Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror chiqarishning nazariy va amaliy muammolari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	81.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror chiqarishning nazariy va amaliy muammolari 26

Купить

Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror chiqarishning nazariy
va amaliy muammolari
1

MAVZU: ADOLATSIZ HUKM, HAL QILUV QARORI, AJRIM YOKI
QAROR
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. ADOLATSIZ SUD QARORLARINING NAZARIY ASOSLARI VA
HUQUQIY MOHIYATI .................................................................................................................................. 6
1.1. Adolatsiz qaror tushunchasi va uning turlari ............................................................................ 6
1.2. Adolatsiz qarorlarning kelib chiqish sabablari va oqibatlari ..................................... 13
II BOB. ADOLATSIZ HAL QILUV QARORLARI, AJRIMLAR VA
ULARGA QARSHI KURASHISH MEXANIZMLARI ................................................. 18
2.1. Adolatsiz qarorlarni qayta k0’rib chiqish va shikoyat qilish tartibi .................... 18
2.2. Adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud mustaqilligini ta'minlash ................. 25
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 32
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki
qarorlar huquqiy davlat qurilishi va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish yo lidagi engʻ
jiddiy to siqlardan biri hisoblanadi. O zbekiston Respublikasida sud-huquq
ʻ ʻ
tizimini isloh qilish jarayonida adolatli sudlovni ta minlash, inson huquq va
ʼ
erkinliklarini himoya qilish ustuvor vazifa etib belgilangan. Prezidentimiz Sh.M.
Mirziyoyev ta kidlaganidek, sud hokimiyati chinakam mustaqil bo lishi va har bir
ʼ ʻ
fuqaroning adolatga erishish huquqini so zsiz ta minlashi lozim. Adolatsiz sud
ʻ ʼ
aktlari nafaqat shaxslarning qonuniy manfaatlariga putur yetkazadi, balki
jamiyatda huquqqa bo lgan ishonchni susaytiradi, ijtimoiy keskinlikni keltirib
ʻ
chiqaradi va davlatning xalqaro maydondagi obro siga salbiy ta sir ko rsatadi. Sud
ʻ ʼ ʻ
xatolarining oldini olish va ularni o z vaqtida bartaraf etish mexanizmlarini
ʻ
takomillashtirish, sud amaliyotida qonuniylik, asoslilik va adolatlilik tamoyillariga
qat iy rioya etilishini ta minlash bugungi kunning eng muhim talablaridan biridir.
ʼ ʼ
Bu mavzu nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy ahamiyatga ham ega, chunki
adolatsiz sud qarorlari oqibatida fuqarolar mol-mulkidan, erkinligidan mahrum
bo lishi, tadbirkorlik subyektlari esa katta iqtisodiy zarar ko rishi mumkin.
ʻ ʻ
Shuningdek, sud-huquq islohotlarining muvaffaqiyati bevosita sud qarorlarining
sifati va adolatliligiga bog liq. Ushbu kurs ishi adolatsiz sud aktlarining mohiyatini
ʻ
chuqur tahlil qilish orqali ularning yuzaga kelish sabablarini aniqlash, oqibatlarini
baholash va ularni bartaraf etish bo yicha samarali yechimlarni taklif etishga
ʻ
qaratilgan bo lib, bu orqali O zbekistonda adolatli sudlov tizimini
ʻ ʻ
mustahkamlashga o z hissasini qo shadi.
ʻ ʻ 1
2
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi adolatsiz hukm, hal
qiluv qarori, ajrim yoki qarorlarning huquqiy mohiyatini, ularning yuzaga kelish
sabablarini, oqibatlarini har tomonlama tahlil qilish hamda ularni bartaraf etish va
oldini olish bo yicha amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat.
ʻ
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O zbekiston, 2022. – B. 45–
ʻ ʻ
52
2 O zbekiston Respublikasining "Sudlar to g risida"gi qonuni. – Toshkent: Adolat, 2023
ʻ ʻ ʻ
3

Kurs ishining 0’rganilganlik darajasi: Adolatsiz sud aktlari muammosi
huquqshunoslik fanida bir necha yillardan buyon o rganilib kelinayotgan muhimʻ
masalalardan biridir. O zbekiston huquqshunosligida bu mavzu bo yicha bir qator
ʻ ʻ
fundamental va amaliy tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, sud qarorlarining
qonuniyligi, asosliligi va adolatliligi tamoyillari, sud xatolarining turlari va
ularning yuzaga kelish sabablari kabi olimlar tomonidan atroflicha tahlil qilingan.
Ular o z ishlarida protsessual qonunchilikdagi bo shliqlar, sudya faoliyatidagi
ʻ ʻ
subyektiv omillar, dalillarni baholashdagi kamchiliklar va boshqa sabablarni
ko rsatib o tganlar. Shuningdek, sud nazorati instansiyalarining, xususan,
ʻ ʻ
apellyatsiya, kassatsiya va nazorat tartibida sud aktlarini qayta ko rib chiqish
ʻ
mexanizmlarining samaradorligi masalalari ham tadqiqot obyekti bo lgan. Xorijiy
ʻ
mamlakatlarning tajribasi, jumladan, Germaniya, Fransiya, AQSh va Buyuk
Britaniya kabi davlatlarning sud amaliyotida sud xatolarini tuzatish bo yicha
ʻ
qo llaniladigan usullar ham ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Biroq,
ʻ
O zbekistonda amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlari doirasida
ʻ
qonunchilikka kiritilayotgan yangiliklar, sud amaliyotidagi o zgarishlar va
ʻ
raqamlashtirish jarayonlari ushbu mavzuni yangicha yondashuvlar asosida, chuqur
va kompleks tarzda o rganishni talab qiladi. Mavjud tadqiqotlar asosan umumiy-
ʻ
nazariy masalalarga e tibor qaratgan bo lib, adolatsiz sud aktlarining oldini olish
ʼ ʻ
va ularni bartaraf etish bo yicha aniq, tizimli va amaliy takliflarni ishlab chiqishga
ʻ
qaratilgan kompleks yondashuvlar hali yetarli darajada rivojlanmagan. 3
4
Kurs ishining vazifalari:
1. Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror tushunchalarini huquqiy
jihatdan aniqlash va ularning o ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish.
ʻ
3 Rustamboyev M.H. Jinoyat protsessual huquqi. Umumiy qism. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2023.
– B. 115–130
4 Karimov M.M. Sud nazorati mexanizmlarini takomillashtirish. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2024. –
B. 100–115
4

2. Sud aktlarining adolatsiz deb topilishiga olib keladigan asosiy sabablarni, shu
jumladan moddiy va protsessual huquq normalarining noto g ri qo llanilishi,ʻ ʻ ʻ
dalillarni baholashdagi xatolar va inson omilining ta sirini aniqlash.
ʼ
3. Adolatsiz sud aktlarining shaxslar, jamiyat va davlat uchun yuzaga keltiradigan
huquqiy va ijtimoiy oqibatlarini baholash.
4. O zbekiston Respublikasi qonunchiligida adolatsiz sud aktlarini qayta ko rib
ʻ ʻ
chiqish va bekor qilish mexanizmlarini, shu jumladan apellyatsiya,
kassatsiya va nazorat tartibida ko rib chiqish tartiblarini chuqur o rganish.
ʻ ʻ
5. Xorijiy davlatlarning ilg or tajribasini tahlil qilish va O zbekiston sud
ʻ ʻ
amaliyotiga tatbiq etish mumkin bo lgan samarali usullarni aniqlash.
ʻ
6. Adolatsiz sud aktlarining oldini olish va ularni bartaraf etish bo yicha
ʻ
qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan ilmiy asoslangan taklif va
tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti: Kurs ishining obyekti O zbekiston Respublikasida
ʻ
adliya va sud hokimiyati organlari tomonidan chiqariladigan barcha turdagi sud
aktlari, ya ni hukmlar, hal qiluv qarorlari, ajrimlar va qarorlar hamda ularning
ʼ
qonuniyligini ta minlashga qaratilgan protsessual munosabatlar majmuidir. Bu
ʼ
obyekt sud tizimining keng qamrovli faoliyatini, sud ishlarini yuritishning barcha
bosqichlarini va sud qarorlarining ijrosini o z ichiga oladi.
ʻ
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti esa adolatsiz deb topilgan
hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qarorlarning huquqiy tabiati, ularning yuzaga
kelishiga sabab bo lgan omillar, ularni qayta ko rib chiqish va bekor qilishning
ʻ ʻ
protsessual tartibi, shuningdek, ularning oldini olishga qaratilgan huquqiy
mexanizmlar va amaliy chora-tadbirlar hisoblanadi. Bu predmet obyektning aynan
adolatsizlik aspektiga va uni bartaraf etishga qaratilgan tor doiradagi masalalarga
e tibor qaratadi.
ʼ
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi O zbekiston Respublikasi Oliy sudi
ʻ
va Adliya vazirligining sud-huquq sohasidagi tavsiyalari va ilmiy-tadqiqot
5

yo nalishlari asosida shakllantirilgan. Ishning ilmiy maslahatchisi sifatidaʻ
professor A.Jumaboyev faoliyat yuritgan bo lib, uning rahbarligida mavzuning
ʻ
nazariy-metodologik asoslari, amaliy jihatlari va xalqaro tajriba chuqur tahlil
qilingan. Mavzu bo yicha birinchi prezident Islom Karimovning huquqiy davlat
ʻ
qurilishi tamoyillari, qonun ustuvorligi va sud hokimiyatining mustaqilligi
haqidagi fundamental asarlari o rganilgan. Shuningdek, Prezident Sh.M.
ʻ
Mirziyoyevning sud-huquq sohasidagi islohotlarga bag ishlangan nutqlari,
ʻ
farmonlari va qarorlari, xususan, sudlarning chinakam mustaqilligini ta minlash,
ʼ
fuqarolarning adolatga erishish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan strategik
hujjatlari tahlil qilingan. Kurs ishini tayyorlashda O zbekiston Respublikasi
ʻ
Konstitutsiyasi, Fuqarolik protsessual kodeksi, Jinoyat protsessual kodeksi,
Iqtisodiy protsessual kodeksi, Ma muriy sud ishlarini yuritish kodeksi hamda
ʼ
boshqa normativ-huquqiy hujjatlar, Oliy sud Plenumi qarorlari va sud amaliyoti
materiallari asos qilib olingan. Ishda kabi mahalliy va xorijiy olimlarning sud
huquqi, protsessual huquq va inson huquqlari bo yicha ilmiy asarlari,
ʻ
monografiyalari va maqolalari chuqur o rganilgan. Bu tadqiqotlar mavzuning
ʻ
nazariy asoslarini mustahkamlashga va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat
qilgan. 5
6
5 O zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023
ʻ
6 Sobirov U.S. Adliya tizimida raqamlashtirishning ahamiyati. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. –
B. 50–65
6

I BOB. ADOLATSIZ SUD QARORLARINING NAZARIY ASOSLARI VA
HUQUQIY MOHIYATI
1.1. Adolatsiz qaror tushunchasi va uning turlari
Huquqiy davlat tamoyillariga asoslangan jamiyatda sud qarorlarining
adolatliligi huquq ustuvorligining asosiy ko rsatkichlaridan biri hisoblanadi.ʻ
Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror tushunchasi huquq nazariyasi va
amaliyotida markaziy o rin tutadi, chunki u nafaqat shaxsning huquq va
ʻ
erkinliklariga bevosita ta sir qiladi, balki butun sud tizimiga bo lgan ishonchga
ʼ ʻ
ham putur yetkazishi mumkin. Adolatli qaror deganda, qonun normalariga qat iy
ʼ
rioya qilingan holda, ishning haqiqiy holatlariga mos keladigan, dalillarga
asoslangan va shaxsning qonuniy manfaatlarini himoya qiluvchi qaror tushuniladi.
Aksincha, adolatsiz qaror esa, mazkur mezonlarga javob bermaydigan, moddiy
yoki protsessual huquq normalarining buzilishi natijasida qabul qilingan, ishning
haqiqiy holatlarini noto g ri aks ettiruvchi yoki shaxsning huquqlarini asossiz
ʻ ʻ
ravishda cheklovchi sud aktidir. Bu tushuncha nafaqat huquqiy, balki axloqiy va
ijtimoiy jihatdan ham chuqur ma noga ega bo lib, jamiyatda adolat tuyg usini
ʼ ʻ ʻ
shakllantirishda muhim rol o ynaydi. Adolatsiz qarorning mavjudligi sud
ʻ
hokimiyatining mustaqilligi va xolisligiga shubha tug diradi, shu sababli uning
ʻ
mohiyatini chuqur anglash va turlarini aniqlash huquqiy tizimni takomillashtirish
uchun zarurdir. 7
8
Adolat tushunchasining huquqiy kontekstdagi talqini qadim zamonlardan
buyon faylasuflar va huquqshunoslar tomonidan muhokama qilinib kelinadi. Rim
huquqida “Justitia est constans et perpetua voluntas jus suum cuique tribuendi”
“Adolat har kimga o z huquqini berishga doimiy va uzluksiz intilishdir” degan
ʻ
tamoyil ilgari surilgan. Bu tamoyil zamonaviy huquqiy tizimlarda ham o z aksini
ʻ
topgan bo lib, sud qarorlarining adolatliligi nafaqat qonunning harfiga, balki uning
ʻ
ruhiga ham mos kelishini talab qiladi. Adolatsizlik esa, aynan shu tamoyilning
7 O zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023
ʻ
8 Mirzayev J.J. Jinoyat protsessida himoya huquqini ta minlash. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2024. –
ʼ
B. 80–95
7

buzilishi, ya ni shaxsga qonuniy ravishda tegishli bo lgan huquq yoki erkinlikningʼ ʻ
asossiz ravishda inkor etilishi yoki cheklanishi bilan bog liqdir. Bu holat,
ʻ
ko pincha, sudning ishni har tomonlama, to liq va xolisona ko rib chiqmasligi,
ʻ ʻ ʻ
dalillarni noto g ri baholashi yoki huquq normalarini noto g ri qo llashi natijasida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yuzaga keladi. Adolatsiz qarorning kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda, sudya
xatosidan tortib, huquqiy tizimdagi tizimli kamchiliklargacha bo lgan omillarni
ʻ
hisobga olish lozim. Shuningdek, adolatsizlikning oldini olish va uni bartaraf etish
mexanizmlarini takomillashtirish huquqiy islohotlarning muhim yo nalishlaridan
ʻ
biridir. Bu borada, birinchi prezident Islom Karimovning huquqiy davlat qurish va
qonun ustuvorligini ta minlashga qaratilgan g oyalari ham muhim ahamiyatga ega
ʼ ʻ
bo lgan.
ʻ 9
Adolatsiz qarorning asosiy mezonlari moddiy va protsessual huquq
normalarining buzilishi bilan chambarchas bog liq. Moddiy huquq normalarining
ʻ
buzilishi deganda, sudning ishning haqiqiy holatlariga mos kelmaydigan yoki
mavjud qonun hujjatlariga zid bo lgan huquqiy baho berishi tushuniladi. Masalan,
ʻ
jinoyatni noto g ri kvalifikatsiya qilish, fuqarolik ishida shartnoma shartlarini
ʻ ʻ
noto g ri talqin qilish yoki ma muriy huquqbuzarlikni asossiz ravishda tasdiqlash
ʻ ʻ ʼ
shular jumlasidandir. Protsessual huquq normalarining buzilishi esa, sud jarayonini
o tkazish tartib-qoidalariga rioya qilmaslik, masalan, ishni ko rib chiqishda
ʻ ʻ
taraflarning huquqlarini cheklash, dalillarni yig ish va baholash tartibini buzish,
ʻ
sud majlisining ochiqligi tamoyiliga zid harakat qilish kabi holatlarda namoyon
bo ladi. Har ikkala turdagi buzilish ham qarorning adolatsiz deb topilishiga asos
ʻ
bo lishi mumkin. Ba zan, moddiy va protsessual buzilishlar bir-biriga bog liq
ʻ ʼ ʻ
holda yuzaga keladi, masalan, protsessual qoidalar buzilishi natijasida ishning
haqiqiy holatlari noto g ri aniqlanib, bu moddiy huquqning noto g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo llanilishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, sud qarorining adolatliligini
ʻ
baholashda, nafaqat yakuniy natija, balki unga erishish jarayoni ham sinchkovlik
9 O zbekiston Respublikasining Ma muriy sud ishlarini yuritish to g risidagi kodeksi. – Toshkent:
ʻ ʼ ʻ ʻ
Adolat, 2023
8

bilan tahlil qilinishi lozim. Bu tahlil, sudning har bir harakati va qabul qilingan har
bir qarorning qonuniyligi va asosliligini tekshirishni o z ichiga oladi.ʻ
Adolatsiz qarorlarning turlari sud aktining xususiyatiga ko ra farqlanadi.
ʻ
Jinoyat ishlarida qabul qilinadigan “hukm” adolatsiz deb topilishi mumkin.
Jinoyat-protsessual qonunchiligiga ko ra, hukm qonuniy, asosli va adolatli bo lishi
ʻ ʻ
shart. Hukmning adolatsizligi, birinchi navbatda, jazoning jinoyatning og irligiga
ʻ
va aybdorning shaxsiga mutanosib bo lmasligida namoyon bo ladi. Masalan,
ʻ ʻ
yengil jinoyat uchun og ir jazo tayinlash yoki aksincha, og ir jinoyat uchun yengil
ʻ ʻ
jazo berish adolatsizlik hisoblanadi. Shuningdek, hukmning adolatsizligi ishning
haqiqiy holatlari noto g ri aniqlanganligi, dalillar yetarli darajada
ʻ ʻ
tekshirilmaganligi, aybdorning aybi isbotlanmagan holda hukm chiqarilganligi
yoki jinoyat qonunining moddalari noto g ri qo llanilganligi bilan ham bog liq
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo lishi mumkin. Bunday holatlarda, hukm shaxsning erkinligi va sha niga jiddiy
ʻ ʼ
putur yetkazadi, uning kelajakdagi hayotiga salbiy ta sir ko rsatadi. Hukmning
ʼ ʻ
adolatsizligi, shuningdek, protsessual qoidalar buzilgan holda, masalan, himoya
huquqi ta minlanmagan holda yoki sud majlisida taraflarning teng huquqliligi
ʼ
buzilgan holda chiqarilgan bo lsa ham yuzaga kelishi mumkin. Bu esa, sud
ʻ
jarayonining xolisligi va shaffofligiga soya soladi.
Fuqarolik ishlarida qabul qilinadigan “hal qiluv qarori” ham adolatsiz
bo lishi mumkin. Hal qiluv qarorining adolatsizligi, asosan, sudning ish bo yicha
ʻ ʻ
to plangan dalillarni noto g ri baholashi, moddiy huquq normalarini noto g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
talqin qilishi yoki protsessual qoidalarni buzishi natijasida yuzaga keladi. Masalan,
mulk nizolarida mulkning haqiqiy egasini noto g ri aniqlash, shartnoma
ʻ ʻ
majburiyatlarini bajarish bo yicha da volarni asossiz ravishda qanoatlantirish yoki
ʻ ʼ
rad etish, oilaviy nizolarda bolaning manfaatlarini yetarli darajada hisobga
olmaslik kabi holatlar hal qiluv qarorining adolatsizligiga misol bo la oladi.
ʻ
Fuqarolik protsessida, sudning faqat taqdim etilgan dalillar doirasida ishni ko rib
ʻ
chiqishi zarurligi sababli, taraflarning dalil taqdim etishdagi faolligi ham qarorning
adolatliligiga ta sir qiladi. Agar sud, taraflardan birining taqdim etgan dalillarini
ʼ
9

asossiz ravishda inkor etsa yoki aksincha, ishonchsiz dalillarga asoslansa, bu ham
adolatsiz hal qiluv qaroriga olib kelishi mumkin. Shuningdek, sudning ishni ko ribʻ
chiqish muddatlarini asossiz ravishda cho zishi yoki ishni ko rib chiqishda
ʻ ʻ
taraflarning huquqlarini, masalan, ish materiallari bilan tanishish, iltimosnomalar
kiritish huquqini cheklashi ham protsessual adolatsizlikka sabab bo ladi.
ʻ
Yuqori instansiya sudlari tomonidan chiqariladigan “ajrim”lar ham adolatsiz
bo lishi mumkin. Ajrimlar, odatda, apellyatsiya, kassatsiya yoki nazorat tartibida
ʻ
shikoyatlarni ko rib chiqish natijasida qabul qilinadi. Ajrimning adolatsizligi, quyi
ʻ
instansiya sudining adolatsiz qarorini o z kuchida qoldirishda, yoki aksincha,
ʻ
qonuniy va asosli qarorni asossiz ravishda bekor qilishda namoyon bo ladi.
ʻ
Masalan, apellyatsiya instansiyasi sudining quyi sud tomonidan yo l qo yilgan
ʻ ʻ
moddiy yoki protsessual huquq buzilishlarini e tiborsiz qoldirishi, yoki ishni qayta
ʼ
ko rib chiqishda yangi xatolarga yo l qo yishi adolatsiz ajrimga olib keladi.
ʻ ʻ ʻ
Kassatsiya instansiyasida esa, ajrimning adolatsizligi, asosan, huquq normalarining
bir xil qo llanilishi tamoyilining buzilishi, ya ni shunga o xshash ishlarda turli xil
ʻ ʼ ʻ
huquqiy baho berilishi bilan bog liq bo lishi mumkin. Nazorat instansiyasida
ʻ ʻ
chiqariladigan ajrimlar esa, sud amaliyotini shakllantirishda muhim rol
o ynaganligi sababli, ularning adolatliligi alohida ahamiyat kasb etadi. Adolatsiz
ʻ
ajrimlar nafaqat ish bo yicha yakuniy qarorga ta sir qiladi, balki sud tizimining
ʻ ʼ
yuqori pog onalariga bo lgan ishonchni ham pasaytiradi, chunki ular sud xatolarini
ʻ ʻ
tuzatish imkoniyatini yo qqa chiqaradi yoki yangi xatolarni keltirib chiqaradi. Bu
ʻ
esa, huquqiy davlat tamoyillariga zid keladi.
“Qaror” tushunchasi esa kengroq ma noga ega bo lib, nafaqat sudlar, balki
ʼ ʻ
boshqa davlat organlari tomonidan qabul qilinadigan huquqiy aktlarni ham o z
ʻ
ichiga olishi mumkin. Biroq, sud amaliyotida, odatda, sudning turli protsessual
masalalar bo yicha qabul qiladigan aktlari ham qaror deb ataladi. Masalan,
ʻ
dalillarni qabul qilish yoki rad etish, ekspertiza tayinlash, protsessual muddatlarni
tiklash yoki uzaytirish bo yicha sudning qarorlari. Bunday qarorlarning
ʻ
adolatsizligi, asosan, protsessual huquq normalarining buzilishi bilan bog liq. Agar
ʻ
10

sud, masalan, asossiz ravishda muhim dalilni ishga qo shishni rad etsa yokiʻ
ekspertiza tayinlashdan bosh tortsa, bu ishning to liq va xolisona ko rib
ʻ ʻ
chiqilishiga to sqinlik qiladi va yakuniy qarorning adolatsiz bo lishiga zamin
ʻ ʻ
yaratadi.
Shuningdek, ma muriy sud ishlarida qabul qilinadigan qarorlar ham
ʼ
adolatsiz bo lishi mumkin. Bunda, davlat organlarining harakatlari yoki
ʻ
harakatsizligi ustidan shikoyatlarni ko rib chiqishda sudning qonun normalarini
ʻ
noto g ri qo llashi yoki ishning haqiqiy holatlarini noto g ri aniqlashi natijasida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shaxsning huquqlari buzilishi mumkin. Bu turdagi adolatsiz qarorlar, ayniqsa,
fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining davlat organlari bilan munosabatlarida
katta ahamiyatga ega bo lib, ularning qonuniy manfaatlarini himoya qilishda
ʻ
sudning rolini belgilaydi.
Adolatsiz qarorlarning kelib chiqish sabablari juda xilma-xil bo lib, ularni
ʻ
tizimli ravishda tahlil qilish sud tizimini takomillashtirish uchun zarurdir. Bu
sabablar orasida sudyaning malakasi yetishmasligi, qonun hujjatlarining
murakkabligi va ziddiyatliligi, dalillarni yig ish va baholashdagi kamchiliklar,
ʻ
korrupsiya omillari, shuningdek, sud mustaqilligiga tashqi ta sirlar mavjud bo lishi
ʼ ʻ
mumkin. Har bir sabab, o z navbatida, qarorning adolatsiz bo lishiga turli darajada
ʻ ʻ
ta sir ko rsatadi. Masalan, qonun hujjatlaridagi bo shliqlar yoki noaniqliklar
ʼ ʻ ʻ
sudyaga keng ixtiyoriy huquq berib, bu esa subyektiv qarorlar qabul qilinishiga
olib kelishi mumkin. Dalillarni noto g ri baholash esa, ishning haqiqiy holatlari
ʻ ʻ
bo yicha xato xulosalar chiqarishga sabab bo ladi. Korrupsiya va tashqi ta sirlar
ʻ ʻ ʼ
esa sudning xolisligini butunlay yo qqa chiqaradi va adolat tamoyilini buzadi.
ʻ
Shuning uchun, adolatsiz qarorlarning oldini olish uchun nafaqat sudyalarning
malakasini oshirish va qonunchilikni takomillashtirish, balki sud tizimining
mustaqilligini mustahkamlash va shaffofligini ta minlash ham muhim ahamiyatga
ʼ
ega. Bu, o z navbatida, jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirishga
ʻ
xizmat qiladi.
11

Adolatsiz qarorlarning oqibatlari nafaqat bevosita jabrlangan shaxs uchun,
balki butun jamiyat uchun ham salbiy bo ladi. Shaxs uchun bu moliyaviyʻ
yo qotishlar, erkinlikdan mahrum bo lish, sha n va qadr-qimmatning buzilishi kabi
ʻ ʻ ʼ
jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Jamiyat miqyosida esa, adolatsiz qarorlar
sud tizimiga bo lgan ishonchni pasaytiradi, huquqiy nigilizmni kuchaytiradi va
ʻ
fuqarolarning huquqiy himoyasizligini his qilishiga sabab bo ladi. Bu esa, o z
ʻ ʻ
navbatida, ijtimoiy beqarorlikka va huquqiy tartibning buzilishiga olib kelishi
mumkin. Shuning uchun, adolatsiz qarorlarni aniqlash va ularni bekor qilish
mexanizmlari har qanday huquqiy davlatning ajralmas qismi hisoblanadi.
Apellyatsiya, kassatsiya va nazorat tartibidagi shikoyatlar orqali sud qarorlarini
qayta ko rib chiqish imkoniyati, adolatsizlikni bartaraf etishning asosiy
ʻ
vositalaridir. Bu mexanizmlar, sud xatolarini tuzatish, qonun ustuvorligini
ta minlash va fuqarolarning huquqiy himoyasini kafolatlashga xizmat qiladi.
ʼ
Prezident Sh.M. Mirziyoyevning sud-huquq sohasidagi islohotlarga qaratilgan
e tibori ham aynan shu jihatlarga qaratilgan bo lib, adolatli sud tizimini
ʼ ʻ
shakllantirishga xizmat qiladi. 10
11
Xulosa qilib aytganda, adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror
tushunchasi huquqiy davlatning asosiy tamoyillariga zid bo lgan sud aktlarini
ʻ
ifodalaydi. Ular moddiy yoki protsessual huquq normalarining buzilishi natijasida
yuzaga keladi va shaxsning huquq va erkinliklariga, shuningdek, sud tizimiga
bo lgan ishonchga salbiy ta sir ko rsatadi. Adolatsiz qarorlarning turlari sud
ʻ ʼ ʻ
aktining xususiyatiga ko ra farqlanadi, ammo ularning barchasi huquqiy adolat
ʻ
tamoyilining buzilishini anglatadi. Ularning kelib chiqish sabablarini chuqur tahlil
qilish va bartaraf etish mexanizmlarini takomillashtirish sud tizimining
samaradorligini oshirish va jamiyatda adolat tuyg usini mustahkamlash uchun
ʻ
muhim ahamiyatga ega. Huquqiy tizimning doimiy ravishda takomillashtirilishi,
sudyalarning malakasini oshirish, qonunchilikdagi bo shliqlarni bartaraf etish va
ʻ
sud mustaqilligini ta minlash orqali adolatsiz qarorlar sonini minimallashtirishga
ʼ
10 Xudoyqulov X. Adliya tizimida inson huquqlarini ta minlashning dolzarb masalalari. – Toshkent: Fan
ʼ
va texnologiya, 2022. – B. 78–92
11 https://www.constitution.uz/ (accessed: 12.03.2024)
12

erishish mumkin. Bu esa, o z navbatida, har bir fuqaroning huquqiy himoyasiniʻ
kafolatlaydi va jamiyatda qonun ustuvorligini mustahkamlaydi. Shuningdek, sud
amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish, sud qarorlarining izchilligini
ta minlash ham adolatsizlikning oldini olishda muhim rol o ynaydi. Sud
ʼ ʻ
qarorlarining adolatliligi nafaqat sudning, balki butun huquqiy tizimning asosiy
vazifasi bo lib qoladi.
ʻ
1.2. Adolatsiz qarorlarning kelib chiqish sabablari va oqibatlari
Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror huquqiy tizimning eng
jiddiy nuqsonlaridan biri bo lib, nafaqat alohida shaxslarning taqdiriga salbiy ta sir
ʻ ʼ
ko rsatadi, balki butun jamiyatda adolat va qonun ustuvorligiga bo lgan ishonchni
ʻ ʻ
ham zaiflashtiradi. Bunday qarorlarning kelib chiqish sabablarini chuqur tahlil
qilish va ularning oqibatlarini har tomonlama baholash huquqiy davlat qurish
yo lidagi muhim qadam hisoblanadi. Adolatsiz qarorlar ko pincha murakkab va
ʻ ʻ
o zaro bog liq omillar majmuasi natijasida yuzaga keladi, bu esa ularni aniqlash va
ʻ ʻ
oldini olishni qiyinlashtiradi. Ushbu masalaning dolzarbligi sud-huquq islohotlari
doirasida sud qarorlarining sifati va adolatliligini oshirishga qaratilgan sa y-
ʼ
harakatlar bilan bevosita bog liqdir.
ʻ
Adolatsiz qarorlarning asosiy sabablaridan biri protsessual qonun
normalarining buzilishidir. Sud jarayonida ishtirok etuvchi tomonlarning
huquqlarini ta minlamaslik, dalillarni yig ish va tekshirish tartibiga rioya
ʼ ʻ
qilmaslik, sud majlisini o tkazish qoidalarini buzish kabi holatlar qarorning
ʻ
adolatsiz bo lishiga olib kelishi mumkin. Masalan, ayblanuvchiga o zini himoya
ʻ ʻ
qilish uchun yetarli imkoniyat bermaslik, guvohlarni so roq qilish tartibini buzish
ʻ
yoki ish materiallarini to liq o rganmasdan qaror qabul qilish kabi protsessual
ʻ ʻ
xatolar yakuniy natijaga jiddiy ta sir ko rsatadi. Bu turdagi buzilishlar ko pincha
ʼ ʻ ʻ
sudning xolisligiga shubha tug diradi va qabul qilingan qarorning qonuniyligini
ʻ
shubha ostiga qo yadi. Protsessual qonunlarga qat iy rioya qilish sud adolatining
ʻ ʼ
asosiy kafolatlaridan biridir.
13

Moddiy huquq normalarini noto g ri qo llash ham adolatsiz qarorlarningʻ ʻ ʻ
muhim sabablaridan biridir. Bu holatda sud mavjud faktik holatlarga to g ri
ʻ ʻ
huquqiy baho bera olmasligi yoki qo llanilishi lozim bo lgan qonun normasini
ʻ ʻ
noto g ri tanlashi mumkin. Ba zan, sud amaldagi qonunchilikdagi bo shliqlardan
ʻ ʻ ʼ ʻ
yoki huquqiy normalarning noaniqligidan kelib chiqib, o z xohishiga ko ra talqin
ʻ ʻ
qilishi ham mumkin. Natijada, bir xil holatlarda turli sudlar tomonidan turlicha
qarorlar qabul qilinishi kuzatiladi, bu esa huquqiy aniqlik va barqarorlik
tamoyillariga zid keladi. Qonun normalarining to g ri va izchil qo llanilishi sud
ʻ ʻ ʻ
amaliyotining muhim jihati bo lib, adolatli qarorlar qabul qilishning asosini tashkil
ʻ
etadi.
Sudyaning subyektiv omillari, jumladan, uning malakasi, tajribasi va shaxsiy
xususiyatlari ham adolatsiz qarorlarning kelib chiqishida muhim rol o ynaydi.
ʻ
Sudyaning huquqiy bilimlari yetarli bo lmasligi, ishni tahlil qilish qobiliyatining
ʻ
pastligi yoki zamonaviy huquqiy tendensiyalardan bexabarligi noto g ri
ʻ ʻ
xulosalarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, sudyaning shaxsiy xurofotlari,
stereotiplari yoki hissiy holati ham qaror qabul qilish jarayoniga salbiy ta sir
ʼ
ko rsatishi ehtimoli mavjud. Sudyaning xolisligi va betarafligi sud adolatining
ʻ
asosiy shartlaridan bo lib, har qanday subyektiv ta sir adolatli qaror qabul qilishga
ʻ ʼ
to sqinlik qiladi. Sudyalarning doimiy malakasini oshirish va ularning professional
ʻ
etikasini mustahkamlash bu muammolarni kamaytirishga yordam beradi. 12
13
Korrupsiya va tashqi bosimlar adolatsiz qarorlarning eng xavfli sabablaridan
biridir. Sudyalarga siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa turdagi bosim o tkazilishi
ʻ
ularning mustaqilligini cheklab, qonuniy va adolatli qaror qabul qilishiga to sqinlik
ʻ
qiladi. Korrupsion holatlar esa sud jarayonining butun mohiyatini buzib, pul yoki
boshqa moddiy manfaat evaziga adolatni sotishga olib keladi. Bunday holatlar
nafaqat alohida ish bo yicha adolatsiz qarorga sabab bo ladi, balki butun sud
ʻ ʻ
tizimiga bo lgan ishonchni yo qqa chiqaradi va jamiyatda huquqiy nihilizmning
ʻ ʻ
kuchayishiga olib keladi. Sudyalarning daxlsizligini ta minlash va ularni har
ʼ
12 Saidov A.X. Huquq nazariyasi va davlat. – Toshkent: Adolat, 2024. – B. 210–235
13 https://www.supcourt.uz/ (accessed: 11.03.2024)
14

qanday bosimdan himoya qilish sud mustaqilligining asosiy shartidir. Bu borada
Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan sud-huquq tizimini takomillashtirishga
qaratilgan keng ko lamli islohotlar amalga oshirilmoqda.ʻ 14
15
Dalillarning yetishmasligi yoki ularning noto g ri baholanishi ham adolatsiz
ʻ ʻ
qarorlarga sabab bo lishi mumkin. Sud ishni ko rib chiqishda barcha mavjud
ʻ ʻ
dalillarni har tomonlama, to liq va xolisona o rganishi shart. Agar dalillar yetarli
ʻ ʻ
bo lmasa yoki ular noto g ri talqin qilinsa, sudning xulosalari faktik holatlarga mos
ʻ ʻ ʻ
kelmasligi mumkin. Ba zan, sud faqat bitta tomonning dalillariga asoslanib,
ʼ
ikkinchi tomonning dalillarini yetarli darajada e tiborga olmasligi ham kuzatiladi.
ʼ
Dalillarni baholashda mantiqiy xatolar, shoshma-shosharlik yoki noto g ri
ʻ ʻ
taxminlarga tayanib qaror qabul qilish adolat tamoyillariga zid keladi. Dalillarni
to g ri yig ish, tekshirish va baholash sudning asosiy vazifalaridan biri bo lib, bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
jarayonning har bir bosqichida xolislik va professionalizm talab etiladi.
Qonunchilikdagi bo shliqlar, ziddiyatlar va noaniqliklar ham adolatsiz
ʻ
qarorlarning kelib chiqishiga zamin yaratadi. Agar qonun normalari aniq bo lmasa
ʻ
yoki bir-biriga zid kelsa, sud ularni o z xohishiga ko ra talqin qilishi mumkin, bu
ʻ ʻ
esa subyektivlikka yo l ochadi. Qonunchilikdagi bo shliqlar esa sudga huquqni
ʻ ʻ
qo llashda o z ixtiyoriga ko ra harakat qilish imkonini beradi, bu esa bir xil
ʻ ʻ ʻ
holatlarda turli qarorlar qabul qilinishiga olib keladi. Qonunchilikning doimiy
ravishda takomillashtirilishi, uning aniqligi va izchilligini ta minlash adolatli sud
ʼ
amaliyotining muhim shartidir. Huquqiy normalarning tizimli tahlili va ularni
xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish adolatsiz qarorlar xavfini kamaytirishga
xizmat qiladi.
Adolatsiz qarorlarning oqibatlari juda keng qamrovli va salbiy xususiyatga
ega. Birinchi navbatda, bunday qarorlar shaxslarning huquq va erkinliklarini
buzadi. Aybsiz odamning jazolanishi, mol-mulkidan noqonuniy mahrum etilishi
yoki huquqiy himoyadan mahrum bo lishi uning hayotiga, oilasiga va kelajagiga
ʻ
14 Ismoilov I.I. Sud hokimiyatining mustaqilligi va adolatli sudlov. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar,
2023. – B. 55–70
15 https://www.humanrights.uz/ (accessed: 13.03.2024)
15

jiddiy zarar yetkazadi. Iqtisodiy yo qotishlar, ruhiy azob-uqubatlar, jamiyatdaʻ
obro sizlanish kabi oqibatlar shaxsning hayot sifatini keskin pasaytiradi. Adolatsiz
ʻ
qaror qurbonlari ko pincha huquqiy tizimga bo lgan ishonchini yo qotadi va bu
ʻ ʻ ʻ
ularning ijtimoiy faolligiga salbiy ta sir ko rsatadi. Bunday holatlar shaxsning
ʼ ʻ
adolatga bo lgan umidini so ndirib, chuqur psixologik travmalarga olib kelishi
ʻ ʻ
mumkin.
Huquq tizimi uchun adolatsiz qarorlar sud hokimiyatining obro sizlanishiga
ʻ
olib keladi. Agar sudlar adolatli qarorlar qabul qila olmasa, jamiyatda ularga
bo lgan ishonch pasayadi, bu esa sud hokimiyatining legitimligiga putur yetkazadi.
ʻ
Qonun ustuvorligi tamoyili buziladi, chunki fuqarolar qonunlarning hamma uchun
bir xil qo llanilishiga shubha bilan qaray boshlaydi. Sud mustaqilligi va xolisligi
ʻ
haqidagi g oyalar shunchaki rasmiy bayonotlarga aylanib qoladi.
ʻ
Adolatsiz qarorlar huquqiy davlat qurish yo lidagi barcha sa y-harakatlarni
ʻ ʼ
bekor qilishi mumkin, chunki huquqiy davlatning asosiy ustunlaridan biri adolatli
va mustaqil sud tizimidir. Sud tizimining zaiflashishi butun davlat boshqaruvi
tizimiga salbiy ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ 16
17
Jamiyat miqyosida adolatsiz qarorlar ijtimoiy adolatsizlik hissini
kuchaytiradi. Fuqarolar o rtasida norozilik, ishonchsizlik va hatto huquqiy
ʻ
tartibotga qarshi kayfiyatlar paydo bo lishi mumkin. Bu esa ijtimoiy barqarorlikka
ʻ
tahdid soladi va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga to sqinlik qiladi. Iqtisodiy
ʻ
jihatdan, adolatsiz sud qarorlari investitsiya muhitiga salbiy ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ
Investorlar o z sarmoyalarining huquqiy himoyasiga ishonmasa, mamlakatga
ʻ
investitsiya kiritishdan tiyiladi, bu esa iqtisodiy o sishni sekinlashtiradi.
ʻ
Tadbirkorlik faoliyati uchun huquqiy kafolatlarning yo qligi biznes rivojlanishiga
ʻ
to sqinlik qiladi va iqtisodiy rivojlanishni cheklaydi. Adolatsiz qarorlar
ʻ
mamlakatning xalqaro maydondagi obro siga ham putur yetkazadi, chunki xalqaro
ʻ
hamjamiyat sud tizimining adolatliligiga katta e tibor beradi.
ʼ
16 Jo rayev A.M. Protsessual huquq: nazariya va amaliyot. – Toshkent: O zbekiston Milliy universiteti,
ʻ ʻ
2022. – B. 180–200
17 https://www.uzbekistan.org/ (accessed: 14.03.2024)
16

Xalqaro miqyosda, adolatsiz sud qarorlari mamlakatning xalqaro huquqiy
reytinglarida pasayishiga olib kelishi mumkin. Bu esa xalqaro tashkilotlar, xorijiy
davlatlar va investorlar bilan hamkorlik aloqalariga salbiy ta sir ko rsatadi. Insonʼ ʻ
huquqlari bo yicha xalqaro tashkilotlar tomonidan tanqidlar kuchayishi,
ʻ
mamlakatning xalqaro imijiga putur yetishi va hatto sanksiyalar qo llanilishi
ʻ
ehtimoli ham mavjud. Xalqaro huquq normalariga rioya qilish va sud tizimining
xalqaro standartlarga mos kelishi har bir davlatning xalqaro hamjamiyatdagi
o rnini belgilaydi. Shuning uchun, adolatsiz qarorlarning oldini olish nafaqat ichki,
ʻ
balki tashqi siyosatning ham muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Adolatsiz qarorlarning oldini olish uchun kompleks chora-tadbirlar talab
etiladi. Bularga sudyalarning professional malakasini oshirish, ularning
mustaqilligini qonuniy va amaliy jihatdan ta minlash, korrupsiyaga qarshi
ʼ
kurashish mexanizmlarini kuchaytirish, qonunchilikdagi bo shliqlar va
ʻ
ziddiyatlarni bartaraf etish kiradi. Shuningdek, sud jarayonlarining shaffofligini
oshirish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish va sud qarorlarini qayta ko rib
ʻ
chiqish mexanizmlarini takomillashtirish ham muhim ahamiyatga ega.
Apellyatsiya, kassatsiya va nazorat instansiyalarining samarali ishlashi adolatsiz
qarorlarni o z vaqtida aniqlash va tuzatish imkonini beradi. Bu borada sud-huquq
ʻ
tizimini raqamlashtirish va zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish ham
shaffoflikni oshirishga xizmat qiladi. Faqatgina shu yo l bilan adolatli va qonuniy
ʻ
sud qarorlari qabul qilinishini ta minlash, jamiyatda huquqiy madaniyatni
ʼ
yuksaltirish va fuqarolarning sudga bo lgan ishonchini mustahkamlash mumkin.
ʻ
Xulosa qilib aytganda, adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki
qarorlarning kelib chiqish sabablari va oqibatlari chuqur tahlilni talab etuvchi
murakkab masaladir. Bu sabablar protsessual va moddiy huquq normalarining
buzilishidan tortib, sudyaning subyektiv omillari, korrupsiya, tashqi bosimlar va
qonunchilikdagi kamchiliklargacha bo lgan keng doirani qamrab oladi. Ularning
ʻ
oqibatlari esa shaxslarning huquqlarining buzilishi, sud tizimining obro sizlanishi,
ʻ
jamiyatda adolatsizlik hissi va mamlakatning xalqaro maydondagi imijiga salbiy
17

ta sir ko rsatishgacha boradi. Ushbu muammolarni hal etish uchun tizimliʼ ʻ
yondashuv, qonunchilikni takomillashtirish, sudyalar korpusining professional
darajasini oshirish va sud mustaqilligini har tomonlama ta minlash zarur.
ʼ
Faqatgina shu yo l bilan adolatli va samarali huquqiy tizimni barpo etish mumkin.
ʻ
18

II BOB. ADOLATSIZ HAL QILUV QARORLARI, AJRIMLAR VA
ULARGA QARSHI KURASHISH MEXANIZMLARI
2.1. Adolatsiz qarorlarni qayta k0’rib chiqish va shikoyat qilish tartibi
Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror tushunchasi huquqiy
amaliyotda sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligi tamoyillariga zid
keladigan holatlarni anglatadi. Bunday qarorlar moddiy yoki protsessual huquq
normalarining buzilishi, ishning haqiqiy holatlari noto g ri aniqlanishi yokiʻ ʻ
dalillarga noto g ri baho berilishi natijasida yuzaga kelishi mumkin. Sud
ʻ ʻ
qarorlarining adolatsizligi nafaqat shaxsning huquq va erkinliklariga daxl qiladi,
balki butun huquqiy tizimga bo lgan ishonchni ham susaytiradi. Shu sababli,
ʻ
adolatsiz qarorlarni qayta ko rib chiqish mexanizmlari huquqiy davlatning ajralmas
ʻ
qismi bo lib, ular adliya tizimining samaradorligi va shaffofligini ta minlashda hal
ʻ ʼ
qiluvchi rol o ynaydi. O zbekiston Respublikasida sud qarorlarini qayta ko rib
ʻ ʻ ʻ
chiqishning bir necha instansiyali tizimi mavjud bo lib, bu tizim orqali fuqarolar va
ʻ
yuridik shaxslar o z huquqlarini himoya qilish imkoniyatiga ega bo ladilar. Ushbu
ʻ ʻ
mexanizmlar sud xatolarini tuzatish, qonun ustuvorligini ta minlash va adolatni
ʼ
qaror toptirishga xizmat qiladi. Adolatsiz qarorlarni qayta ko rib chiqish tartibi
ʻ
huquqiy madaniyatning muhim ko rsatkichi hisoblanadi, chunki u sud
ʻ
hokimiyatining o z faoliyatini tanqidiy baholashga va xatolarni tuzatishga
ʻ
tayyorligini namoyish etadi. Bu jarayon sud qarorlarining sifatini oshirishga va
ularning ijtimoiy qabul qilinishini ta minlashga yordam beradi.
ʼ
O zbekiston Respublikasi sud-huquq tizimida adolatsiz qarorlarni qayta
ʻ
ko rib chiqishning asosiy tartiblari apellyatsiya, kassatsiya va nazorat
ʻ
instansiyalarida amalga oshiriladi. Har bir instansiya o ziga xos vazifalarga ega
ʻ
bo lib, sud qarorlarining turli jihatlarini tekshiradi. Apellyatsiya instansiyasi
ʻ
birinchi instansiya sudining qarorini ham huquqiy, ham faktik jihatdan to liq qayta
ʻ
ko rib chiqish imkonini beradi. Bu bosqichda ishning barcha dalillari qayta
ʻ
o rganilishi, yangi dalillar taqdim etilishi va ish holatlari qayta baholanishi
ʻ
mumkin. Kassatsiya instansiyasi esa asosan huquq normalarining to g ri
ʻ ʻ
19

qo llanilishini tekshirishga qaratilgan bo lib, ishning faktik holatlarini qayta ko ribʻ ʻ ʻ
chiqmaydi. Nazorat instansiyasi, ya ni Oliy sudning sudlov hay atlari tomonidan
ʼ ʼ
amalga oshiriladigan tartib, eng yuqori darajadagi tekshiruv bo lib, u qonun
ʻ
buzilishlarining jiddiy va prinsipial xarakterga ega bo lgan holatlarda qo llaniladi.
ʻ ʻ
Ushbu tizim sud xatolarini minimallashtirish va adolatli natijaga erishish uchun
ko p bosqichli kafolatni ta minlaydi. Sud qarorlarini qayta ko rib chiqish tartibi
ʻ ʼ ʻ
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan adolatli sudlovga
ʻ
bo lgan huquqning amaliy ifodasidir. Bu jarayon sud hokimiyatining mustaqilligi
ʻ
va xolisligini ta minlashga xizmat qiladi, shu bilan birga, sud qarorlarining
ʼ
qonuniyligi va asosliligini ta minlash uchun zaruriy nazorat mexanizmini yaratadi.
ʼ
Apellyatsiya tartibida shikoyat qilish huquqi birinchi instansiya sudining
hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi yoki qaroridan norozi bo lgan ishda ishtirok etuvchi
ʻ
shaxslarga beriladi. Apellyatsiya shikoyati yoki protesti sud qarori qabul qilingan
kundan boshlab qonunda belgilangan muddat ichida berilishi lozim. Odatda, bu
muddat jinoyat ishlarida 10 kun, fuqarolik va iqtisodiy ishlarda 30 kunni tashkil
etadi. Apellyatsiya shikoyati birinchi instansiya sudiga beriladi, u esa uni tegishli
apellyatsiya instansiyasi sudiga yuboradi. Apellyatsiya instansiyasi sudi ishni to liq
ʻ
hajmda ko rib chiqadi, ya ni ishning faktik holatlarini qayta o rganishi, yangi
ʻ ʼ ʻ
dalillarni tekshirishi va huquq normalarining qo llanilishini baholashi mumkin.
ʻ
Agar apellyatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudining qarorini adolatsiz
deb topsa, u qarorni o zgartirishi, bekor qilishi va yangi qaror qabul qilishi yoki
ʻ
ishni yangidan ko rish uchun quyi instansiyaga yuborishi mumkin. Apellyatsiya
ʻ
tartibi sud xatolarini tuzatishning eng keng tarqalgan va samarali usullaridan biri
hisoblanadi, chunki u ishning barcha jihatlarini chuqur tahlil qilish imkonini
beradi. Bu bosqichda sudning xolisligi va mustaqilligi muhim ahamiyatga ega
bo lib, u adolatli sudlov tamoyillariga rioya etilishini ta minlaydi.
ʻ ʼ
Kassatsiya tartibi apellyatsiya instansiyasining qaroridan norozi bo lgan
ʻ
tomonlar uchun mavjud bo lib, u asosan huquq normalarining buzilishini
ʻ
tekshirishga qaratilgan. Kassatsiya shikoyati yoki protesti apellyatsiya instansiyasi
20

qarori qabul qilingan kundan boshlab qonunda belgilangan muddatda, odatda olti
oy ichida berilishi mumkin. Kassatsiya instansiyasi sudi ishning faktik holatlarini
qayta ko rib chiqmaydi, balki quyi instansiya sudlari tomonidan moddiy vaʻ
protsessual huquq normalarining to g ri qo llanilganligini tekshiradi. Kassatsiya
ʻ ʻ ʻ
shikoyatining asosiy sabablari orasida qonunni noto g ri talqin qilish, sud
ʻ ʻ
amaliyotida yagona yondashuvning buzilishi yoki protsessual qonunbuzarliklar
mavjudligi kiradi. Kassatsiya instansiyasi sudi, agar qonun buzilishlari aniqlansa,
quyi instansiya sudlarining qarorlarini bekor qilishi va ishni yangidan ko rish
ʻ
uchun yuborishi yoki o zgartirishi mumkin. Kassatsiya tartibi sud amaliyotida
ʻ
qonuniylikni ta minlash va sud qarorlarining barqarorligini mustahkamlashda
ʼ
muhim rol o ynaydi. Bu bosqichda sudning asosiy vazifasi huquq normalarining
ʻ
bir xil va to g ri qo llanilishini ta minlashdan iboratdir, bu esa huquqiy aniqlikni
ʻ ʻ ʻ ʼ
va fuqarolarning qonun oldida tengligini kafolatlaydi.
Nazorat tartibida sud qarorlarini qayta ko rib chiqish Oliy sudning sudlov
ʻ
hay atlari tomonidan amalga oshiriladigan favqulodda protsessual bosqich
ʼ
hisoblanadi. Bu tartibda shikoyat qilish huquqi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga,
shuningdek, Oliy sud raisi, Bosh prokuror va ularning o rinbosarlariga beriladi.
ʻ
Nazorat tartibida shikoyat qilish uchun qonunda belgilangan qat iy muddatlar
ʼ
mavjud bo lib, ular odatda bir yilni tashkil etadi. Nazorat instansiyasida ishni
ʻ
ko rib chiqishning asosiy sabablari quyi instansiya sudlari tomonidan qonunlarning
ʻ
jiddiy buzilishlari, inson huquq va erkinliklariga daxl qiluvchi xatolar yoki sud
amaliyotida yagona yondashuvning buzilishi hisoblanadi. Nazorat instansiyasi sudi
ishning faktik holatlarini qayta ko rib chiqmaydi, balki faqat huquq normalarining
ʻ
qo llanilishini va protsessual qonunlarga rioya etilishini tekshiradi. Agar nazorat
ʻ
instansiyasi sudi quyi instansiya sudlarining qarorlarini asossiz yoki noqonuniy
deb topsa, ularni bekor qilishi va ishni yangidan ko rish uchun yuborishi yoki
ʻ
o zgartirishi mumkin. Nazorat tartibi sud xatolarini tuzatishning eng so nggi
ʻ ʻ
imkoniyati bo lib, u adliya tizimida qonuniylik va adolatni ta minlashda muhim
ʻ ʼ
ahamiyatga ega. Bu bosqichda sudning asosiy vazifasi huquqiy tizimning
21

barqarorligini va sud qarorlarining oliy darajadagi qonuniyligini ta minlashdanʼ
iboratdir.
Adolatsiz qaror tushunchasi jinoyat, fuqarolik, iqtisodiy va ma muriy
ʼ
ishlarda turlicha namoyon bo ladi. Jinoyat ishlarida adolatsiz hukm aybsiz shaxsni
ʻ
aybdor deb topish, aybdorga asossiz yengil yoki og ir jazo tayinlash, jinoyatning
ʻ
malakasini noto g ri belgilash kabi holatlarda yuzaga kelishi mumkin. Fuqarolik
ʻ ʻ
ishlarida hal qiluv qarorining adolatsizligi da vo talablarini asossiz qanoatlantirish
ʼ
yoki rad etish, mulkiy nizolarni noto g ri hal qilish, shartnoma majburiyatlarini
ʻ ʻ
buzishda aybdor tomonni noto g ri aniqlash orqali ko rinadi. Iqtisodiy ishlarda esa
ʻ ʻ ʻ
ajrim yoki qarorning adolatsizligi tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini buzish,
iqtisodiy nizolarni noto g ri hal qilish, bankrotlik ishlarida manfaatlar
ʻ ʻ
muvozanatini buzish bilan bog liq bo lishi mumkin. Ma muriy ishlarda adolatsiz
ʻ ʻ ʼ
qarorlar davlat organlarining harakatlari yoki harakatsizligi natijasida
fuqarolarning huquqlariga putur yetkazish, ma muriy javobgarlikka asossiz tortish
ʼ
kabi holatlarda uchraydi. Har bir holatda adolatsizlikning sabablari va oqibatlari
chuqur tahlil qilinishi lozim. Sud qarorlarining adolatsizligi nafaqat moddiy huquq
normalarining buzilishi, balki protsessual qonunlarga rioya etilmasligi, masalan,
ishni ko rib chiqishda taraflarning teng huquqliligi tamoyilining buzilishi,
ʻ
dalillarni yig ish va baholash tartibining buzilishi kabi holatlarda ham yuzaga
ʻ
kelishi mumkin. Bu esa sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligiga shubha
tug diradi.
ʻ
O zbekiston sud-huquq tizimida adolatsiz qarorlarni qayta ko rib chiqish
ʻ ʻ
mexanizmlarining samaradorligini oshirish bo yicha doimiy ishlar olib
ʻ
borilmoqda. Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan sud-huquq
islohotlari doirasida sudlarning mustaqilligini ta minlash, sud qarorlarining sifatini
ʼ
oshirish va fuqarolarning adolatga erishish imkoniyatlarini kengaytirishga alohida
e tibor qaratilmoqda. Xususan, sud tizimini raqamlashtirish, sud jarayonlarining
ʼ
shaffofligini oshirish, sudyalarning malakasini oshirish va ularning ijtimoiy
himoyasini kuchaytirish bo yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu
ʻ
22

islohotlar sud xatolarini minimallashtirish va adolatsiz qarorlar qabul qilinishining
oldini olishga qaratilgan. Shuningdek, sud qarorlarini qayta ko rib chiqish tartibiniʻ
soddalashtirish va fuqarolar uchun yanada qulay qilish maqsadida qonunchilikka
o zgartirish va qo shimchalar kiritilmoqda. Bu borada xalqaro tajribani o rganish
ʻ ʻ ʻ
va ilg or standartlarni joriy etish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Sud-huquq
ʻ
islohotlari adliya tizimining zamonaviy talablarga javob berishini ta minlashga va
ʼ
fuqarolarning huquqiy himoyasini kuchaytirishga xizmat qiladi. Bu esa o z
ʻ
navbatida, adolatsiz qarorlar sonini kamaytirishga va sud hokimiyatiga bo lgan
ʻ
ishonchni oshirishga yordam beradi. Sud tizimining doimiy takomillashuvi adolatli
jamiyat qurishning asosiy shartlaridan biridir. 18
Sud qarorlarini qayta ko rib chiqish jarayonida yuzaga keladigan
ʻ
muammolar ham mavjud. Bularga sud ishlarini ko rib chiqish muddatlarining
ʻ
cho zilishi, ba zi hollarda sudyalarning mustaqilligiga ta sir o tkazishga urinishlar,
ʻ ʼ ʼ ʻ
shuningdek, huquqiy madaniyatning yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli
fuqarolarning o z huquqlarini to liq bilmasligi kiradi. Ba zi hollarda, quyi
ʻ ʻ ʼ
instansiya sudlarining xatolari yuqori instansiyalarda ham takrorlanishi yoki yetarli
darajada e tiborga olinmasligi mumkin. Bu esa adolatga erishish jarayonini
ʼ
murakkablashtiradi. Shu sababli, sud tizimida shaffoflikni oshirish, sudyalarning
mas uliyatini kuchaytirish va ularning professional malakasini doimiy ravishda
ʼ
oshirib borish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, fuqarolarga huquqiy yordam
ko rsatish tizimini takomillashtirish, ularning sudga murojaat qilish imkoniyatlarini
ʻ
kengaytirish ham adolatsiz qarorlarga qarshi kurashishda muhim rol o ynaydi.
ʻ
Sud-huquq tizimining samaradorligi nafaqat qonunlarning mukammalligi, balki
ularning amaliyotda qanday qo llanilishiga ham bog liqdir. Bu borada jamoatchilik
ʻ ʻ
nazoratini kuchaytirish va ommaviy axborot vositalarining rolini oshirish ham
adliya tizimining shaffofligini ta minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
ʼ
Xalqaro huquq normalari va ilg or xorijiy tajriba O zbekistonning sud
ʻ ʻ
qarorlarini qayta ko rib chiqish tizimini takomillashtirishda muhim yo nalish
ʻ ʻ
bo lib xizmat qiladi. Inson huquqlari bo yicha umumjahon deklaratsiyasi va
ʻ ʻ
18 G ofurov Z.G. Sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligi. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 95–110
ʻ
23

Fuqarolik va siyosiy huquqlar to g risidagi xalqaro pakt kabi hujjatlar har birʻ ʻ
shaxsning adolatli sudlovga va sud qarorlarini qayta ko rib chiqishga bo lgan
ʻ ʻ
huquqini kafolatlaydi. Yevropa Inson Huquqlari Sudi amaliyoti, shuningdek,
boshqa rivojlangan davlatlarning sud tizimlari sud xatolarini tuzatish va adolatni
ta minlash bo yicha qimmatli tajribani o z ichiga oladi. O zbekiston ushbu xalqaro
ʼ ʻ ʻ ʻ
standartlarni o z milliy qonunchiligiga implementatsiya qilishga intilmoqda.
ʻ
Xususan, sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligi tamoyillarini
mustahkamlash, sud jarayonlarining shaffofligini oshirish va fuqarolarning sudga
murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytirish bo yicha chora-tadbirlar amalga
ʻ
oshirilmoqda. Xalqaro hamkorlik doirasida sudyalar va huquqshunoslar uchun
o quv seminarlari va treninglar tashkil etilib, ilg or xorijiy tajriba o rganilmoqda.
ʻ ʻ ʻ
Bu esa O zbekistonning sud tizimini yanada demokratik va adolatli qilishga xizmat
ʻ
qiladi. Xalqaro standartlarga muvofiqlik sud tizimiga bo lgan ishonchni oshirish va
ʻ
mamlakatning xalqaro maydondagi obro sini mustahkamlash uchun muhim
ʻ
ahamiyatga ega. 19
Adolatsiz qarorlarni qayta ko rib chiqish va shikoyat qilish tartibining
ʻ
samaradorligi nafaqat qonunchilikning mukammalligiga, balki sud amaliyotining
barqarorligi va sudyalarning professionalizmiga ham bog liq. Sudyalarning yuqori
ʻ
malakasi, xolisligi va mustaqilligi adolatli qarorlar qabul qilishning asosiy
kafolatidir. Shu bilan birga, sud qarorlarini ijro etish tizimining samaradorligi ham
adliya tizimining umumiy samaradorligini belgilaydi. Agar adolatli sud qarori ijro
etilmasa, uning ahamiyati sezilarli darajada kamayadi. Shu sababli, sud
qarorlarining o z vaqtida va to liq ijro etilishini ta minlash bo yicha ham doimiy
ʻ ʻ ʼ ʻ
ishlar olib borilishi lozim. Sud qarorlarini qayta ko rib chiqish tartibi huquqiy
ʻ
davlatning asosiy ustunlaridan biri bo lib, u fuqarolarning huquqiy himoyasini
ʻ
ta minlashda va jamiyatda adolat tamoyillarini mustahkamlashda hal qiluvchi rol
ʼ
o ynaydi. Bu jarayon sud hokimiyatining o z faoliyatini tanqidiy baholashga va
ʻ ʻ
xatolarni tuzatishga tayyorligini namoyish etadi, shu bilan birga, sud qarorlarining
19 Qodirov A.A. Jinoyat protsessida dalillarni baholash muammolari. – Toshkent: Huquqiy adabiyotlar,
2024. – B. 60–75
24

sifatini oshirishga va ularning ijtimoiy qabul qilinishini ta minlashga yordamʼ
beradi.
Adolatsiz qarorlarga qarshi kurashish bu nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy va
siyosiy ahamiyatga ega bo lgan jarayondir, chunki u jamiyatda huquqiy ong va
ʻ
huquqiy madaniyatni yuksaltirishga xizmat qiladi.
2.2. Adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud mustaqilligini ta'minlash
Sud hokimiyatining mustaqilligi huquqiy davlat va demokratik jamiyatning
asosiy ustunlaridan biri bo lib, adolatli qarorlar qabul qilinishining kafolatidir.
ʻ
Adolatsiz hukm, hal qiluv qarori, ajrim yoki qaror nafaqat alohida shaxslarning
huquq va erkinliklarini buzadi, balki butun sud tizimiga bo lgan ishonchni ham
ʻ
yo qqa chiqaradi, jamiyatda huquqiy nigilizmning kuchayishiga olib keladi. Shu
ʻ
bois, adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud mustaqilligini har tomonlama
ta minlash zamonaviy huquqiy islohotlarning markaziy vazifasi hisoblanadi. Bu
ʼ
jarayon nafaqat qonunchilik bazasini takomillashtirishni, balki sudyalarning kasbiy
malakasini oshirish, korrupsiyaga qarshi kurashish, sud jarayonlarining
shaffofligini ta minlash va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish kabi kompleks
ʼ
chora-tadbirlarni o z ichiga oladi. Sud mustaqilligi prinsipi, aslida, sudyaning har
ʻ
qanday tashqi ta sirdan xoli holda, faqat qonun va vijdoniga asoslanib qaror qabul
ʼ
qilish qobiliyatini anglatadi. Bu esa o z navbatida, fuqarolarning adolatga bo lgan
ʻ ʻ
ishonchini mustahkamlaydi va davlatning huquqiy asoslarini mustahkamlaydi.
Sud mustaqilligining nazariy asoslari Montesquieu tomonidan ilgari surilgan
hokimiyatlar bo linishi prinsipiga borib taqaladi. Unga ko ra, davlat hokimiyati
ʻ ʻ
qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga bo linishi va ularning bir-
ʻ
biridan mustaqil faoliyat yuritishi zarur. Bu bo linish hokimiyatning suiiste mol
ʻ ʼ
qilinishining oldini olish va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish uchun
muhimdir. Sud hokimiyati boshqa hokimiyat tarmoqlaridan mustaqil bo lishi,
ʻ
ularning ta siri ostida qolmasligi lozim. Bu mustaqillik sudyalarning daxlsizligi,
ʼ
ularni lavozimidan chetlatishning murakkab tartibi, sud qarorlariga aralashishning
taqiqlanishi kabi qator huquqiy kafolatlar bilan ta minlanadi. Sud mustaqilligi
ʼ
25

nafaqat institutsional darajada, balki har bir sudyaning shaxsiy mustaqilligi
darajasida ham tushunilishi kerak.
Sudya o z qarorlarida hech qanday siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa shaxsiyʻ
manfaatlarga asoslanmasligi, faqatgina qonun ustuvorligini ta minlashga intilishi
ʼ
lozim.
Bu prinsipning buzilishi adolatsiz qarorlarga to g ridan-to g ri yo l ochadi
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
va huquqiy tizimning asoslarini zaiflashtiradi. Sud mustaqilligi, shuningdek, sud
tizimining zini-o zi boshqarish elementlarini ham o z ichiga oladi, bu esa
ʻ ʻ ʻ
sudyalarning faoliyatiga tashqi aralashuvlarni minimallashtirishga yordam beradi. 20
Adolatsiz qarorlarga olib keluvchi omillar ko p qirrali bo lib, ular tizimli va
ʻ ʻ
individual xususiyatga ega bo lishi mumkin. Eng jiddiy omillardan biri bu
ʻ
korrupsiyadir. Sud tizimidagi korrupsiya sudyalarning moddiy manfaatlar evaziga
adolat tamoyillaridan chekinishiga, ish natijasini oldindan belgilab qo yishga olib
ʻ
keladi. Tashqi bosim ham adolatsiz qarorlarning muhim sababchisi hisoblanadi. Bu
bosim ijro etuvchi yoki qonun chiqaruvchi hokimiyat organlari, kuchli iqtisodiy
guruhlar, ommaviy axborot vositalari yoki hatto jamoatchilik tomonidan amalga
oshirilishi mumkin. Bunday bosim ostida sudyalar qonuniy asoslardan ko ra,
ʻ
tashqi manfaatlarga xizmat qiluvchi qarorlar qabul qilishga majbur bo lishi
ʻ
mumkin. Sudyalarning kasbiy malakasizligi, huquqiy bilimlarining yetishmasligi
yoki protsessual qoidalarni noto g ri qo llash ham adolatsiz qarorlarga sabab
ʻ ʻ ʻ
bo ladi. Ba zan, qonunchilikdagi bo shliqlar, normalarning noaniqligi yoki bir-
ʻ ʼ ʻ
biriga zid kelishi ham sudyalarga subyektiv talqin qilish imkoniyatini berib,
adolatli yechim topishni qiyinlashtiradi. Shaxsiy manfaatlar to qnashuvi,
ʻ
sudyaning ishda ishtirok etayotgan tomonlardan biri bilan shaxsiy aloqalari yoki
unga nisbatan shaxsiy adovati ham xolislikka putur yetkazishi mumkin. Bu
omillarning har biri sud tizimining samaradorligiga va jamiyatning adolatga
bo lgan ishonchiga salbiy ta sir ko rsatadi, shuning uchun ularni kompleks tarzda
ʻ ʼ ʻ
bartaraf etish zarur.
20 Norboyev N.N. Fuqarolik protsessual huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar, 2023. –
B. 140–160
26

Adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud mustaqilligini ta minlash uchunʼ
bir qator mexanizmlar mavjud bo lib, ularni doimiy ravishda takomillashtirib
ʻ
borish lozim. Birinchidan, sudyalarni tanlash va tayinlash jarayonining shaffofligi
va xolisligi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Sudyalik lavozimiga nomzodlar faqatgina
kasbiy malakasi, axloqiy fazilatlari va beg arazligi asosida tanlanishi kerak.
ʻ
Ikkinchidan, sudyalarning doimiy malaka oshirishi, ularning huquqiy bilimlarini
yangilab borishi va zamonaviy sud amaliyotlari bilan tanishishi muhimdir. Sud
etikasini mustahkamlash, sudyalar uchun aniq axloqiy me yorlar va xulq-atvor
ʼ
qoidalarini belgilash ham adolatsiz xatti-harakatlarning oldini oladi. Uchinchidan,
sudyalarning intizomiy javobgarligi mexanizmlari samarali ishlashi lozim, biroq
bu mexanizmlar sudyaning mustaqilligiga putur yetkazmasligi kerak.
To rtinchidan, apellyatsiya va kassatsiya instansiyalarining samaradorligi adolatsiz
ʻ
qarorlarni yuqori instansiyalarda bekor qilish imkoniyatini beradi. Bu esa quyi
instansiya sudyalarini mas uliyatliroq bo lishga undaydi. Beshinchidan,
ʼ ʻ
sudyalarning ijtimoiy himoyasi va moddiy ta minotining yuqori darajada bo lishi
ʼ ʻ
ularni korrupsiya va tashqi bosimlardan himoya qilishga yordam beradi. Yetarli
darajadagi maosh va ijtimoiy kafolatlar sudyalarning o z vazifalarini vijdonan
ʻ
bajarishiga sharoit yaratadi. Nihoyat, sud tizimining tashkiliy mustaqilligini
ta minlash, ya ni sudlarning o z byudjetiga ega bo lishi va kadrlar masalasini
ʼ ʼ ʻ ʻ
mustaqil hal qilishi ham muhim ahamiyatga ega. 21
jadval. Adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud mustaqilligini ta minlash mexanizmlari
ʼ
Mexanizm Adolatsiz Qarorlarning
Oldini Olishdagi Roli Sud Mustaqilligini
Ta minlashdagi Roli
ʼ
Sudyalarni tanlashning
shaffofligi Malakali va xolis
sudyalarni tayinlash
orqali subyektivlikni
kamaytiradi. Tashqi ta sirlardan xoli,
ʼ
ob ektiv tanlovni
ʼ
kafolatlaydi.
Malaka oshirish tizimi Sudyalarning huquqiy
bilim va ko nikmalarini
ʻ
oshirib, xatolarni
kamaytiradi. Sudyalarning kasbiy
avtonomiyasini
mustahkamlaydi.
Sud etika kodeksi Axloqiy me yorlarga
ʼ
rioya qilishni ta minlab,
ʼ Sud tizimining obro sini
ʻ
oshiradi va sudyalarning
21 Olimov Sh.Sh. Ma muriy sudlovda adolat tamoyillari. – Toshkent: Fan, 2022. – B. 85–100
ʼ
27

korrupsiya va manfaatlar
to qnashuvini cheklaydi.ʻ xolisligini kafolatlaydi.
Apellyatsiya/Kassatsiya
instansiyalari Quyi instansiya xatolarini
tuzatish imkonini beradi. Sud qarorlarining
qonuniyligi va asosliligini
ta minlaydi.
ʼ
Sudyalarning ijtimoiy
himoyasi Moddiy muammolar
tufayli yuzaga keladigan
korrupsiya xavfini
kamaytiradi. Sudyalarning tashqi
bosimlarga chidamliligini
oshiradi.
Sud mustaqilligini ta minlash bo yicha xalqaro standartlar BMTning
ʼ ʻ
sudyalar mustaqilligi bo yicha asosiy prinsiplari va Venetsiya komissiyasining
ʻ
tavsiyalarida o z aksini topgan. Bu hujjatlar sudyalarning lavozimga tayinlanishi,
ʻ
lavozimdan ozod etilishi, intizomiy javobgarligi va moddiy ta minotiga oid aniq
ʼ
qoidalarni belgilaydi. O zbekistonda ham so nggi yillarda sud-huquq sohasida
ʻ ʻ
keng ko lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Prezident Sh.M. Mirziyoyev
ʻ
tomonidan ilgari surilgan tashabbuslar va qabul qilingan qonun hujjatlari sud
hokimiyatining mustaqilligini mustahkamlashga qaratilgan. Xususan, 2017-2021
yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi
ʻ ʻ
bo yicha Harakatlar strategiyasi doirasida sud hokimiyatining chinakam
ʻ
mustaqilligini ta minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya
ʼ
qilishga qaratilgan qator chora-tadbirlar belgilandi. Bu islohotlar sud tizimini
liberallashtirish, sud nazoratini kuchaytirish, tergov jarayonlarida inson
huquqlarini himoya qilishni ta minlash kabi muhim yo nalishlarni qamrab oldi.
ʼ ʻ
Sudyalarni tanlash va tayinlash tartibi takomillashtirildi, Sudyalar oliy kengashi
faoliyati kuchaytirildi, bu esa sudyalarning mustaqilligini ta minlashda muhim rol
ʼ
o ynaydi. Shuningdek, sud qarorlarining ochiqligi va shaffofligini oshirishga
ʻ
qaratilgan qonun hujjatlari qabul qilindi, bu esa adolatsiz qarorlar qabul qilish
ehtimolini kamaytirishga xizmat qiladi. Bu yo nalishdagi islohotlar xalqaro
ʻ
hamjamiyat tomonidan ham ijobiy baholanmoqda, biroq hali oldinda turgan
vazifalar ham talaygina. 22
22 Ergashxodjayeva D.D. Sud-huquq islohotlari va inson huquqlari. – Toshkent: Innovatsiya, 2023. – B.
110–125
28

Raqamlashtirish va shaffoflik sud tizimida adolatsiz qarorlarning oldini
olishda muhim vosita bo lib xizmat qiladi. "Elektron sud" tizimining joriy etilishiʻ
sud jarayonlarining tezkorligini, qulayligini va eng muhimi, shaffofligini oshiradi.
Ish materiallarini elektron shaklda yuritish, sud majlislarini audio-video qayd etish,
sud qarorlarini elektron tarzda e lon qilish kabi choralar korrupsiya xavfini sezilarli
ʼ
darajada kamaytiradi. Sud jarayonlarining to liq qayd etilishi sudyalarning
ʻ
mas uliyatini oshiradi va ularning qonuniy asoslardan chekinishiga yo l
ʼ ʻ
qo ymaydi. Shaffoflik tamoyili sud qarorlarining ochiq e lon qilinishini ham
ʻ ʼ
nazarda tutadi, bu esa jamoatchilikning sud faoliyatini monitoring qilishiga imkon
beradi. Fuqarolar sud qarorlari bilan tanishish orqali ularning qonuniyligi va
asosliligini baholashlari mumkin. Bu esa o z navbatida, sudyalarni yanada xolis va
ʻ
vijdonan ishlashga undaydi. Raqamlashtirish, shuningdek, sud tizimiga tashqi
aralashuvlarni aniqlash va ularga qarshi kurashishda ham yordam beradi, chunki
barcha harakatlar elektron iz qoldiradi. Bu mexanizmlar nafaqat adolatsiz
qarorlarning oldini oladi, balki fuqarolarning sud tizimiga bo lgan ishonchini
ʻ
mustahkamlaydi, chunki ular sud jarayonlarining ochiq va adolatli ekanligiga
ishonch hosil qiladilar. Raqamli texnologiyalar sud ishlarini yuritishda inson
omilining subyektiv ta sirini kamaytirib, obyektivlikni oshirishga xizmat qiladi.
ʼ
Fuqarolik jamiyati institutlari va ommaviy axborot vositalarining nazorati
sud mustaqilligini ta minlash va adolatsiz qarorlarning oldini olishda muhim rol
ʼ
o ynaydi. Nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT), advokatlar uyushmalari va huquq
ʻ
himoyachilari sud faoliyatini monitoring qilib, aniqlangan kamchiliklar va
qonunbuzarliklar haqida jamoatchilikni xabardor qilishi mumkin. Ular sud
jarayonlarida ishtirok etib, fuqarolarning huquqlarini himoya qilishda faol
qatnashadilar. Ommaviy axborot vositalari (OAV) esa sud tizimidagi
muammolarni yoritish, adolatsiz qarorlar qabul qilinishiga olib kelgan sabablarni
tahlil qilish orqali jamoatchilik fikrini shakllantiradi va sudyalarning mas uliyatini
ʼ
oshiradi. Jurnalistik surishtiruvlar korrupsiya holatlarini fosh etishda va tashqi
bosimlarni oshkor qilishda samarali vosita bo lishi mumkin. Jamoatchilik nazorati
ʻ
sudyalarni o z vazifalariga yanada mas uliyatli yondashishga undaydi, chunki
ʻ ʼ
29

ularning har bir qarori jamoatchilik e tiborida bo lishi mumkin. Shuningdek,ʼ ʻ
huquqiy savodxonlikni oshirish, fuqarolarga o z huquqlarini bilish va ularni
ʻ
himoya qilish mexanizmlari haqida ma lumot berish ham adolatsiz qarorlarga
ʼ
qarshi kurashishda muhimdir. Fuqarolar o z huquqlarini bilgan holda, adolatsiz
ʻ
qarorlarga qarshi samaraliroq kurasha oladilar. Bu esa o z navbatida, sud
ʻ
tizimining ochiqligini va hisobdorligini oshiradi. Fuqarolik jamiyati va OAVning
faol ishtiroki sud tizimini doimiy ravishda takomillashtirishga va uning adolatli
ishlashiga xizmat qiladi, chunki ular sud tizimining "ko zlari va quloqlari"
ʻ
vazifasini bajaradi. 23
Xulosa qilib aytganda, adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud
mustaqilligini ta minlash murakkab va ko p bosqichli jarayon bo lib, u doimiy
ʼ ʻ ʻ
e tibor va takomillashtirishni talab etadi. Bu jarayon nafaqat qonunchilikni
ʼ
takomillashtirish, balki sudyalarning kasbiy va axloqiy sifatlarini oshirish, sud
tizimining shaffofligini ta minlash, raqamli texnologiyalarni joriy etish va
ʼ
fuqarolik jamiyati nazoratini kuchaytirish kabi kompleks chora-tadbirlarni o z
ʻ
ichiga oladi. Sud mustaqilligi huquqiy davlatning asosiy kafolati bo lib, u
ʻ
fuqarolarning adolatga bo lgan ishonchini mustahkamlaydi va jamiyatda qonun
ʻ
ustuvorligini ta minlaydi. O zbekistonda amalga oshirilayotgan sud-huquq
ʼ ʻ
islohotlari bu yo nalishda muhim qadamlar bo lib, ular sud tizimini yanada adolatli
ʻ ʻ
va samarali qilishga qaratilgan. Biroq, bu jarayonni yanada chuqurlashtirish,
mavjud muammolarni hal etish va xalqaro standartlarga to liq mos keladigan sud
ʻ
tizimini yaratish uchun hali ko p ishlar qilinishi lozim. Kelajakda sudyalarning
ʻ
ijtimoiy himoyasini yanada kuchaytirish, ularning mustaqilligiga har qanday
aralashuv uchun javobgarlikni oshirish, shuningdek, sud tizimida korrupsiyaga
qarshi kurashish mexanizmlarini yanada takomillashtirish ustuvor vazifalar bo lib
ʻ
qoladi. Faqatgina shu yo l bilan adolatsiz qarorlarning oldini olish va sud
ʻ
mustaqilligini to liq ta minlash mumkin bo ladi, bu esa har bir fuqaroning huquq
ʻ ʼ ʻ
va erkinliklari ishonchli himoya qilinishiga zamin yaratadi.
23 Tursunov A.T. Huquqiy madaniyat va sudga ishonch. – Toshkent: Ma naviyat, 2024. – B. 70–85
ʼ
30

XULOSA
Adolatsiz sud qarorlari huquqiy davlat tamoyillariga zid bo lib, jamiyatdaʻ
adolat tuyg usini zaiflashtiradi va huquqiy nigilizmning kuchayishiga olib keladi.
ʻ
Ularning kelib chiqish sabablari murakkab bo lib, protsessual va moddiy huquq
ʻ
normalarining buzilishidan tortib, sudyalarning malakasi, tajribasining
yetishmasligi, shaxsiy xurofotlar va tashqi bosimlarga qadar keng qamrovli
omillarni o z ichiga oladi. Sud mustaqilligini ta minlash, sudyalarning kasbiy
ʻ ʼ
mahoratini doimiy ravishda oshirish, axloqiy me yorlarga qat iy rioya etilishini
ʼ ʼ
nazorat qilish va korrupsiyaga qarshi murosasiz kurashish adolatsiz qarorlarning
oldini olishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shuningdek, apellyatsiya, kassatsiya va
nazorat instansiyalari orqali sud qarorlarini qayta ko rib chiqish mexanizmlari
ʻ
xatolarni tuzatish va adolatni tiklash uchun muhim kafolat hisoblanadi. Bu tizim
sud xatolarini minimallashtirish va adolatli natijaga erishish uchun ko p bosqichli
ʻ
himoyani ta minlaydi
ʼ 24
Ushbu tadqiqot shuni ko rsatadiki, adliya tizimining samaradorligi va
ʻ
shaffofligini oshirish, qonun ustuvorligini mustahkamlash va fuqarolarning sudga
bo lgan ishonchini mustahkamlash uchun kompleks yondashuv zarur. Kelajakda
ʻ
sud-huquq islohotlari doirasida sudyalarni tayyorlash va ularning malakasini
oshirish tizimini yanada takomillashtirish, sud jarayonlarining ochiqligini
ta minlash hamda jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga alohida e tibor qaratish
ʼ ʼ
lozim. Bu chora-tadbirlar nafaqat huquqiy davlat qurish yo lidagi muhim qadam
ʻ
bo lib, balki har bir shaxsning qonuniy huquq va erkinliklari himoyasini
ʻ
ta minlash, jamiyatda adolat va qonuniylik tuyg usini mustahkamlashga xizmat
ʼ ʻ
qiladi.
24 Xolmatov A.X. Sud ekspertizasi va uning protsessual ahamiyati. – Toshkent: Adolat, 2023. – B. 45–60
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʻ
O zbekiston, 2022. B. 45–52
ʻ
2. O zbekiston Respublikasining "Sudlar to g risida"gi qonuni. Toshkent: Adolat,
ʻ ʻ ʻ
2023
3. Rustamboyev M.H. Jinoyat protsessual huquqi. Umumiy qism. Toshkent:
Yuridik adabiyotlar, 2023. B. 115–130
4. Karimov M.M. Sud nazorati mexanizmlarini takomillashtirish. Toshkent:
Yuridik adabiyotlar, 2024. B. 100–115
5. O zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. Toshkent: Adolat,
ʻ
2023
6. Sobirov U.S. Adliya tizimida raqamlashtirishning ahamiyati. Toshkent: Fan va
texnologiya, 2023. B. 50–65
7. O zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi. Toshkent: Adolat,
ʻ
2023
8. Mirzayev J.J. Jinoyat protsessida himoya huquqini ta minlash. Toshkent:
ʼ
Yuridik adabiyotlar, 2024. B. 80–95
9. O zbekiston Respublikasining Ma muriy sud ishlarini yuritish to g risidagi
ʻ ʼ ʻ ʻ
kodeksi. Toshkent: Adolat, 2023
10. https://lex.uz/ (accessed: 10.03.2024)
11. Xudoyqulov X. Adliya tizimida inson huquqlarini ta minlashning dolzarb
ʼ
masalalari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. B. 78–92
12. https://www.constitution.uz/ (accessed: 12.03.2024)
13. Saidov A.X. Huquq nazariyasi va davlat. Toshkent: Adolat, 2024. B. 210–235
32

14. https://www.supcourt.uz/ (accessed: 11.03.2024)
15. Ismoilov I.I. Sud hokimiyatining mustaqilligi va adolatli sudlov. Toshkent:
Yuridik adabiyotlar, 2023. B. 55–70
16. https://www.humanrights.uz/ (accessed: 13.03.2024)
17. Jo rayev A.M. Protsessual huquq: nazariya va amaliyot. Toshkent: O zbekistonʻ ʻ
Milliy universiteti, 2022. B. 180–200
18. https://www.uzbekistan.org/ (accessed: 14.03.2024)
19. G ofurov Z.G. Sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligi. Toshkent: Adolat,
ʻ
2023. B. 95–110
20. Qodirov A.A. Jinoyat protsessida dalillarni baholash muammolari. Toshkent:
Huquqiy adabiyotlar, 2024. B. 60–75
21. Norboyev N.N. Fuqarolik protsessual huquqi. Maxsus qism. Toshkent: Yuridik
adabiyotlar, 2023. B. 140–160
22. Olimov Sh.Sh. Ma muriy sudlovda adolat tamoyillari. Toshkent: Fan, 2022. B.
ʼ
85–100
23. Ergashxodjayeva D.D. Sud-huquq islohotlari va inson huquqlari. Toshkent:
Innovatsiya, 2023. B. 110–125
24. Tursunov A.T. Huquqiy madaniyat va sudga ishonch. Toshkent: Ma naviyat,
ʼ
2024. B. 70–85
25. Xolmatov A.X. Sud ekspertizasi va uning protsessual ahamiyati. Toshkent:
Adolat, 2023. B. 45–60
33

Купить