Adabiyot darsliklarida jadid namoyandalarining o‘rganilishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	429.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Adabiyot darsliklarida jadid namoyandalarining o‘rganilishi

Купить

ADABIYOT DARSLIKLARIDA JADID
NAMOYANDALARINING O‘RGANILISHI
MUNDARIJA :
KIRISH. ISHNING UMUMIY TAVSIFI 3 -9
I BOB. ADABIYOT DARSLIKLARIDA JADID
NAMOYANDALARINI O‘QITISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI 10-27
1.1. Adabiyot darsliklarida jadid namoyandalarini o‘qitishning ahamiyati 10-14
1.2. Adabiyot darslarida jadid namoyandalari hayoti va faoliyatini
o‘rganishda interfaol usullardan foydalanish (A.Avloniy, Cho‘lpon,
A.Qodiriy hayoti va faoliyati misolida) 14-27
II BOB. TA’LIM JARAYONIDA JADIDCHILIK
NAMOYANDALARI IJODININING O‘RGANILISHI 28-73
2.1. Adabiyot darslarida Abdulla Avloniy ijodini o‘rganish 28-30
2.2. Adabiyot darslarida Cho‘lpon ijodini o‘rganish 31-51
2.3. Adabiyot darslarida jadid namoyondalari asarlarini
o‘qitishning samarador usullari (A.Avloniy, Cho‘lpon, A.Qodiriy asarlari
misolida) 51-73
XULOSA 74-78
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 79-83
1

ISHNING UMUMIY TAVSIFI
“Ta’lim va tarbiya tizimining barcha
bo‘g‘inlarini zamon talablari asosida
takomillashtirish – birinchi darajali vazifamiz”. 1
Shavkat Mirziyoyev
Mavzuning dolzarbligi. Ta’lim-tarbiya masalasi hamma zamonlarda ham
eng e’tiborga molik yo‘nalishlardan biri bo‘lib kelgan. Mustaqillikning dastlabki
yillaridan ta’lim ilohotining amalga oshirilishi, ta’lim to‘g‘risidagi yangi tahrirdagi
qonunning qabul qilinishi hamda ta’lim muassasalari binolarining zamonaviy
talablarga mos tarzda jihozlanishi ham bu fikrimiz isbotidir. Ta’lim va tarbiyaga
e’tibor yuqori bo‘lgan, farzandlari ma’naviyati yuksak shakllangan davlatda
faravon jamiyat tashkil etish mumkin. “Xalq ma’naviyati bir buyuk ummonki, har
qaysi avlod undan kuch-qudrat, g‘ayrat va ilhom olib, o‘zining naqadar ulkan
ishlarga qodir ekanligini namoyon etadi” 2
.
Ta’limda, ayniqsa, adabiyot ta’limi muhim ahamiyatga ega. Chunki
o‘quvchining tafakkuri, og‘zaki va yozma nutqining rivojlanishida adabiyotning
o‘rni beqiyos. Adabiyot esa tarix bilan birgalikda yosh avlodga o‘tmish sahifalarini
birma-bir ochib boradi.
O‘zbekistonning mustaqil rivojlanish yo‘liga qadam qo‘yishi ota-
bobolarimizning ozodlik va erk uchun uzoq kurashi tarixini qayta idrok etishda
milliy ozodlik harakatlari va jadidlarning milliy uyg‘onish mafkurasining
shakllanish jarayoni davlat mustaqilligiga erishishni taminlagan omillar sifatida
bugungi kunda tarixchi olimlarda katta ijtimoiy qiziqish uyg‘otmoqda. O‘zbek
xalqi tarixida o‘chmas iz qoldirgan muhim voqealardan biri ozodlik va mustaqillik
g‘oyalari, xalqning butun orzu-istaklarini o‘zida mujassamlashtirgan Turkiston
1
Mirziyoyev Sh. Ta’lim sifat va samaradorligini oshirishda innovatsion yondashuv. - Guliston: 2018.
2
Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: 2008. 169-170-бет.
2

muxtoriyatida o‘z aksini topdi. Bugungi kunda xalqning marifatli
ziyolilari ,xususan, jadidlarning ozodlik uchun kurash tarixini o‘rganish va uni
o‘sib kelayotgan yosh avlodga o‘rgatish alohida ahamiyat kasb etadi. Ilmiy
jamoatchilik e’tiborini ko‘pdan o‘ziga jalb etib kelayotgan muxtoriyat tarixi
hozirda nafaqat ilmiy balki amaliy va hatto siyosiy nuqtai nazardan qiziqish
uyg‘otishi tabiiy, chunki bu davr o‘sha yillar voqealariga qayta baho berishni
taqozo etadi. Mavzuning dolzarbligi ham ana shundaki, o‘sha davr voqealarini
xolis yoritilgan holatini o‘quvchi yoshlarga va shu orqali xalqqa yetkazishdir.
Inson o‘tmishi bilan tirikdir.
Jadid adabiyoti ni yosh avlodga o‘rgatish va ulardagi ezgu g‘oyalarni
o‘quvchilar ongiga singdirish bugungi kun adabiyot o‘qituvchisining eng asosiy
vazifalaridan biridir. “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va “Kadrlar tayyorlash” Milliy
dasturi, Resrublika hukumati tomonidan keyingi vaqtda qabul etilgan qarorlar,
o‘quv predmetlari bo‘yicha DTS (davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari hamda
boshqa o‘quv-metodik vositalarni yanada takomillashtirishni taqozo etmoqda.
Adabiy ta’lim asosini adabiyot o‘qitishning maqsad va vazifalari hamda uning
mazmuni tushunchalari tashkil etadi.
Ushbu bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi shundaki, darsliklarda berilgan
jadid adabiyotini namunalarini o‘qitishning interaktiv usullarini ishlab chiqib, uni
amaliyotga tatbiq etish orqali o‘quvchilarga umumiy jadidchilik, xususan,
jadidchilik namoyandalari haqida atroflicha bilimlar berish nazarda tutilgan.
O‘zbek adabiyotida jadid namoyandalari tahlili ustida bir qancha tadqiqotlar
amalga oshirilgan bo‘lsa-da, lekin jadid adabiyotini o‘qitish metodikasi
nazariyadan biroz orqada qolmoqda. BMIning dolzarbligi ham aynan shu
metodikani to‘liqroq yoritib berishga qaratilgan va o‘qitishning bu yondashuvi
orqali o‘quvchilarni jadid adabiyoti murakkab ekanligi sababli undan qochishga
urunish tushunchasidan uzoqlashtirish, jadid adabiyoti mohiyatini tushuna olsa,
o‘quvchilar ongida Vatanga muhabbat hissi yanada chuqurroq ildiz otishi, Vatanga
bo‘lgan muhabbatni anglatish ishning dolzarbligidir.
3

Mavzuning o‘rganilish darajasi. Rossiyada 1917-yil oktyabr to‘ntarishi
tufayli muhim siyosiy ijtimoiy voqealar ro‘y bergani kabi Turkistonda ham siyosiy
hayot nihoyatda jadallashdi. Bu davrda Turkistonda Muxtoriyat vujudga kelishi va
uning faoliyatini o‘rganishga bag‘ishlangan asarlar juda ko‘p uchray boshladi.
Xususan, Mustafo Cho‘qay o‘g‘li, Zaki Validiy, Saidakbar A`zimxo‘jayev,
Alimova D, Rashidova D, kabi tarixchi olim va olimalarimiz asarlarida bu davr
tarixi keng yoritilgan. 3
Mustaqillikdan so‘ng nashr etilgan tarixchi olimlarimiz N.
Jo‘rayev Sh. Karimov Doniyorov Shoniyoz muallifligida yozilgan kitob va
darsliklarda Behbudiyning va butun xalqning orzusi bo‘lgan muxtoriyat hukumati
va faoliyatiga keng joy ajratilgan. 4
O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Abdug‘aniyevich Karimovning
quyidagi mulohazalariga e’tibor qarataylik; “XX asr boshidagi istiqlolchilik va
marifatchilik namoyondalari boylik uchun, shon-shuhrat uchun maydonga
chiqishmadi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori, Fitrat, Tavollolar maktablar
ochib xalqni ezgu yo‘lga, ozodlikka, istibdodga qarshi kurashib o‘t bilan
o‘ynashayotganini buning uchun ayovsiz jazolanishlarini yaxshi bilishgan, bilib
turib mana shu yo‘ldan borishgan. Chunki vijdonlari, iymonlari shunga davat
etgan”. 5
XX asr boshida Yevropa taraqqiyotda ancha ilgarilab k е tgan edi. Osiyo
esa, jumladan, Turkiston ilm-fan amaliyoti va t е xnika taraqqiyotida orqada qolib
k е tgandi. Bu hol ilg‘or fikrlovchi ziyolilar va mahalliy burjuaziyani tashvishga
solmoqda edi. Jaholat uyqusidan uyg‘onish tarixiy zaruriyatga aylangan edi.
Jadidlar bu ahvolni to‘g‘ri tushungan va vaziyatni to‘g‘ri tahlil etgan ulkan
ijtimoiy-siyosiy oqim, harakat edi. Turkistonda jadidchilikni rivojlanishida
Turkiyadagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy-mafkuraviy islohotlarning ta’siri ham
kuchli bo‘lgan. Jadidlar o‘z g‘oyalarini tashviqot qilish, ovam xalq ommasini
ko‘zini ochish yo‘lida gaz е ta va jurnallar hamda bosmaxonalar tashkil qildilar
3
Mustafo Cho’qayev “Istiqlol jallodlari” T;sharq 1992 y .
4
Jo’rayev N, Karimov Sh “ O’zbekiston tarixi “ T;sharq 2011 y
5
Karimov I.A “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” T. “O’zbekiston “1998 y. 47 b
4

(Sadoi Turkiston, Sadoi Farg‘ona, Utro F е ngano, F е rganskaya jizn, Turk е stanskiy
kray, Hurriyat, Oyina, Al-izox va boshqalar).
Jadidlarning faoliyati o‘lkada aholini milliy uyg‘onishga chorlab, Chor
Rossiyasi mustamlakachilarini tashvishga solib qo‘ydi. O‘lkada vaziyatni
murakkablashtirib yubordi. Chunki, birinchi rus inqilobidan so‘ng ko‘pgina
xalqlar, jumladan Turkiston aholisi o‘rtasida ham siyosiy va madaniy erkinlikka
erishish umidlari paydo bo‘lgan edi. Ammo, dastlab jadidlar g‘oyaviy qurol qilib
olgan panturkizm umum turk olamini amalda birlashtira olmasligi aniq bo‘lib
qoldi. Siyosiy kurashlar rivojida an'anaviy turkchilikdan voz k е chib, turkiychilik
(turkizm) g‘oyasini ilgari suruvchi yangi avlod maydonga chiqa boshladi. Bu yangi
avlod orasida Turkiston xalqlarining siyosiy, iqtisodiy va madaniy birdamligi
asosida rivojlantirishga qaratilgan bir qancha milliy davlatlarni tashkil etish g‘oyasi
paydo bo‘ldi. Bu g‘oya tarafdorlari Turkistonni Turkiya himoyasidagi qandaydir
umumturk davlatning tarkibida emas, balki turkiy elatlarning o‘z taqdirini o‘zi
b е lgilash asosida tashkil topgan hududiy muxtor f е d е ratsiya tarzida ko‘rdilar.
Panturkizm dastlab panislomizmga oshkoro qarshi bo‘lmasa-da, biroq,
amalda panislomizm mafkurasi t е okratik-kl е rikal-r е aktsion oqimlarni vujudga
k е lishiga yo‘l ochayotgan, musulmonlar dunyosida milliy mafkuraning paydo
bo‘lishiga va milliy o‘zlikni anglashga g‘ov bo‘layotgan talimot ekanligi malum
bo‘lib qoldi. hatto, panturkizm asoschilaridan biri Ziyo Go‘yoqalb o‘zining
“Turkchilik asoslari” nomli asarida panislomizm musulmon xalqlarda “milliy o‘z-
o‘zini anglashga qarshilik ko‘rsatmoqda, ularning taraqqiyotiga g‘ov bo‘lmoqda va
shu tariqa ularning mustaqil millatlar bo‘lishiga xalaqit b е rmoqda” d е b ochiq
yozadi. Nanislomistlar g‘oyasi ancha tor doirada, ya’ni Turkiston ruhoniylari,
mutaassib ziyolilar, savdo burjuaziyasi hamda d е hqonlar o‘rtasida ommalashgan
edi. Umumturk g‘oyasiga Turkiston ziyolilari va burjuaziyasining ancha tor doirasi
hayrixohlik bildirar edi. Ammo, turkizm namoyandalari Turkistonning ijtimoiy
hayot maydoniga madaniy-ma’rifiy harakat sifatida, ta’lim sist е masini isloh
qilishni maqsad qilib qo‘ygan jadidlar edi.
5

Ular safida vujudga k е layotgan yosh milliy ziyolilar namoyandalari,
musulmon ruhoniylarining ilg‘or otryadi, savdogarlar, diniy maktab muallimlari va
talabalar, mayda amaldorlar, ilg‘or noshirlar, yozuvchi va jurnalistlar edi.
Mahmudxo‘ja B е hbudiy, Abdurauf Fitrat, Sadriddin Ayniy, Abdulvoxid
Burxonov, Fayzulla Xo‘jay е v, Abdulla Qodiriy, Ubaydulla Xo‘jay е v, Munavvar
Qori, Polvonniyoz Hoji Yusupov, Tavallolar jadidlarning eng taniqli
namoyondalari bo‘lib, ular o‘zlarini “Taraqqiyparvarlar” d е b ataganlar. Ularning
ma’rifatchilik dasturida tabiiy fanlar asoslari o‘qitiladigan maktablar ochish, gaz е ta
va jurnallar nashr etish, xalqda taraqqiyot, ilm sari intilishni uyg‘otish va ularning
barchasini insoniyat hayoti bilan bog‘lash amaliyoti yotar edi.
Shunday qilib, yangilikka intilish, an'anaviy hayot va turmush tarzidan
uzoqlashish va jahonda yuz b е rayotgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy
jarayonlarga tortilish nafaqat Turkistonda, balki asta-s е kin Xiva xonligi va Buxoro
amirligida ham yuz b е ra boshlagan. Mana shunday ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
o‘zgarishlar bilan O‘rta Osiyoda manaviy hayotni izga solish uchun jadid
namoyondalari va ularnig ilg‘or fikrli, keng bilimga ega marifatparvarlari
o‘zlarining bor bilim vatajribalarini keng ommaga yetkazishga harakat qildilar.
“Tariximizning qaysi davrini olmaylik, yurtimizda ilm-u marifat va
manaviyatga intilish hech qachon to‘xtamaganini, xalqimiz dahosining o‘lmas
merosi sifatida eng og‘ir va murakkab davrlarda ham yaqqol namoyon bo‘lib
kelganini ko‘rishimiz mumkin. Masalan, chorizm mustamlakasi davrida marifat
g‘oyasini baland ko‘tarib chiqqan jadid bobolarimizning faoliyati bunga yana bir
misol bo‘la oladi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori, Abdulla Avloniy,
Is’hoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho‘lpon, Usmon
Nosir kabi yuzlab marifatparvar, fidoiy insonlarning o‘z shaxsiy mafaati, huzur –
halovatidan kechib, el- ulus manfaati, yurtimizni taraqqiy toptirish maqsadida
amalga oshirgan ezgu ishlari avlodlar xotirasidan hech qachon o‘chmaydi.” 6
6
I. Karimov. Yuksak manaviyat – yengilmas kuch. T:. 2008. 31-bet
6

Tadqiqotning maqsadi. Adabiyotshunoslikda o‘rganilgan jadidchilik
oqimining va aynan o‘zbek jadid adabiyotining barcha ta’lim bosqichlarida
o‘qitilishi hamda uning metodikasini ishlab chiqish, o‘qitishda turli interfaol
metodlardan samarali foydalanish, bu orqali o‘quvchilarni jadid adabiyotiga
zerikarli yoki tushunarsiz deb qarash emas, balki vatanparvarlik yo‘nalishidagi
o‘ziga xos adabiyot, shu bilan birgalikda qahramonlik namunasi deb qarashi, bu
kabi adabiyotlarni o‘qib, undan o‘ziga yetarlicha xulosalar chiqarib hamda jadid
namoyandalari kabi vatanga xolis xizmat qilish, uni chindan sevib ardoqlash
ekanligini ularning ongiga singdirish asosiy maqsad qilib olingan. O‘quvchilar bu
yo‘nalishdagi adabiyotlarni o‘qituvchi qistovi ostida emas, o‘z xohishlari bilan
o‘qib xulosa chiqarishlariga erishilsa, tadqiqot ishining maqsadiga yetgan
bo‘lamiz.
Tadqiqotning vazifalari. Ushbu tadqiqot ishining o‘z oldiga qo‘ygan qator
maqsadlari bo‘lib, ular quyidagilar:
– maktab ta’limida jadid adabiyotini o‘qitishning ahamiyatini ochib
berish;
– ta’lim jaroyida jadid adabiyotiga oid dastlabki bilimlarni berish va
o‘quvchilarni jadid adabiyotidan xabardor qilish;
– o‘quvchilarda jadid adabiyoti namoyandalarining hayot yo‘llari hamda
ular yaratgan asarlarni tahlil qilishga oid ko‘nikmalarni shakllantirish;
– tahlil jarayonida jadidchilik ruhidagi asarlar va shu davrdagi yaratilgan
boshqa asarlar o‘rtasidagi o‘xshash umumiy va xususiy jihatlarini farqlashni
o‘rgatish;
– jadid adabiyoti tahliliga oid yondashuv va tamoyillarni ishlab chiqish;
– jadid adabiyotini o‘qitishda an’anaviy metodlar bilan birgalikda
noan’anaviy interfaol metodlarni qo‘llash.
Ishning yangiligi. Tadqiqotda ikki xil yo‘nalishdagi yangilikning guvohi
bo‘lishimiz mumkin. Avvalo, jadid adabiyotini o‘qitish metodikasining o‘zi yangi
bir yo‘nalish deb qaraydigan bo‘lsak, ta’limda qo‘llanilayotgan an’anaviy hamda
7

interfaol metodlarni jadidchilikni o‘qitish jarayoniga tatbiq etish yana bir
yangilikdir. Shuningdek, tadqiqotda nazariya va amaliyot uyg‘unligini ham
ko‘rishimiz mumkin, mavzuni o‘tishdan oldingi va keyingi natijalarning tahliliy
statistikasida bu hodisa yaqqol namoyon bo‘ladi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqotning nazariy
ahamiyati shundaki, jadidchilikning dastlab ulug‘ Rusiyada paydo bo‘lishi,
keyinchalik uning o‘zbek adabiyotiga kirib kelishi, adabiyotshunosligimizda
o‘rganilishi, so‘ngra ta’lim jarayoniga kirib kelishi, maktablarda o‘qitilishi kabilar
ishning dastlabki bobida o‘z ifodasini topgan. Bunda adabiyotshunos olimlar,
munaqqidlarning shu yo‘nalishdagi maqolalari va izlanishlari o‘rganildi hamda
tadqiq etildi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati esa maktab ta’limida jadid adabiyoti o‘qitish
metodikasini ishlab chiqish va uni amaliyotga tatbiq etishda o‘z aksini topgan. Bu
o‘rinda dars jarayonida qo‘llaniladigan metodlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotning metodologik asoslari va metodlari. Ishning nazariy asosini
belgilashda yetuk metodist olimlar Qozoqboy Yo‘ldoshev, Boqijon To‘xliyev,
Roza Niyazmetova kabi olimlarning ishlariga tayandik. “Besh bosqich”
texnologiyasi, “T chizma” metodi, “Ven diagrammasi” , “O‘tkir zehn”,
“Chaqmoq fikr”, “Xotira mashqi”, “O‘zingizni sinab ko‘ring” kabi turli metod va
usullardan, badiiy, qiyosiy-tipologik, tarixiy-qiyosiy tahlil metodlaridan
foydalanildi.
Tadqiqotning tuzilishi. tadqiqot Kirish qism, ikki bobni o‘z ichiga olgan
Asosiy qism, xulosa qism, foydalanilgan adabiyotlar va manbalar qismidan iborat.
8

I BOB. MAKTAB DARSLIKLARIDA JADID NAMOYANDALARINI
O‘QITISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
1.1. Maktab darsliklarida jadid namoyandalarini o‘qitishning ahamiyati
Jadidchilik yoki jadidizm ( arabcha : ديدج jadīd — yangi) — 19-asr oxiri XX
asr boshida Turkiston , Kavkaz , Qrim , Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb
etgan ijtimoiy-siyosiy, ma rifiy harakat.ʼ 7
Jadidchilik avvaliga madaniyat
sohasidagi harakat sifatida faoliyat yuritgan.
Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy
bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va o z
ʻ
vatanlarini mustaqil ko rishni orzu qildilar va shu yo lda kurashdilar. Jadidlarning
ʻ ʻ
Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yo nalishlar ustuvor
ʻ
edi: yangi usul maktablari tarmog ini kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga
ʻ
o qishga yuborish; turli ma rifiy jamiyatlar va
ʻ ʼ teatr truppalari tuzish; gazeta va
jurnallar chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish bilan
Turkistonda milliy demokratik davlat qurish. Jadid ziyolilarining kuchli partiyasi
tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish mumkin edi.
Jadidchilikning asosiy g oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni o rta
ʻ ʻ
asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni isloh qilish, xalqqa
ma rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash,
ʼ
Buxoro va Xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament, keyinchalik
demokratik respublika tuzumini o rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish,
ʻ
barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo shin tuzish.
ʻ Toshkent , Farg ona ʻ ,
Buxoro , Samarqand va Xivada hur fikrli va taraqqiyparvar kishilarning ayrim
guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma rifiy yo nalishdagi jamiyat va
ʼ ʻ
uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi.
7
Ahmedov, Sirojiddin; Rajabov, Qahramon (2000-2005). Jadidchilik. O zbekiston milliy ensiklopediyasi
ʻ . Toshkent:
O zbekiston milliy ensiklopediyasi.
ʻ
9

Turkiston jadidlari bilan Buxoro va Xiva jadidlari o rtasida bir munchaʻ
tafovut bor. Turkiston o lkasidagi jadidchilikning ijtimoiy asosini ziyolilar tashkil
ʻ
qildi. Ular chor Rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi kurashning oldingi saflarida
turib, chorizmning xom ashyo manbaiga aylantirilgan Turkistonning dastlab
muxtor, so ng mustaqil davlat bo lishini yoqlab chiqdilar.
ʻ ʻ
Buxorodagi jadidchilik Turkistondagiga nisbatan og ir ijtimoiy-siyosiy
ʻ
sharoitda yuzaga keldi. Uning tarkibi asosan Buxorodagi shahar aholisining
taraqqiyparvar qismi: ziyolilar, mullavachchalar, mayda do kondorlar va
ʻ
ma murlar, hunarmandlar, savdogarlardan iborat edi. Jadidlarning dehqonlar va
ʼ
askarlar o rtasida nufuzi avvaliga past bo lgan. Jadidlar iqtisod va boshqaruv
ʻ ʻ
sohasida bir qator talablar, chunonchi, soliqlarni kamaytirish talabi bilan chiqishdi.
Ular dastlab Buxorodagi amirlik tuzumi doirasida islohotlar joriy qilmoqchi
bo lishdi. Buxoroda vobkentlik dehqon Jo raboy ilk yangi usul maktabini ochgan
ʻ ʻ
edi.
20-asr boshlarida Xivada shakllangan jadidchilik bir qadar boshqacharoq
tarixiy shart-sharoitda vujudga keldi. U bu yerda asosan ikkita oqimdan iborat edi.
Uning o ng
ʻ oqimi xonlikda rivojlanayotgan savdo-sanoat korxonalari egalari
hamda yirik boylarning vakillarini o ziga birlashtirgan edi. Bu oqimga Xiva xoni
ʻ
Asfandiyorxonning bosh vaziri Islomxo ja boshchilik qilgan. Jadidchilikning o ng
ʻ ʻ
oqimi o z oldiga mamlakatda xon hokimiyatini saqlab qolgan holda ijtimoiy-
ʻ
iqtisodiy islohotlar o tkazish orqali erkin bozor munosabatlarining rivojlanishiga
ʻ
keng yo l ochib berishni maqsad qilib qo ygan edi.
ʻ ʻ
XX asr boshlariga kelib jadidchilik harakatining yuzaga kelishiga asos bo‘ldi.
“Jadid» so‘zi arabcha “yangi» ma’nosini berib, taraqqiyotga intilgan kishini
anglatadi. Ma’rifatchilar adabiyotni jaholatga qarshi kurash vositasiga
aylantirganlaridek, jadidlar ham badiiy adabiyotni xalqni g‘aflat va mustamlaka
zulmidan qutqarish quroliga aylantirdilar.
10

Shuni aytish kerakki, ma’rifatchilik bilan jadidchilik faqat yuzaga kelgan vaqt
nuqtayi nazaridangina emas, balki o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlari jihatidan ham
turli hodisalar edi. Chunonchi, ma’rifatchilar mavjud holatni o‘zgartirishni emas,
balki uni isloh qilishni, xalqning ma’rifiy saviyasini ko‘tarishni maqsad qilgan
edilar. Jadidlar uchun ommani ma’rifatli qilish bosh maqsad yo‘lidagi bir bosqich
edi, xolos. Maqsad esa vatanni obod, millatni ozod qilish va Turkistonning avvalgi
shuhratini tiklashdan iborat edi.
Jadid adabiyoti to‘lig‘icha millatni uyg‘otishga qaratilgan edi. Bu
adabiyotning qahramoni avvalgi davrdagiday yuqori tabaqa vakillari yoki ilohiy
qudrat bilan nurlantirilgan siymolar emas, balki ommaning ichidan chiqqan, unga
qaytib boradigan va shu bois xalqqa ta’sir ko‘rsatish imkoniyati kattaroq bo‘lgan
oddiy kishilar edi. Jadid adiblari yangi mavzularni yangi janrlarda va yangi
obrazlar orqali ifodalashga urindilar. Yana bir muhim jihat shundaki, jadid
yozuvchilari shunchaki ijodkor emas, balki jamoatchi ham edilar.Ular faqat qalami
bilan emas, balki ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy amali bilan ham millatni uyg‘otishga
jahd qilgandilar. Agar ma’rifatchilar ko‘p asrlik milliy adabiyotga yangi mavzular
olib kirgan bo‘lsa, jadidlar o‘zbek adabiyotiga drama, roman, hikoya singari yangi
janrlarni kiritdilar.
Ma’lumki, mamlakatimizning o‘tgan asr boshidagi milliy uyg‘onish harakati
namoyandalari, ularning faoliyati va asarlari sho‘ro davrida muttasil turli siyosiy
ayblovlar bilan qoralanib kelindi. Ayni chog‘da ilg‘or millatparvar ziyolilar, taniqli
yozuvchi shoirlar, adabiyotshunos va munaqqidlarda o‘sha davrda yashab ijod
etgan adiblarning ijodiga bo‘lgan qiziqish susaymagan. “Masalan, ular Cho‘lpon
va Fitratlarning taqiqlangan asarlarini imkon topib o‘qishgan, fikr yuritishgan.
Taniqli munaqqidlardan biri Umarali Normatovning aytishicha, Cho‘lpon she’rlari
yon daftarlarda qo‘lda ko‘chirilib o‘qilgan. Ozgina imkon tug‘ilgan 60-yillardagi
kabi “iliq epkin” pallalarida ular ijodini yuzaga chiqarish imkoniyatini izlashgan.
Xususan, o‘sha 60-yillarning oxiridagi tanqidchilik faoliyatidagi ilg‘or tendentsiya
fikrlarimizning isbotidir. Bu esa 80-yillarning oxiriga kelib, ayniqsa, istiqlol
11

davrida asr boshidagi jadid adabiyoti muammolari adabiy tanqidning yetakchi
yo‘nalishlaridan biriga aylangani qonuniy jarayon ekanligini bildiradi”. 8
Quvonarlisi shundaki, istoqlol bergan ne’matlardan yana biri biz nafaqat o‘z
tariximizni, balki o‘tmish adabiyotimiz vakillarini ham atroflicha o‘rganadigan va
shu bilan birgalikda yosh avlodga ham o‘rgatadigan bo‘ldik. Chunonchi,
yurtimizda jadidchilik harakatini o‘rganish, asosan, mustaqillikdan so‘ng o‘z aksini
ko‘rsata boshladi. Shuningdek, bu harakatning mazmun-mohiyati, uning ko‘zga
ko‘ringan namoyandalari, ularning bu sohadagi xizmatlarini yosh avlod ongiga
singdirish maqsadida, ularni ham mana shunday vatanparvarlik, taraqqiyparvarlik
ruhida tarbiyalash maqsadida bir qator jadid namoyandalari maktab darsliklari
tarkibidan o‘rin oldi. Xususan, Abdulla Avloniy, Behbudiy, Abdulhamid
Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat kabi bir qator
yurtparvar jadidchilar haqida maktab o‘quvchilari bir qadar ma’lumotga ega
bo‘lishadigan bo‘ldi.
Yuqorida keltirilgan fikrlarimiz masalaning bir tomoni bo‘ladigan bo‘lsa, biz
shuni ham ayttib o‘tishimiz joizki, maktab darsliklaridan o‘rin olgan jadidchilik
namunalari yetarli darajada emasligi kishini biroz o‘ylantiradi. Chunonchi,
adabiyot darsliklarining 5-sinflar uchun mo‘ljallangan darslikda jadid
namoyandalaridan faqat bir kishi - Abdulla Avloniy kiritilgan bo‘lsa, 6-, 8- hamda
10-sinf adabiyot darsliklarida jadid namoyandalari sifatida hech kim kiritilmagan.
7-sinf adabiyot darsligida Abdulhamid Cho‘lpon; 9-sinflar uchun adabiyot
darsligida jadidchilarimizdan Mahmudxo‘ja Behbudiy; 11-sinf adabiyot
darsligining 2-qismida Abdurauf Fitrat hamda Abdulhamid Cho‘lpon jadid
namoyandalari sifatida keltirilgan. Nazarimda, bularning hammasi yosh avlodning
jadidchilik tushunchasi, bu harakatning asl mohiyati, uning namoyandalari
haqidagi bilim va ko‘nikmalarini atroflicha shakllantirishga ozlik qiladigandek.
Vaholanki, maktab o‘quvchilari dastavval bu harakat haqida yetarlicha bilimga ega
8
Ozod Sharafiddinov. Ijodni anglash baxti.-Toshkent,- Sharq 2004
12

bo‘lishlari, uning mazmun-mohiyati, bu harakat asoschilari, namoyandalari,
ularning mana shu sohadagi xizmatlari haqida bilishlari maqsadga muvofiq.
Endi maktab darsliklarida keltirilgan jadidchilik ma’lumotlari haqida
gaplashsak. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, maktab darsliklarining 5-sinf adabiyot
darsligida “Vatanni sevmoq iymondandir” deb nomlangan maxsus bo‘lim Abdulla
Avloniy bobomiz haqidagi ma’lumotlar bilan boshlanadi. Mavzuga epigraf sifatida
adibning o‘sha mashhur “Tarbiya biz uchun yo hayot - yo mamot, yo najot - yo
halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir” so‘zlari keltirilgan. Darslikda Abdulla
Avloniy hayoti, ijod yo‘li, davr ma’naviy hayotini rivojlantirishga qo‘shgan
beqiyos xizmatlari haqida atroflicha ma’lumotlar bolajonlar e’tiboriga havola
etilgan.
1.2. Adabiyot darslarida jadid namoyandalari hayoti va faoliyatini
o‘rganishda interfaol usullardan foydalanish
(A.Avloniy, A.Qodiriy)
A.Avloniy tarjimayi holini o‘rganishda interfaol usullardan foydalanish
Ma’naviyatli va ma’rifatli, har tomonlama yetuk farzandlarni tarbiyalashda
bizga adabiyot fani yordamga keladi. Chunki, adabiyotning bosh vazifasi ham
tarbiyalashdir. O‘z shaxsiyati va asarlari bilan insonlarga ibrat bo‘la oladigan,
ularga ma’rifat nuri ulashadigan buyuk siymolarning hayoti va faoliyatini
o‘rganishimizning ham asl mohiyati shunda.
Profеssor Q.Yo‘ldoshеv “Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari”
nomli qo‘llanmasida “... adabiyot darsliklarida hamisha yozuvchilarning tarjima y i
hollariga oid ma'lumotlar bеriladi. Bu ma'lumotlar, ko‘pincha, bir nеcha sinflarda
takror-takror kеltiriladi va bir-biridan jiddiy far q qilmaydi. Yuqori sinflarda esa
tarjimayi holga juda katta o‘rin ajratilib adibning hayot va ijod yo‘liga ancha
batafsil to‘xtalinadi. Shu vaqtga qadar amalda bo‘lib kеlgan darsliklardagi bu xil
ma'lumotlarda asosiy e'tibor adibning individual qiyofasini inson sifatidagi o‘ziga
13

xosligini, ijodkor sifatidagi ruhiyatini ochishga emas, balki ayni shu jihatlarini
ko‘rsatmaslikka xizmat qilar edi. Shuning uchun ham o‘quvchilarimiz adiblarni
faqat ismi sharifi va yozgan asarlaridangina farqlay olishardi, xolos. Uyg‘un,
G‘afur G‘ulom, Oybеk, Abdulla Qahhor singari ijodkorlarning hayot yo‘llari bir-
biriga juda o‘xshash tarzda talqin etilar edi”, -dеb yozgan va diqqatimizni muayyan
shoir hayoti va ijodini o‘rgatishdagi asosiy nuqsonga qaratgan. Holbuki, olim
kuyinib ta'kidlaydigan har bir so‘z san'atkorining o‘ziga xos ijodiy qiyofasini
uslubi va badiiy olamiga xos bеtakrorlik alomatlarini o‘quvchiga tushuntirishda
ular yaratgan asarlari tahlilidan foydalanish lozimki, profеssor B.To‘xliyеv
“Adabiyot o‘qitish mеtodikasi” darsligida ana shu masalaga diqqatni qaratgan.
Mеtodist olimalardan M.Mirqosimovaning “O‘quvchilarda adabiy tahlil
malakasini shakllantirish va takomillashtirish asoslari”, profеssor
R.Niyozmеtovaning “O‘zbеk tili darslarida yangi o‘zbеk adabiyotini o‘qitish
masalalari”, pеdagogika fanlari doktori Q.Husanboyеvaning qator so‘z
san'atkorlari ijodini o‘rta maktabda o‘rganishga oid qo‘llanmalari va
monografiyalarida muayyan yozuvchi yoki shoir hayoti va ijodini o‘rgatish o‘tgan
asrning 60-80-yillaridagi kabi biografik faktologiyaga, tarixiy xronologik
printsipga tayanib emas, bugungi adabiyotshunoslik ilmida e'tirof etilgan biografik
mеtodga tayanib o‘rganilsa, asarlari estеtik tahlil qilinsa, ta'lim samaradorligi
ta'minlanishi e'tirof etilgan.
“Yozuvchining hayoti va ijodiy faoliyatini o‘rganish uning dunyoqarashini
aniqlashga yordam beradi. Bu esa unga to‘g‘ri baho berish uchun zamin
hozirlaydi” 9
. Ba’zan yozuvchi va shoirlarning hayotini o‘rganish shart emas, degan
qarashlarga ham duch kelamiz. Holbuki, adib-u shoirlar hayotiga oid faktlarni
to‘plash ilmning chinakam “qora ishi” sifatida baholanishi kerak. Sababi, bu xil
ishlar har bir ijodkorning shaxs va san’atkor sifatidagi tadrijini kuzatish yoki har
bir asarning ijodiy tarixini to‘g‘ri talqin qilish uchungina emas, ijod psixologiyasi,
ijodkor va jamiyat munosabati kabi qator umumestetik muammolarni yoritishda
9
Долимов С ., Убайдуллаев Ҳ ., Аҳмедов Қ . Адабиёт ўқитиш методикаси . – Т .: Ўқитувчи , 1967- йил , 239- бет .
14

ham muhim ahamiyat kasb etadi. Adib hayotiga oid ma’lumotlar o‘zi yozib
qoldirgan tarjimayi hollardan, adib haqida aytilgan zamondoshlar, uning
tengdoshlari, ustozlari yoki shogirdlari, tanish-bilishlari va muxlislari tomonidan
aytilgan yoki yozma holida yetib kelgan manbalardan olinishi mumkin.
Ta ’ lim jarayonida Abdulla Avloniy hayoti va ijodini o‘rgatib, o‘sib
k e layotgan yosh avlodni tarbiyalashda adib asarlaridan foydalanish katta ahamiyat
kasb etadi. Chunki, adib asarlarida tarbiya, odob-axloq, ilm-u hunar masalalari,
Vatan tushunchasi asosiy o‘rinni egallaydi. Abdulla Avloniy hayoti va ijodi
umumiy o‘rta ta’lim darsligining 5-sinfida o‘tiladi, xolos. O‘quvchilar to‘qqiz yil
mobaynida faqat bir martagina adib siymosi bilan tanishadilar. Keyingi ta’limda
ham litsey bosqichida o‘qiydigan o‘quvchilar adibning she’rlari, maqolalari va
ibratomuz masallari bilan tanishishga muyassar bo‘ladilar.
Avloniyning madaniyat arbobi, jamoatchi va taslikilotchi sifatidagi faoliyati
ham samarali bo‘ldi. U madaniyat, xalq maorifi va xo‘jalik ishlarining turli
tarmoqlarida ishladi, rahbarlik qildi: Eski shahar Sho‘rosining raisi vazifasini
bajardi, nasliriyot ishlarini yo‘lga qo‘yib, unda bo‘limga mudirlik qildi,
Afg‘onistonda birmuncha muddat elchi bo‘ldi, oliy o‘quv yurtlarida professor
sifatida dars berdi.Abdulla Avloniy 1934-yilning 24-avgustida vafot etdi.Uning
nomini abadiylashtirish uchun bir qator ishlar qilingan: Miroboddagi shoir
yashagan uyda muzey ochilgan; Toshkent shahrining ko‘chalaridan biri Abdulla
Avloniy deb ataladi.Respublika Xalq ta’limi xodimlari malakasini oshirish va
qayta tayyorlash institutiga ham uning nomi berilgan.
Umumta’lim maktablarida adabiyot fani 5-sinfdan boshlab, ya’ni
yuqori sinf o‘quvchilariga o‘tila boshlaydi. Boshlang‘ich sinflarda yosh va
bilim salohiyati hisobga olingan holda, yengilroq ma’lumotlar berib borilgan
bo‘lsa, yuqori sinflarda bu ma’lumotlarning ko‘lami kengayib, murakkablashib
boradi. Bu esa pedagog o‘qituvchilar zimmasiga nihoyatda mas’uliyatli
vazifalar yuklaydi. Bilamizki, bugungi yoshlar kuchli axborot oqimi ostida
voyaga yetmoqda. Fan-texnika rivojlangan, axborotlashgan jamiyat bag‘rida
15

ulg‘ayib, ularning to‘liq imkoniyatlaridan xabardor yoshlarning didi,
dunyoqarashi bundan o‘n yil oldingi yoshlarning estetik talablaridan tubdan
farq qiladi. Bu tezkor rivojlanishlar ichida voyaga yetayotgan bola, kitobga
termulishdan ko‘ra, tez va oson ma’lumot olishni ma’qul ko‘rmoqda. Bu esa,
o‘qituvchining, xususan, adabiyot o‘qituvchisining zimmasiga juda katta
mas’uliyatli vazifalarni yuklaydi.
Ana shunday sharoitda o‘quvchilar qalbida kitobga, xususan,
adabiyotga nisbatan mehr uyg‘otish, juda katta mehnatni talab qiladi. Buyuk
hikoyanavis hamda adabiyotshunos Abdulla Qahhorning: “Adabiyot atomdan
kuchli, ammo uning kuchini o‘tin yorishga sarflamaslik kerak”,- degan gapini
ma’nosiga yetib borish, bugungi kunda faqat adabiyot olami vakillarigagina
ya’ni yozuvchi, shoirlarga tegishli emas, balki adabiyot ummonida
yaratilayotgan asarlarni, o‘quvchilar qalbiga singdirishdek murakkab va
mas’uliyatli vazifalarni amalga oshirayotgan pedagoglarga ham taalluqlidir. Bu
gaplardan shu ma’no anglashiladiki, adabiyotning kuchini atomdan kuchli
ta’sirga ega bo‘lishi, shubhasisiz o‘qituvchining qo‘lidadir. Asarda ilgari
surilgan g‘oyalar o‘qituvchining ziyrak nigohi va izlanuvchan tafakkuri
yordamida asar mag‘ziga singib ketgan mazmun mohiyat, go‘zallik va
o‘zgacha dunyo qarash yuzaga chiqadi. Ana shu haqiqatni zamonaviylidan
uzoqlashmagan holda, yuqori pedagogik texnologiyardan foydalanib
o‘quvchilarga yetkazish, ularning shuurida badiiy adabiyot deb atalmish
tushunchani shakllanishiga olib keladi. Buning ta’sirida o‘quvchi o‘y-
xayollarini qamrab olgan bachkana ta’savvurlarini unutadi. Ruhi so‘z
san`atining o‘ziga chorlovchi cho‘ q qilari sari talpinadi.
Umum ta’lim maktablarining beshinchi sinflari uchun mo‘ljallangan
dastur va darsligida Abdulla Avloniy hayoti va ijodini o‘rganish quyidagicha
ifoda etilgan: 2 soatni tashkil qiladi:
1-soat. Abdulla Avloniy hayoti va ijodi haqida ma’lumot berish.
Bunda o‘quvchilarga adibning hayot yo‘li, yozgan asarlari hamda yozuvchi
16

hayoti va ijodini muhim jihatlarini yoritishda adibga zamondosh bo‘lgan
munaqiblarning adib haqida aytgan fikrlarini keltirish mumkin.
2-soat. Adibning “Vatanni suymak” asarini o‘qitish.
Abdulla Avloniy hayoti va faoliyatini o‘rganishda adib portretidan,
kitoblaridan foydalanish yaxshi samara beradi. Adib hayotini o‘rgatishda 5-sinf
o‘quvchilariga quyidagicha savol va topshiriqlar bilan murojaat qilinadi:
1. Abdulla Avloniy hayoti va ijodini gapirib bering.
2. Avloniyning matbuotchilik va gazetachilik faoliyati haqida nimalarni
bilasiz?
3. “Vatanni suymak” lavhasida adib bizni nimaga da’vat etadi?
4. “Vatanni suymak” lavhasidagi “Hubbul vatani minal iymoni” (“Vatanni
semoq iymondandir”) hadisining mazmunini sharhlang.
5. “Vatan” she’rida shoir Vatanning qadrini bilmaganlarni nimaga
o‘xshatadi? She’rdan ana shu mulohazalar aks etgan satrlarni toping.
Ushbu savol-topshiriqlar o‘quvchilarni erkin fikrlashga va o‘z firlarini
mustaqil bayon qila olishga o‘rgatadi.
S huningdek, litsey o‘quvchilariga dars o‘tish jarayonida quyidagi jadvaldan
ham foydalanish mumkin :Abdulla Avloniy
Hayot yo ’liva millatparvarligi
Muhim voqealar
A.Avloniy 1878 yil To shkentda
hunarmand oilasida tug ‘ildi .
Eski maktabda savod chiqardi .
“Birinchi muallim ”(1909),
“Ikkinchi muallim ”(1912) nomli
darsliklar muallifi .
1904 yilda To shkentning Mirobod
mahallasida jadid maktabini ochdi . 1909 yilda “Jamiyati xayriya ”
uyushmasini tashkil etdi .
“Shuhrat ”(1907), “Turon ”(1917)
gazetalarini chiqardi . “Sadoi
Turkiston ”, “Ishtirokiyun ” gazetalarida faoliyat yuritdi .
O’zbek shoiri , dramaturgi va taniqli jamoat
arbobi A.Avloniy 1934 yilda vafot etdi.
17

Bu kabi jadvallar o‘quvchilarning xotirasida yaxshi saqlanadi. Darsning
mustahkamlash bosqichida Abdulla Avloniy va Mahmudxo‘ja Behbudiyning
hayoti va ijodini “Venn” diagrammasi yordamida o‘xshash va farqli jihatlarga
ajratishni o‘quvchilarga topshiriq sifatida berish lozim. Chunki bu ikkala adib ham
jadid bo‘lganligi bois hayotida va yozgan asarlarida o‘xshashlik mavjud. Masalan,
har ikkala ijodkor ham maktablar uchun darslik yaratgan, odamlarni uyg‘otish
uchun dramatic asar yozgan, publististik asarlari mavjud. Ammo farqli jihatlarni
ham ko‘rish mumkin: Abdulla Avloniy darsliklarida tarbiyaviylik ustunlik qiladi,
“Turkiy guliston yoxud axloq” asari Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asarining
erkin tarjimasi, she’riy asarlari mavjud va hokazo.
VENNN DIAGRAMMASI

o‘xshash
tomonlari
A.Avloniy M.Behbudiy
Bizningcha, ushbu darslikka kiritilgan “Birinchi muallim”, “Ikkinchi
muallim” kitoblaridan olingan hikoyalar “Maktab gulistoni”, “Turkiy guliston
yoxud axloq” asarlaridagi ibratli hikoyalar bilan almashtirilsa. Dastlabki ikki kitob
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallab yozilgan. Shu sababli bu kitobdagi
hikoyalar 5-sinf adabiyot darsligiga kiritilishi lozim, deb hisoblaymiz.
18

Cho‘lpon hayoti va faoliyatini o‘rganishda interfaol
usullardan foydalanish
Cho‘lpon hayoti va ijodiy merosini o‘rganishda Ozod Sharafiddinovning
xizmatlari alohida ekanligini aytib o‘tish joiz. Istiqlol yillarida mazkur
munaqqidning so‘zboshisi bilan «Kecha va kunduz» romani qayta dunyo yuzini
ko‘rdi. Mazkur olim rahbarligida Cho‘lponning avval bir jildlik, so‘ng uch jildlik
asarlari nashrga tayyorlandi. «Adabiyot nadur?» to‘plami chop etildi. Cho‘lpon
ijodiga oid ko‘plab maqolalar, risolalar e’lon qildi. Ayniqsa, «Cho‘lponni anglash»
asari ma’naviy-madaniy hayotimizda muhim hodisa bo‘ldi. Bu esa mustabid tuzum
davrida qadr topmagan benazir iste’dod, XX asr adabiyotining yorqin yulduzi
Cho‘lpon to‘g‘risidagi XX asr ijodiy muhiti olimlarining o‘ziga xos qalb nidosidir.
Shu jarayonda Cho‘lponning adabiyotshunoslik sohasidagi xizmatlari ham
munosib tarzda ilmiy baholandi. Manbalarda ta’kidlanganidek, «Cho‘lpon 1914-
yilda «Sadoyi Turkiston» gazetasida «Adabiyot nadir?» maqolasini e’lon qilgan va
bu maqolada badiiy adabiyotning vazifasi, maqsadi, millat taqdirida tutgan o‘rni
to‘g‘risidagi katta ilmiy ahamiyatga molik fikr-mulohazalarini bayon etgan. 16
yashar Cho‘lponning shu maqolada aytgan: «Adabiyot yashasa, millat yashar», –
degan so‘zlari badiiy ijodning millatning tarixiy taqdiridagi roli haqida nafaqat
Turkiston miqyosida aytilgan birinchi so‘zdir. Agar adabiyotshunoslik
adabiyotning mohiyatini anglashdan boshlanadi, degan haqiqatdan kelib chiqsak,
o‘zbek adabiyotshunosligi Cho‘lponning mazkur maqolasidan boshlanadi, deb
baralla aytishimiz mumkin.
Cho‘lpon hayoti va faoliyatini o‘rganishda quyidagi interfaol usullardan
foydalanish imiz mumkin
Mavzu Cho‘lpon hayoti va ijodi bo‘yicha
Darsning maqsad
va vazifalari -ilmiy: o‘quvchilarning Cho‘lpon hayoti va ijodi bo‘yicha
olgan bilimlarini mustahkamlash, takrorlash; -tarbiyaviy:
19

ularda ma’naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirish;
-rivojlantiruvchi: mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirish, og‘zaki nutqni rivojlantirish.
Vazifalar : o‘quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish
uyg‘otish, mavzu asosidagi bilim, ko‘nikmalarini
rivojlantirish, mavzu asosida berilgan savol va
topshiriqlarni qay darajada bajarganligini kuzatish va
ularning bilimini baholash.
O‘quv jarayonining
mazmuni Ijodkorning hayoti va ijodiga tegishli ma’lumotlarni
mustahkamlash, asarlarining mazmun-mohiyatini
anglatish, asarlar tili va shakli ustida ishlash.
O‘quv jarayonini
amalga oshirish
texnologiyasi Usul : evristik ta’lim texnologiyalari,
“T-chizma”, “Tushunchalar tahlili”, muammoli ta’lim
texnologiyasi.
Shakl : yakka va guruhlarda ishlash.
Vosita: kompyuter, kodoskop, tarqatmalar, darslik,
portret, video rolik.
Nazora t: savol, topshiriqlar.
Baholash : “5” balli tizim asosida
Kutiladigan
natijalar O‘qituvchi: Mavzuning qisqa vaqt ichida barcha
o‘quvchilar tomonidan egallanishiga erishish.
O‘quvchilar faolligini oshiradi. Mavzuni mustaqil
o‘rganish, tahlil qilishiga erishishadi, mustaqil fikrlash
qobiliyati va og‘zaki nutqi shakllantiradi.
O‘quvchi: Cho‘lpon hayoti va ijodi bo‘yicha takrorlash
asosida fikrlash qobiliyati rivojlanadi, izlanish, o‘quv
tadqiqoti qila olish ko‘nikmalari kamol topadi.

Kelgusi rejalar O‘qituvchi : Pedagogik texnologiyalarni o‘azlashtirish va
20

darsda qo‘llash, takomillashtirish, o‘z ustida ishlash,
pedagogic mahoratini oshirish.
O‘quvchi : Mustaqil ishlashni, fikrlashni o‘rganadii, ravon
bayon qila oladi.O‘rganilgan mavzu yuzasidan
qo‘shimcha ma’lumotlar izlanadi. Do‘stona muhitda
hamkorlikda ishlash ko‘nikmasi shakllanadi.
Uyga vazifa Darslikda berilgan savol va topshiriqlarni bajarish va
prezidentimiz I.Karimovning “Yuksak ma’naviyat
yengilmas kuch “ asariga bog‘lash
Darsning blok- chizmasi:
1. Tashkiliy qism.5 daqiqa
2. O‘tilgan mavzuni so‘rash: 10 daqiqa
3. Yangi mavzu bayoni: 15 daqiqa
4. Mustahkamlash: 10 daqiqa
5. Baholash va uyga vazifa: 5 daqiqa
Darsning borishi
1.Tashkiliy qism: salomlashish, davomatni aniqlash, jurnalda belgilash.
Sinf jamoasi guruhlarga bo‘linadilar. Guruh a’zolari bilan birgalikda oltin qoidalar
ishlab chiqiladi va vazifalar taqsimlanadi.
2.O‘tilgan mavzuni so‘rash.
“Topqirlar” guruhiga savollar:
1.Ijod mahsuli
2.Nodira chistoni
3.G‘azal mulkining sultoni
4.Cho‘lpon she’ri
5.Ozodlik.
“Bilimdonlar “guruhiga savollar:
1.Epik asar
2.”Mehrobdan chayon” romani timsoli
21

3.1897-1938 yillarda yashab ijod etgan shoir
4.Anvarning akasi
Butun jamoa uchun krossvord
“Mehrobdan chayon “ romani bosh timsoli.
 Qodiriy farzandi
 Qodiriy hikoyasi
 Qodiriy rafiqasi
 Qodiriy ishlagan gazeta
 Qodiriy hikoyasi
 Qodiriy romani bobi
 Gazeta nomi
 Cho‘lpon tarjima qilgan asar
 Cho‘lpon asarlari bosilib turadigan jurnal
 Cho‘lpon she’riy to‘plami
 Og‘ir emas
 Cho‘lpon she’ri
 “O‘tkan kunlar’ romani bosh timsoli
 Qodiriy she’ri
 Qodiriy hikoyasi
Qodiriy yozmoqchi bo‘lgan roman
Berilgan boshqotirmalar o‘quvchilar bilimini faollashtirish maqsadida
o‘tkaziladi.
So‘ng “Blis-so‘rov’” metodiga asosan savollar bilan mustahkamlanadi.
(Slaydlardagi tasvir savol va topshiriqlar asosida izohlanib boriladi.)
1.Ra’noning boshqa qizlarga o‘xshamaydigan jihatlarini ayting?
2.Anvar bilan Xudoyorxon orasidagi munozarada kim g‘olib chiqadi?
3.Anvarning xaloskori kimlar?
4. Cho‘lponning “Go‘zal” she’rida nimalar tasvirlangan?
22

5. She’rda nima sababadan yulduz bilan oy haqida fikr yuritigan?
6. Cho‘lponning qanday dramatic asarlari bor?
7. Cho‘lponning “Xalq” she’rida yaratuvchilik qudrati qanday tasvirlangan?
8. Cho‘lponning “Binafsha” she’ridagi asosiy g‘oya nimaga qaratilgan?
9. Cho‘lpon qanday yurtni buzilgan o‘lka deb ataydi?
10.”Go‘zal” she’rida lirik qahramon nima uchun o‘zini yo‘qsil deb ataydi?
 Yulduz bilan oyning go‘zalni o‘nglarida emas, tushlarida ko‘rishiga sabab
nimada deb o‘ylaysiz?
 Shamol go‘zalni qay holatda uchratganini matndan qayta o‘qing.U go‘zalni
qayerda , qanday holatda ko‘rishi mumkin deb o‘ylaysiz?
 Sizningcha, nega yulduz bilan oy go‘zalni yushida ko‘rishgan-u, shamol
o‘ngida ko‘rgan? Bunga asos bormi?
 Go‘zal kim? Odam timsolimi, ozodlikmi, baxtmi, v atanmi?
She’r roman drama
“Yorqinoy” +
“Xalq’ +
“Ko‘ngil” +
“Ozod turk
bayrami” +
“Binafsha” +
“Kecha va
kunduz” +
“Xalq” she’rining yaratilgan yili.
 Cho‘lpon o‘limga hukm qilingan yil.

Cho‘lponga nechanchi yilda qanday orden berilgan.?
 Cho‘lpon nechanchi yilda qayerda , kimning kotibi bo‘ladi?
TOPSHIRIQ
“SWOT-tahlil” metodi asosida ikkala guruhga vazifa beriladi; “Anvar obrazini tasniflang.”
23

S-Kuchli tomonlar
Ma’naviy yetuk inson
Bilimli W-Zaif tomonlar
Shijoatsiz
O-Imkoniyat
Sodiq do‘stlari
Sadoqatli, qat’iyatli, aqlli yori Ra’no T-xavf-xatar
Mavjud tuzum
Johil, xudbin kishilar
Tiriksan, o`lmagansan,
Sen-da odam, sen-da insonsan.
Kishan kiyma, bo`yin egma,
Ki, sen ham hur tug`ilg`onsan!”
Refleksiya.
1. Bugungi darsdan olingan taassurotlaringiz haqida stikerlarga yozing.
2.Darsning qaysi qismi sizga yoqdi ( yoqmadi)?
3.Darsdagi o‘z faoliyatingizni qanday baholaysiz?
Baholash. O‘qituvchi darsni xulosalab, guruhlarni baholaydi.
Abdulla Qodiriy hayoti va faoliyatini o‘rganishda interfaol
usullardan foydalanish
O zbek milliy adabiyotining darg asi, keng ko lamli qomusiy ijodkor, o zbekʻ ʻ ʻ ʻ
romanchiligining asoschisi, millatimizning faxri A.Qodiriyning tarjimai holi ijodiy
ummoni haqida ma’lumot berish orqali o quvchilarning Qodiriyning asarlarini
ʻ
o qishga nisbatan havaslarini kuchaytirish, Qodiriyga xos vatanparvarlik tuyg usini
ʻ ʻ
shakllantirish.
Darsning metodi: O qituvchining ma’ruzasi, suhbat, ifodali o qish, darslikka
ʻ ʻ
kiritilmagan Qodiriy asarlarining tahlili haqida ma’lumot berish.
24

Ko rgazmalilik: A.Qodiriyning ijodiy olami va hayotiga oid portret -rasmlarʻ
namoyishi.
Ilmiylik: Adabiyotshunos olimlarning Qodiriyning ijodiy evolyutsiyasi
haqidagi ilmiy qarashlari haqida o quvchilarga ma’lumot berish.
ʻ
Darsning borishi:
1. O qituvchining A.Qodiriyning ijodiy olami haqidagi kirish so zi
ʻ ʻ
2. Qodiriyning hayot yo li va asarlari haqida o quvchilardan so rash
ʻ ʻ ʻ
3. Qodiriyning o zbek adabiyotida tutgan o rni haqidagi o qituvchining
ʻ ʻ ʻ
qisqacha ma’lumoti
4. Qodiriyning tarjimai holi va yaratgan asarlariga oid fikrlar
A.Qodiriy o zbek adabiyotining ko rki, shu bilan birga, yorqin yulduzi
ʻ ʻ
hisoblanadi. Buning sababi, daho ijodkorning qalbidan sizib chiqqan ijodiy lavha
-"O tkan kunlar", "Mehrobdan chayon" romanlari millatimizning madaniy
ʻ
merosiga aylandi. Biror xonadon yo qki, A.Qodiriyning «O tgan kunlar” yoki
ʻ ʻ
"Mehrobdan chayon" romanlari topilmasa. O tgan asr avlodimiz ham, XX asr va
ʻ
undan keying avlod ham buyuk yozuvchining asarlarini o qiydi, ayniqsa, roman
ʻ
qahramonlari Kumush va Otabek, Ra’no va Anvarlar kitobxonni bezovta
bo lishiga, o yga tolishiga, hayajoniga sabab bo ladi. Buning sababi har ikki
ʻ ʻ ʻ
romanda uzoq o tmish tarixiy voqealarni boshidan kechirgan hayoti, ingrashi,
ʻ
kurashi, yorug likka intilishi, pok sevgini daho darajasigacha ko tarishi, ko zguda
ʻ ʻ ʻ
ko ringan jonli hayotdek kitobxon ko z o ngida qizil ipdek o tadi. Bugina emas,
ʻ ʻ ʻ ʻ
o quvchi insoniy sevgi yo lida boshiga musibatlar tushgan, shu bilan birga oilaviy
ʻ ʻ
baxtga erishgan qahramonlar bilan uchrashgandek, ular suhbatida bo lgandek his
ʻ
etadi. Ana shunday millatimizning faxri, o zbek xalqining erkinligi, yurtning
ʻ
mustaqilligi uchun kurash olib borgan va "millatchi" tamg asi bosilib,
ʻ
sho rolarning qatag oni, qatliga duch kelgan, aniqrog i, mamlakatimiz ozodligi
ʻ ʻ ʻ
yo lida pok qoni bilan oltin bezagan A.Qodiriyni tabiat o zbek xalqiga in’om etdi.
ʻ ʻ
Qodiriy haqida o quvchilarga savol berish, javoblarni olish, so ngra
ʻ ʻ
darslikdan Qodiriy tarjimai holi bayoni.
25

A.Qodiriyni avlodlar xotirasidan butunlay sidirib tashlash uchun uning
asarlarini ham qatag on qildi, ammo buning uddasidan chiqa olmadi. Istiqlol,ʻ
mustaqillik tufayligina uning mo tabar nomi, zavol bilmas asarlari to laligicha xalq
ʻ ʻ
ma’naviy mulkiga aylandi.
Ma’lumki, bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri yosh avlodni komol
inson, yuksak ma’naviyatli , vatanparvar, chuqur bilimli, ijodkor va har tomonlama
faol qilib tarbiyalashdir.bu vazifalarni bajarish ta’limda asosan ona tili va adabiyot
ta’limi zimmasiga yuklatiladi. Adabiyot fanini o‘qitishdan bosh maqsad
o‘quvchilarni mustaqil, erkin fikrlashga, turli xil pedagogic texnologiyalardan
foydalanib, darslar tashkil etish yaxshi samara beradi. Ayniqsa, electron
darsliklarning, ya’ni slaydlar orqali dars o‘tish dars samaradorligini oshiradi. Turli
xil pedagogic texnologiyalardan foydalanib, darslar tashkil etish o‘quvchilarni
qiziquvchanlikka, topqirlikka, izlanuvchanlikka undaydi. Shuning uchun men
tanlagan mavzuyim asosida darsni tashkil qilishda turli innovatsion ped.
Texnologiyalardan foydalanib, ta’limiy o‘yinlar tashkil etishga harakat qildim.
Xulosa qilib aytish mumkinki, agar biz har bir darsimizda maqsadni aniq
qo‘yib, muammoli vaziyatlar yechimiga turli zamonaviy usullar asosida
yondashsak, mazmun va sifat uyg‘unligida tashkillashtirsak, maqsadimizga
yetamiz deb o‘ylayman.
26

II BOB. TA’LIM JARAYONIDA JADIDCHILIK
NAMOYANDALARINING HAYOTI VA IJODINI O‘RGANISH
2.1. Adabiyot darslarida Abdulla Avloniy hayoti va ijodini o‘rganish
Vatanimiz mustaqillikka erishgandan so‘ng, adabiyot va san’atning boshqa
sohalarida bo‘lganidek, adabiyotshunoslik fanida ham yangi davr boshlandi. Uzoq
yillar davomida o‘rganilishi taqiq etilgan madaniy merosimizning qatag‘on davri
bilan bog‘liq sahifalari qaytadan tiklanmoqda. M.Behbudiy, A.Avloniy, A. Fitrat,
A.Cho‘lpon, Elbek singari yozuvchilarning asarlari xalqqa qaytarilib, ularning
hayoti va ijodi jiddiy ravishda o‘rganilmoqda. Shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim
maktablari uchun tayyorlangan adabiyot darsliklarida ham yuqorida nomi tilga
olingan jadidchi arboblarimizning hayoti va ijod yo‘llari haqida o‘quvchi-
yoshlarga ma’lumotlar, bilimlar beriladi. Biz hozirgi ishimizda umumta’lim
maktablari uchun tayyorlangan 5-sinf adabiyotida keltirilgan buyuk jadid arbobi,
shoir, nosir, dramaturg va publitsist Abdulla Avloniy haqida to‘xtalmoqchimiz.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, maktab darsliklarining 5-sinf adabiyot darsligida
“Vatanni sevmoq iymondandir” deb nomlangan maxsus bo‘lim Abdulla Avloniy
bobomiz haqidagi ma’lumotlar bilan boshlanadi. Mavzuga epigraf sifatida
adibning o‘sha mashhur “Tarbiya biz uchun yo hayot - yo mamot, yo najot - yo
halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir” so‘zlari keltirilgan.
Darslikda Abdulla Avloniy hayoti, ijod yo‘li, davr ma’naviy hayotini
rivojlantirishga qo‘shgan beqiyos xizmatlari haqida atroflicha ma’lumotlar
bolajonlar e’tiboriga havola etilgan. Masalan, darslikdan o‘rin olgan quyidagi
misralarga diqqat qilsak,
“..Abdulla Avloniy 1909-yilda “Jamiyati xayriya” tashkilotini ochdi va
mahalliy xalq bolalarining o‘qib, bilim olishiga ko‘maklashish maqsadida pul
yig‘ib, maktablarga tarqatdi. 1913-yilda “Turon” jamiyatini ochdi. Uning vazifasi
aholi o‘rtasida sahna ishlariga qiziqish uyg‘otish, xalq uchun spektaklarqo‘yib
27

berish va ular orqali ommaga ma’naviy oziq berish; klub, musiqa kurslari,
kutubxona va hokazolardan iborat edi” 10
Bundan tashqari, Abdulla Avloniyning “Vatanni suymak” maqolasi,
“Vatan”, “Chin do‘st” she’rlari, “Yalg‘on do‘st, “Xurus ila bo‘ri”, “Janjalchilik
zarari” hikoyatlari hamda Abdulla Avloniyning “Ikkinchi muallim” kitobidan
olingan “Maktab” she’ri va “Saxiylik” hikoyati ham darslikdan o‘rin olgan. Shu
bilan birga, adib asarlari haqidagi fikrlar ham keltiriladi..
Shuningdek, Abdulla Avloniy haqida ma’lumotlar berilar ekan, ba’zi
o‘rinlarda “Esda saqlang” sarlavhasi ostida adib hayotiga doir ma’lumotlar berilib
o‘tiladi. Masalan, “ O‘sha vaqtda gazetalar hozirgidek avtomat dastgohlarda emas,
qo‘lda bosilardi, sahifalar kompyuterda terilmas, balki yog‘ochdan ishlangan
qo‘lbola harflar yordamida shakllantirilardi. Gazetaning har bir soni ana shunday
zahmat bilan tayyorlanar edi. ”
Shuningdek, Abdulla Avloniyning publitsistika sohasida qilgan samarali
ishlari haqida ham ma’lumotlar atroflicha keltirib o‘tilgan. Quyidagilarga
e’tiborimizni qaratamiz: “A . Avloniy jamiyat qoshida «Turon» nomli teatrni ham
tashkil etdi. O‘zining e’tiroficha, o‘ntaga yaqin pyesani ozarbayjon tilidan
o‘zbekchaga tarjima qildi, 3 ta yangi pyesa yozdi va ularni sahnalashtirdi. Abdulla
Avloniy xalqni ma’rifatga undashning o‘zi kifoya emasligini yaxshi bilgan.
Shuning uchun ham u yangi uslub maktabini ochib, bu maktabda o‘zi bolalarni
o‘qitadi. Shu maktab uchun «Birinchi muallim» (1909), «Ikkinchi muallim»
(1912), «Turkiy Guliston yoxud axloq» (1913), «Maktab gulistoni» (1916)
shuningdek, olti qismdan iborat «Adabiyot yoxud milliy she’rlar» (1909–1916)
singari darsliklar, alifbo va o‘qish kitoblarini yozdi. Ushbu kitoblar bolalar yoshi
va saviyasiga mosligi, o‘quvchilarni tezroq savodxon qilishga yo‘naltirilganligi
bilan zamonasining boshqa ta’limiy kitoblaridan ajralib turadi. Keyinchalik ushbu
kitoblar Toshkentdagi barcha yangi usul maktablari uchun qayta-qayta
10
Adabiyot: Umumiy o rta ta lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik/ S.Ahmedov, B.Qosimov, R.Qo chqorov,ʻ ʼ ʻ
Shu.Rizayev. - T.: 2020. 194-bet
28

nashr qilindi..»
Bundan tashqari adib ijodidan olingan manbalar ham diqqatga sazovor.
Avloniy kitoblaridan olingan hikoyatlar, she’rlar o‘quvchilarning yoshiga mos
tushgan. Shuningdek, Abdulla Avloniyning Vatan haqidagi fikrlari o‘quvchilarni
Vatanga muhabbat ruhida kamol topishlari uchun yaxshi manba hisoblanadi.
Quyida ulardan namuna keltiramiz:
Vatan. Har bir kishining tug‘ulub o‘skan shahar va mamlakatini shul
kishining vatani deyilur. Har kim tug‘ulgan, o‘sgan yerini jonidan ortuq suyar.
Hatto bu vatan hissi-tuyg‘usi hayvonlarda ham bor. Agar bir hayvon o‘z vatanidan
– uyuridan ayirilsa, o‘z yeridagi kabi rohat-rohat yashamas, maishati talx bo‘lub,
har vaqt dilining bir go‘shasida o‘z vatanining muhabbati turar. Biz turkistonlilar
o‘z vatanimizni jonimizdan ortuq suydig‘imiz kabi, arablar Arabistonlarini,
qumlik, issig‘ cho‘llarini, eskimo‘lar shimol taraflarini, eng sovuq qor va muzlik
yerlarini boshqa yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi,
tiriklik oson yerlarga o‘z vatanlarin tashlab hijrat qilurlar edi.
Shu o‘rinda aytib o‘tishimiz joizki, mavzularning mustahkamlanishi uchun
beriladiga savol va topshiriqlar maktab darsliklari ichida mana shu darslik, ya’ni
qayta ishlangan 5-sinf darsligida nisbatan mukammalroq berilganligi ham diqqatga
sazovor. Bu kabi savol va topshiriqlar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga,
mushohada qilishga undaydi. Mavzuga oid keltirilgan savol va topshiriqlarni
quyida berib o‘tamiz:
1. Abdulla Avloniy hayoti va ijodi nimasi bilan ibratli?
2. Avloniyning matbuot va «gazetchilik» faoliyati haqida nimalarni
bilasiz?
3. «Vatanni suymak» lavhasida adib bizni nimalarga da’vat etadi?
4. «Vatanni suymak imondandur» hadisining mazmunini sharhlashga
harakat qiling.
5. «Vatan» she’rida shoir vatanning qadrini bilmaganlarni nimaga
o‘xshatadi? She’rdan ana shu mulohazalar aks etgan satrlarni toping.
29

6. Do‘stlarning chin va yolg‘on bo‘lishi haqida boshqa kitoblarda ham
o‘qiganmisiz? Eslab ko‘ring.
7. O‘zingizning chin do‘stingizni ta’riflab bera olasizmi?
8. «Hiylagarning hiylasi boshin yegay» misralari avvalgi darslarda o‘qilgan
qaysi asarning qahramonini yodga soladi?
9. «Janjalchilik zarari» hikoyasida echkilardagi qaysi qusur ularni suvga
g‘arq qildi?
10. «Vatan» she’rini yod oling.
11. Abdulla Avl о niyning ma’rifatpavarlik va ij о diy fa о liyati dav о mida
amalga о shirgan ishlarini o‘qituvchingiz yordamida jadvalda
aks ettiring.
Ushbu bob yuzasidan quyidagi ikki taklif va mulohazalarni aytib
o‘tmoqchiman:
Birinchidan, adib hayoti va ijodi haqida ma’lumot berilar ekan, uni adibning
o‘z tarjimayi holidan, yoki adib zamondoshlari xotiralaridan qiziqarli
ma’lumotlarni berib o‘tsak, yanada maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
Ikkinchidan, “esda saqlang” sarlavhasi ostida berilgan ma’lumotlar
saviyasini yanada oshirilsa hamda biroz kengaytirilsa, qiziqarliroq ma’lumotlar
bilan boyitilsa, o‘quvchilar uchun ayni muddao bo‘lardi.
2.2. Adabiyot darslarida Cho‘lpon hayoti va ijodini o‘rganish
Yuqoridagi bobda biz Jadid adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri
Abdulla avloniy haqida to‘xtalgan bo‘lsak, ushbu bobda esa yana bir jadidchi
Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon haqida to‘xtalamiz. Yuqorida
aytganimizdek, Cho‘lpon ijodi haqida umumta’lim maktablarining 7- hamda 11-
sinflarida adib ijodiga to‘xtalamiz.
Cho‘lpon ijodini o‘rganishda interaktiv metodlarning o‘rni
30

Darsning tarbiyaviy maqsadi:
O‘quvchilarning buyuk Cho‘lpon ijodi va hayoti haqidagi bilim, malakalarini
yanada kengaytirish, ularni mustaqil fikriashga, o‘z fikrini dalillar bo‘yicha
asoslashga o‘rgatish. O‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, hamkorlikda
ishlay olish qobiliyatini shakllantirish, bir-biriga o‘zaro hurmatini oshirish.
Dars uslubi: interfaol usullardan foydalangan holda musobaqa darsi.
Dars jihozi: texnik vositalar, magnitafon, adabiyot darsligi, ko‘rgazmalar va
savol varaqasi.
Darsning borishi:
Dars yosh xonanda Otabek Mutalxojayevning «Go‘zal» qo‘shig‘i bilan boshlanadi.
Guruh talabalari guruhlarga bo‘linadi, har bir guruhga nomi beriladi.
- «Navoiy» guruhi
- «Bobur» guruhi
- «Mashrab» guruhi
O‘qituvchi: Qani o‘quvchilar fikrimizni jamlash, tilimizni charxlash uchun «aqliy
hujum» musobaqasini boshlaymiz.
1. Qaysi ijodkor turkiy til bilan Xitoydan Xurosongacha o‘lkalarni
jangujadalsiz zabt etganligini ta’riflaydi? Javob: Alisher Navoiy.
2. Turkiy «Xamsa» qachon va kim tomonidan yaratilgan? Javob: 15-asrning 2-
yarmida A. Navoiy tomonidan yaratilgan.
3. Laff va nashr nima? Javob: Yig‘ish va yoyish
4. Mashrab so‘zining ma’nosi nima? Javob: - Ilohiy sharobga erishmoq.
5. «Kishan», «Qalandar ishqi» g‘azallari qanday vaznda yozilgan? Javob: -
Aruz vaznida
(3 ta guruhga 15ta savol beriladi va guruh g‘oliblari aniqlanadi).
Dars davomida eng ko‘p ball to‘plagan guruh g‘olib deb topiladi.
Yangi mavzuning bayonu:
Yangi mavzu bo‘yicha kirish suhbati o‘tkaziladi 3-guruhga 3 tadan savol beriladi.
31

Birinchi: «Alisher Navoiy» guruhi a’zolari sevimli adibimiz haqida to‘plagan
ma’lumotlarini bayon etadilar. Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon 1898-yil
Andijon shahrining Qatorterak mahallasida tug‘ilgan. Uning otasi Sulaymon aka
dehqonchilik, hunarmandchilik, bazzozlik bilan shug‘ullanib, «Rasvo» taxallusi
bilan hajviy she’rlar yozgan, o‘g‘lining mudarris bo‘lishini xohlagan. Onasi Oysha
aya esa o‘g‘lining ijodiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Abdulhamid dastlab eski
maktabda, keyin Andijon va Toshkent madrasalarida, rus-tuzem maktabida o‘qidi.
U o‘zbek, turk, fors, arab, rus tillarini yaxshi biladigan, Sharq va Ovro‘po
madaniyatini chuqur o‘zlashtirgan ziyoli bo‘lib yetishdi, Turkistonda chiqadigan
gazetalardan jadidchilik g‘oyalari bilan yaqindan tanishdi va shu g‘oyalarga xizmat
qiluvchi asarlar yoza boshladi. Cho‘lpon 16 yoshidan boshlab ijod qila boshladi,
ilk asari «Qurboni jaholat» 1914 yilda yozilgan. Uning ilk she’ri «Turkistonlik
qardoshlarimg‘a» (1914) dir. Dastlabki asarlari «Sadoi Farg‘ona», «Sadoi
Turkiston» gazetalarida e’lon qilindi. U 1918 yilda Orenburgga bordi va
Boshqirdiston huqumatining raisiga kotib bo‘ldi, 1919 yil «Yangi Sharq»
gazetasida, 1923 yil Andijondagi «Darxon» gazetasida ishladi. 1921-22 yillarda
shoir Fitratning taklifi bilan «Axbori Buxoro» gazetasida muharrirlik qiladi,
asarlari bilan «Inqilob», «Haqiqat» jurnallarida ham qatnashib turadi. 30-yillarda
matbuotda Cho‘lponga qarshi maqolalar tinimsiz chiqa boshlagach, 1932 yilda
Moskvaga ko‘chib ketib, jon saqlaydi. Hatto Cho‘lponning qand kasaliga mubtalo
bo‘lgani sababli shotut yeb yurishi ham uning eskilikka mukkasidan berilganini
isbotlovchi dalil sifatida unga qarshi kurashda muxoliflarga dastak bo‘lgan. Bu
haqda Cho‘lponning o‘zi: «Qand kasalimga hech qayda yaxshi davo topa
olmagandan keyin Sharq tabobatiga ishonib ketib, shotut yeyishim yana bir
xatoim edi», - deb yozgan.
Ikkinchi «Zahriddin Bobur» guruhi a’zolari davom ettiradilar.
Cho‘lpon 1924-1926 yillarda Moskvada tashkil etilgan o‘zbek dramstudiyasida
tarjimon, adabiy emakdosh va dramaturg sifatida faoliyat ko‘rsatadi, 1935 yilning
boshlarida esa Toshkentga qaytib, Hamza nomli teatrda (shu teatrning
32

tashkilotchilaridan biri Cho‘lpon edi) adabiy emaqdosh bo‘lib xizmat qiladi. 1937-
yilda Cho‘lpon qamoqqa olinadi, 1938 yil 4 oktabrda Toshkentda otib tashlanadi.
Dahshatlisi shundaki, Cho‘lponni o‘limga hukm qilingan sud qarori 1938 yilning 5
oktyabrida chiqarilgan edi. Cho‘lpon lirikasining asosiy mavzui mavjud ijtimoiy
tuzumga nisbatan isyondir. Uning ishqiy she’rlarida esa soch obrazi muhim ma’no
tashiydi. Oktyabr inqilobi bilan murosada bo‘lgan, qatog‘on qurboni Cho‘lpon
o‘zining betakror asarlari bilan XX asr adabiyotiga ulkan hissa qo‘shdi. U
adabiyotni «o‘tkir yurak kirlarini yuvadurg‘on ma’rifat suvi» deb atagan edi.
Shoirning eng sara asarlarini o‘zida jamlagan «Yana oldim sozimni» kitobi 1991
yilda nashr etildi. Shu yili yanga ta’sis etilgan Alisher Navoiy nomidagi
mukofotning dastlabki sohiblaridan biri ham Cho‘lpon edi.
U «Qalandar», «Mirzaqalandar», «Andijonlik» va nihoyat Cho‘lpon («Tong
yulduzi». Bu taxallusni unga Munavvar qori bergan) taxalluslari bilan ijod qilgan,
ko‘pgina asarlarni o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Bu asarlar quyidagilardir: Shekspir
«Hamlet», K. Gotstsi «Malikai Turondot», Moler «Xasis», Goldoni «Ikki boyga
bir qarol», Shiller «Bosmachilar», Pushkin «Boris Godunov», «Dubrovskiy»,
Gogol «Tergovchi», Franko «Feruza», Gorkiy «Ona», Andreev «Osilgan yeti
kishining hikoyasi», I. S. Turgenev «Cho‘ri qiz» va boshq. Uchinchi «Mashrab»
guruhi a’zolari yangi mavzuni davom ettirib to‘ldiradilar. Cho‘lponning «Kecha va
kunduz» asarigaa «O‘tkan kunlar asari darajasida» deb baho berilgan. U o‘zbek
adabiyotidagi ilk roman - dilogiya bo‘lib, ikki kitobdan iborat. Birinchi qismi
«Kecha» 1933-34 yillarda Moskvada yozilgan. Dastlabki boblari 1935 yilda
Toshkentdagi adabiy jurnalning 1-sonida bosilgan, asar 1936 yilda to‘liq holda
nashr etilgan. Asardagi voqealar ilk bahorda boshlanib, qish chillasida tugaydi.
Cho‘lpon romaniga «Hamal keldi - amal keldi» maqolini epigraf qilib olgan.
Romanning «Bugun» deb atalgan ikkinchi qismining taqdiri to‘g‘risida ma’lumot
yo‘q. Holbuki «Kecha» da tasvirlangan voqealarning mantiqiga ko‘ra romanning
«Kunduz» qismida Zebining Sibir surgunidan, Miryoqubning esa Qrim safaridan
keyingi hayotlari tasvirlanishi lozim edi. Birinchi kitobdagi tasvir etilgan voqea
33

birinchi jahon urushi endigina boshlangan kezlarida O‘zbekiston viloyatlarining
birida bo‘lib o‘tadi. Asardagi asosiy g‘oya mavjud tuzumni tag - tomiri bilan
o‘zgartirishdir. Asar qahramonlari: Zebi (15 yoshida beva qoladi, erining qotili
sifatida tuxmatga qolib 7 yilga Sibirga surgun qilinadi), Qurvonbibi (ahvoli
o‘zgargan obraz, Zebining onasi), Razzoq So‘fi (kulishi kasal odamning kulishiday
og‘ir, ziqna odam, Zebining otasi, ishlamay tishlovchi, ta’magirlik va tekinxo‘rlik
orqasida kun ko‘ruvchi inson. U boshliq uy - qizi va xotini uchun zindon, uning
o‘zi esa shu zindonning ko‘zi ko‘r, qulog‘i kar qorovuli), Bu odam, jadidnamo bir
hamshahrining deganidek, «ko‘rgazmaga qo‘yilaturgan antiqa maxluqlardan edi».
Aytishlaricha, uni ona qornidan sihat-salomat tushirtirgan va birinchi daf’a
yo‘rgaklagan kampir hazilkashligi va sho‘xligi bilan xotin-xalaj o‘rtasida dong
chiqargan Hamro enaymish. Bolani yo‘rgaklaganidan keyin hali u qadar odam
kepatasiga kirmagan yuzlariga tikilgan va mana bu so‘zlar bilan erkalatganmish:
- Aylanay, mehmon, kimdan xafa bo‘lib tushdingiz?
- Kim ozor berdi sizga? Ayting! Qovog‘ingizni ochsangiz-chi! Yorug‘
dunyoga keldingiz! Shukur qiling! Se-vining! Mundoq bir kuling! Kulimsirang!
Iljaying!.. 11
O‘shanda kulmagan Razzoq so‘fi undan keyin ham kulmay o‘tdi. Kulish
bilan yig‘lash orasida katta farq bor. Kulish bilan kulmasdan tekkina jiddiyat
saqlab turish orasida ham anchagina masofa bor. Shu uchun Razzoq so‘fining
kulishlarini kulish, deb bo‘lmaydi. (kulishi kasal odamning kulishiday og‘ir, ziqna
odam, Zebining otasi, ishlamay tishlovchi, ta’magirlik va tekinxo‘rlik orqasida kun
ko‘ruvchi inson. U boshliq uy - qizi va xotini uchun zindon, uning o‘zi esa shu
zindonning ko‘zi ko‘r, qulog‘i kar qorovuli), Miryoqub (dunyoqarashi o‘zgargan
obraz, shamolning qaysi tomonga esishiga qarab ish tutadi, ezgulik bilan tubanlik
o‘rtasida harakat qiladi. Noyib to‘ra uni amerikalik tadbirkorlarga qxshatadi),
Sharafiddin Xo‘jaev (jadid), Akbarali mingboshi (odam shaklidagi it), Noyib to‘ra,
11
Cho‘lpon «Asarlar» 3 jildlik. I-II jildlar. Toshkent.1993.
34

Zunnun (Akbarali mingboshi o‘rniga osongina o‘tirgan), Hokim to‘ra, Poshshoxon
(uning hiylasidan Akbarali mingboshi o‘ladi, bir kishining o‘limiga, bir kishining
surguniga bevosita hamda bir oilaning barbod bo‘lishiga bavosita aybdor bo‘ladi),
Mariya Ostrova (Miryoqub «bazzoz do‘konidan o‘ziga toza ko‘ylaklik
tanlaganday» tanlab olgan obraz), Sultonxon («Siz qancha sevinsangiz, men sizdan
ortiqroq sevinaman! Siz - quruq vahimani quchoqlab sevinasiz, men - tirik va joni
bor odamni quchoqlab yayrayman. Kim axmoq?!» degan), Saltanat, O‘lmasjon
(aravakash), Xadichaxon, Eshon, Obrezqora («shaharda bo‘lsin, uezdda bo‘lsin,
uni tanimagan odam yo‘q, o‘zi yerlilardan... Obrezqora - yerli xalqlardan chiqqan
«advokat»« deb ta’riflangan). Bu asardagi Sultonposhsha, Akbarali, Eshon, Noib
to‘ra kabilar tubanlik va razillik, fahsh va adolatsizlik olamining vakillaridir.
Asarda «Mastning ko‘ziga mushuk- fil, fil-mushuk bo‘lib ko‘rinadi. Mastlikda
xotin tanlab bo‘ladimi? Kampirni pari qiz qilib ko‘rsatadigan tilsimli oyna -
ichkilikdan boshqa narsa emas!» deya ichkilik illati ham qoralangan. Uchchala
guruh ham to‘g‘ri ma’lumotlar to‘plab, tushunarli va aniq fikr orqali yozuvchining
hayoti va ijodi haqida to‘liq ma’lumot berganligi uchun taqdirlanadi. Endi
guruhlarga navbatdagi topshiriq beriladi. Bu topshiriq orqali o‘quvchilarning adib
hayoti, ijodi haqidagi bilimlari sinovdan o‘tkaziladi.
Interfaol usullardan biri «KLASTER»dan foydalanamiz. Uchala guruh ham
toza qog‘oz olib istagan xilda «klaster» chizmasini chizadilar. O‘qitish
andozasining 1-bosqichini boshlaymiz. «Klaster» o‘quvchining mavzu haqida
erkin, ochq tarzda fikr yuritishga yordam beradi. «Klaster» fikrlashning to‘gri
chiziqli bo‘lmagan shaklidir. «Klaster» bo‘lish juda oson va tez eslab qolinadi.
Ta’lim-passiv emas, balki faol faoliyatdir. Bu bosqichda o‘quvchilarning qiziqishi
uyg‘onadi, zarur savollar tug‘iladi va bilimlarni egallash uchun sabablar
shakllanadi Guruh a’zolari o‘zlari tuzgan «Klaster» jadvali asosida mutafakkir
ijodi haqida batafsil ma’lumot beradilar. Guruh ma’lumotlari solishtiriladi va
guruhlar rag‘batlantiriladi. Guruh talabalariga 4-topshiriq beriladi. Topshiriq yangi
mavzuni hamda o‘tilgan mavzularni ham mustahkamlashga katta ahamiyatga
35

egadir. Bu topshiriq ham interfaol usullardan biri «VENN» diagrammasidan
foydalanish bilan boshlanadi. «VENN» diagrammasida ikkita yoki uchta shoir
yozuvchining o‘xshash va farqli tomonlari tahlil qilinadi. Tanqidiy fikrlashning 2-
bosqichi «VENN» diagrammasi mavzusidagi asosiy ma’noni anglashga yordam
beradi. «VENN» diagrammasini tuzish uchun guruhdan ham, juftlikdan ham
foydalanish mumkin, alohida-alohida berilsa ham bo‘ladi. O‘zbek milliy
yozuvchisi Nosir dramaturg Adabiyot uchun shoir tarjimon uchala guruhning ham
diagrammalari sinfda slaydlarga kiritiladi. Guruhlar baholanadi. O‘qituvchi 4-
topshiriqni yakunlab, 5-topshiriqni topshiradi. Endi, aziz o‘quvchilar, bilim va
malakalarni umumlashtirish uchun «Sinkveyn» (oq she’r) yozish usulidan
foydalanamiz. Bu 5 qatorlik she’rda Cho‘lpon hayoti va ijodini qamrab oluvchi
ma’lumotlar beriladi:
«Oq she’r» yozish uchun:
1. -Ot tanlanadi.
2. - Ikkita sifat tanlanadi
3. - Uchta fe’l tanlanadi
4. - His-hayajonli gap (to‘rtta so‘zdan iborat bo‘lishi kerak)
5. -Birinchi so‘zning sinonimi tanlanadi
«Navoiy», «Bobur», «Mashrab» guruhlari sevimli yozuvchimiz Cho‘lpon haqida
«Sikveyn» tuzishga kirishadilar. Guruhlar o‘zlari yozgan she’rlarini ifodali o‘qib,
xulosalaydilar. Oybek 1905-yilda tug‘ilgan. Prozada shoir, poeziyada prozaikdir.
“O‘zbekiston” sherini va 5 ta roman yozgan Cho‘lpon 1897 yilda tug‘ilgan. Sheriy
to‘plamlari: “So‘z”, “Uyg‘onish” “Tuyg‘ular” hikoyalari, “Navoiy”, “Qiz”
“Navoiy”. Oybek romannavis, shoir, tarjimon, tarixchi olim, o‘zbek sheriyatining
asoschisi, qatag‘on jabrdiydasi edi. Cho‘lpon iste’dodli, fikri jo‘shqin.
O‘qidi, yaratdi, nom qoldirdi.
Poeziyada-prozaik, prozada shoir
Oydanda go‘zal
36

O‘qituvchi 5-shartni yakunlab, qatag‘on yillarida adabiyotimizning A.Qodiriy,
Cho‘lpon va Fitratdek darg‘alari yo‘qotilgandan so‘ng, ularning asarlarini o‘qish
ham siyosiy jinoyat hisoblanganligi, adabiyot olamida bir bo‘shliq paydo
bo‘lganda Cho‘lpon oldida marhum ustozlar o‘rnini egallash vazifasi turganligini
aytadi. Cho‘pon o‘z oldiga tarix tomonidan qo‘yilgan bu vazifasini sharaf bilan
bajardi.
Cho‘lpon
O‘zi o‘lsa o‘lar,
So‘zi o‘lmaydi,
Hamisha barhayot nasl insonlar,
Haqiqiy shoirning qabri bo‘lmaydi,
Yurakka ko‘milar asl shoirlar.
Yo‘qsa yo‘qolmoqni o‘rgating menga,
Cho‘lponning go‘rini ko‘rsating menga.
Ta’limi
_ Dastlabki ta’limni mahallasidagi maktabdan olib, tengdoshlaridan o‘tkir xotirasi
bilan ajralib turgan. Qisqa fursatda “Qur’oni Karim” ni yod oladi. Zamon talabiga
ko‘ra otasi uni rus-tuzem maktabida o‘qitadi. Rus-tuzem maktabida G arbʻ
adabiyoti namoyondalari ijodi bilan tanishadi. Keyin madrasada o‘qiydi va arab,
fors tillarini o rganadi.
ʻ
Hayot va ijodi
Shoir, dramaturg, nosir – Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon 1897-yili
Andijonda tug‘ildi. Otasi – Sulaymon Muhammad Yunus o‘g‘li ilmli, ma’rifatli
ziyolilardan bo‘lib, asli savdogarlik bilan shug‘ullansada she’rlar yozib turgan.
Onasi – Oyshabibi maxsus tahsil ko‘rmagan, ammo ertagu qo‘shiqlarni biladigan
ayollardan bo‘lgan.
Ijodi uch muhim qismdan turadi
 She’riyat
 Nasr
37

Dramaturgiya
She’riyati
 Men shoirmi
 Bahorni sog‘inib
 Kurash
 Kishan
 Buzilgan o‘lkaga
 Kuz yomg‘iri
 Vijdon erki
 Yong‘in
 Bir tutam sochlaring (biogr)
 Ko‘ngil
 Qo‘zg‘alish
 Somon parcha
Nasr
 Vayronalar orasidan
 Oydin kechalarda
 Qor qo‘ynida lola
 Novvoy qiz
Dramalari
 Yorqinoy Qoravul uyqusi
 Yana uylanaman Uzunquloq bobo
 Mushtumzo‘r O‘rtoq Qarshiboyev
 Hujum (V. Van bilan birga)
Adabiyot darslari o‘quvchilar ma’naviy dunyosini boyitishda muhim
omildir. O‘qituvchining dars o‘tishdagi mahorati mavzuga mos metodlar va
usullarni to‘g‘ri tanlay olishiga ham bog‘liqdir. Adibning ijodiy kamolot sari bosib
o‘tgan yo‘li, ijodiy faoliyati biografik ma’lumotda o‘ziga xos o‘rin tutib, uning
38

shaxsi, ichki dunyosi, ruhiy olami, qarashlari, ma’naviy e’tiqodi qay tarzda
shakllanganidan tortib badiiy mahoratini egallashigacha bo‘lgan hayot yo‘li o‘z
aksini to‘liqroq topadi. O‘quvchi so‘z ustasining kimligini, orzu-o‘ylarini,
intilishlarini tarjimai holning shu qismidan ko‘proq bilib oladi. Demak, bu erda
beriladigan ma’lumotlarning o‘quvchi yoshlar uchun ma’rifiy ahamiyati katta.
Ta’lim metodlarini tanlashda asosan ta’lim maqsadi, tahsil oluvchilar soni,
ularning o‘quv-biluv imkoniyatlari, ta’limning davomiyligi, moddiy-texnika
ta’minoti va o‘qituvchining mahorati muhim ahamiyatga ega. Adabiy ta’lim
jarayonida o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma, malaka va insoniy sifatlarni
shakllantirish ko‘zda tutiladi. Ta’lim berish jarayonida esa ana shu maqsadlarni
amalga oshirish uchun turli metodlarni qo‘llash lozim bo‘ladi. Shunga ko‘ra, ta’lim
metodlarini maqsadli, o‘rinli va to‘g‘ri tanlash tamoyili ta’lim samaradorligini
kafolatlovchi omilga aylanadi. Xullas, yozuvchining tarjimai holini va ijodiy
faoliyatini o‘rganish, bir tomondan, ma’rifiy ahamiyatga ega bo‘lsa, ikkinchi
tomondan, o‘quvchilarga davr ruhini chuqurroq anglatish, ijtimoiy munosabatlarni
ular qalbiga etkazish, ularni milliy istiqlol mafkurasi, milliy ma’naviyatga cheksiz
hurmat ruhida tarbiyalash, adibning adabiyot ravnaqida va jamiyatda tutgan
mavqeini, uning novatorligini ko‘rsatish rqali adabiy jarayonning rivojlanish
bosqichlarini chuqurroq anglatish, yozuvchi shaxsining kamol topishi, ruhiy olami
misolida yoshlar tarbiyasiga ijobiy ta’sir etish, eng muhimi, o‘rganilajak asarning
yaratilishiga turtki bo‘lgan voqea-hodisalar bilan tanishtirish, shu orqali parcha
mazmunini to‘liq tushuntirish, imkon yaratish uchun xizmat qiladi; asarni o‘qish
uchun havas uyg‘otadi.
Cho‘lponning Haq yo‘li, albatta, bir o‘tilgusi.. . qaysi zamonlarda ham
quloqqa chalinganda, jaranglab eshitiladigan ushbu misralar adibning o‘z tilidan
aytilgan va u darslikdagi shoir haqidagi ma’lumotlarga epigraf vazifasini bajargan.
Shuningdek, adib haqidagi ma’lumotlar adibning hayot yo‘lini yoritar ekan, sekin-
asta ma’lumotlar mavzusi kengayib boradi: “Cho‘lponning onasi Oysha aya, garchi
unchalik o‘qimishli bo‘lmasa-da, o‘g‘lining ijodiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Negaki,
39

u xalq qo‘shiqlari va ertaklarining bitmas xazinasidan yaxshigina xabardor
bo‘lgan ”. Ushbu ma’lumotlardan boshlanib, keyingi misralarga shuningdek, adibni
mashhur qilgan “Kecha va Kunduz” romani haqida ham o‘quvchlarga dastlabki
ma’lumotlar berib o‘tiladi: Cho‘lpon mislsiz she’riy kashfi yotlardan tashqari
«Kecha va kunduz» deb ataluvchi birinchi o‘zbek roman-dilogiyasining muallifi
hamdir. Afsuski, zamondoshlari ning х o tir lashlaricha, romanning ikkinchi kitobi
qo‘lyozmasi Cho‘lpon qamalgan paytda yo‘q qilingan va hozirgacha topilgan
emas. Birinchi kitobi «Kecha» qaytadan nashr etildi va ko‘pchilik o‘quvchilar
tomonidan Abdulla Qodiriy ning «O‘tkan kunlar» romani darajasidagi asar sifatida
baho oldi. Shu o‘rinda aytib o‘tish joiki, darslikda adibning dramaturgiya va
tarjimonlik sohasidagi ishlari haqida atroflicha to‘xtalinadi. Cho‘lponning 1921-
yilda yaratgan «Yorqinoy» dramasi badiiy jozibasi jihatidan hozirgacha ham o‘z
ta’sir kuchini yo‘qotmay kelmoqda. Abdulhamid Cho‘lpon o‘zbek o‘quvchilarini
jahon adabiyotining durdona asarlari bilan tanishtirish borasida ham salmoqli
ishlarni amalga oshirdi. Shekspir, Blok, Gorkiy, Thakur singari mashhur adiblar
ijodidan qilgan tarjimalari xalqimiz ma’naviyatining shakllanishida muhim
ahamiyatga ega bo‘ldi. Cho‘lpon haqiqat va hurlikni e’tiqodiga aylantirgan ijodkor
“ Haqiqat kuychisi va erk farzandi ” deya ta’riflanga ijodkorning ayni shu
mavzudagi, ya’ni erk, adolat, ozodlik mavzularini tarannum etuvchi bir qator
she’rlari ham ushbu darslikdan joy olgan.
BINAFSHA
Binafsha senmisan, binafsha senmi,
Ko‘chada aqchaga sotilgan.
Binafsha menmanmi, binafsha menmi,
Sevgingga, qayg‘ungga tutilgan?
Binafsha, nimaga bir ozroq ochilmay,
Bir erkin kulmasdan uzilding?
Binafsha, nimaga hidlaring sochilmay,
Yerlarga egilding, cho‘zilding?
40

Binafsha,
Ayt menga,
Kimlardir, ularkim,
Ignani bag‘ringga sanchalar?
Binafsha,
Bir so‘yla,
U qanday qo‘llarkim,
Uzalar, hidlaylar, yanchalar?
Binafsha, shunchalar chiroyli yuzing bor,
Nimaga uzoqroq kulmaysan?
Binafsha, shunchalar tortguvchi tusing bor,
Ko‘nglimga isriqlik to‘kmaysan?
Binafsha, yig‘lama, binafsha, kel beri,
Qayg‘ungni qayg‘umga qo‘shgil.
Binafsha, sen uchun ko‘kragim erk yeri,
Bu yerdan ko‘klarga uchgil.
Binafsha, go‘zalim, qayg‘ulim, kelmaysan,
Qayg‘ung zo‘r, qayg‘umni bilmaysan,
Menga bir kulmaysan. ( 1922 )
Cho‘lpon ijodining berilishi shu tomonlama ahamiyatliki, unda berilgan har
bir mavzuning so‘ngida alohida-alohida qilib, savol va topshiriqlar berilgan. Ushbu
topshiriqlar, ayniqsa, shoir ijod namunalaridan so‘ng berilayotgan savol va
topshiriqlar yosh o‘quvchi-yoshlarni erkin mushohada qilishga, keng fikrlashga
undaydi hamda lirik asarlarni ham erkin tahlil qila olish ko‘nikmasini shakllantirib
borishga xizmat qiladi.
1. Binafsha obrazi qanday majoziy ma’noga ega deb o‘ylaysiz?
2. She’rning: «Binafsha senmisan, binafsha senmi, Ko‘chada aqchaga
sotilgan. Binafsha menmanmi, binafsha menmi, Sevgingga, qayg‘ungga
tutilgan?» misralarida ifodalangan fi kr va tuyg‘ular haqida o‘ylab ko‘ring.
41

3. Binafsha obrazida lirik qahramon munosabati to‘liq namoyon bo‘lgan o‘rinlarni
toping va izohlang.
4. Azobli hayot ta’sirchan tasvirlangan satrlarni aniqlang va sharhlab bering.
5. She’rning uchinchi bandi dastlabki to‘rt misrasidagi so‘zlar miqdoriga e’tibor
bering. Uni badiiy vazifasi jihatidan izohlashga harakat qiling.
6. «Binafsha, sen uchun ko‘kragim erk yeri» misrasining mazmunini sharhlang.
7. She’rda shoir ruhiyatining ifodalanishiga e’tibor qiling.
8. She’rni yod oling.
Yuqoridagi savollarga e’tibor beradigan bo‘lsak, ular erkin javob talab
qilishi bilan diqqatga sazovordir, bu esa o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini
o‘stiradi. Maktab darsliklarining 11-sinflari uchun darslikda ham Cho‘lpon ijodi
o‘quvchilar diqqatiga havola etiladi. Yuqoridagi keltirilgan ma’lumotlardan farqli
o‘laroq, bu darslikda Cho‘lpon hayoti va ijodi haqida ma’lumotlar berilmasdan,
adabiyotshunoslarning Cho‘lpon haqidagi fikrlari berib o‘tiladi. «Kecha va
kunduz» romaniga tugal badiiylik baxsh etgan eng muhim omil shundaki,
Cho‘lpon xalq hayotining badiiy tahlilini ham, ijtimoiy hayot haqidagi o‘zining
mulohazalari va xulosalarini ham biron o‘rinda yalang‘och aytishga urinmaydi –
bularning bari romanda jonli odamlar, ularning taqdiri, xarakterlari mantiqi
vositasida ochiladi»
Ozod Sharafiddinov, O‘zbekiston Qahramoni
«Cho‘lponning ulug‘vorligi shundaki, u XX asr o‘zbek adabiyotini yangi
pog‘onaga ko‘tarib, o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va ravnaq topishiga ulkan
hissa qo‘shibgina qolmasdan, xalqda «Vatan», «Millat», «Istiqlol»
tushunchalarining teran ma’no kasb etishiga ham mislsiz darajada katta ta’sir
ko‘rsatdi. O‘zga so‘zlar bilan aytganda, u xalqda hurriyat tuyg‘usini uyg‘otdi,
uning ko‘zidagi g‘aflat pardasini olib tashladi, unda Vatanga muhabbat, kelajakka
ishonch hislarini tarbiyaladi. Uning fuqarolik jasorati xuddi shundadir»
Naim Karimov, akademik «Milliy adabiyotimizda zamonaviy nasrchilik
endigina shakllanayotgan pallada ijod qilgan Cho‘lponning ijodiy izlanishlari
42

nasrimizning poetik arenasini boyitishga sezilarli hissa bo‘lib qo‘shildi. Cho‘lpon
o‘z ijodi bilan nasriy janrlarning turfa imkoniyatlarini namoyon qildi, turli poetik
usul va vositalarni dadil tajriba qilib, ularning milliy adabiyotimizda o‘zlashib
qolishiga puxta zamin hozirladi».
Dilmurod Quronov, Adabiyotshunos
Shuningdek, ushbu darslikda Cho‘lponning “Kecha va Kunduz” romanidan
parcha beriladi.An’anaviy usullarga muvofiq, parcha so‘ngida savol va topshiriqlar
beriladi.
Cho‘lponning darslikka kiritilgan she’rlari mavzu va g‘oyasiga ko‘ra,
ko‘proq ijtimoiy va intim lirika namunalaridir. O‘rta umumta’lim maktablarida
o‘tiladigan mavzularning Cho‘lpon ijodiga tegishli qismlari 7-sinfda rejaga asosan
quyidagicha:
Adabiyot dasturi asosidagi oldingi rejaga ko‘ra ma’lumot: Cho‘lpon
«Binafsha», «Go‘zal», «Ko‘ngil», «Xalq» she’rlari (3 soat) Shoir hayoti va ijodi
haqida ma’lumot. Bu o‘rinda keyingi tuzilgan taqvim rejalarda ayrim o‘zgarishlar
ko‘zga tashlanadi.
«Go‘zal» she’rida go‘zallik qoshida lol qolgan inson ruhiyati
po‘rtanalarining, oy, quyosh, yulduz, shamol obrazlarida oshiq taqdirining
ta’sirchan ko‘rsatilishi. «Binafsha» she’rida binafsha obrazida inson qismatining
aks ettirilishi. Mazkur she’rlarda ifodalash mushkul bo‘lgan nozik hissiyotlarning
aniq tasvir etilganligi. Shoir she’rlarida lirik qahramon holatiga mos tasvir usuli va
vositalarining qo‘llanishi. Cho‘lponning so‘z va poetik obrazni yaratish mahorati.
«Xalq» va «Ko‘ngil» she’rlarida Cho‘lpon shaxsiyati va dunyoqarashiga xos
belgilarning namoyon bo‘lishi. Shundan so‘ng, quyidagi nazariy ma’lumot
berilishi ko‘zda tutilgan: Ko‘chim haqida tushuncha. Yod olinishi lozim bo‘lgan
asarlar sirasida shoirning «Go‘zal»,«Binafsha», «Ko‘ngil» she’rlari bor.
«Binafsha» Cho‘lponning inson erki, sha’ni, qadri haqidagi eng go‘zal
she’rlaridan biridir. Shoir unda yoz guli ramziy timsoli vositasida butun hayoti va
ijodining mohiyatini tashkil qilgan erk g‘oyasini haddi a’losida ifoda eta olgan.
43

7-sinfda vaznlarni o‘rganishga doir ma’lumotlar berilgani, o‘quvchilar
bundan sal olidinroq tanish bo‘lganini hisobga olib, mavzular aloqadorligi
ta’minlash maqsadida Cho‘lpon she’rlaridan ham foydalanib o‘tsa, maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Masalan, «Binafsha» she’ri Cho‘lpon uslubiga xos bo‘lgan –
o‘zida darak mazmunini jo etgan savollar tizimi bilan boshlanadi. She’rning ikki
banddan iborat dastlabki qismida 12- 9; 12-9 hijoli qo‘shma vazndan
foydalanilgan. 3 – band esa quyidagicha:
Binafsha,
Ayt menga,
Kimlardir ularkim,
Ignani bag‘ringga sancharlar?
Binafsha,
Bir so‘yla,
U qanday qo‘llarkim,
Uzalar, hidlaylar, yanchalar? (Ch.A.1.43.)
Shakliy ko‘rinishidan qat’iy nazar ushbu parchani bir band deb hisoblaymiz.
Bu – ritmning hosil bo‘lishi, qofiya tartibi va undalma (binafsha)ning takroriga
ko‘radir (chunki, oldingi ikki bandda undalma har ikki misra boshida izchil
takrorlanadi).
4-bandda fikr oqimi o‘zgaradi: binafshaning ahvolidin so‘zlayotgan shoir
o‘zining binafsha bilan munosabatlariga o‘tadi, shunga mos ravishda vazn va
qofiya tartibi ham o‘zgaradi:
Binafsha, shunchalar chiroyli yuzing bor, 12
Ko‘nglimga isriklik to‘kmaysan? 9
Binafsha shunchalar tortguvchi tusing bor, 12
Nimaga uzoqroq kulmaysan? 9
Shu yerda savollar oqimi ham to‘xtaydi, shoir xabar-darak usuliga o‘tadi:
Binafsha, yig‘lama, binafsha, kel beri,
Qayg‘ ingni qayg‘imga qo‘shgil.
44

Binafsha, sening-chun ko‘kragim – erk yeri,
Bu yerdan ko‘klarga uchgil.
Dastlabki qarashda bu yerda 12/8/ 12/8 hijoli misralar almashinib kelganday.
Ko‘rib o‘tilganidek, aruzning ta’siri, shuningdek, butun she’r davomida izchil
saqlangan uch xijoli turoqlar shuni talab qiladi (uch hijoli turoqlar tartibi
sarbastlashgan oxirgi bandda ham saqlangan). Uni quyidagi holat misolida yana
ham aniqroq ko‘rishimiz mumkin:
3 3 3 3
Binafsha, / go‘zalim, / qayg‘ilim, / kelmaysan
3 3 3
Qayg‘ ing zo‘r, / qayg‘imni / bilmaysan
3 3
Menga bir / kulmaysan!
Oxirgi bandda shoir har bir misrada bittadan uch hijolik turoqni kamaytirib
boradi. Bu mazkur bandda ifoda etilgan poetik fikr mazmun-mohiyatiga juda mos
usul: xuddiki da’vatlari javobsiz qolgani, muhit kuchlilik qilgani sababli shoirning
ovozi sekin pasayib-so‘nib boradi, pasayib boruvchi ohang lirik qahramonning
qayg‘u-hasratlarini juda ta’sirli ifodalaydi.
O‘rta umumta’lim maktablarining 9-sinfida adabiyot darsi o‘tilishidan
quyidagi maqsadlarning amalga oshirilish nazarda tutiladi:
Badiiy adabiyot obrazli tafakkur mahsuli sifatida. Shaxs kamolotida obrazli
tafakkurning o‘rni. Adabiyot inson ruhini shakllantirish vositasi sifatida. Mantiqiy
va badiiy tafakkurning o‘zaro aloqador hamda farqli jihatlari.
Komil shaxsni shakllantirishda hissiyot tarbiyasining ahamiyati. Kishi
hissiyotini shakllantirishda badiiy so‘zning o‘rni. Komil shaxs ma’naviyatining
ruhiy qirralarini ezgu qarashlarga muvofiq shakllantirish badiiy adabiyotning bosh
maqsadi sifatida.
Badiiy adabiyotning tarbiyaviy, estetik, ma’rifiy vazifalari. Asrlar davomida
shakllangan axloq mezonlarining o‘quvchilarda tarkib topishiga intilish badiiy
45

adabiyotning tarbiyaviy vazifasi sifatida, insonning hissiyotinigina rivojlantirib
qolmay, balki tafakkurini ham taraqqqiy ettirishga xizmat qilish badiiy
adabiyotning ma’rifiy vazifasi sifatida.
Ijtimoiy she’riyatda shoirning fikri va hisoboti hayot hodisalari, odamlararo
munosabatlar tufayli junbushga kelgan bo‘ladi va muallif ularni o‘z yuragidan
o‘tkazgan holda ifoda etadi. Jamiyatdagi adolatsizlik, zo‘ravonlik, bosqinchilik,
odamlarning beburdligi, riyokorlik, sotqinlik va boshqa ijtimoiy illatlar oqibatida
tug‘yonga kelgan sezimlar ifodasi ijtimoiy lirikani yuzaga keltiradi. Cho‘lponning
she’rlari ayni shu xil xususiyatga ega. «Ko‘ngil», «Buzulgan o‘lkaga», «Yong‘in»
singari she’rlarda Vatan, xalq, ozodlik va erk uchun kurashni hayot mazmuni deb
bilgan, yurt ozodligi yo‘liga jonini tikkan jo‘mard shoir kechinmalari o‘z ifodasini
topgan. Bunday she’rlarda da’vatkor, chaqiruvchi, undovchi ruh yetakchi bo‘ladi.
Ularda bayon qilingan fikrlar va ifoda etilgan tuyg‘ular chin va samimiyligidan
tashqari, boshqalarga ham tegishli bo‘lgani uchun o‘zgalargada yuqadi.
Cho‘lpon garchi, roman va hikoyalar, esdaliklar, safar xotiralari, tanqidiy
maqolalar, dramalar yozgan, tarjimalar qilgan bo‘lsa-da, tabiatiga ko‘ra, avvalo,
shoir edi. Uning she’rlari shoirning ilhomi hamisha buloqday qaynab turganini, o‘z
tuyg‘ularini ifodalash uchun so‘z izlab qiynalmaganligini ko‘rsatadi. Cho‘lpon
she’rlarida shoirning yoniq yuragi, alovli shaxsiyati, ta’sirchan ko‘ngli isyonkor
tabiati yaqqol ko‘rinib turadi. U shaxsiyati bilan she’riyati bir bo‘lgan ijodkor edi.
O‘zbek adabiyoti tarixida biror bir ijodkor Cho‘lpon singari qaltis vaziyatda
yashab turib, o‘z millati sha’ni, ozodligi, tengligi uchun bu qadar dadil
kurashmagan.
Bu jihatdan Cho‘lponning «Ko‘ngil» she’ri diqqatga sazovordir. Shoir qullik
tananing kishanlanishidan emas, balki ruhning zanjirbandligidan boshlanishini
biladi. Shuning uchun ham u she’rda odamga, jamoaga, millatga emas, balki,
ko‘ngilga murojat qiladi. Chunki u biladiki hur odamni qul qilib bo‘lmaydi. Uni
bog‘lash, qamash, boringki, o‘ldirish mumkin, lekin qul qilish mumkin emas.
46

Cho‘lpon ko‘ngli siniq odamning shaxsi butun bo‘lmasligini anglagani uchun ham
haqoratdan dili og‘rimaydigan kimsalarga so‘z foydasiz ekanini tuyadi:
KO‘NGIL
Ko‘ngil, sen munchalar nega
Kishanlar birla do‘stlashding?
Na faryoding, na doding bor,
Nechun sen muncha sustlashding?
Haqorat dilni og‘ritmas,
Tubanlik mangu ketmasmi?
Kishanlar parchalanmasmi?
Qilichlar endi sinmasmi?
Tiriksan, o‘lmagansan,
Sen-da odam, sen-da insonsen.
Kishan kiyma,
Bo‘yin egma,
Ki sen ham hur tug‘ulg‘onsen!
Cho‘lponning poetik mahorati eng zarur ma’nolarni tashiydigan so‘zlarni
kerakli tarzda misralarga joylashida to‘la namoyon bo‘lgan. She’rda biror voqea,
esda qoladigan holat yo‘q. Lekin bezovta ruhning, kishandan qutulmoq istagidagi
ko‘ngilning manzarasi bor. Shoirning siz tanishgan boshqa she’rlarida ham uning
o‘ziga xos ruhiyati bilan millat dardi ifodasi yonma-yon keladi va o‘quvchi
ko‘ngliga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Cho‘lpon ijodini o‘rganish bo‘yicha quyidagi test topshiriqlari tuzilgan:
1. «Go‘zal» she’rida lirik qahramon nima uchun o‘zini «yo‘qsul» deb
ataydi?
A. Kambag‘ alligi uchun
B. Yorining visoliga yetolmaganidan
C. Go‘zalning husni va fazilatlari oldida o‘zini qusurli bilganidan.
D. U istagan go‘zalning bu dunyoda yo‘qligidan.
47

E. Go‘zal uni tashlab uzoqqa ketib qolgani uchun.
2. Cho‘lpon qanday yurtni buzilgan o‘lka deb ataydi?
A. Odamlari o‘z o‘tmishi va tilini yo‘qotgan yurtni.
B. Amaldorlari manfaatparast bo‘lgan mamlakatni.
C. Fuqarosi halol va haromni ajratmaydigan jamiyatni.
D. Mustamlaka asoratiga tushib qolgan va shunga ko‘nikkan o‘lkani.
E. Yoshlari boshqa mamlakatga ketishga majbur bo‘lgan davlatni.
3. «Nega sening qalin tovushing «ket» demaydi ularga» satridagi
«qalin» so‘zi qaysi ma’noni bildiradi?
A. Qat’iyatli, isyonkor.
B. Hayiqqan, qo‘rquvli.
C. Ehtiyotkor.
D. Baland, yo‘g‘on
E. Kelishuvchan, andishali.
4. «Binafsha» she’rida qanday ruhiy holat ifodasi bo‘rtib turadi?
A. Tanbeh berish.
B. Nafrat.
C. Isyon.
D. Umidsizlik.
E. Dardkashlik.
Test topshiriqlaridan so‘ng nazariy ma’lumot o‘rin olgan.
Badiiy ijod talabiga ko‘ra ayrim so‘zlar tashiydigan ma’no boshqa so‘zlarga
ko‘chirilishini anglamay turib, badiiy asarlarni tushunish, undan ta’sirlanish,
lazzatlanish va tahlil qilish mumkin emas. Ko‘chim eng ko‘p ishlatiladagan badiiy
vositalar jami sifatida majoz, istiora, ramz, timsol singarilarni anglatadi,
umumlashtiradi. Shu ma’noda, darslik materiallaridagi quyidagi tushuntirish
xarakterli ekanligini, bolaning nazariy ma’lumot mohiyatini ilg‘ab olishiga
ko‘maklashishini aytish mumkin: «Nutqni ta’sirchan qilish maqsadida nutqda:
48

«oltin kuz», «o‘tyurak», «olovqalb», «toshbag‘ir» kabilar ishlatiladi. Holbuki, har
qanday odam ham kuzning oltin emasligini, yurakning alangalanmasligini,
jigarning toshdan bo‘lmasligini yaxshi biladi. Ammo yuqoridagilar yordamida
ifodalangan ma’no boshqa so‘zlar bilan ifodalansa, gap cho‘zilib ketadi va
ta’sirchanligi yo‘qoladi. Cho‘lponning «Buzilgan o‘lkaga» she’rida «Tog‘ egasi:
sor, burgutlar qayerda?» – degan misra bor. Undagi «sor, burgut» so‘zlari o‘z
ma’nosida emasligi sezilib turibdi» [Darslik, 354].
Darslikda ko‘chimga quyidagicha ta’rif berilgan: «ko‘chim so‘zni ko‘chma
ma’noda qo‘llash yoki narsa-hodisaga xos sifatlarni qaysidir jihati bilan shularga
o‘xshaydigan boshqa narsa-hodisalarga ko‘chirish san’atidir» [Darslik, 355].
Majoz adabiy asarda o‘quvchiga noaniqroq bo‘lgan tushunchani
ko‘pchilikka ma’lum bo‘lgan narsalarga xos belgilar bilan ifodalashdir.
Ramz ham ko‘chimning keng tarqalgan turlaridan biridir. O‘quvchi
anglashi murakkabroq bo‘lgan mavhum axloqiy sifatning shu sifatlarga
ko‘proq ega bo‘lgan narsa va jonivorlar orqali ifodalashga ramz deyiladi.
Mazkur so‘zning ma’nodoshlari va misollar quyidagicha sharhlanadi: Ramz
adabiyotshunoslik fanida timsol yoki simvol atamalari bilan ham yuritiladi. O‘zbek
adabiyotida may – hayot ramzi, gul – ma’shuqa ramzi, burgut – mag‘rurlik ramzi,
chumoli – mehnatsyevarlik, tirishqoqlik ramzi tarzida qadimdan qo‘llanib kelinadi
[Darslik, 355].
Istiorada biror narsa-hodisaga xos xususiyatlarni boshqa bir narsa-hodisaga
ko‘chirish orqali badiiy ma’no ifodalanadi. Lekin bu ko‘chirishda tashqi
o‘xshashlik asosiy o‘rin tutmaydi. Balki o‘xshatilayotgan va o‘xshayotgan narsa-
hodisalar orasidagi ichki mantiqiy bog‘lanishga, yaqinlikka, vazifalarda
umumiylikka tayaniladi.
Cho‘lponning «Binafsha» she’rida «Binafsha, sen uchun ko‘kragim erk yeri,
Bu yerdan ko‘klarga uchgil» tarzida ifodalangan misralar bor. Unda «vatan»
tushunchasi «ko‘kragim» so‘zi bilan, «ozod yurt» tushunchasi «erk yeri» so‘zi
bilan ifoda etilgan.
49

Demak, ko‘rinadiki, Cho‘lpon she’rlari mavzu va g‘oyasini yoritishda,
o‘quvchilarning bu haqdagi bilimlarini mustahkamlashda keltirilgan nazariy
ma’lumotlar ham o‘ziga xos tarzda xizmat qiladi.
2.3. Adabiyot darslarida jadid namoyondalari asarlarini
o‘qitishning samarador usullari
(A.Avloniy, Cho‘lpon asarlari misolida)
Jadid adabiyotini oddiy kitobxon uchun ham tushunarli bo‘lishi uchun jadid
adabiyoti haqida, uning mohiyati haqida ko‘pgina adabiyotshunoslar tomonidan
turli maqolalar va ilmiy ishlar e’lon qilingan. Jumladan, Begali Qosimovning
“Ismoilbek G‘aspirali”, hamda “Milliy uyg‘onish” asarlari, D.Alimovaning “O‘rta
Osiyo va jadidchilik” nomli kitobi, J.Tulenovning “Jadidlar harakatidan milliy
mustaqillikka” nomli asarlarida jadidchilik harakatiga bafurja to‘xtalib o‘tishgan.
Bundan tashqari, adabiyotshunoslardan B.Qosimov, E.Karimov, N.Karimov,
O.Sharafiddinov, B.Nazarov, A.Aliyev, Sh.Turdiyev, S.Ahmedovlarning Fitrat
hayoti va ijodiga bag‘ishlangan maqolalari bu jihatdan e`tiborga loyiqdir. Ushbu
adabiyotshunoslar safiga atoqli adib ijodiy merosini o‘rganish bo‘yicha maxsus
ilmiymalakaviy bitiruv ishi ishlari olib borgan yosh olimlar kelib qo‘shilishdi.
H.Boltaboyev, I.G‘aniyev, Q.Jo‘rayev, U.Jo‘raqulov kabi qator malakaviy bitiruv
ishichilarining ishlari fikrimizning dalilidir. Bu kabi ilmiy ishlar orqali jadid
adabiyoti mazmunini anglashga doir tushunchalarga ega bo‘lishimiz mumkin.
Lekin jadid adabiyotini tushunish uchun maxsus yondashuv va tamoyillarni ishlab
chiqish va amaliyotga tatbiq qilish bugungi kun adabiyotshunos va
metodistlarining galdagi vazifasidir. Ta’im bosqichlarida istiqlolga qadar
jadidchilik ijod namunasidan parchalar berilmas edi. Jadid adabiyoti o‘qitish
metodikasiga doir manbalarning kamligi ham shundandir, ehtimol.
Maktablarining 5-sinfi uchun tayyorlangan darslikda (2020-yil) o‘zbek jadid
harakati asoschilaridan biri bo‘lmish Abdulla Avloniy ijodining taqdim etilishi bu
50

yo‘nalishdagi asarlarni o‘qish uchun maxsus tamoyil va yondashuvlarni ishlab
chiqishni talab etadi.
Adabiyotshunos va metodist olimlarimiz tomonidan ishlab chiqilgan tahlil
tamoyillari asosida jadid adabiyotini o‘qitishga doir ba’zi tamoyillarni tavsiya
etamiz. Quyida assotsativ , avtopsixologik va integrativ yondashuv tamoyillari
asosida jadid adabiyotini tahlil qilish va uning samaradorligini ko‘rib chiqamiz.
Adabiyot ta’limida assotsativ yondashuv asosida jadid adabiyotini o‘qitish. Bunda,
avvalo, assotsativ so‘zining ma’nosiga aniqlik kiritishimiz lozim. Bu so‘z ingliz
tilidagi “association” so‘zidan olingan bo‘lib, birikish, qo‘shilish, birikma degan
ma’nolarni anglatadi. Ma’lumki, o‘zbek tilida assotsativ lug‘at yaratish ustida
samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Bu lug‘atning mazmuni shundan iboratki,
ixtiyoriy bir so‘z tanlanadi va bu so‘zni eshitganda kishilar xayoliga kelgan so‘zlar,
ya’ni u bilan mazmunan yonma-yon yuradigan so‘zlar lug‘atga joylanadi.
Bu yondashuvning jadid adabiyoti namunalarni o‘qitishdagi ahamiyati
shundaki, jadid namunalari tahlilida muhim ahamiyat kasb etgan “chaqmoq so‘z”
topib olinadi va uni atrofidagi so‘zlar assotsatsiyasi aniqlab chiqiladi. Bu orqali
o‘sha so‘z atrofidagi ma’lumotlarning mazmunini aniqlab olish yengilroq kechadi.
Buni umumta’lim maktablarining 5-sinfi uchun tayyorlangan darslikda keltirilgan
jadidchilikning yirik namoyandalaridan biri Abdulla Avloniyning “Ikkinchi
muallim” kitobidan olingan “Yalg‘on do‘st” hikoyati misolida ko‘rib chiqamiz:
Yalg‘on do‘st 12
Bir vaqt iki kishi do‘st bo‘lub, safarga chiqmishlar edi. Bir tog‘ ichindan ketub
borgonlarinda uzog‘dan bir yo‘lbarsni ko‘rmishlar. Do‘stlarning biri darhol
yugurub bir daraxt ustiga chiqmish. Ikinchisi shoshilub qolub, nima qilishin
bilmay, yerga cho‘zulub, o‘lukg‘a o‘xshab yotmish. Yo‘lbars kelub iskab-iskab
o‘luk gumon qilub qaytub ketmish. O‘rtog‘i daraxtdan tushub: «Birodar, yo‘lbars
qulog‘inga nima deb so‘zlab ketdi», – deb so‘ramish. Yo‘ldoshi:
12
Adabiyot: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik-majmua. Qayta ishlangan 4-nashri.
Q.Yo‘ldoshev, B. Qosimov, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. – T.: «Sharq», 2017. – 368 b.
51

«Oh, do‘stim! Shodlig‘ingda o‘rtog‘ bo‘lub, g‘am vaqtingda tashlab qochadurg‘on
nomard kishilar ila yo‘ldosh bo‘lma!» – deb so‘zlab ketdi, deb javob bermish.
Ushbu keltirilgan hikoyatdagi do‘st so‘zi ga diqqatimizni qaratamiz va bu so‘zning
assotsatsiyasini matn ichidagi yordamchi so‘zlar yordamida tuzishga harakat
qilamiz.
Ushbu assotsiativ birliklar orqali yuqorida keltirilgan hikoyatning
mazmunini tezroq tushunish hamda o‘quvchilarga oson yetkazib berish mumkin
bo‘ladi.
Umumiy fikrga keladigan bo‘lsak, assotsativ yondashuvda fikrlar
garmoniyasi yuzaga keladi va bu asarning tushunilishini osonlashtiradi. Misradagi
so‘zlar birgalikda umumiy bir mazmunga ega bo‘ladi va bu mazmunning
tushunilishini osonlashtiradi.
Navbatdagi yondashuv avtopsixologik yondashuv bo‘lib, bunda badiiy
matn mazmuni hamda muallifi ruhiyati bir nuqtaga birlashadi. Bu atamani izohini
adabiyotshunos olim Dilmurod Quronov quyidagicha keltirgan: “Shoir va lirik
qahramon munosabatini asosga olgan holda biz lirik asarlarni ikkiga:
52safar
daraxt
Tog‘ Do‘st
Ikki
kishi
Nomard
kishiYo‘lbars

avtopsixologik va ijroviy lirikaga ajratamiz. Avtopsixologik lirika deganda lirik
qahramon bilan shoir shaxsiyati mos tushgan, ikkalasi bir-biriga yaqin bo‘lgan
she’rlar tushuniladi. Ya’ni avtopsixologik she’rlarda shoir o‘z qalbiga murojaat
qiladi, o‘z-o‘zini ifodalaydi. Agar avtopsixologik lirikaga mansublik uchun shoir
shaxsiyati va lirik qahramon orasidagi yaqinlik (aynan moslik emas) kifoya deb
qarasak, u holda lirik asarlarning aksariyati avtopsixologik xarakterga ega ekanligi
ma’lum bo‘ladi. Shoir shaxsiyati bilan lirik qahramonning mos tushmasligi ochiq
ko‘rinib turgan she’rlarni ijroviy lirika (rus adabiyotshunosligida “ ролевая
лирика ”) deb yuritamiz.” 13
Yuqorida aytib o‘tilganidek, avtopsixologik lirikada
lirik qahramon ruhiyati aynan muallif ruhiyatidan ko‘chgan bo‘ladi.
Avtopsixologik yondashuvda she’rning umumiy mazmuni ruhiyat tasviriga oidmi
yoki yo‘qligini aniqlaymiz va bu orqali she’r tahlilini osonlashtiramiz.
Abdulhamid Sulaymon Cho‘lpon she’rlaridagi fikrlar ham garchi Cho‘lpon
tilidan bayon etilsa-da, bu holatlar shoirning hayotida va xayolida kechgan fikrlar
emasmidi?
Avtopsixologik yondashuvning samaradorligi shundaki, bu usuldagi tahlil
o‘quvchining ruhiyatiga ta’sir etadi, emotsional-ekspressiv xususiyatga ega. Bunda
o‘quvchida inson ruhiyatini his etishni o‘rganishga intiladi, tushunuvchanlik,
sezuvchanlik kabi xususiyatlar shakllanadi.
Tavsiya etilayotgan uchinchi yondashuv integrativ yondashuv bo‘lib, bunda
jadid adabiyotini o‘qitish jarayonida ularni boshqa adabiyotlar bilan aloqadorligi
hamda boshqa fanlar bilan yuzaga keladigan aloqadorlik aks etadi.
Integrativ yondashuv bugungi kun adabiyot ta’limida sinovdan o‘tkazilgan
hamda samarali natijalar bergan. Shu sababli ham jadid adabiyotini o‘qitishda bu
yondashuvdan foydalanish yaxshi samara beradi, degan fikrdamiz.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, yuqorida tavsiya etilgan yondashuvlar
adabiyot ta’limida sinovdan o‘tkazilgan, lekin aynan jadid adabiyotini o‘qitishda
qo‘llanmagan. Bu yondashuvlardan an’anaviy va noan’anaviy darslarni tashkil
13
Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. – T.: “Xalq merosi”, 2004. 184-bet]
53

etish, o‘quvchilarni turli xil tanlovlar, fan olimpiadalari hamda bilimlar
bellashuviga tayyorlash, shuningdek, sinfdan tashqari o‘qish, mustaqil ta’lim
jarayonlarida foydalanish maqsadga muvofiqdir. Chunki, o‘quvchini mustaqil
fikrlashga undash, o‘qituvchi fikriga tayanib qolmasdan, shaxsiy fikrlarini dadil
ayta olish qobiliyatini shakllantirish bugungi kun metodikasining asosiy talabidir.
Ma’lumki, zamonaviy adabiyot ta’limi an’anaviylikdan uzoqlashishga harakat
qilmoqda. Chunki, texnika va texnologiya rivojlanib borayotgan bir zamonda
bolalarning kitob o‘qishga, badiiy asar mutoalasiga bo‘lgan qiziqishini oshirish
adabiyot o‘qituvchisidan alohida mahoratni talab etadi. Shu sababli biz ushbu
bobda jadid adabiyotini noan’anaviy usullarda o‘qitishga doir ba’zi tavsiyalarni
berib o‘tmoqchimiz. Jadid adabiyoti an’anaviy adabiyotga nisbatan biroz
murakkab soha ekanligi bois bu mavzudagi darslarni noan’anaviy usullarda olib
borish yaxshiroq samara beradi. Avvalo, noan’anaviy dars haqida qisqacha
ma’lumotga ega bo‘lsak. “Noan’anaviy darsning asosiy yo‘nalishlari:
a) o‘quvchiga mustaqil fikr yuritishni o‘rgatish;
b) o‘quvchini fikrini bir nuqtaga jamlash;
d) o‘quvchilarda fan asoslari, yutuqlariga to‘g‘risida aniq tushuncha hosil qilish;
e) olgan bilimlarini amaliyotda qo‘llash va boshqalarga o‘rgata olish va
boshqalar” 14
.
Noan’anaviy darslarni tashkil etishda turli o‘yinlar va texnologiyalardan
foydalanish o‘rinlidir. Bu - dars samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini oshirishga xizmat qiladi. Endi texnologiya so‘zining ma’nosiga aniqlik
kiritib olamiz. “Bu so‘z texnikaviy taraqqiyot bilan bog`liq holda fanga 1872-yilda
kirib keldi va yunoncha ikki so‘zdan - “texnos“ (techne) - san`at, hunar va “logos“
(logos) - fan so‘zlaridan tashkil topib “hunar fani“ ma`nosini anglatadi.
O‘qitish texnologiyasi PTga yaqin tushuncha bo‘lsa-da, aynan o‘xshash
ma`noni anglatmaydi, chunki u ma`lum predmet, mavzu va savollar doirasidagi
14
Suyunova H., Barotova M. O‘zbek adabiyotini o‘qitishning zamonaviy texnologiyalari fanidan ma’ruzalar matni.
– Navoiy. 2008. 19-bet
54

aniq o‘quv materialini o‘zlashtirish yo‘lini muayyan texnologiya atrofida ifoda
etadi. U quproq xususiy metodika bilan birjinslidir. PT esa ma`lumot
texnologiyasini joriy etish taktikasini ifodalaydi va “o‘qituvchi - pedagogik jarayon
- o‘quvchi (talaba)“ funksional tizim qonuniyatlariga tegishli bilimlar asosida
ko‘riladi”
Jadid adabiyotini o‘qitishda “Besh qadam” nomli texnologiyani ishlab
chiqdik va hozir uning qanday qo‘llanilishini ko‘rib chiqamiz. Bu texnologiya
nomidan ko‘rinib turganidek besh bosqichda amalga oshiriladi:
1-bosqich: Ma’lumot berish
2-bosqich: Yaqqol fikr
3-bosqich: Namuna keltirish
4-bosqich: Mustaqil tahlil
5-bosqich: Farqlash
Ma’lumot berish bosqichida o‘quvchi tomonidan jadid nima, uning asl
mohiyatida qanday o‘ziga xos xususiyatlari borligi haqida o‘qituvchi tomonidan
ma’lumot beriladi. O‘quvchilarda jadid adabiyotiga oid dastlabki bilimlar
shakllantiriladi. Jadidchilik harakatining namoyandalari, ularning yaratgan asarlari,
jadid adabiyotining o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni kabi xususiyatlar o‘ziga xos
jihatlardir. O‘qituvchi tomonidan shu kabi jadid harakati mohiyatini anglashda
zarur bo‘lgan ma’lumotlar berib o‘tiladi.
Yaqqol fikr bosqichida jadidchilik yo‘nalishidagi biror bir badiiy asarni bir
o‘qigandayoq tez diqqatni tortadigan so‘zlar saralab olinadi va bu so‘zlarning asar
umumiy mazmunini ochib berishdagi ahamiyati aytib o‘tiladi. Masalan, Cho‘lpon
ijodidagi “ Go‘zal” she’rini tahlilga tortamiz:
GO‘ZAL 15
Qorong‘u kechada ko‘kka ko‘z tikib,
15
Adabiyot: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik-majmua. Qayta ishlangan 4-nashri.
Q. Yo‘ldoshev, B. Qosimov, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. – T.: «Sharq», 2017. – 368 b. B-302
55

Eng yorug‘ yulduzdan seni so‘raymen.
Ul yulduz uyalib, boshini bukub,
Aytadir: men uni tushda ko‘ramen.
Tushimda ko‘ramen – shunchalar go‘zal,
Bizdan-da go‘zaldir, oydan-da go‘zal!
Ko‘zimni olamen oy chiqqan yoqqa,
Boshlaymen oydan-da seni so‘rmoqqa.
Ul-da aytadir: bir qizil yanoqqa
Uchradim tushimda, ko‘milgan oqqa.
Oqqa ko‘milganda shunchalar go‘zal,
Mendan-da go‘zaldir, kundan-da go‘zal!
Erta tong shamoli sochlarin yoyib,
Yonimdan o‘tganda so‘rab ko‘ramen.
Aytadir: bir ko‘rib, yo‘limdan ozib,
Tog‘-u toshlar ichra istab yuramen!
Bir ko‘rdim men uni – shunchalar go‘zal,
Oydan-da go‘zaldir, kundan-da go‘zal!
Ul ketgach, kun chiqar yorug‘lik sochib,
Undan-da so‘raymen sening to‘g‘ringda.
Ul-da o‘z o‘tidan bekinib, qochib
Aytadir: bir ko‘rdim, tushdamas, o‘ngda.
Men o‘ngda ko‘rganda shunchalar go‘zal,
Oydan-da go‘zaldir, kundan-da go‘zal!
Men yo‘qsil na bo‘lib uni suyibmen,
Uningchun yonibmen, yonib-kuyibmen,
Boshimni zo‘r ishga berib qo‘yibmen,
Men suyib... men suyib, kimni suyibmen?
Men suygan suyukli shunchalar go‘zal,
Oydan-da go‘zaldir, kundan-da go‘zal! ( 1919)
56

Bu misralardagi ta’riflanayotgan Go‘zalning yulduz, oy, tong shamoli,
kunga qiyoslanish holati o‘qituvchi tomonidan izohlanadi, she'rdagi ajoyib
tasvirlar tushuntiriladi. Shunda she’rning «romantik” kayfiyatiga oydinlik
kiritiladi.
Namuna bosqichida biror bir jadid yo‘nalishidagi asar yoki biror jadid
namoyandasining hayoti, ijod yo‘li boshdan oxirigacha o‘qituvchi tomonidan
tahlilga tortiladi, bunda o‘quvchilar o‘qituvchi diqqatni aynan qaysi nuqtalarga
qaratganligini kuzatib borishadi.
Mustaqil tahlil bosqichida o‘quvchilarga jadidchilik namunalaridan beriladi
va ular o‘qituvchi ishtirokisiz ularni(ular xoh bir badiiy asar, xoh biror jadid
namoyandasi)ni tahlil qilishlari kerak bo‘ladi:
Х ALQ 16
Х alq dengizdir, х alq to‘lqindir, х alq kuchdir,
Х alq isyondir, х alq olovdir, х alq o‘chdir...
Х alq qo‘zg‘alsa, kuch yo‘qdirkim, to‘ х tatsin,
Quvvat yo‘qkim, х alq istagin yo‘q etsin.
Х alq isyoni saltanatni yo‘q qildi,
Х alq istadi, toj va ta х tlar yiqildi...
Х alq istagi – ozod bo‘lsin bu o‘lka,
Ketsin uning boshidagi ko‘lanka.
Bir qo‘zg‘alur, bir ko‘pirar, bir qaynar,
Bir intilur, bir hovliqar, bir o‘ynar.
Yo‘qlikni-da, ochlikni-da yo‘q etar,
O‘z yurtini har narsaga to‘q etar...
Butun kuchni х alq ichidan olaylik,
Quchoq ochib х alq ichiga boraylik! 1921
Shu kabi she’rlar mustaqil tahlilga tortiladi.
16
Adabiyot: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik-majmua. Qayta ishlangan 4-nashri.
Q.Yo‘ldoshev, B. Qosimov, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. – T.: «Sharq», 2017. – 368 b. B-303
57

Farqlash bosqichida esa jadid adabiyotining biror bir namunasi bilan o‘sha
davrda yaratilgan boshqa bir asar qiyoslanadi, umumiy va farqli jihatlari izlanadi,
bu esa har ikkalasidagi tasvir obyektini farqlashi bo‘ladi.
Ushbu bob yuzasidan yakuniy xulosaga keladigan bo‘lsak, bu bob o‘zbek jadid
adabiyoti metodologiyasining o‘ziga xos ko‘rinishiga bag‘ishlangan. Bobning
dastlabki qismida jadid adabiyotini o‘qitishning o‘ziga xos yondashuvlari sanab
o‘tilgan bo‘lsa, keyingi qismda jadid adabiyotini o‘qitishga doir “Besh qadam”
deb nomlangan texnologiya tavsifini o‘z ichiga olgan.
Tavsiya etilgan yondashuv bugungi kungacha bo‘lgan metodologiyada keng
qo‘llanilib kelingan, ammo jadidchilik, xususan jadid adabiyoti tahliliga tatbiq
etilmagan edi. Bizning ishimiz, ushbu yondashuvlarni jadid adabiyoti tahliliga
yo‘naltirdik va turli ko‘rinishlardagi dars turlari va darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda qo‘llashni tavsiya etamiz.
Taklif etilgan “Besh qadam” texnologiyasi jadid adabiyotini o‘qitish va
tahlil etishda o‘ziga xos ahamiyatga ega.
Cho‘lponning “Kecha Va Kunduz” romanini o‘rgatishning
o‘ziga xos usullari
Hozirgi kunda ta’lim-tarbiya tizimi o‘rgatish usullarining boy tajribasiga
ega. Ta’limda usullar to‘g‘ri tanlanar ekan, ko‘zlangan natijaga qisqa yo‘l bilan
erishish mumkin. Ta’lim-tarbiya sohasining to‘xtovsiz takomillashib borishi va
yangi imkoniyatlarning yuzaga kelishi umumta’lim muassasalari oldida turgan
vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun o‘rgatish usullarini muttasil
yangilab turishni taqozo etmoqda. O‘rgatish usullari ta’lim jarayonida o‘qituvchi
va o‘quvchi faoliyatining xarakterini, o‘qish jarayonini qanday tashkil etish va olib
borish kerakligini belgilab beradi. Boshqacha qilib aytganda, o‘rgatish usullari har
ikkkala faoliyatni, ya’ni o‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarni bilim, ko‘nikma va
malakalar bilan qurollantirishni hamda o‘quvchilar tomonidan o‘sha nazarda
tutilgan bilim, ko‘nikma va malakalarini o‘zlashtirish faoliyatida qo‘llanadigan
58

yo‘llarni o‘z ichiga oladi. Demak, o‘rgatish usullari pedagogik jarayon
ishtirokchilarining o‘zaro birgalikdagi faoliyatini ko‘zda tutadi. Dars jarayonida
o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatining turi, usuli o‘rgatiladigan ma’lumotning
xarakteriga qarab belgilanadi. Aynan mana shu holat ta’lim jarayonida muayyan
maqsadni amalga oshirishga qaratilgan yangi-yangi usullarni keltirib chiqaradi.
O‘qitishning zamonaviy usullari hozirgi kunda pedagogika fani va amaliyotida
alohida dolzarblik kasb etib bormoqda. Ta’lim jarayoniga yangi g‘oyalarning kirib
kelishi pedagogik innovatsiyani anglatadi. Demak, pedagogic innovatsiyalashuv
ta’lim jarayonining yangi metodik bilimlar bilan to‘xtovsiz boyitilishini, ta’limga
qo‘yilayotgan ijtimoiy buyurtmaning jahon talablari darajasida bajarilishini taqozo
etadi. O‘qituvchi 9-sinfda Cho‘lpon asarlarini o‘rganishga ajratilgan vaqtning
birinchi soatida darsni o‘quvchilarni shoirning hayot yo‘li haqida 7-sinfda
aytilganlar qayta eslariga solinib, kengroq tarzda aytiladi..
Cho‘lponning «Kecha va kunduz» romani hech bir mubolag‘asiz aytish
mumkinki, zamonlar suronidan salomat o‘tib kelayotgan barkamol tilimizning
betakror obidasidir. Asar turkiy so‘z imkonlarining zarif zuhuri sifatida e’zozli,
e’tiborli, adibning milliy istiqlol tushunchasiga chiroq tutishi bilan esa g‘oyat
ardoqlidir. Garchi millat haqida uning erki haqida qayg‘urgan jismu jonida shu
dard shu o‘y iztirobini tashigan matonatli mardlar shonli tariximizda behisob
bo‘lsa-da asrimiz tongining yorug‘ yulduzi Cho‘lponning o‘rni o‘zgachadir.
Cho‘lponning nazmiy va nasriy merosini ko‘zdan kechirar ekanmiz asarlar
zamiridagi shiddatli sog‘inishlarni sezamiz. Adib shavkatli tarix yaratgan
otalarimizning ustun vasflarini sog‘inadi, hurriyat bayrog‘ini yulduzlarga tikmoqni
ko‘zlagan asotiriy qaxramonini sog‘inadi. o‘zi bilan suhbat qurayotgan kishiga
xuddi Miryoqub jadid musoxibining ko‘zlariga tikilgani kabi «Men izlagan pir shu
bo‘lsa-ya?» degan o‘y bilan ilhaq boqadi. Asarni diqqat bilan o‘qiganimizda
Cho‘lponning madaniyat, tarix va din haqidagi fikrlarini o‘tmish va kelajak
xususidagi tushunchalarni payqashimiz Sharq va g‘arb madaniyati deya atalmish
ikki ayri dunyoning o‘zaro muvofiq kelmaydigan shartlari ostida yashash tufayli
59

tug‘ilishi muqarrar muammolar qarshisidagi Cho‘lponning yechimlarini
ilg‘ashimiz mumkin. qanoatimcha, Cho‘lponning «Kecha va kunduz» asari abadiy
ziddiyat holida yashovchi ikki qutb: qullik va hurlik haqidadir. Yonada to‘g‘rirog‘i
bu ikki qutb orasida arosatda yashashga ko‘nikkan, mute millatning ayanchli
hayoti, fojeali qismati haqida. U favqulodda bir ichki mushohada bilan millatni
so‘rog‘laydi, najotni daraklaydi. Uning taftish diapozonida bir iqlim bir muhit bir
ohangni baham ko‘rayotgan millatning butun tabaqalari aks etadi. hech kim
so‘roqdan qochib qutulmaydi. Shu tariqa inqirozning sabablari, sababchilari
izlanadi. Xulosalar esa badiiy chizgilarda balog‘at va fasohat-la zuhur topadi.
Tabiat hislarni uyg‘otguvchi, fikrni ravshan, qalbni munavvar qilguvchi sohira
maskan. Adibning «Kecha va kunduz» deb atalgan o‘lmas romani: «Hamal keldi
amal keldi», degan uyg‘onish daragi, yangilanish nafasi bilan boshlanadi. Bu
maqol tabiatninggina uyg‘onishini emas, balki ijtimoiy hayotdagi yangilanishni
ham o‘zida mujassam qilgan badiiy baquvvat unsurdir. Shu bilan birga, xalqning
koinot qonuniyatlarini kuzatishi va turmush tajribalariga suyanishi asosida
chiqargan xulosalarini ifodalovchi, tabiat va inson o‘rtasidagi ruhiy yaqinlikni
mantiqiy umumlashtiruvchi xalq hukmi, asrlar osha sayqallangan hikmat
namunasidir. Shu ma’noda mazkur maqolning asarga epigraf (boshso‘z) qilib
olinishi bejiz emas. «Bu foniy dunyoda o‘z xotiniga xiyonat qilmagan erkak bormi
o‘zi?», «Har qalay, bu xotin menga hech narsa bermaganida ham roziman.
Ko‘zimni to‘sib yotgan pardalarni olib tashladi-ku!», «Tarbiyasiz, ongsiz va nodon
musulmon xotin bilan tarbiyali, madaniy ovro‘palikni solishtirib ko‘rasiz. Farq er
bilan osmon qadar! Darhol bilinadi». «Yarim kechada biz, ikki telba ta’qibdan
qochgan o‘g‘riday Maskov ko‘chalarida ot qo‘yib ketdik». « Machitdan er-xotin
bo‘lib, uyga qaytganimizda soat ikkiga yaqinlashib qolgandi»…
Keltirilgan ushbu iqtiboslar-buyuk millatparvar adib Cho‘lponning «Kecha
va kunduz» romanidagi asosiy qahramonlardan biri-uddaburon Miryoqubning turli
vaziyatlarda aytgan fikrlari. Ma’lumki, romanda XX asr boshlaridagi ishbilarmon
odamlar toifasiga mansub Miryoqubning turli holatlardagi hayoti ham yoritilgan.
60

Asar so‘ngida uning bir jadid yigit bilan tanishuvi natijasida dunyoqarashi
o‘zgarishi, Miryoqubning o‘ris xotin-Mariyaga uylanishi ham aks ettirilgan.
Miryoqub-ku, Cho‘lpon tasvirlagan badiiy qahramon. Biroq XX asr boshlarida,
xususan, 1920-30 yillarda ham ko‘plab o‘zbek yigitlarining rus xotinqizlariga
uylanishi uchrab turardi. Jumladan, Cho‘lpon chiroyli rus ayoli bilan turmush
qurib, hayotining ma’lum onlarini zavqli o‘tkazgan. Rafiqasi Katya esa ilhom
malikasi sifatida unda ijodiy ishtiyoq uyg‘otgan. An’analar uzoq asrlar davomida
shakllanadi va millat butunligini vaqt to‘fonlari ichida to‘zg‘ib ketishdan omon
saqlovchi bir kuch, yomon ko‘zdan saqlovchi bir tumor yanglig‘ ajdodlardan
avlodlarga o‘tib boradi. An’analar, odatda, og‘zaki va yozma shakllarda namoyon
bo‘ladi. Og‘zaki shakli oilada farzandlar qulog‘iga quyish orqali, yozma shakli esa
badiiy asarlar orqali asrlardan-asrlarga etkaziladi. Urf-odatlar zamonga
moslashuvchan bo‘ladi. Zero davr va odamlar mantig‘iga, tafakkuriga moslasha
oladigan an’analargina millatning ma’naviy mulki hisoblanadi. Va u millat
vakillari tomonidan ardoqlanadi, qadrlanadi. Cho‘lpon o‘zining «Kecha va
kunduz» nomli o‘lmas asarida xalqimizning noyob qadriyatlaridan, go‘zal urf-
odatlaridan, inja rasmlaridan, nafis an’analaridan bizni ogoh etadi. O‘tgan asr
avvalida ardoqlangan ayrim an’analar yangi asr kishisining dunyoqarashiga u
qadar mos kelmasligi mumkin. Biroq, aksariyati bugun ham millatimizning estetik
dunyoqarashini belgilovchi mezon sifatida yashab kelmoqda. Asarda ana shunday
bir an’ana haqida muallif yozadi: «O‘zbekda axir har bir erkak o‘z xotinini-o‘z
halol juftini!--qizi yo o‘g‘lining nomi bilan atab chaqiradi. O‘z xotinining ismi
Maryam, qizining ismi Xadicha bo‘lsa, mo‘min-musulmon—sharmu-hayo
yuzasidan bo‘lsamikan?—xotinini «Xadicha» deb chaqiradi. Aksar ona-bola
baravar «labbay!» deydi, shundayda oilaning haqiqiy egasi bo‘lgan ota: «kattangni
aytaman, kattangni!» deydi. Hatto shunda ham «Maryamni» demaydi...» 17
Cho‘lpon o‘tgan asrning avvalida ta’kidlagan mazkur an’ana bugun ham ayrim
17
Cho‘lpon «Asarlar» 3 jildlik. I-II jildlar. Toshkent.1993, 10-bet
61

hududlarda mavjud. Cho‘lponing mahorati xalqona urflardan badiiy obrazlar
yarata olishida, ayniqsa, yaqqol namoyon bo‘ladi. Ma’na buning go‘zal dalili:
«Bizning so‘fi mo‘min-musulmonning bu urfiga ham amal qilmaydi, u o‘z halol
jufti Qurvonbibini hammavaqt «fitna» deb chaqiradi: «Fitna, sallamni ber!»,
«Fitna, qiz o‘lguring qani?», «Fitna, puldan uzat!» Fitna so‘zining lug‘aviy
ma’nosi, asosan, quyidagilardan iborat: 1.G‘arazli maqsadga erishish yo‘lida
birovni qoralash uchun qilinadigan yashirin xatti-harakat. Fitna to‘qimoq. Oraga
fitna solmoq. 2. Ma’lum siyosiy maqsadga erishish uchun yashirin til biriktirish
yo‘li bilan biror shaxs yoki tashkilotga qarshi qilingan harakat. Fitna uyushtirmoq.
3. G‘alamislik, ig‘vogarlik bilan shug‘ullanadigan; g‘alamis, ig‘vogar. Fitna odam.
«Har yili bir keladigan bahor sevinchi yana ko‘ngillarni qitiqlay boshladi». Bahor
sevinchi go‘yo ko‘klam xabarchisi qaldirg‘och kabi suyunchiga shoshadi,
ko‘ngillarni qitiqlaydi. «Yana tabiatning dildiragan tanlariga iliq qon yugurdi».
Adib tabiatni kuzatibgina qolmay, uni qalbida ilitayotganday, go‘yo u bilan
yuraklari bir ohangda urayotganday kayfiyat uyg‘onadi kitobxonda. «Tollarning
ko‘m-ko‘k sochpopuklari qizlarning mayda o‘rilgan kokillariday selkillab
tushmoqqa boshladi». Sochpopuk va mayda o‘rilgan kokil...O‘xshovchi va
o‘xshatiluvchi ham jonsiz, aslida. Lekin selkillash harakati tiriklikka, odamzodga
xos holatlardandir. Ayniqsa, «tusha boshladi», «tushmoqda» emas, aynan
«tushmoqqa boshladi» deyishining o‘zida nafislik, erka bir ohang mavjud. Bu
narsa adibning nafaqat tabiatni, balki so‘z-iborani ham kuzata olishidan, oddiy
ko‘ringan hodisa va so‘z zamiridagi injaliklarni ilg‘ash iqtidoridan darak beradi.
«Muz tagida loyqalanib oqqan suvlarning g‘amli yuzlari kuldi,o‘zlari horg‘inhorg‘
in oqsalar-da, bo‘shalgan qul singari erkinlik na’shasini kemira-kemira ilgari
bosadilar».Mazkur jumlada muz va suv ham falsafiy ham psixologik majoz sifatida
qo‘llangan. Hozirgi kunda mamlakatimizda rivojlanayotgan dunyo ta’limi fazosiga
qo‘shilish imkoniyatini beradigan yangi ta’lim tizimi tarkib topmoqda. Pedagogika
fani O‘zbekistonda shaxs manfaati ustuvorligini e’tirof qilgan holda erkin shaxsni
tarbiyalash qonuniyatlari, shakl va metodlari, mazmun va tamoyillarini bir butun
62

o‘rganadi. Zamonaviy ta’lim usullari qo‘llangan o‘quv jarayonida ham an’anaviy
sinf-dars tizimi saqlanadi. Faqat unda o‘rgatishning tashkiliy shakllari, usullari
takomillashadi. Bugungi kunda adabiy ta’lim amaliyoti o‘qitishning
samaradorligini ta’minlovchi «Guruhlarda ishlash», «Aqliy hujum», «Burchaklar
usuli», «Rolli o‘yin» kabi bir qancha interfaol usullar bilan boyidi. O‘qitishning
noan’anaviy shakllaridan bo‘lmish hamkorlikda o‘rganish o‘quvchilarning
mustaqil guruhlarda ishlashi evaziga ta’lim olishini ko‘zda tutadigan metoddir.
Hamkorlikdagi ta’limning bir ko‘rinishi kichik guruhlarga bo‘linganda uning
a’zolari 6-7 kishi bo‘lishi maqsadga muvofiq. Chunki hozirda sinflarda o‘quvchilar
soni 30-35 nafarni tashkil etmoqda. Guruhda ishtirokchilar sonining ko‘pligi guruh
a’zolarining faol ishtiroklariga halaqit beradi; guruh tarkibini tanlashda, albatta,
har bir guruhga «a’lo», «yaxshi» va «qoniqarli» o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar teng
miqdorda kiritilishi talab qilinadi. Hech qachon «kuchlilar» va «kuchsizlar» guruhi
tuzilmasligi lozim; guruh a’zolari guruhning o‘zlashtirishiga qarab, yangilanib
turishi kerak. Kichik guruhlarda ishlashda quyidagilarga e’tibor qaratish tavsiya
qilinadi:
 guruhlarga aniq ko‘rsatmalar berish;
 ishtirokchilar topshiriqlarni to‘liq bajarishi uchun etarlicha bilim va
ko‘nikmaga ega ekanligiga ishonch hosil qilish;
 guruhlarning qoidani buzmagan holda ishlashini ta’minlash;
 guruhda kechayotgan har bir jarayonni baholab borish.
Ta’limning interfaol usullaridan biri bu «fikriy hujum» sanaladi. Fikriy hujum dars
o‘tish jarayonida guruhga biror bir muammoni hal etish uchun o‘rtaga tashlash
orqali mikroguruh a’zolarini mustaqil fikrlash, muammoni atroflicha mushohada
etish orqali o‘z nuqtai nazarini shakllantirishga qaratilgan usuldir. «Tarmoqlar»
metodi – o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga odatlantirish,ularning fikr doirasini
kengaytirish, adabiyotlardan mustaqil ravishda foydalanishga o‘rgatishga
qaratilgan. Fikrlarning tarmoqlanishi – bu pedagogic strategiya bo‘lib, u
o‘quvchilarning biror mavzuni chuqur o‘rganishlariga yordam berib, ularni
63

mavzuga taalluqli tushuncha yoki fikrlarni erkin va ochiq ravishda ketma-ketlik
bilan uzviy bog‘langan holda tizimlashtirishga o‘rgatadi. Bu metod biror mavzuni
chuqur o‘rganishdan avval o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini jadallashtirish
hamda kengaytirish uchun xizmat qilishi mumkin. Shuningdek, o‘tilgan mavzuni
mustahkamlash, yaxshi o‘zlashtirish, umumlashtirish hamda shu mavzu bo‘yicha
o‘quvchilarning tasavvurlarini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Cho‘pon asarlarini
o‘rganishda bu usuldan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Adabiy ta’lim
samaradorligini oshirish, eng avvalo, o‘qituvchining pedagogik mahorati hamda
uning ta’lim jarayoniga nisbatan yondashuvi muhim ahamiyatga ega. Bugungi
kunda adabiyot o‘qituvchilarining pedagogik mahorati darajasi har bir dars hamda
o‘rganilayotgan mavzu o‘quvchilarga yetkazib berish jarayoniga nisbatan ijodiy,
texnologik yondashuvni taqozo etmoqda. Texnologik yondashuv negizida
namoyon bo‘luvchi holatlarning asosiysi – bu dars jarayonining muayyan loyiha
asosida tashkil etilishi sanaladi.
Ta’limning jarayonini texnologik yondashuvga muvofiq tashkil etish
individual va ijodiy xususiyatga ega bo‘lib, fan o‘qituvchilarining ichki
imkoniyatlari, shuningdek, ularning tashqi omillardan qay darajada foydalan
olishlariga bog‘liqdir. Shunday bo‘lsada, biz bu o‘rinda Cho‘lponning «Kecha va
kunduz» romanini o‘quvchilar tomonidan chuqur o‘rganilishiga imkon beruvchi
dars namunasi (loyihasi)ni keltirmoqchimiz.
Darsning maqsadi: Cho‘lponning «Kecha va kunduz» romani va unda ilagri
surilgan g‘oyalar muhitining o‘quvchilar tomonidan chuqur o‘zlashtirilishiga
erishish.
Xususiy maqsadlar:
 o‘quvchilarga «Kecha va kunduz» romani, uning yaratilishi haqida nazariy
ma’lumot berish;
 o‘quvchilar tomonidan yurt ozodligi, inson erki va ularga erishish hayotiy
ehtiyoj, ma’naviy zaruriyat ekanligini anglab etishishiga erishish. Dars
jarayonida hal etilishi zarur bo‘lgan vazifalar:
64

 O‘quvchilarga Cho‘lpon hayoti va ijodi, shuningdek, «Kecha va kunduz»
asari borasidagi nazariy ma’lumotlarni berish.
 O‘quvchilarning asar mazmuni bilan to‘la tanishishlariga erishish.
O‘quvchilar tomonidan asar g‘oyaviy yo‘nalishi va echimi mohiyatining
chuqur tushunib etishini ta’minlash.
 O‘quvchilardan asar qahramonlari (Zebi, Akbarali, Razzoq so‘fi, eshon
timsollari)ga nisbatan munosabatini shakllantirish.
 O‘quvchilarda asarda ifoda etilgan hayotiy voqelik negizida o‘z aksini
topgan ijtimoiy hodisa, uni keltirib chiqaruvchi sabablar, unga barham
berish yo‘llari, shuningdek, yakuniy xulosa borasidagi qarashlarini qaror
toptirish.
Darsning shakli: aralash dars.
Darsda qo‘llaniluvchi metodlar: kichik guruhlarda ishlash («6x6x6» usuli), savol-
javob, «Klaster», «Qarorlar shajarasi» («Qarorlar qabul qilish texnologiyasi»)»,
debat, qiyosiy tahlil (fan o‘qituvchilari dars jarayonida qo‘llaniluvchi interfaol
usullar to‘g‘risidagi ma’lumotlardan xabardor etilganlar.
Dars jihozlari: akademik litseylarning uchinchi bosqichi «Adabiyot»
majmuasi, Cho‘lponning portreti, «Kecha va kunduz» romani, romandan olingan
parchalar o‘z aksini topgan matnlar (ish qog‘oziga chop etilgan matnlar), o‘zbek
adabiyotshunoslari (O. Sharafiddinov, N. Karimov va boshqalar)ning adib ijodi
bo‘yicha bildirilgan fikrlari bayon etilgan lavhalar, Zebi monologi yozilgan
audiokasseta (agar audiokasseta (magnitofon) mavjud bo‘lmasa, ushbu monolog
o‘quvchilarning biri tomonidan bayon etilishi mumkin), jadval, tasvir va boshqalar.
Darsning borishi:
I. Cho‘lpon hayoti va ijodi bo‘yicha o‘quvchilarga nazariy ma’lumotlar berish.
Ushbu jarayonning o‘quvchilardan biri yoki bir nechta o‘quvchi tomonidan amalga
oshirilishi maqsadga muvofiqdir. O‘quvchilarning bu boradagi harakatlari adibning
portretini tengdoshlari e’tiboriga havola etish, shuningdek, Cho‘lpon tomonidan
yaratilgan asarlarni qay d etuvchi jadval yordamida olib boriladi.
65

II. Kichik guruhlarda ishlash («6x6x6» usuli). O‘quvchilarninng umumiy soni
e’tiborga olingan holda ular 5 yoki 6 nafardan bir necha guruhlarga bo‘linadi. Har
bir guruhga «Kecha va kunduz» asaridan olingan parcha yozilgan matn bilan
ishlaydilar. So‘ngra guruhlar qayta shakllantiriladi. Bu jarayonda yangi guruhlarda
avvalgi guruhlarning 1 nafar a’zosi bo‘lishiga e’tibor beriladi. Yangi guruhning har
bir a’zosi guruhning boshqa ishtirokchilariga o‘zi o‘rgangan matn mazmunini
qisqacha hikoya qilib beradi. Shu tarzda o‘quvchilar 6 yoki 7 ta parchaning
mohiyati bilan 3 yoki 5 daqiqa ichida tanishib chiqadilar.
III. Klaster metodi («klaster» so‘zi g‘uncha, bog‘lam ma’nosini anglatadi;
metodni qo‘llashda ma’lum mavzuning umumiy mazmunini ochib beruvchi asosiy
so‘zlardan iborat bog‘lamlar hosil qilinadi) asosida ishlash. Dastlab sinf
o‘quvchilari teng miqdor asosida uchta yoki to‘rtta guruhga bo‘linadilar. Barcha
guruhlarga bir xil topshiriq beriladi. Har bir guruh a’zolari kichik hajmli vatmanda
yoki sinf yozuv taxtasida asar mohiyatini yorituvchi tasvini yarata olishlari lozim.
Klasterni ifoda etishda yodga tushgan barcha «kalit» so‘zlar doira ichida ifoda
etiladi, so‘ngra ular o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlikka asosan doiralar birlashtiriladi.
Guruhlar tomonidan topshiriq bajarib bo‘lingach, sinf ishtirokida har bi r
tasvirning qay darajada mantiqiy g‘oyaga ega ekanligi muhokama etiladi. Eng
yaxshi klasterni yarata olgan guruh g‘olib deb topiladi. Bu tasvir quyidagi rasmda
keltirilgan ko‘rinishda bo‘lishi mumkin «Qarorlar shajarasi» («Qarorlar qabul
qilish texnologiyasi») usuli asosida ishlash. O‘quvchilar guruhlarga bo‘linadilar.
Har bir guruh asarning badiiy, ijtimoiy va ma’naviy qimmatini aniq dalillar asosida
ochib beradilar. Bu borada quyidagi jadvalni yaratish mumkin
«Kecha va kunduz» romani
Badiiy qimmati
Ijtimoiy qimmati
Ma’naviy qimmati
V. Debat tashkil etish. O‘quvchilar o‘rtasida asardan olingan taassurottlari
bo‘yicha bahs uyushtiriladi. Ularning e’tiboriga quyidagi savollar havola etiladi:
66

1. Sizning fikringizcha, agar Akbarali vafot etmaganda asar syujeti qanday kechar
edi? 2. Siz qanday fikrdasiz, Zebini bunday qismatdan qutqarish mumkinmidi?
IV. Savol-javob asosida o‘quvchilarning bilimlarini aniqlash.
 Cho‘lponning hayoti va ijodi haqida qanday ma’lumotlarga ega bo‘ldingiz?
 Cho‘lponning «Kecha va kunduz» romani qanday asar?
 Asarning bosh g‘oyaviy yo‘nalishi nimadang iborat?
 Zebi (Akbarali, Razzoq so‘fi, Eshon, Miryoqub) obrazi mohiyatini ochib
bering.
 Siz yozuvchining mahoratini qanday baholaysiz?
 Insonparvarlik g‘oyaviy yo‘nalishini asarning qaysi o‘inlarida ko‘rish
mumkin?
 Asarning echimi nimadan iborat?
 Asarning milliy istiqlolni ta’minlashdagi ahamiyati qanday?
Darsni tashkil etishda asosiy e’tibor o‘quvchilarning mustaqil faoliyat
yuritishlariga qaratiladi. O‘qituvchining dars jarayonidagi o‘rni o‘quvchilar
faoliyatini yo‘naltirish, maslahat berish, fikrlarini umumlashtirish va yakuniy
xulosani bayon etishdan iborat bo‘lishi lozim Namunaviy dars ishlanmalari va
metodik tavsiyalar. Taniqli adabiyotshunos va metodist olim Q. Yo‘ldoshev
so‘zlari bilan aytganda: «Adabiyot o‘qitishning vazifasi har bir xalqni o‘zigagina
xos ma’naviy qadriyatlar majmuida idrok etish mumkin ekanligini o‘quvchilarga
singdirish hamdir. Zero, o‘z ma’naviyatini qanday qadriyatlarga tayanib
shakllantirishni bilmagan shaxs xaritasiz noma’lum yurtga sayohat qilgan kishiga
o‘xshaydiki, ko‘zlagan manzilini aniq tasavvur eta olmay uzoq sargardon bo‘lish
xavfi bor. Adabiy ta’lim o‘z tarbiyalanuvchilarida milliy qadriyatlarga tayangan
holda xulqiy sifatlarni shakllantirishday nozik yumushni uddalashi zarurdir...
Xullas, adabiy ta’lim o‘z oldidagi vazifalarni bekamu ko‘st bajargan taqdirdagina
barkamol shaxsni shakllantirishday ezgu maqsadga erisha oladi» 18
. Darhaqiqat,
18
Yo‘ldoshev Q. O‘qituvchi kitobi. Metodik qo‘llanma. 7-sinf “O‘zbek adabiyoti” darslik majmuasi uchun.
Toshkent, “O‘qituvchi”, 1997.
67

jamiyatimizning buguni, ertasi va kelajagi ko‘p jihatdan yoshlarimiz tarbiyasiga
bog‘liq ekanligi muhtaram Prezidentimiz tomonidan ham ko‘p marta ta’kidlangan.
Mustaqillikni mustahkamlash, adolatli va ma’rifatli demokratik jamiyat barpo etish
jarayonida yoshlarni do‘stlik, hamkorlik, hamdardlik, birodarlik, vatanparvarlik
ruhida tarbiyalashda, ajdodlarimiz hamda avlodlarimizni bir-biriga tutashtirib,
avlodlar davomiyligi va vorisligini ifodalab kelayotgan qadriyatlarimizning o‘rni
beqiyosdir. Badiiy asarlarda milliy qadriyatlarimizning qator ko‘rinishlarini
uchratish mumkin. O‘quvchilarning darsdagi mas’ulligini oshirish va ularda
o‘rganilayotgan asarga qiziqishni kuchaytirishda asosan evristiik usulda
foydalaniladi. Biror asarni to‘liq o‘rganib, bo‘lingandan keyin bahs dars o‘tkazish
maqsadga muvofiqdir. Chunki, o‘quvchi asar bilan yaxshi va to‘liq tanishmagan
bo‘lsa, berilgan muammoni to‘g‘ri tushuna olmaydi va savollarga javob berishga
ojizlik qiladilar. O‘z fikriga ishonmagan o‘quvchi bahsga ham aralashib, faollik
ko‘rsata olmaydi. Baxs darslar o‘quvchilarni fikrlashga, so‘zlashga, tadqiqot
qilishga, maqbulni nomaqbuldan ajrata bilishga, o‘z fikrini dalillar bilan
isbotlashga, muxokama va munozara yuritishga o‘rgatadi. O‘quvchi-talabalar
xaqiqatni yuzaga chiqarishga intiladi, chunki haqiqat baxsda tug‘iladi.Xulosa
shuki, adabiyot darslarining muvaffaqiyati o‘qituvchining tayorgarligi, bilim
saviyasigina emas, uning dars jarayonini tashkil qilishga ijodiy munosabatda
bo‘lishiga ham bog‘liq.
«O tgan kunlar” romanini o rgatishning samarador usullariʻ ʻ
Maqsad: Romanda ishtirok etgan Kumush, Yusufbek hoji, O zbek oyim,
ʻ
Mirzakarim qutidor, Hasanali, Oftob oyim siymolarining tahlili orqali
o quvchilarda asarning g oyaviy mazmuni yozuvchining poetik mahorati haqida
ʻ ʻ
ma’lumot berish, shuningdek, romanning bosh qahramonlari Otabek va Kumushga
xos bo lgan insoniy xislatlarni yoritish, shuningdek, asarda ishtirok etgan
ʻ
qahramonlar xarakteriga xos xususiyatlarni ochish orqali o quvchilarda Qodiriy
ʻ
68

ijodiga xos oliyjanoblik, chin muhabbat, Vatanni sevish, ota-onaga e’tiqod, eng
muhimi, xalqimizning qadimiy qadriyatlari bilan bog liq bo lgan g oyalarniʻ ʻ ʻ
yoritish.
Yuqorida biz Qodiriy ijodini o rganishga doir darslarning metodi,
ʻ
shuningdek, dars samaradorligining oshishi bilan bog liq bo lgan usullar haqida
ʻ ʻ
fikr yuritgan edik. Aynan shu usullarni takror etmaslik maqsadida aynan "O tgan
ʻ
kunlar" romanida ishtirok etuvchi bosh qahramonlar haqida ma’lumot berish
qisman o quvchilardan o tgan mavzuni so rab olgandan so ng yangi darsni
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshlashni lozim topdik.
O qituvchi:
ʻ
1) Biz ulug yozuvchi Abdulla Qodiriyning "O tgan kunlar" romanining
ʻ ʻ
g oyaviy mazmuni, undagi voqealar haqida fikr yuritgan edik. Ayniqsa,
ʻ
xalqimizning urf-odatiga xos bo lgan qizlar majlisi haqida ham fikr yuritilgan edi.
ʻ
Qanday taassurot oldingiz?
2) Romandagi O zbek oyim haqida nima deya olasiz? U nega Otabekni
ʻ
uylantirmoqchi bo ldi?
ʻ
3) Otabekning otasiga sovuq muomalasining sababini izohlang.
4) Ota-bolaning savol-javobiga tayanib, ularning shaxslarini tavsiflang.
5) Asar qahramoni Kumushning go zalligi nimalarda namoyon bo ladi?
ʻ ʻ
6) Otabekning Kumushni jondan sevishi va uni Homid bilan yakkama-yakka
kurashiga nima sabab bo ldi?
ʻ
1-o quvchi:
ʻ «O tgan kunlar” romanini o qiganman. To y oldidan boshlangan ʻ ʻ ʻ
qizlar majlisi Eram bog ida yuz bergan jannatning ko rinishi, undagi malikalarning
ʻ ʻ
o zaro suhbati, qizlarning qalb sadosi, jarangi eshitiladi. Qodiriy ulug yozuvchi,
ʻ ʻ
uning asari biz - yoshlarga ma’naviy ozuqa baxsh etadi.
2-o quvchi:
ʻ Otabekning onasi O zbek oyim Toshkent ayollarining tipik vakili. ʻ
Yozuvchi O zbek oyim siymosida munis ayollarimizga xos bo lgan ijobiy
ʻ ʻ
xislatlami, shu bilan birga, oilaning g amxo ri, talabchan, hukmini o tkaza
ʻ ʻ ʻ
oladigan, eng muhimi, oilani o z izmiga slogan mehribon ona siymosini ko ramiz.
ʻ ʻ
69

3-o quvchi:ʻ Otabek Marg ilondan qaytgach, "o g lim, haytovur bir ish qilib ʻ ʻ ʻ
qo ydik, seni unashib qo ydik", - deydi. Otabek o zining taqdiri ustidan chiqarilgan
ʻ ʻ ʻ
hukmni allaqachon O zbek oyimning harakatlarida sezgan edi. Jonidan aziz
ʻ
Kumushni sevgan Otabek uchun kutilmaganda bunday taklif uni hayajonga soladi.
Otabekni Yusufbek hojiga nisbatan sovuq munosabatiga sabab shu.
4-o quvchi:
ʻ Romanda Yusufbek hoji bilan Otabek o rtalaridagi munosabat ʻ
xalqimizning uzoq tarixi bilan bog liq bo lgan urf-odatlarga tayangan. Islom
ʻ ʻ
qoidasiga ko ra farzand ota buyrug ini bajo keltirishi, unga rioya qilishi, bosh
ʻ ʻ
egishi lozim bo ladi.
ʻ
Romanning butun mazmuni she’riyat qoidalariga asoslangan. Darslikda
keltirilgan parcha o qiladi.
ʻ
" - O g lim, - dedi, - siylag anni siylash kerak, endi senga qadrsizlang an
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lsalar, ammo bizning qoshimizda ularning qadr-qimmatlari yuqori, qutidor
ʻ
bo lsa ko z ochib ko rgan qudamiz, xotining bo lsa bosh kelinimiz. Agar sen meni
ʻ ʻ ʻ ʻ
otam deydirgan bo lsang, shularning ko nglini olmoqqa tirish. Qayin otangdan
ʻ ʻ
meni quvladi, deb ko ngling olinmasin, chunki u bechora ham bir shaytonning vas-
ʻ
vasasi bilan bu xatoga tushgan. Har holda hurmatlarini bajo keltir, Marg ilon
ʻ
degan shahardan sening yuzingni deb keladilar. Otasining bu so zlari uning
ʻ
istiqboli uchun yaxshi ta’minotlar berar, go yo majburiyat ostida ota nasihatini
ʻ
quloqg a oladirg andek bo yin egib o lturur erdi".
ʻ ʻ ʻ ʻ
5-o quvchi:
ʻ Ayol go zalligini ko plab yozuvchilar o z asarlarida ta’riflagan. ʻ ʻ ʻ
Ayniqsa, A.Navoiyning "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin" dostonlarida
go zallikning mo jizaviy latofati, ko rinishlariga duch kelamiz. Xuddi shu narsa
ʻ ʻ ʻ
Abdulla Qodiriyning «O tgan kunlar” romanida butun ko rinishlari bilan
ʻ ʻ
tasvirlangan. Bu ko rinish Kumushning ota uyidagi harakatlari, Otabek bilan
ʻ
uchrashuvi, shuningdek, to y daqiqalarida o zining badiiy ifodasini topa olgan.
ʻ ʻ
Kumush portretida malaksiymo o zbek ayoli tasvirlangan. Uning go zalligi
ʻ ʻ
Otabekka bo lgan muhabbati, O zbek oyimga bo lgan fidoyiligi, hatto dushmani -
ʻ ʻ ʻ
Zaynabga nisbatan insoniy munosabatlarida o z ifodasini topgan.
ʻ
70

6-o quvchi:ʻ Marg ilonlik Mirzakarim qutidorning go zal qizi Kumush ʻ ʻ
o zining nihoyat latofati, samimiyligi, ayniqsa, muqaddas oilaga sadoqati bilan
ʻ
Otabek qalbidan joy oladi. Kumushda ayol zotiga xos bo lgan eng oliy sifatlar
ʻ
mavjud edi. Latofatli qiz o zining go zalligi va borlig ini Otabekka hadya etgan
ʻ ʻ ʻ
edi. Bu yo lda xudbin, yovuz Homid to g anoq bo ldi. Otabekning qonuniy oilasini
ʻ ʻ ʻ ʻ
buzdi. Bu narsa asar qahramoni Otabekni yakkama-yakka hayot jangiga olib kirdi.
Bu kurashning asosiy sababi muqaddas, pok oila va sevgi edi.
Yuqorida berilgan o quvchilar javobi umumlashtirilib, o qituvchi asosiy
ʻ ʻ
mavzu - romandagi Otabek, Kumush, Yusufbek hoji, O zbek oyim, Oftob oyim,
ʻ
Hasanali, shuningdek, yovuzlikning simvoli Homid obraziga xarakteristika
berishga oid ilmiy-metodik fikrlarni bay on etadi.
Shuni aytish kerakki, «O tgan kunlar” romanini tahlil etish masalasi
ʻ
murakkab jarayon hisoblanadi. Buning sababi, darslikda asarning bir butun tahlili
obrazlarga xos xususiyatlar, asarning kompozitsion tuzilishi, eng muhimi, Abdulla
Qodiriyning roman yaratishdagi mahorati, ijodiy metodi va poetik san’atiga oid
ilmiy xulosalar keltirilgan emas. Bu narsa o qituvchiga badiiy asarni tahlil qilish
ʻ
jarayonida katta qiyinchiliklar tug diradi.
ʻ
O qituvchi romanning g oyaviy mazmuni, uning sujeti, kompozitsion
ʻ ʻ
tuzilishini tahlil etishda yozuvchining asl maqsadini o quvchilarga yetkazish, asar
ʻ
mazmunini o zlashtirish imkonini beradi. Bu maqsad romanning boshdan
ʻ
oxirigacha milliylik va badiiy pafos bilan sug orilganligi, ayniqsa, Yusufbek hoji,
ʻ
Otabek, O zbek oyim, Kumush xarakterlarini yoritishda, ularning psixologiyasi,
ʻ
o zbeklarning urf-odati, islom qoidalariga rioya qilishi bilan bog liq bo lgan matn
ʻ ʻ ʻ
ustida ish olib boorish va qahramonlar o rtasidagi dialoglarni tahlil etish orqali
ʻ
romanning badiiy qimmati va yozuvchining badiiy mahoratini o quvchilarga
ʻ
yetkazish “O tgan kunlar” romanini o rganishning asosiy maqsadi hisoblanadi.
ʻ ʻ
Abdulla Qodiriy ijodini o rganish uning “O tgan kunlar” romani haqida fikr
ʻ ʻ
yuritganda, ulug yozuvchining hayot yo lini talqin etganda Ozod
ʻ ʻ
Sharafiddinovning “Istiqlol fidoyilari” nomli kitobidan foydalanish, shuningdek,
71

Naim Karimovning Abdulla Qodiriy, Cho lpon haqidagi ilmiy maqolalaridaʻ
keltirilgan fikrlari Qodiriyga “millatchi” deb ayb qo yilgani, uni sho rolar
ʻ ʻ
siyosatining qurboniga aylanganligi to g risidagi ma’lumotlarni o quvchilarga
ʻ ʻ ʻ
yerkazish, sho rolar siyosatining mash'um voqealari haqida aniq tushunchaga ega
ʻ
bo lish imkonini beradi. Albatta, dars davomida Abdulla Qodiriyning hayoti, uning
ʻ
hibsga olinishi, qiynoqlarga duchor etilishiga oid arxiv materiallari va rasmlaming
namoyish etilishi yozuvchining adabiy olami, istiqlolga erishish yo lidagi kurashi
ʻ
yozuvchining “O tgan kunlar”, “Mehrobdan chayon” asarlarining jahonshumul
ʻ
ahamiyati to g risida ham badiiy, ham ilmiy qarashni yuzaga kelishi imkonini
ʻ ʻ
beradi.
XULOSA
Har qanday tadqiqot ishi borki, yakunida qandaydir samaraga ega bo‘ladi,
oldiga qo‘yilgan maqsadlarni amalga oshiradi. Ushbu Bitiruv malakaviy ishiga
ham umumiy xulosa hosil qiladigan bo‘lsak, bu ishning maqsadi jadid adabiyotini
o‘qitish bo‘yicha o‘ziga xos metodologiya ishlab chiqish edi.
Tadqiqotning muqaddimasi ishning umumiy tavsifiga bag‘ishlangan bo‘lib,
unda mavzuning dolzarbaligi, ishning o‘rganilish darajasi, tadqiqotning maqsadi,
yangiligi, ilmiy va nazariy ahamiyati, tadqiqotning metodologik asoslari va
72

metodlari, oldiga qo‘ygan vazifalari kabi qismlardan iborat. Unda yoritilishicha
mavzuning dolzarbligi, ta’lim jarayonida jadid adabiyotidan namunalar keltirilgan,
shunga mos metodologiya ishlab chiqish hozirgi zamon metodistlarining eng
muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shu maqsadda ushbu tadqiqot amalga
oshirilgan. Mavzuni o‘rganish jarayonida adabiyotshunos va metodist olimlarning
asarlari va g‘oyalariga bevosita tayangan holda ish olib bordik.
Yuqorida keltirilgan fikrlarimiz masalaning bir tomoni bo‘ladigan bo‘lsa,
biz shuni ham ayttib o‘tishimiz joizki, maktab darsliklaridan o‘rin olgan jadidchilik
namunalari yetarli darajada emasligi kishini biroz o‘ylantiradi. Chunonchi,
adabiyot darsliklarining 5-sinflar uchun mo‘ljallangan darslikda jadid
namoyandalaridan faqat bir kishi – Abdulla Avloniy kiritilgan bo‘lsa, 6-, 8- hamda
10-sinf adabiyot darsliklarida jadid namoyandalari sifatida hech kim kiritilmagan.
7-sinf adabiyot darsligida Abdulhamid Cho‘lpon; 9-sinflar uchun adabiyot
darsligida jadidchilarimizdan Mahmudxo‘ja Behbudiy; 11-sinf adabiyot
darsligining 2-qismida Abdurauf Fitrat hamda Abdulhamid Cho‘lpon jadid
namoyandalari sifatida keltirilgan. Nazarimda, bularning hammasi yosh avlodning
jadidchilik tushunchasi, bu harakatning asl mohiyati, uning namoyandalari
haqidagi bilim va ko‘nikmalarini atroflicha shakllantirishga ozlik qiladigandek.
Vaholanki, maktab o‘quvchilari dastavval bu harakat haqida yetarlicha bilimga ega
bo‘lishlari, uning mazmun-mohiyati, bu harakat asoschilari, namoyandalari,
ularning mana shu sohadagi xizmatlari haqida bilishlari maqsadga muvofiq.
Endi maktab darsliklarida keltirilgan jadidchilik ma’lumotlari haqida
gaplashsak. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, maktab darsliklarining 5-sinf adabiyot
darsligida Vatanni sevmoq iymondandir” deb nomlangan maxsus bo‘lim Abdulla
Avloniy bobomiz haqidagi ma’lumotlar bilan boshlanadi. Mavzuga epigraf sifatida
adibning o‘sha mashhur “Tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot, yo najot – yo
halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir” so‘zlari keltirilgan. Darslikda Abdulla
Avloniy hayoti, ijod yo‘li, davr ma’naviy hayotini rivojlantirishga qo‘shgan
73

beqiyos xizmatlari haqida atroflicha ma’lumotlar bolajonlar e’tiboriga havola
etilgan. Masalan, darslikdan o‘rin olgan quyidagi misralarga diqqat qilsak,
Abdulla Avloniy 1909-yilda “Jamiyati xayriya” tashkilotini ochdi va
mahalliy xalq bolalarining o‘qib, bilim olishiga ko‘maklashish maqsadida pul
yig‘ib, maktablarga tarqatdi. 1913-yilda “Turon” jamiyatini ochdi. Uning
vazifasi aholi o‘rtasida sahna ishlariga qiziqish uyg‘otish, xalq uchun
spektaklarqo‘yib berish va ular orqali ommaga ma’naviy oziq berish; klub,
musiqa kurslari, kutubxona va hokazolardan iborat edi 19
Bundan tashqari, Abdulla Avloniyning “Vatanni suymak” maqolasi,
“Vatan, “Chin do‘st” she’rlari, “Yalg‘on do‘st, “Xurus ila bo‘ri, Janjalchilik zarari”
hikoyatlari hamda Abdulla Avloniyning “Ikkinchi muallim” kitobidan olingan
“Maktab” she’ri va “Saxiylik” hikoyati ham darslikdan o‘rin olgan. Shu bilan
birga, adib asarlari haqidagi fikrlar ham keltiriladi.
Shuningdek, 11-sinf adabiyot darsligining II qismi Abdurauf Fitrat hamda
Abdulhamid Cho‘lpon mavzulari ketma-ketligi bilan boshlanadi. Dastlab kitobning
ilk sahifasidan joy olgan Abdurauf Fitrat haqida to‘xtalsak. Kitobda Fitratning
hayoti va ijodi haqida biroz ma’lumotlar berilib, so‘ng esa adibning ijodi, ya’ni
uning “Abulfayzxon” dramasi ayrim qisqartirishlar bilan o‘quvchilar e’tiboriga
havola etiladi. Uning davomidan “Abulfayzxon” fojiasi haqida” sarlavhali matnda
ushbu drama va uning mazmuni haqida o‘quvchiga batafsil ma’lumot berib
boriladi. Shuni ham ta’kidlash joizki, darslikda berilgan mavzularning so‘ngida
mazkur mavzuga oid “Savol va topshiriqlar” rukni mavjud. Unda berilgan
topshiriqlar o‘quvchilarni erkin fikrlash, tengdoshlari bilan bahs-munozaraga
kirishishga hamda tarix fanidan olgan saboqlaridan ham unumli foydalanishga
undaydi: ”Ulfatning “Podsholik – qon bilan sug‘orilaturg‘on bir og‘ochdir”
degan fikriga munosabat bildiring” yoki “Fojiaga asos qilib olingan tarixiy davr
to‘g‘risida nimalarni bilasiz?”
19
Adabiyot: Umumiy o rta ta lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik/ S.Ahmedov, B.Qosimov, R.Qo chqorov,ʻ ʼ ʻ
Shu.Rizayev. - T.: 2020. 194- bet
74

Abdulhamid Cho‘lpon mavzusi keltirilar ekan, dastlab O‘zbekiston
Qahramoni, adabiyotshunos hamda mohir munaqqid Ozod Sharafiddinovning
Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani haqidagi quyidagi so‘zlari keltirib
o‘tiladi:
“Kecha va kunduz”romaniga tugal badiiylik baxsh etgan eng muhim
omil shundaki, Cho‘lpon xalq hayotining badiiy tahlilini ham, ijtimoiy hayot
haqidagi o‘zining mulohazalariva xulosalarini ham biron o‘rinda yalang‘och
aytishga urinmaydi – bularning bari romanda jonli odamlar, ularning taqdiri,
xarakterlari mantiqi vositasida ochiladi”. 20
Bundan tashqari, taniqli akademik Naim Karimov hamda
adabiyotshunos Dilmurod Quronovlarning Cho‘lpon shaxsiyati hamda ijodiga
bo‘lgan munosabati haqidagi fikrlari berilgan. Ammo darslikda Cho‘lpon hayoti va
ijodi haqidagi ma’lumotlarga sahifa ajratilmagan. (Buning sababi shundaki, 7-sinf
adabiyot darsligida ham Cho‘lpon mavzusi keltirilgan. Unda “erk va haqiqat
kuychisi” Cho‘lponning hayoti haqidagi ma’lumotlarga atroflicha to‘xtalinadi.)
Shundan so‘ng, Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanining “Kecha” qismidan
ayrim parchalar keltirilgan. Davomidan esa “Kecha va kunduz”romani va undan
olingan parcha haqida” sarlavhasi ostida roman, undagi qahramonlar haqida
o‘quvchiga fikr-mulohazalar berib boriladi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, bu keltirilgan ma’lumotlar jadidchilik faoliyati
haqida maktab o‘quvchilariga yetarlicha bilim va ko‘nikma hosil qilishiga biroz
kamlik qiladi. Negaki, maktab o‘quvchisi jadid so‘ziga to‘xtalmaydi, uning
mohiyatini anglab yetmasdanoq uning namoyandalariga duch keladi. Hattoki, biz
yuqorida nomlarini keltirilgan, maktab darsliklariga jadidchi sifatida kiritilgan
shaxslarni ham ular “jadid namoyandasi” sifatida bilishmasligini ham ko‘zdan
qochirmasligimiz kerak. Chunki ularning nomlari biror joyda “jadidchi” deya tilga
olinmaydi. Vaholanki, o‘quvchilarimiz jadid o‘zi nima, uning tub mohiyatida nima
20
Adabiyot : Umumiy o ʻ rta ta ʼ lim maktablarining 11- sinfi va o ʻ rta maxsus , kasb - hunar ta ʼ limi muassasalarining
o ʻ quvchilari uchun darslik - majmua . II qism / B . To ʻ xliyev , B . Karimov , K . Usmonova . - T .: 2018. 35- bet
75

yotibdi, uning namoyandalari kimlar degan bir qator javobsiz savollar bilan qolishi
mumkin. Aslini olganda, biz maktab darsliklarida bu mavzuni yoritar ekanmiz,
avvalo, jadid tushunchasiga birozgina to‘xtalmog‘imiz, uning asoschisi
bolajonlarga fikr bermog‘imiz kerak emasmi? Har bir sinf adabiyot darsliklariga
maxsus nomlangan bir bo‘lim yaratib, mana shu bo‘limda jadidchilik faoliyati,
uning namoyandalarini to‘laqonli ochib bersak, maqsadga muvofiq bo‘lmasmikin?
Shuni ham ta’kidlab o‘tmog‘imiz joizki, maktab dasrliklarida jadidchi
sifatida faqatgina biz yuqorida tilga olgan Abdulla Avloniy, Cho‘lpon, Behbudiy,
Abdurauf Fitratlar keltirilgan. Ammo bizning shonli o‘tmishimizga bir nazar
tashlasak, ularning safini ham kengaytirishimiz mumkin. Chunonchi, Is’hoqxon
Ibrat, Sadriddin Ayniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abduqodir Shakuriy kabi
bir qator shaxslarni ham ko‘rishimiz mumkin. Ularning milliy adabiyotimiz,
ma’naviyatimiz rivojiga qo‘shgan hissalarini, albatta, inkor etolmaymiz.
Is’hoqxon Ibratning axloqiy-tarbiyaviy ruhga yo‘g‘rilgan “Mezon uz-
zamon, Sadriddin Ayniyning “Sudxo‘rning o‘limi” nomli asarlari, hech shubhasiz,
o‘quvchilar ongiga ma’naviy ozuqa bo‘lib xizmat qiladi. Zero, prezidentimiz
Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan,
yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z
tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi,
baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini
safarbar etamiz” 21
21
Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Т.:
Ўзбекистон. 2016. 14-бет
76

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh. Ta’lim sifat va samaradorligini oshirishda innovatsion
yondashuv. - Guliston: 2018.
2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: 2008. 169-170-бет.
3. Karimov I.A “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” T;sharq 1998 y. sahifa-5.
4. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
биргаликда барпо этамиз. – Т.: Ўзбекистон. 2016. 14-бет
77

II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar:
9. Аhmedova H. O‘zbek tili o‘qitishning zamonaviy texnologiyalari. –
Toshkent, 2012.
10. Ahmedov S., Qosimov B., Qo ‘chqorov R., Rizayev Sh. Adabiyot, 5-sinf,
O‘qituvchilar uchun metodik qo ‘llanma. Ma’naviyat, –T.: 200 3 -yil.
11. Azizxo jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T.:ʻ
2003. - 174 b.
12. Ahmedov, Sirojiddin; Rajabov, Qahramon (2000-2005). "Jadidchilik".
O zbekiston milliy ensiklopediyasi
ʻ . Toshkent: O zbekiston milliy ʻ
ensiklopediyasi.
13. "Jadidizm". Ensiklopedik lug at
ʻ . 1 . Toshkent: O zbek sovet ensiklopediyasi ʻ
bosh redaksiyasi. 1988. p. 271.
14. "Jadidizm". O zbek sovet ensiklopediyasi
ʻ . 4 . Toshkent: O zbek sovet ʻ
ensiklopediyasi bosh redaksiyasi. 1973. 278-279 b.
15. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash,
Toshkent, 1999
16. Abdurashidxonov M., Xotiralarimdan, Toshkent, 2001
17. Husanboyeva Q., Niyozmetova R. Adabiyot o‘qitish metodikasi. T.: 2018-yil.
18. Jo‘rayev R.H., Zushunov A. “Ta’lim jarayonida o‘quv fanlarini
integratsiyalash omillari. O‘qituvchilar uchun o‘quv qo‘llanma”. – T., Sharq.
2006-y.
19. Jo‘rayev K., Maktabda Oybekning hayoti va ijodini o ‘rganish. O ‘qituvchi.
T.: -1974.
20. Niyozmetova R.X. 0 ‘zbek tili darslarida yangi o‘zbek adabiyoti o‘qitish
masalalari. – T.: 2010
21. Niyozmetova R.X. Uzlusiz ta’lim tizimida o‘zbek adabiyotini o‘rgatish
metodikasi. –T.:2010.
78

22. Ochilov M.O. Muallim qalb me’mori. –T.: O qituvchi. 2001. - 429 b. ʻ
23. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi: Nasaf. 2000. - 80 b.
24. Qahrmonov Q. Adabiy tanqid yangilanish jarayonlari. –T.: 2010.
25. Qodirov V. Adabiyot o‘qitish metodikasi. //ma’ruza matnlari //. – Andijon.
2010.
26. Rajabova I. Adabiyot darslarini intеrfaol usullarda tashkil etish. – Toshkеnt:
Tamaddun, 2010.
27. To‘xliyеv B. Adabiyot o‘qitish mеtodikasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2006.
28. To‘xliyеv B., Niyozmеtova R. va b. Til va adabiyot ta’limining zamonaviy
tеxnologiyalari. – Toshkеnt: 2011.
29. To‘xliyev B. “Adabiyot o‘qitish metodikasi”. – Toshkent. 2010-y.
30. To‘xliyev B. va b. Til va adabiyot ta'limining zamonaviy texnologiyalari. - T.:
TDPU,2011.-211 b.
31. Uzviylashtirilgan o‘quv dasturini joriy etish bo‘yicha tavsiyalar, o‘quv
mavzular (5-9 sinf. o‘zbek tili va adabiyot).
32. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-9-sinflari uchun adabiyotdan
r е jalashtirish. – Toshkent: RTM, 2011.
33. Usmonova K., Xayitov A. Adabiyot va adabiyot fanlarini o‘qitishda
ta’limt е xnologiyalaridan foydalanish. – Toshk е nt: 2011.
34. Usmonova O. Yozuvchi hayoti va ijodini o‘rgatish usullari. M е todik
qo‘llanma. – Toshkent: 2008.
35. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. Adabiyot . O‘zbek
tili (5-9 sinflar). – Toshkent: Yangiyo‘l poligraf service, 2010.
36. Xalliyeva G. Qiyosiy adabiyotshunoslik. – T.: Akademnashr, 2020-yil.
37. Saidahmedov N.S., Ochilov A. Yangi pedagogik texnologiya mohiyati va
zamonaviy loyihasi. –T.: XTV RTM, 1999. -55 b.
79

38. Saidahmedov N. Pedagogik amaliyotda yangi pedagogik texnologiyalarni
qo llash texnologiyalari. ʻ T.: 2000. - 46 b.
39. Safarova R.G‘. Darslik – pedagogik tizimning axborot modeli sifatida. //
Ta’limda yangi pedagogik texnologiyalar: muammolar va yechimlar. – T.:
1999, 29-30 b.
40. To‘xliyev B. Adabiyot o‘qitish metodikasi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006.
41. Yo‘ldoshev J.G., Usmanov L. A. “Pedagogik texnologiya asoslari” –
Toshkent. 2001-y.
42. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. - Toshkent,
2007.
43. Yo‘ldoshov J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari (Uslubiy
qo‘llanma). T.: 2004
44. Yo‘ldosh е v Q. Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari. – Toshk е nt:
O‘qituvchi, 1996.
45. Yo‘ldosh е v Q. Yoniq so‘z. – Toshk е nt: Yangi asr avlodi, 2006.
46. Yo‘ldosh е v Q., Maday е v O., Abdurazzoqov A. Adabiyot o‘qitish m е todikasi.
–Toshk е nt: O‘qituvchi, 1994.
47. Yo ldoshev J. Ta’lim yangilanish yo lida. – T.: O qituvchi. 2000. - 207 b.
ʻ ʻ ʻ
48. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1-jild. - Toshkent: O‘ME, 2006.
49. O‘zbek tiliningizohli lug‘ati. 3-jild. - Toshkent: O‘ME, 2006.
50. G‘ulomov A., Qodirov M. “O‘zbek tili o‘qitish metodikasi”. – Toshkent.
2001-y.
51. XX asr o‘zbek hikoyasi antologiyasi. –Toshkent: O‘zbekiston
milliyensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2009.
52. Aбрамов A. Введение в литературоведение, Учпедгиз, 1956 .
53. Адабий турлар ва жанрлар. уч томлик. – Т.:Фан, 1991 – Б. 384
54. Аристотелъ. Поэтика. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат
нашриёти, 1980. – Б. 152
80

55. Бадриев A., Худойбердиев А. Адабиёт ўқитиш методикаси. – Сам.:
2003.
56. Долимов С., Убайдуллаев Ҳ., Аҳмедов Қ. Адабиёт ўқитиш методикаси.
– Т.: Ўқитувчи. 1967. – Б.239 бет.
57. Зуннунов А. Мактабда адабиёт ўқитиш методикаси. – Т.: 2010.
58. Каримов Н. Адабиёт ва тарихий жараён (Адабий-танқидий мақолалар). –
Т.: Мумтоз сўз, 2013.
59. Расулов Р. Умумий тилшунослик. – Тошкент, 2010.
60. Сирожиддинов Ш. Алишер Навоий манбаларининг қиёсий-типологик
текстологик таҳлили. – Тошкент: Akademnashr. 2011.
61. Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. Т.: “Шарқ” НМАК, 2004.
62. Қосимов Б., Юсупов Ш, Долимов У. ва б. Миллий уйғониш даври ўзбек
адабиёти. Дарслик. Т.: “Маънавият” нашриёти, 2004.
63. Ҳусанбоева Қ. Таҳлил – адабиётни англаш йўли. – Т.: Муҳаррир, 2013.–
Б.432
64. O zbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy mustaqillikkaʻ
qadar, Toshkent, 1998
65. Mustafo Cho‘qayev “Istiqlol jallodlari” T;sharq 1992 y
66. Jo‘rayev N, Karimov Sh “ O‘zbekiston tarixi “ T;sharq 2011 y
67. Risqulov Toshkent, Revolyusiya i korennoye naseleniye, Toshkent, 1926
III. DARSLIKLAR
68. Ahmedov S., Qosimov B., Qo ‘chqorov R., Rizayev Sh. Adabiyot, 5-sinf
majmua . Ma’naviyat, –T.: 2004-yil.
69. Ahmedov S., Qosimov B., Qo ‘chqorov R., Rizayev Sh. Adabiyot, 5-sinf
darslik. “Sharq” Nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati.
–T.: 2007-yil.
81

70. Ahmedov S., Qosimov B., Qo ‘chqorov R., Rizayev Sh. Adabiyot, 5-sinf
darslik. “Sharq” Nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati.
–T.: 2015-yil.
71. B.To xliyev, B.Karimov, K.Usmonova. Adabiyot: Umumiy o rta ta limʻ ʻ ʼ
maktablarining 11-sinfi va o rta maxsus, kasb-hunar ta limi muassasalarining
ʻ ʼ
o quvchilari uchun darslik-majmua. II qism
ʻ – T.: 2018. 35-bet
72. Yo‘ldoshev Q., B. Qosimov, V. Qodirov, J. Yo‘l doshbekov Adabiyot:
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik-majmua. Qayta
ishlangan 4-nashri – T.: «Sharq», 2017. – 368 b.
73. Ahmedov S., B.Qosimov, R.Qo chqorov, Shu.Rizayev Adabiyot: Umumiy
ʻ
o rta ta lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik – T.: 2020. 194-bet
ʻ ʼ
IV. Internet manbalari:
www.ziyonet.uz
www.natlib.uz
www.khurshiddavron.uz
www.kitob.uz
www.ziyo.uzkutubxona
82

Adabiyot darsliklarida jadid namoyandalarining o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish