdir.
Uning yaqqol misolini O’tkir Hoshimovning realistik povesti “Dunyoning
ishlari”da ko’rish mumkin.
Syurrealizm (fr. Surrealisme-yuksak realizm yoki realizmdan ham
yuksak) Fransiyada XX asr boshlarida dunyoga kelgan. Hayot voqea
hodisalarining mohiyatini, ichki dunyoni murakkab ramz va shakllarda,
kutilmagan obrazlarda tasvirlashgan. Syurrealizmni – sara realizm(Ozod
Sharofiddinov) deb ham yuritadilar va unda simvolizm (ramziylik)ning
asosiy yutuqlar, romantizmning kuchli bo’yoqlari jamg’arilganligi sabab, fikr
va tuyg’ularning zanjirli, ramzli, tagdor va murakkab qirralari kashf etiladi.
Bu oqim jahoniy hislat kasb etgani uchun uning vakillarini turli adabiyotlarda
ko’plab uchratish mumkin. Pol Varlen, Pol Elyuar, Emil Verxare, Oskar
Uayld, Anna Ahmatova, Marina Svetayeva, Aleksandr Blok, Garsiya Lorka,

Pablo Neruda, Nozim Hikmat, Rauf Parfi kabi san’atkorlarning ijodlarida
ularning dilbar namunalarini ko’rsa bo’ladi.
Jumladan, Anna Ahmatovaning “Na sirlar va na g’amlar” she’riy
to’plamidagi asarlarning biriga – asliga diqqat qiling va undagi tagdor
mazmunni ilg’ashga intiling:
Ya jivu, kak kukushka v chasax,
Ne zaviduyu ptisam v lesax.
Zavedut-i kukuyu.
Znayesh, dolyu takuyu
Lish vragu
Pojelat ya mogu.

Adabiyotlar:
T. Boboev. Adabiyotshunoslik asoslari, T., «O‘zbekiston», 2002, 512-
519- betlar.
D. Quronov. Adabiyotshunoslikka kirish, T., A. Qodiriy nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 191-199-betlar.
H. Umurov. Adabiyotshunoslik nazariyasi, T., A. Qodiriy nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 239-244-betlar.

Adabiy yo‘nalish va oqimlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish