Adabiyotshunoslik fanining asosiy va tarkibiy qismlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Adabiyotshunoslik fanining asosiy va tarkibiy qismlari

Купить

ADABIYoTShUNOSLIK FANINING ASOSIY VA TARKIBIY
QISMLARI
Reja:
1. Adabiyotshunoslik fanlari : folklorshunoslik , Adabiyotshunoslik
nazariyasi , adabiyot tarixi , adabiy tanqid .
2. Adabiyotshunoslikning qo ‘ shimcha sohalari : matnshunos lik , kitobiyot ,
adabiyot o ‘ qitish uslubiyati , manbashunoslik .

1. Adabiyotshunoslik – keng soha , uning tarixiy rivoji davomida undan
maxsus fanlar – folklorshunoslik , Adabiyotshunoslik nazariyasi , adabiy tanqid
ajralib chiqqan . Ularning har biri adabiyot hodisalarini o ‘ z predmeti nuqtai -
nazaridan o ‘ rganadi va barchasi so ‘ z san ’ ati xususiyatlarini tekshirgani uchun
bir - biri bilan uzviy aloqada bo ‘ ladi , ya ’ ni bir - birini to ‘ ldiradi , boyitadi , bir -
biriga yangilik beradi , xulosalarini asoslaydi va tasdiqlaydi . Pirovard natijada
adabiyotshunoslik ilmi yaxlitlilik kasb etadi.
Badiiy adabiyot ikki shakldan iborat: og‘zaki (xalq og‘zaki ijodi) adabiyot
va yozma adabiyot. Ikkalasi ham hayotni badiiy tasvirlash bilan
shug‘ullanadi, ya’ni bitta vazifani o‘taydi. Yozuv paydo bo‘lganiga qadar
xalq og‘zaki ijodi rivojda bo‘lgan va u yozma adabiyotning yuzaga kelishiga
asos sanaladi. Yozma adabiyotning hamma janrlari ibtidosini, negizini-xalq
og‘zaki ijodida ko‘rish mumkin. Folklor asarlarida xalq ruhiyati, ko‘p asrlik
ijtimoiy-siyosiy kurash tarixi ifodasini topgan. Xalq hayotining ko‘zgusi,
ensiklopediyasi, solnomasi sifatida rang-barang boyligi bilan, o‘ta ta’sirchan
va donolikka o‘rangan oddiyligi bilan hamon kishilarni maftun etadi.
Xalq og‘zaki ijodi–folklor (inglizcha so‘z bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi
ma’nosini beradi)ning o‘ziga xos tabiatini, poetik xususiyatini, yozma
adabiyot bilan munosabatlarini o‘rganuvchi fan – folklorshunoslik deb
yuritiladi. O‘zbek folklorshunosligida – Hodi Zarif, Muzayyana Alaviya,
Oxunjon Sobirov, Bahodir Sarimsoqov, To‘ra Mirzaev, G‘ayrat Jalolov,
Juma Qobulniyozov kabi o‘nlab olimlarni ko‘rsatish va ularning tadqiqotlari
bilan tanishish- folklorning mo‘jizaviy qudrati bilan oshna bo‘lishga
yetaklashi, shubhasizdir.
Adabiyotshunoslik nazariyasi – so‘z san’atining mohiyati, ijtimoiy
tabiati, taraqqiyot qonunlarini, kishilik va tuzumlar rivojidagi o‘rni va
ahamiyatini, o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etadi, badiiy asarlarning tahlil
qilish mezonlari va unga baho berish me’yorini belgilaydi. Eng asosiysi,

badiiy mahoratning hamma qirralarini keng va chuqur o‘rganadi va shu
asosda umriboqiy mumtoz(klassik) asarlarning qalbini, uning qa’rida yotgan
poetik nurni kashf qiladi. A.Fitratning “Adabiyot qoidalari”(1926),
O‘zFAning ikki tomlik “Adabiyotshunoslik nazariyasi” akademnashri (1978-
1979), I.Sultonning “Adabiyotshunoslik nazariyasi”(1980), H.Umurovning
“Adabiyotshunoslik nazariyasi”(2001) va sh.k. darslik, tadqiqot,
qo‘llanmalarning o‘ziyoq – Adabiyotshunoslik nazariyasi faniga qiziqishning
kuchliligidan xabar beradi. Ayni paytda, ko‘plab so‘z san’atkor (A.Navoiy,
Z.Bobur, B.Mashrab, A.Qodiriy, H.Olimjon, Oybek, G‘.G‘ulom, P.Qodirov,
A.Oripov, O‘.Hoshimov, e.Vohidov kabi)larning ham adabiyot
nazariyotchilari ekanligi – bu fanning ijodkorlar uchun ham zarur ekanligini
va uni o‘zlashtirgan – badiiy ijod ustasi bo‘la olishini isbotlaydi.
“Predmet tarixisiz predmetning nazariyasi bo‘lishi mumkin emas; shu
bilan birga predmet nazariyasisiz adabiyotning tarixi haqida hatto fikr
bo‘lishi ham mumkin emas.. ” (N.G.Chernieshevskiy) ligi adabiyot tarixi
fanining zarurligini ko‘rsatadi. U so‘z san’atining vujudga kelishidan boshlab
to bugungacha rivojlanish tarixini tadqiq etadi. Hayot va jamiyatlarning
tarixiy taraqqiyotida badiiy adabiyotning ahamiyatini, uning tamoyillarini,
davrlar adabiyotining o‘ziga xosliklarini, ular o‘rtasidagi an’ana va yangilik
(novatorlik)larni, ijodkorlarning hayoti va ijodiy faoliyatlarini, davrlashtirish
prinsiplarini talqin qiladi.
Bugunga qadar o‘zbek adabiyotini ikkita katta davrga bo‘lib o‘rganish
rasm bo‘lgan. Birinchisi, eng qadimgi davrlardan boshlab XX asrgacha
bo‘lgan adabiyot – mumtoz adabiyot tarixi deb yuritiladi. Bu haqda
N.Mallaev (“O‘zbek adabiyoti tarixi”, 1-jild, 1962), V.Abdullaev (“O‘zbek
adabiyoti tarixi”, 2-jild, 1964), G‘.Karimov (“O‘zbek adabiyoti tarixi”, 3-jild,
1966)lar darsliklar yaratishgan. Ikkinchisi, XX asr va XXI asr boshlari
adabiyoti – hozirgi zamon adabiyoti tarixidir.

Bu davr xaqida ocherklar, qo‘llanmalar ham yaratildi. I.Sulton,
H.Yoqubov, S.Mamajonov, M.Yunusov, O.Sharafiddinov, U.Normatov,
S.Mirvaliev, N.Shukurov, B.Qosimov, N.Karimov kabi hozirgi zamon
adabiyoti tadqiqotchilarining asarlarida XX asr adabiyoti muammolari jiddiy
tahlil qilindi, yangi ilmiy-nazariy xulosalar chiqarildi.
Adabiy tanqid – har bir davrning adabiy hodisalari, yozuvchilari ijodi
haqida o‘z vaqtida muhokama yurgizadi, ularni badiiy adabiyotning vazifalari
va o‘z zamonasining ijtimoiy talablari nuqtai-nazaridan baholaydi. Davr bilan
hamnafas bo‘lib, adabiy jarayonga faol aralashadi, ilg‘or ijtimoiy tamoyillar
va g‘oyalarning adabiyotga kirishiga madad beradi; kitobxon ommasining
badiiy saviyasi yuksalishiga oziq beradi. Eng asosiysi, ijtimoiy fikr (bugungi
kunda mustaqillikning milliy mafkurasi) ning faollashuviga va rivojiga,
uning qalblarda o‘sishiga samarali ta’sir ko‘rsatadi.
Adabiy tanqid ilm va san’atning dialektik o‘zaro aloqasining birligidan
tashkil topgan “insonshunos”- likdir. Shu bois, V.G.Belinskiy “har ikkisining
mazmuni bir, farqi faqat shakldadir”, - degan edi. Demak, tanqidiy asar-
san’at asari bo‘lishi, unda ilmiylik, chuqurlik, ta’sirchanlik samimiy bo‘lishi
shartdir; u, ayni paytda, hayotni badiiy o‘zlashtirish jarayonini o‘rganuvchi
va shu jarayon oqimiga ta’sir ko‘rsatuvchi ilmdir. Shu sabab har bir adabiy
tanqidchining talantida hayotni tadqiq qiluvchi san’atkorlik fazilati bilan
badiiy ijod hodisalari haqida haqqoniy hukm chiqaruvchi olimlik xislati
jamuljam bo‘lishi lozim. U “voqelikni anglash” va hayotning “hamma
masalalariga aralashish” sohasida jamiyatning bugungi taraqqiyot qonunlarini
aniq bilish borasida yozuvchi va shoirdan, dramaturg va publisistdan orqada
qolmagandagina o‘z hunarining mukammal sohibi bo‘lishi mumkin.
“Tanqidchilik talanti kam uchraydi, tanqidchining yo‘li qaltis va xatarli
yo‘ldir” (V.Belinskiy). Lekin bu yo‘lni tanlab, adabiyotimiz rivojiga salmoqli
hissa qo‘shayotgan tanqidchilar safi hozirgi o‘zbek adabiyotshunosligida ham

anchagina: Ozod Sharafiddinov, Matyoqub Qo‘shjonov, Ibrohim G‘ofurov,
Umarali Normatov, Norboy Xudoyberganov, Ibrohim Haqqul, Najmiddin
Komilov, Suvon Meliev, Abdug‘afur Rasulov va sh.k.
Adabiy tanqid faqatgina nazariyani amaliyotga bog‘lab qo‘yish bilan
cheklanmaydi. Balki, nazariya sohasini kengaytiradi, tayyor badiiy
“mahsulot”dan yangi, hayotiy, nazariy qoidalar yaratadi, san’atkorlarning
g‘oyaviy fikr doirasini kengaytiradi, mahoratlarini oshiradi. U adabiyotdan
o‘rganadi va adabiyotga yangiliklar kiritadi, estetikani boyitadi.
Adabiyotshunoslikning yordamchi sohalari – matnshunoslik
(tekstologiya), kitobiyot (bibliografiya), adabiyot o‘qitish uslubiyati
(metodikasi), manbashunoslik fanlaridir.
Matnshunoslik (tekstologiya-lat.textus-asos, bog‘lanish, yunoncha
logos-so‘z, fan) -badiiy asarlarning asl matnini yaratish bilan shug‘ullanadi. U
turli davrlarda yaratilgan, xattotlar tomonidan ko‘chirilgan yoki bir necha bor
nashr etilgan asarlarning nusxasi yoxud nashrini aniqlaydi, uning nusxa
(nashr)larini o‘zaro chog‘ishtiradi, tahlil qiladi, sharhlaydi va asarning ilmiy-
tanqidiy matnini (muallif yozganini) tayyorlaydi.
Jumladan, Alisher Navoiyning o‘n besh jildlik asarlari matni tayyorlanib,
nashr qilindi. Bu Navoiy asarlarining mukammalligini ta’min etdi, uni
tekshirish, tahlil etish, to‘g‘ri xulosa va saboqlar chiqarishga asos bo‘ldi.
“Xazoyin ul-maoniy”ga kiruvchi devonlarning tanqidiy matnini Hamid
Sulaymon, “Xamsa”ga kiruvchi dostonlarning matnini Solih Mutallibov
(“Hayrat ul-abror”), Porso Shamsiev (“Farhod va Shirin”, “Saddi
Iskandariy”), G‘ulom Karimov (“Layli va Majnun”), “Mezon ul-avzon”ni
Olim Sharafiddinov va Izzat Sulton, “Majolis ul-nafois”ni Suyuma
G‘anievalar nashrga tayyorladilar. Bundan tashqari Hamza Hakimzoda
Niyoziy, Oybek, H.Olimjon, A.Qahhor kabi san’atkorlarning mukammal
asarlari to‘plamining nashr etilgani-matnshunoslarimiz zahmatli mehnatining,

tinimsiz izlanishining mevasidir. Matnshunoslik fanining bo‘limlaridan biri
atribusiya (lat.attributio-nisbat bermoq) bo‘lib, u muallifi noma’lum
asarning yaratuvchisini, asar yozilgan joyni, uning qachon yozilgan vaqtini
aniqlaydi. Jumladan, XIX asrning o‘rtalarida ba’zi olimlar ingliz dramaturgi,
jahon dramaturgiyasining tojdori Vilyam Shekspirning-mohir dramaturg
bo‘lganiga shubha bildirishgan. Ularning fikrlaricha, V.Shekspir-oddiy
aktyor bo‘lgan, shoh dramalar yaratishga qodir bo‘lmagan. Bunday shubhalar
asossizligini atribusiya isbotlagan va V.Shekspirning nomini, san’atini,
mohirligini yanada ulug‘lagan. “Iliada” va “Odisseya” eposlarining muallifi-
Gomer, “Gul va Navro‘z” dostonining egasi-Lutfiy ekanligi ham shu soha
vakillarining izlanishlari natijasidir.
Kitobiyot (bibliografiya-yunoncha biblion-kitob, grapho-yozaman), turli-
tuman asarlarning tematik va xronologik ro‘yxatini tuzadi, ularning har biriga
siqiq tarzda (kitob muallifi, kitobning nomi, xarakteri, nashriyoti, nashr
etilgan yili, chop etilgan joyi, formati, hajmi, bahosi va sh.k.) izoh beradi,
son-sanoqsiz adabiyotlar orasidan keragini tez va oson topib olishni
ta’minlaydi. Bibliografiya umumiy bibliografiya (kutubxona misolida olsak,
o‘sha yerda jamlangan hamma kitoblarning sistemali va alfavitli
ko‘rsatkichlari)ga, maxsus bibliografiya (Alisher Navoiy yoki H.Olimjon
ijodlari bo‘yicha tuzilgan ko‘satkichlar)ga, tematik bibliografiya (badiiy asar
syujeti mavzusidagi adabiyotlar ko‘rsatkichi)ga bo‘linadi.
Xullas, bibliografiya o‘rganilishi zarur bo‘lgan manbalarni aniqlaydi,
ularning ilmiy ro‘yxatini tuzadi, shuningdek asarlarni baholash metodlari va
mezonlarini ham ishlab chiqadi.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fani o‘rta va oliy maktabda adabiyot
o‘qitishning asosiy vazifalarini va usullarini o‘rganadi. Ayni paytda,
o‘qitiladigan adabiy materiallarni tanlashga, ularni sinf va kurslarda
joylashtirishga va shular asosida o‘quvchi va talabalarni estetik tarbiyalashga

alohida e’tibor qiladi. Adabiyot va adabiyotshunoslikning tabiati,
qonuniyatlariga tayangan holda badiiy asarni idrok etish va o‘zlashtirishga
ko‘makka keladi, uni ilmiy asoslaydi, oson “hazm” qilishning yo‘l
yo‘riqlarini ishlab chiqadi. Dars mashg‘ulotlari jarayonida adabiy hodisa va
asarlarni tahlil etish, baholash ishi bilan shug‘ullanadi.
Demak, adabiyot o‘qitish metodikasi fani- o‘qituvchining adabiyot
ilmidan mukammal bilimga ega bo‘lishini va shu bilimni ilmiy, uslubiy
jihatidan qiziqarli va zavqli qilib o‘quvchi va talabalarga singdirishni talab
qiladi. Bu fan o‘qituvchisida ilmiy bilimdonlik va pedogogik mahorat
jamuljm bo‘lishi, ular birlashib komil insonlarni yetishtirish ishiga xizmat
qilishi lozim.

Adabiyotlar
1. To‘xta Boboev. Adabiyotshunoslikka kirish, T., “O‘qituvchi” 1979, 9-
18- betlar.
2. Abdulla Ulug‘ov. Adbiyotshunoslikka kirish, T., “Universitet”, 2000, 5-
10 betlar.
3. N.Shukurov, N.Hotamov, Sh.Xolmatov, M.Maxmudov.
Adabiyotshunoslikka kirish, T., “O‘qituvchi”, 1984, 2-33 betlar.
4. Yerkin Xudoyberdiev. Adabiyotshunoslikka kirish, T., “O‘qituvchi”,
1995, 6-8 betlar.
5. Hotam Umurov. Tahlil san’ati, T., G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1978, 3-72 betlar.
6. N.Hotamov, B.Sarimsoqov. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-
o‘zbekcha izohli lug‘ati, T., “O‘qituvchi”, 1979.

Adabiyotshunoslik fanining asosiy va tarkibiy qismlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish