Афкори забоншиносии Шамси Қайси Розӣ - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	105.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Афкори забоншиносии Шамси Қайси Розӣ

Купить

Мавзуъ: « Афкори забоншиносии Шамси Қайси Розӣ»
МУНДАРИ АҶ
Муқаддима
Қисми асосӣ:
1.Фаъолияти забоншиносии Қайси Розӣ.
2. Дар бахши сарф (морфология).
3. Дар бахши луғат.
4. Намунаҳо аз «Ал-мӯъҷам».
Хулоса.
Рӯйхати адабиётҳои истифодашуда.

Муқаддима
Забони адабии тоҷик (Дарии форсй) мисли адабиёти чаҳоншумули он
таърихи бою ғанй дорад. Аз он рўзе, ки забони адабии точик шакли хаттй-
китобй гирифт, таҳлилу тадқиқи он ҳам шурўъ шудааст. Дар таърихи ҳар як
халку миллат навиштачот аҳамияти фавкулодда дорад ва мо имрўз дар асоси
хуччатҳои таърихию адабй гузаштаи худро меомўзем. Дар таърихи инсоният
хат мўъчизаи ақли расои инсонҳо мебошад.
Таърихи забоншиносии точик ниҳоят бой ва ғанй Буда, он асарҳои
алоҳидаи тадқиқотҳои олимони гузашта ва имрўзаро дарбар мегирад. То
солҳои охир дар забоншиносии точик (на танҳо дар забоншиносии точик)
ақидаи барғалате ҳукумрон буд, ки гўё омўхтани забони адабии точик
ҳамчун фанни алоҳида танҳо баъди Инқилоби Октябр шурўъ шудааст. Вале
тадқикотҳое, ки то мо омада расидааст, ин ақидаро тамоман рад мекунад.
Забоншиносии точик аз давраҳои хеле қадим сар шудааст. Аввалин
асари алоҳидае, ки ба тадқиқи фонетикаи забони точикй бахшида шудааст,
«Махорич-ул-хуруф»-и Ибни Сино (980-1037) мебошад. Дар давраҳои
минбаъда бошад ҳамчун як соҳаи махсуси забоншиносй-фарҳангнигорй
инкишоф ёфтааст.
Ибни Сино, Носири Хусрав, Насруддини Тӯсӣ, Маҳмуди Омулӣ, Шамси
Кайси Рози, Абдураҳмони Чомӣ, Атоулло Маҳмуди Хусайнӣ, Хоҷа Хасани
Нисорӣ ва дигарон дар илми забоншиноси хиссаи беарзанда доранд.
Дар асрҳои Х II -Х III афкори забоншиносии тоҷик бештар дар осори нақди
адабӣ инъикос ёфтааст. Як зумра донишмандони нақди адабӣ дар баробари
таҳқиқи арӯзу қофия ва санъатҳои лафзию маънавӣ дар асоси осори асили
бадеӣ ба масъалаҳои муҳими асосҳои дастури забони тоҷикӣ низ даст
задаанд.

Равишу усули тадқиқи забоншиносии онҳо аз марҳилаи аввал (асрҳои Х-
Х II ) бо гузоришу ҳалли мавзӯъ моҳияту арзиши тадқиқ фарқ мекунад. Ин
равиши тадқиқ ба номи донишманди мумтоз Шамси Кайси Розӣ сахт
алоқаманд аст. Ӯ дар хама бахшҳои илми забоншиносӣ қайду ишораҳои
муҳиме дорад, ки имрӯз ҳам арзишашонро гум накардаанд. Аз ин рӯ шарҳи
масъалаҳои марбути лексика, морфология ва синтаксиси ин асар дорои
арзишҳои баланди илмӣ ва дастурӣ аст.
1. Фаолияти забоншиносии Қайси Розй
Шамси Қайси Розй яке аз донишмандони бузурги улуми адабй дар
асри Х III мебошад. Ин донишманди тавоно дар улуми сегонаи адаби:
аруз, санъатхои бадей, кофия бо исми «ал-Муъчам фй маъойири ашъор-ил-
Ачам» асари бехамтое таълиф намудааст, ки дар туъли таърихи
мавчудияташ бисёр донишмандони даврахои гуногун ба он ишора
кардаанд ва аз он тбахра бардоштаанд. Масалан, Абдулкаххор ибни
Исхок мулаккаб ба аш-Шариф «ал-Муъчам»-ро мухтасар сохта, «Мизон-
ул-авзон ва лисон-ул-калам» ном кардааст. Усули шарху езохи Шамси
Кайси Розй хеле содда ва равону фахмо мебошад, зеро ин донишманд
ба мавкеи истифодаи хар як вожа, таркибу ибора ва чумла аз назари
асосхои дастури забон (грамматика) муносибат кардааст. Аз ин чост, ки
мархилаи дуюми инкишофи забоншиносии точик бо номи ин
донишманди мумтоз алокаи зич дорад.
Аз мавкеи илми забоншиноси «ал-Муъчам» арзиши баланд
дошта, Шамси Кайси Рози бо таълифи ин асар бунёди дастури амалии
забони точикиро гузошт ва оид ба накши сарфии сиюпанч адад
пасвандхои забони точики маълумоти дастурии дод, ки имруз низ аз
ахамият холи нест.

Яке аз хизматҳои барҷастаи Шамси Кайси Розӣ дар бахши
забоншиносии тоҷик ин аст, ки ӯ истилоҳоти марбути грамматикаро ҳарчанд
ки аксари онҳо аз забони арабӣ иқтибос шудаанд, то андозае дар заминаи
забони тоҷикӣ устувор сохтааст ва бештари он истилоҳот имрӯз ҳам дар
забоншиносии форсӣ ва тоҷикӣ дар истеъмоланд. Чунончи: исм, сифат, адад,
шарт, робита, мадд, нидо, тасғир, таъсис…
Дигар аз дастовардҳои муаллиф дар боби сарф зимни шарҳи суффиксҳо
ба чашм мерасад. Ӯ дар «Ал-мӯъҷам» зиёда аз 35 суффиксҳои калимасозу
шаклсозро бо мисолҳои мушаххас шарҳ додаст.
Шамсиддин Мухаммад ибни Кайси Рози, ки бо исми Шамси Кайси
Рози машхур аст, назар ба маълумоти худаш, дар шахри Райи Эрон
тахминан солхои 80-уми асри Х III таваллуд ёфтааст. Шамси Кайси Рози
таълими ибтидоиро дар зодгохи хеш шахри Рай гирифта, дар як давраи
хеле кутох илмхои маъмулии замонаш, махсусан, илми накди адаби ва
арузро комилан азхуд мекунад.
2. Дар бахши сарф (морфология ).
Яке аз хизматҳои бар астаи Шамси Қайси Роз дар ин бахшиҷ ӣ
забоншиносии то ик ин аст, ки истилоҳоти марбути грамматикаро ҳарчанд
ҷ ӯ
ки аксари онҳо аз забони араб иқтибос шудаанд, то андозае дар заминаи
ӣ
забони то ик устувор сохтааст ва бештари он истилоҳот имр з ҳам дар
ҷ ӣ ӯ
забоншиносии форс ва то ик дар истеъмоланд. Чунончи: исм, сифат, адад,
ӣ ҷ ӣ
шарт, робита, мадд, нидо, тасғир, таъсис…
Дигар аз дастовардҳои муаллиф дар боби сарф зимни шарҳи суффиксҳо
ба чашм мерасад. дар «Ал-м ъ ам» зиёда аз 35 суффиксҳои калимасозу
Ӯ ӯ ҷ
шаклсозро бо мисолҳои мушаххас шарҳ додаст.

Шамси Қайси Роз ҳатто дар мавриди баъзе суффиксҳои сервазифа ҳамӣ
андешаҳои судманде дорад. Аз умла чандин вазифаҳ
ҷ ӯ о и суффикси «а»-ро
бо мисолҳои мушаххас шарҳ дода, дар и рои ҳар кадом вазифа ба вай ном
ҷ
ниҳодааст:
«Ҳо»-и тахсис (суффикси исмсози «-а») дар авохири баъзе асмо омада,
навъеро аз исме мумтоз гардонад: «дандона» аз «дандон» ва «чашма» аз
ҷ
«чашм» ва «забона» аз «забон» ва «тана» аз «тан» ва «пушта» аз «пушт».
«Ҳо»-и сифат (суффикси сифатсози «-а» дар авохири сиғаи моз (омада)
ӣ
фоидаи (маънии) иттисоф (сифат) диҳад бад-он феъл: «омада», «рафта»,
«нишаста», «хуфта», «карда» ва «гуфта» (аз нигоҳи забоншиносии муосир ин
калимаҳо сифати феълианд) ва наздик ба ҳамин маън «якр за» ва «яксола»
ӣ ӯ
ва «кушта» ва «афтода» (калимаҳои баъди сифатанд).
«Ҳо»-и фоил (суффикси сифати феълсози «-а») дар авохири ма м и
ҷ ӯ
феъл маънии фоилият диҳад: «донанда» ва «г янда» ва «кунанда».
ӣ ӯ
«Ҳо»-и лаёқату нисбат (суффикси сифати нисбисози «-а» дар авохири
ма м и исм маънии лаёқату нисбат диҳад: «шоҳона, «зиракона», «мардона»,
ҷ ӯ
«занона».
Чунон ки аз тавзеҳи муаллиф дида мешавад, назари ин донишманд аз
фаҳмиши имр заи вазифаҳои пасванди «-а» тафовути идд надорад.
ӯ ҷ ӣ
Ҳамин гуна андешаҳои муфиди муаллиф дар мавриди омоморфемаи « »
ӣ
низ дида шуд. чунин вазифаҳои он омоморфемаро таъкид кардааст ва дар
Ӯ
ҳар нақше ба он номи алоҳида додаст:
Ҳарфи замир ва робита (бандаки феъл ва хабар ) дар авохири афъол
ӣ ӣ
замири мухотаб бошад, чунон ки «рафт »-ю «мерав ». Ва дар авохири сифат
ӣ ӣ
(аз нигоҳи забоншиносии муосир исм» ҳарфи робита бошад, чунон Ки «ту
олим », «ту тавонгар ».
ӣ ӣ

Ҳарфи шарт ва авзо (бандаки феъл ) дар авохири афъол (омада)ҷ ӣ
маънии шарту авзо диҳад, чунон Ки «кош биёмад », «кошки чунин буд ».
ҷ ӣ ӣ
Ҳарфи нисбат (суффикси исму сифатсоз) дар охири асмо омада фоидаи
нисбат диҳад, чунон ки «ироқ » ва «хуросон » ва «об » ва «оташ » ва
ӣ ӣ ӣ ӣ
ҳамчунин «р шно » ва «мардум » ва «ҳамроҳ » ва «ҳамшаҳр ».
ӯ ӣ ӣ ӣ ӣ
Ҳарфи лаёқат ва лузум (суффикси масдари замони ояндасоз) дар авохири
масодир (омада) маънии лаёқат ва лузум диҳад, чунон ки « д ст доштан
ӯ ӯ ӣ
аст» ва «ин кори кардан аст».
ӣ
Дар баҳси клаимасоз Шамси Қайси Роз ба замоири шахс
ӣ ӣ ӣ
( онишинҳо) аҳамият дода, ҳамчунин оид ба категорияҳои замону шахс дар
ҷ
феълҳо низ тавзеҳоти муҳиме меорад.
Нахуст назари Шамси £айси Роз дар мавриди таркиби масдар олиб
ӣ ҷ
аст, зеро масдарро бар хилофи гур ҳи муҳаққиқоне, ки баъд аз вай ба ин
ӯ ӯ
масъала даст заданд, ба фаҳмишу назари забоншиносии муосир мувофиқ
удо кардааст. Як гур ҳ донишмандони классик аз умла Хо а Ҳасани
ҷ ӯ ҷ ҷ
Нисор (асри Х
ӣ VI ) ба сифати аломати масдар «дан» ва «тан»-ро донистаанд.
Шамси Қайси Роз бошад, чун аломати нишондиҳандаи масдар танҳо «ан»-
ӣ
ро медонад ва чунин мег яд: «ҳарфи масдар «нун»-е аст муфрад, ки дар
ӯ
авохири афъоли моз (омада) маънии масдар орад, чунон ки «омадан»-
ӣ
«рафтан».
Агар ҳиссаҳои «дан» ва «тан»-ро чун суффиксҳои масдарсоз ҳисобем ва
онҳоро аз охири масдарҳо фуругузор созем, боқии калима маъниеро ифода
намекунад. Пас саволе пайдо мешавад, ки масдар аз ч сохта мешавад? Бояд
ӣ
ба сифати асос чизе, ки маън дорад, гирифта шавад.
ӣ
Дар «Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик» дар таърифи масдар
ҷ
гуфта мешавад: «Масдар аз асоси замони гузаштаи феъл бо суффикси-ан
сохта мешавад: хондан, дидан, гирифтан ва ғайра.

Дар ҳақиқат назарияи Шамси Қайси Роз дар мавриди шинохти масдарӣ
дуруст аст ва шояд таърихан пасванди «ан» шакли «тан» ва «дан» дошта
будааст, вале дар давраи нав ба ҳамин сурате расидааст, ки имр з мустаъмал
ӯ
аст.
Шамси Қайси Роз ба таври хеле мухтасар оид ба сиғаҳои феъл ҳам
ӣ
назари хешро иброз доштааст. Масалан, мег яд: «…Дар алфози масдар се
ӯ ӯ
сиға ҳаст, ки дар он «нун»-и масдар биафтад, яке сиғаи қасд, чунон ки «хоҳад
омадан» ва яке сиғаи лузум, чунон ки «мебояд омадан», яке сиғаи авоз ва
ҷ
имкон, Ки «мешояд омадан» ва «метавон омадан».
Чунон ки мебинем, Қайси Роз барои сохтани шакли қасд, яъне нияту
ӣ
маром, феъли «хостан»-ро, барои шакли лузум, феъли «боистан»-ро барои
шакли авоз, (яъне имкону и озат) феъли «тавонистан»-ро чун ёридиҳанда
ҷ ҷ
меорад. Вай ҳамчунин таъкид менамояд, ки дар назму наср барои фасоҳату
балоғати баён «нун» (суффикси масдарсози «ан») ҳазф карда мешавад ва ин
сиғаҳо дар ин шакл истифода мешаванд: «хоҳад омад», «метавон шуд»…
Шамси Қайси Роз оид ба шаклҳои замони феъл низ ишораҳои
ӣ
мухтасаре дорад. Вай бештар ба шакли соддаи замони гузашта тава ҳ
ҷҷӯ
зоҳир карда, онро бо номи моз » ёд мекунад ва зимни шарҳи қофиясоз бо
ӣ ӣ
ин шакли феъл чунин мег яд: «Алфози моз чун «рафт»-и «гуфт»-у «омад»-
ӣ ӯ ӣ
у «дид»-у «кард»-у «овард» ва ғайра он шояд, ки қофия созанд бар хилофи
алфози музореъ, ки сиғаи мозии калимоти муфрадаанду сиғаи мустақили
мураккабанд.
Шамси Қайси Роз шакли феъли музореъ (ҳозира-оянда)-ро махсус удо
ӣ ҷ
менамояд, аммо батафсил дар бораи ҳамаи шаклҳои он маълумот намедиҳад.
мег яд: «Ҳарфи музореъ ва он «дол»-е муфрад аст, ки дар авохири калимот
Ӯ ӯ
феълро сиғаи музореъ гардонад. Чунон ки «ояд», «равад», «мег яд»,
ӯ
«мешунавад».

Чунон ки мебинем, Шамси Қайси Роз танҳо ду шакли замони ҳозира-ӣ
ояндаи музореъро таъкид кардааст.
Шамси Қайси Роз оид ба замони ояндаи адаб -китобии «хоҳад гуфт»
ӣ ӣ
қайди алоҳидае накардааст. Ин тасдиқи он ақидаест, ки ин шакл аз шаклҳои
дигари замон баъдтар пайдо шудааст. Воқеан ҳам, ин шаклро ба сифати
ӣ
шакли замони оянда дар марҳилаҳои минбаъдаи инкишофи забони адаб
ӣ
муҳаққиқони баъд удо кардаанд. Чунончи, Хо а Ҳасани Нисор феъли
ӣ ҷ ҷ ӣ
«хостан»-ро аз сиғаи музореъ дониста, онро дар шаклгирии замони ояндаи
адаб -китоб ( бо истилоҳи мустақбал) муҳим шуморида, ин тавр мег яд:
ӣ ӣ ӯ ӯ
«Ва лафзи «хоҳад», ки сиғаи музореъ ва масдари «хостан» аст, чун мо қабли
сиғаи мозии мутлақ ба дастури замоири марқум бар хилофи сиғаҳои моз
ӣ
дароранд, мустақбал шавад. Чунончи: «хоҳанд гуфт», «хоҳед гуфт», «хоҳам
гуфт», «хоҳем гуфт».
олиби тава ҳ аст, ки Хо а Ҳасари Нисор шакли замони ҳозира (ба
Ҷ ҷҷӯ ҷ ӣ
истилоҳи «ҳол») ва ҳозира-ояндаро (бо истилоҳи музореъро) ҳам хеле
ӯ ӯ
саҳеҳ удо менамояд. Ва сиғаи музореъро барои замони ҳозира ва оянда
ҷ
муштарак медонад. «Ва лафзи «ме» -мег яд , -қабли сиғаи ҳол ба дастури
ӯ ӯ
замир ин аст: «мег яд», «мег янд», «мег », «мег ед», «мег ем». Ва музореъ
ӯ ӯ ӯӣ ӯ ӯ
он аст, ки ба ҳол ва истиқбол муштарак бошад, яъне гоҳе маънии истиқбол
пайдо кунад… ва тафсили шаш сиғаи музореъ ба дастури замоир ин аст:
«г яд», «г янд», «г », «г ед», «г ям», «г ем».
ӯ ӯ ӯӣ ӯ ӯ ӯ
Дар зинаи имр заи инкишофи забони адабии то ик шакли асосии сиғаи
ӯ ҷ
амр феъли фармоиш аст.
ӣ
Шамси Қайси Роз ин шакли феълиро бо мисолҳо шарҳ додааст.
ӣ Ӯ
мег яд, ки бе префикси «би-« феълҳои амр ноқисанд: «…Дар саҳеҳи луғати
ӯ
дар «бин»-у «дон» ва «шунав»-у «г » авомири саҳеҳа нест, илло ки чизи
ӣ ӯӣ
дигар ба авали он дароранд, чунон ки «бубин»-у «бидон» ва «бишунав»-у
«биг й». Шамси Қайси Роз шаклҳои дигари феъли фармоиш, яъне бо
ӯ ӣ

префикси «ме-» («мебин», «медон», «мешунав») ва шакли инкори он бо
префикси «на-» («ма-»)-ро низ таъкид кардааст.
Шамси Қайси Роз дар феълҳо тарзи фоилии бевоситаро, ки ба воситаеӣ
и ро шудани амали фоилро мефаҳмонад, удо карда, бо префикси «би-»
ҷ ҷ
тобиши амр гирифтани онро нишон медиҳад: «Нахуст феъле лозим бибояд,
ӣ
то чун «алиф»-у «нун» («он») бад-он пайвандад, феъли мутаадд (гузаранда)
ӣ
шавад, чунон ки «биханд»-у «бихандон» ва «бирас»-у «бирасон» ва
«бархез»-у бархезон.
Бисёр олиби диққат аст, ки ҳан з дар ҳамин зинаи ташаккулёбии
ҷ ӯ
афкори грамматикии то ик Шамси Қайси Роз муҳимтарин қоидаҳои имлои
ҷ ӣ
забони то икиро бо мисолҳои мушаххас нишон дода, ғалатнависии шуарои
ҷ
пешину муосиронашро мазаммат хам кардааст. Албатта, ин амалро низ
Шамси Кайси Розй ба таври мунтазам ан ом надода, зимни шарҳи,
ҷ
қофиясоз о- о ёдрас шудааст ва масълаҳои имлоро аксар бо мавз ъҳои
ӣ ҷ ҷ ӯ
ҳусни сухан омехта шарҳ додааст. Аммо ин андешаҳои Шамси Қайси Роз
ӣ
дар ҳамон зинаи инкишофи забони адабии то ик ва шаклгирии асосҳои
ҷ
грамматикии он аҳамияти ниҳоят дара а мухим доштанд ва имр з ҳам
ҷ ӯ
арзишашонро кам накардаанд. Ба сурати намуна чанде аз онҳоро меорем.
1. Дар ифодаи «ба саҳаргоҳон», ба фикри Шамси Қайси Роз , пешоянди
ӣ
«ба» зиёдат аст. мег яд: «Бо»-и «ба саҳаргоҳон» зиёдат аст, аз баҳри он ки
ӣ Ӯ ӯ
«алиф»-у «нун» ва аз минҳаи ҳарфи тахсис аст ва г янд «саҳаргоҳон»-у
ӯ
«бомдодон», яъне ба «саҳаргоҳ»-у «ба шабонгоҳ»у «ба бомдод». Ва чун
«алиф»-у «нун» бошад, ба ҳарфи «бо» эҳтиё набошад.
ҷ
2. Дар пешоянди «абар», «або» ва феълҳои навъи «бинадо», «гуфто», ба
ақидаи Шамси Қайси Роз , садоноки «а»-и аввали пешояндҳо ва садоноки
ӣ
«о»-и охири феълҳо зиёдатианд.

Ин андешаашро Шамси Қайси Роз чунин шарҳ додааст: «Алиф»-иӣ
«абар»-у «або» ва «бинадо» ва «гуфто» ҳама зиёдати бемаън аст. Шуарои
ӣ
покизасухан бояд ки аз истеъмоли он эҳтироз (парҳез) кунанд».
Дар давраи форсии миёна муносибатҳои падеж ба воситаи пешояндҳо
ӣ
ифода мегардид ва пешояндҳои соддаи «абар» (бар), «або» (бо), «абе» (бе)
дар адои ин вазифа серистеъмол буданд. Ба фикри мо, Шамси Қайси Роз
ӣ
«алиф»-и авали ин пешояндҳоро ба хотири он зиёдат мег яд, ки ба сухани
ӣ ӯ
мавзун гарон меорад. ¢айр аз ин, дар ин давра аллакай майли соддатар
ӣ
гардидани забон шур ъ шуда буд, бинобар ин аз қолабҳои архаистии
ӯ
пешояндҳо парҳез карданро беҳтар донистааст.
Шамси Қайси Роз ташдиди мухаффаф (сабук)-ро зиёдат медонад ва
ӣ ӣ
чунин мег яд: «Ва аз чумлаи зиёдати қабеҳ ташдиди мухаффаф аст,
ӯ
алалхусус ки дар калимоти тоз афтад, чи далолаткунанда бошад бар он ки
ӣ
шоир асли он калима надонистааст, чунон ки Ҳоқон гуфтааст:
ӣ
З-он ақл бад- , ки эй Умари Усмон,
ӯ
Ҳам Умари Хайём , ҳам Умари Хаттоб.
ӣ
¢араз аз ин мисол калимаҳои Уммар ва Хаттоб аст, ки дар асл
беташдиданд. Албатта, Ҳоқон барин шоири тавоно, ба андешаи мо, аз асли
ӣ
ин калимот огоҳ будааст, аммо барои вазни шеър онҳоро дар қолаби ташдид
овардааст.
Шамси Қайси Роз як даста калимаҳоеро мисол меорад, ки ду шакли
ӣ
навишту истифода доранд ва ҳарду тарзи навишти онҳо хилофи меъёри
забони адабии то ик нест. андешаи худро дар ин бобат чунин арз медорад:
ҷ Ӯ
«Ва аз инси зиёдат ва ҳузуф (партофтан) баъзе ҳаст, ки машҳур ва
ҷ
мутадовил гаштааст ва бад-он сабаб дар назму наср оизу саиғ (раво) аст,
ҷ
чунон ки «гар»-у «агар», «моно»-у «ҳамоно» ва «ме»-у «ҳаме» ва «кунун»-у
«акнун» ва «дарун»-у «андарун» ва «бурун»-у «берун» ва «фиғон»-у «афғон»

ва «чор»-у «чаҳор» ва «батар»-у «бадтар» ва « ой»-у « ойгоҳ» ва «шоҳ»-уҷ ҷ
«шаҳ» ва моҳ»-у «маҳ» ва «роҳ»-у «раҳ» ва «к тоҳ»-у «к таҳ».
ӯ ӯ
олиби тава ҳ аст ки ҳамин андешаҳои Шамси Қайси Роз дар
Ҷ ҷҷӯ ӣ
охирин таҳрири «Имлои забони то ик » (1999) инъикос ёфтааст.
ҷ ӣ
2. Дар бахши луғат
Шамси Қайси Розӣ «маърифати ашъори манзум ва авзони мақбулро
барои шарафи нафси донистани тафсири калом» зарур мешуморад. Аз ҳамин
мавқеъ ӯ дар таҳлили шеър, ба ҳар як ҷузъи калима, мавқеи истифодаи он,
таносуби мантиқии вожаҳо, унсурҳои шаклсозу калимасози забон эътибор
додаст. Вай таъкид менамояд, ки бинои шеър аз калимаю ибораҳо таркиб
меёбад ва набояд ин пойдевор аз вожаҳои бегона сохта шавад, зеро он
асолати забонро дур месозад, ҳамчунин калимаю ибораҳои маҳаллӣ дар
каломи бадеъ аз меъёр зиёд набошад.
Шамси Қайси Розӣ ба шоироне, ки дар истифодаи калимаю таркиб ё
иборае ба ғалат роҳ додааст, эрод гирифта, тарзи дурусти истифодаи ин
воҳидҳоро нишон медихад. Вай мегӯяд, ки баъзе шоирон «таркиботи нохушу
истиороти борид (хунук) ва тақдиму таъхироти нодилписанд ва маъонии
воҳӣ (суст) дар шеър ба кор баранд, чунон ки гуфтаанд:

Бисоз маҷлису пеши ман ор ҷоми набид,
Ҳоло ки дӯст ба ногоҳиён фароз расид.
Ва агар гуфтӣ «ҳоло чу дӯст» беҳтар будӣ аз он ки истеъмоли «коф»-и
сила баъд аз ҳоло ба ҳалоки дӯст монад».

Гоҳо муаллиф кӯшише ҳам кардааст, ки асли маънои ин ё он калимаро
оварда ғалати шоиреро дар истеъмоли он вожа нишон диҳад: «Ва ҳамчунин
зиёдати дигар ҳаст ки ҳар якро истишҳоде овардан душвор бошад, чунон ки
«ногоҳиён» ба маънии «ногаҳон» ва «фардод» ба маънии «фардо» ва
ҳамчунин «дебоҳ»-у «барноҳ»-у «дутоҳ»-у «осиёб»-у «дарёб» чунон ки
Ҳоқонӣ гуфтааст. 1
Ҳаст ба пироманаш тавфкунон осон,
Оре, ба гирди қутб чарх занад осиёб.
Ва гуфтаанд, «осиёб» аслаш « «особ» будааст, «ё» дарафзудаанд ва ба
касрати истеъмол «б» тарҳ карда ва «осиё» мегӯянд ва бар ин ваҷҳ «осиёи
бод» ва «дастосиё» гуфтан хато бошад, аз баҳри он ки ҳамчунон бошад, ки
гӯё «особи бод»-у «особи даст» ва бояд гуфт: «особ»-у «осдаст»-у «дастос»,
ҳамчунон ки мегӯянд «харос» ва нагӯянд «харосиё». Ва ҳамчунин «дарё»
асли он «дар об» будааст, яъне «даридаоб» ва ба касрати истеъмол «дарё»
карданд. Пас мутақаддимон «дарёб» ба он ваҷҳ гуфтаанд.
Ин андешаҳои Шамси Кайси Розӣ барои тозагии забони адабии тоҷик,
ташаккули меъёрҳои он аҳамияти муҳим дошт.
1
Шамси Қайси Розй. «Ал-Муъчам» -Душанбе «Ирфон», 1991. саҳ.253

3.Намунаҳо аз «Ал-мӯъҷам»
Ба хукми он ки кавонини лугати дариро микёсе (андозае) дуруст нест,
ки маърифати сахех ва фосиди он аз у талабанд ва дар шахри хато ва
савоби каломи порси асле муътамад алайхи не, ки ба вакти хочат бад-
он мурочиат кунанд… ва камсармойагони ин рузгор дар боби накди
шеър ва ячузу лоячузи кавофи хутаби бисёр кардаанд ва халти таркиб
фаровон раво дошта ва якбораги илми шеърро бас пушт андохтаанд ва
руй ба назми алфози номухаззаб оварда, аз фанни шоири ба чараён дар
хазаён каноат карда ва аз шеваи суханвари ва манхулгари хурсанд шуда ва аз
мутантаммиёни эшон кас хаст, ки аз кафояш чуз харфе нашиносад ва бар он
низ миёни харфи зоид ва асли фарк накунад, аз илми аруз чуз мафоилу
фоилоту фахм накарда ва аз бухури шеър чуз асомии бемаъни надониста,
чунон мукаллиди таъи хеш ва муътакиди фазли хеш аст, ки Анвариро ба
чокари написандад ва Хокониро ба дарбори кабул накунад. Пас сароб он аст,
ки дар ин фасл аз хуруфи тахаччи бар тартиби «алиф», «бо», «то», «пе» хар
он чи дар лугати дари мустаъмал аст, баршуморанд аз завоиди (бартарии)
муфраду мураккаби онро, ки ба авохири калимот лохик (пайваст) гардад ва
дар ин лугат ба манзалати (макоми) хуруфи тасриф ва калимоти адавот
(восита) бошад, баён кунем ва маънию иллати илхоки (хамрох шудани) хар
як ба мавзеи хеш шарх дихем, то ахли табъро он чи аз он хуруфи равиро
шояд, маълум гардад ва иштибох намонад.
Ҳарфи «алиф»
Бидон, ки аз чинси «алиф» дар авохири калимот хашт харф зоид афтад:
Харфи фоил ва сифат. Ва он «алиф»-ест, ки дар авохири усули авомир
(амрхо) маънии фоилият дихад, чунон ки «зебо» ва «шикебо» (босабр).

Харфи нидо ва дуо. Ва он «алиф»-е аст, ки дар охири асоми (исмхо)
маънии нидо дихад, чунон ки «Худовандо» ва»шохо» ва «чоно» ва дар охири
афъол (феълхо) маънии дуо дихад, чунон ки «бимонадо», «биравадо» ва
чунон ки шоир гуяд:
Маншинадо аз некувон чуз ту касе бар чойи ту,
Кам бинадо чуз ман касе он руи шахророи ту,
Харфи таъзим ва тааччуб. Ва он «алиф»-е аст, ки дар охири баъзе наъват
фоидаи (маънии) таъзим ва тааччуб дихад, чунон ки поко Офаридгоро басо
мол, ки фалон дорад.
Ҳарфи нисбат. Ва он «алиф»-е аст, ки дар охири баъзе наъват фоидаи
нисбат дихад, чунон ки «фарохо» ва «дарозо» ва «пахно» ва «борико»
бошад, ки «нун»-е дарафзоянд ва гуянд: «фарохно», «дарозно» ва маънии он
фарохию дарози аст, ки илло он ки ин алфоз омтар аст ва он хостар.
Ҳарфи тахсис (махсус гардонидан). Ва он «ро» ва «алиф»-е аст, ки дар
авохири асоми маънии тахсис дихад, чунон ки «уро» ва «шуморо» ва «аспро»
ва «чомаро».
Харфи шакл ва хайат. Ва он калимаи «осо» аст, ки дар авохири асоми
маънии шакл ва шубха дихад, чунон ки «мардумосо» ва «подшохосо». Ва
хуросониён гуянд: фалон марде ба осост, яъне бовикору равост.
Ҳарфи чамъ. Ва он «хо» ва «алиф»-е аст, ки дар авохири баъзе асоми
чамъро бошад, чунон ки «зархо» ва «гавхархо».
Ҳарфи ишбоъ. Ва он «алиф»-е аст, ки шуарои мутакаддим аз «алиф»-и
итлоки ашъори араб гирифтаанд, ва … гуянд: «чамоло», «камоло».

… Дар сахехи лугати дари «бин»-у «дон» ва «шунав»-у «гуй» авомири
сахеха нест, илло ки чизи дигар ба аввали он дароранд, чунон ки: «бубин»-у
«бидон» ва «бишнав»-у «бигуй».
Ҳарфи «бе»
Ва аз чинси «бе» хеч харфи зоид, ки ба авохири калимот дарояд, нест,
илло калимаи «об», ки дар бисёр мавозеъ мутакаррир мешавад, чунон ки
«гулоб»-у «дулоб»-у «кудоб»-у «селоб»-у «гаркоб»-у «гирдоб»-у «захоб»-у
«сароб»-у «буноб»-у «шуроб»-у «поёоб»-у «тезоб»-у «куроб»-у «зардоб»-у
«хуноб»-у «симоб»-у «сапедоб»-у «душоб» ба хам шояд ва «об»-у «шуроб»-у
«тезоб»-у «паниоб»-у «сароб»-у «буноб»-у «захоб»-у «селоб»-у «хуноб»-у
«зардоб» ба хам нашояд.
Ҳ арфи «те»
Ва зоиди ин чинс ду харф аст харфи изофат ва замир.
Ва он «то»-е аст, ки дар авохири асмо маънии изофат ба хозир дихад,
чунон ки «аспат»-у «гуломат». Ва дар авохири афъол маънии замири хозир
дихад, чунон ки «медихадад» ва «мечуядад».
Ҳарфи робита ва исбот
Ва он калимаи «аст» бошад, ки дар авохири калимот фоидаи исботи
сифат кунад дар мавсуф ва робити сифат кунад ба мавсуф, чунон ки «Фалон
кас омадааст ва нишастааст». Ва ин аз ихтисосоти лугати порси аст ва сухан
дар аксар мавозеъ бе он тамом набошад ва раво бошад, ки дар васли хамзаи
он хазф кунанд ва гуянд: «Фалон кас олим аст ва фалон кас тавонгар аст»…
Ҳарфи тасғир
Ва он «чим»-е аст мавсул (васлшуда) бо «хо»-и баёни харакат, чунон ки
«гуломча» ва «бодомча» ва «богча» ва «сароча»…

Ҳ арфи «хе»
Аз ин харф илло харфи мавзеъ(чой) наёфтам, чунон ки «санглох» ба
маънии сангистон ва «деволох», яъне чойи девон ва он хонахои харобу
чойхои назехи (тозаю босафои) бисёробу гиёхро гуянд, ки дар шаоби
(дарахою тангнохои) куххо ва мавзеи гайри мохул бошад.
Ҳарфи «дол»
Ва он «мим»-у «нун»-у «дол»-е аст, и дар охири сифат ба маънии наът
бошад, чунон ки «донишманд»-у «хочадманд»-у «хунарманд»-у «дардманд»
ва наздик бадин маъни «Худованд»-у «хешованд»-у «бованд», яъне «банд»,
ки бар пой ниханд ва «ованд» хунурот (зарфхо)-ро гуянд ва хамоно дар асл
«обванд» будааст.
Ҳарфи робита ва ҷамъ
Ва он «нун»-у «дол»-е аст, ки дар охири сифат фоидаи рабти (алокаи)
сифат ба чамоат дихад, чунон ки «олиманд»-у «тавонгаранд» ва дар чамъ
гуянд: «меоянд»-у «мераванд» ва «рафтанд»-у «омаданд»…
Ҳарфи музореъ
Ва он «дол»-е муфрад аст, ки дар авохири калимот феълро сигаи
музореъ гардонад, чунон ки «ояд»-у «равад» ва «мегуяд»-у «мешунавад».
Ҳарфи замир
Ва он «ё» ва «дол»-е аст, ки дар охири калима фоидаи замири чамоати
хозирон дихад, чунон ки «меоед»-у «меравед» ва рабтро низ бошад, чунон
ки «олимед»-у «тавонгаред».

Ҳарфи дуо

Ва он «алиф»-ею «дол»-е аст, ки дар авохии афъол маънии дуо дихад,
чунон ки «бирасод»-у «бидиход» ва сигаи хоссаи дуо «бод»-у «мабод» аст.
Ва дар асл «бувод»-у «мабвод» будааст ва «у»-и тахфифро хазф кардаанд…
Ҳарфи «ре»
Ва завоиди он дах аст:
Ҳ арфи фоил. Ва он «коф»-у «алиф»-у «ро» аст, ки дар авохири афъол
маънии фаъолият диханд, чунон ки «кирдгор»-у «Офаридгор»-у «омузгор»
ва дар авохири асмою сифот маънии наът (ситоиш) дихад, чунон ки «созгр»-у
«комгор»-у «омузгор» ва наздик бад-ин маъни «ёдгор»-у «рузгор».
Ҳ арфи хирфот (касб,хунар) ва саноат. Он «коф»-у «ро» аст, ки дар
авохири асоми маънии хирфат дихад, чунон ки «заргар»-у «косагар»-у
«тиргар».
Ҳарфи масдар. Ва он «коф»-у «ро» аст, ки дар авохири баъзе афъол
маънии масдари дихад, чунон ки «рафтор»-у «гуфтор»-у «кирдор» ва дар
баъзе калимот маънии ситтфат дихад, чунон ки «куштор»-у «мурдор»-у
«харидор»-у «гирифтор»-у «хостор»-у «фурушор».
Ҳарфи шакл ва шабех. Ва он «син»-у «алиф»-у «ро» аст, ки дар авохири
асмо маънии ташаккулу ташбех дихад, ба чизе, чунон ки «шармсор»-у
«нагунсор-у «гурзи говсор» ва ба маънии мавзеъ низ бошад, чунон ки
«кухсор»-у «рухсор»-у «шохсор».
Ҳарфи тафзил (афзалият). Ва он «то»-ву «ро» аст, ки дар авохири баъзе
асоми маънии лаёкату шоистагии чизе дихад, чунон ки «гушвор»-у «шахвор»
ва наздик ба хамаи маъни «чомавор»-у «номавор»-у «хонавор», яъне ба
андозаи чомаву хонаву лоики нома. Ва баъзе мушобахат (ба хам монанд) хам
бошад, чунон ки «мардвор»-у «турквор», яъне монанди мардону туркон.

Ҳарфи сахобат. Ва он «вов»-у «ро» аст, ки дар авохири баъзе асоми
маънии худованди чизе дихад, чунон ки «пешавар»-у «хунарвар»-у «точвар»
ва ба хамин маъни «ранчур»-у «муздур»-у «дастур», яъне худованди ранчу
мустахикки (мухточи) музд ва худованди дасту мансаб ва он чи ичозатро
дастуре хонанд аз ин аст, яъне уро сохиби як (даст) гардондааст бар он кор.
Ҳарфи майлу шаҳват. Ва он «бо» ва «алиф»-у «ро» аст мавсул ба «хо»-и
баёни харакот, ки дар авохири асоми маънии майлу шааф (шефтаги) дихад
ба чизе, чунон ки «гуломпора» ва «русапипора» ва «суханпора» ва
«чомапора», яъне писардусту русапидуст ва сухандусту чомадуст.
Ҳарфи мағрас ва мабнат. Ва он «зо» ва «алиф»-у «ро» аст, ки дар
авохири наботот (рустанихо) маънии ихтисоси мавзеъ дихад бад-он, чунон
ки «киштзор»-у «лолазор-у «гулзор» ва ба хамин маъни «хиндбор»-у
«дарёбор».
Ҳарфи сифат. Ва он «дол»-у «алиф»-у «ро» аст, ки дар авохири баъзе
асоми маънии сифат дихад, чунон ки «обдор»-у «тобдор»-у «поядор» ва
хамчунин «чондор»-у «пардадор»-у «рохдор».
Ҳарфи «зо» . Ва аз ин чинс хеч зоид нест, илло харфи лаъб, чунон ки
«хуккабоз»-у «амудбоз» ва «зангбоз»-у «чомабоз».

Ҳарфи «син»
Ва аз ин чинс хеч зоид нест, илло харфи шаклу хайрат ва он «дол»-у «ё»-
ву «син» аст, ки дар авохири баъзе асоми маънии шаклу шабех дихад, чунон
ки «мардумдес»-у «хонадес»-у «турунчдес». Ва Фаррухи гуфтааст:
Яке хона кардаст фархордес,
Ки бифрузад аз дидани у равон.

Ва фархор бутхона бошад ва тандес (назир) тимсол бошад…
Ҳ арфи «шин»
Ва завоиди он ду аст:
Ҳ арфи мушобахат. Ва он «вов»-у «шин»-е аст, ки дар авохири асоми
фоидаи мушобахат дихад, чунон ки «лохваш»-у «хурваш»-у «подшохваш».
Ҳарфи масдар ва замир. Ва он «шин»-е муфрад аст, ки дар авохири
авомир маънии масдар дихад, чунон ки «ривиш»-у «дихиш»-у «парвариш»
ва дар авохири афъол замири гоиб бошад, чунон ки «аспаш»-у «молаш»-у
«гуломаш»…

Ҳарфи «коф»
Ва завоиди он се аст:
Харфи тасгир, чунон ки «мардак»-у «писарак».
Ҳарфи бадал. Ва он «коф»-е аст ачами, ки дар васл бадали хамзаи
мулайяна дар лафз оранд, чунон ки «бандакак»-у «бандаги»-ю «бандагон»-у
«доякак»-у «дояги»-ю «доякон».
Ҳарфи сифат. Ва он «нун»-у «алиф»-у «коф»-е аст, ки дар авохири асмо
маънии маът дихад, чунон ки «гамнок»-у «сахмнок» ва гуянд: «ин чомаи
бурчнок аст ва хоке рангнок аст»…
Ҳарфи «мим»
Ва завоиди он се аст:

Ҳарфи изофат ва замир. Ва он «мим»-е муфрад аст, ки дар авохири
асмо фоидаи изофат дихад ба нафси хеш, чунон ки «гуломам»-у «аспам»-у
«бародарам» ва дар авохири афъол фоидаи нафс дихад, чунон ки «омадам»-
у «рафтам», «меоям»-у «меравам» ва дар авохири сифот фоидаи рабти сифат
дихад ба нафс, чунон ки «олимам»-у «тавонгарам» ва дар чамъ гуянд:
«олимем»-у «тавонгарем».
Ҳарфи адад. Ва он «мим»-е муфрад аст, ки дар авохири аъдот
(шуморахо) толимими (ба охир расидани) адади мутакаддим (пешина) фоида
дихад, чунон ки «дуюм» ва «сеюм» ва «чахорум»…
Ҳарфи талаввун. Ва он «бо»-ю «алиф»-у «мим»-е аст, ки дар авохири
алвон (рангхо) маънии талаввуни (тагйир ёфтани) фоида дихад, чунон ки
«сурхбом»-у «сиёхбом». Баъзе «фо»-и ачами дар лафз оранд, гуянд:
«сурхфом»-у «сиёхфом».
Ҳарфи «нун»
Ва завоиди он хашт аст:
Харфи сифату чамъу тааддияту изофату таквият. Ва он «алиф»-у «нун»-е
аст, ки дар авохири афъол маънии иттисоф (сифати касе) дихад ба сифате
монандаи афъол, чунон ки «хандон»-у «гирён» ва «афтон»-у «хезон» ва дар
авохири асмо фоидаи чамъ дихад, чунон ки «мардон»-у «занон» ва «аспон»-
у «дарахтон» ва дар авохири авомири сахеха фоидаи тааддият дихад, чунон
ки «бихандон»-у «бигирён» ва «бархезон»-у «бирасон» ва дар сигаи изофат
фоидаи чаъ дихад, чунон ки «аспам»-у «аспамон» ва «аспат»-у «аспатон» ва
«аспаш»-у «аспашон».
Ва дар авохири авкот ва азмина ( замонхо) маънии таквият дихад,
чунон ки «сахаргохон»-у «бомдодон» ва «ногахон»-у «бегохон». Ва харфи

чамъ чун мавсул бувад ва «хо»-и баёни харакот, маънии лаёкату мушобахат
дихад, чунон ки «мардона» ва боз «шохона» ва «бузургона».
Ҳарфи зарф
Ва он «дол»-у «алиф»-у «нун»-е аст, ки дар авохири асмо фоидаи
зарфият дихад, чунон ки «каламдон»-у «намакдон»-у «обдон».
Ҳ арфи нисбату такрири аъдод
Ва он «дол»-у «алиф»-у «нун»-е аст, ки дар авохири баъзе асмо маънии
нисбат дихад, чунон ки дар «макон»-у «гаравгон», яъне он чи мол шуморан
ва он чи гаравро шояд. Ва чунон ки «модаргон»-у «падаргон», яъне он чи ба
фарзанд расида бошад аз модар ва падар ва «худойгон», яъне гумоштаи
Худо бар халк. Ва «ройгон» дар асл «рохгон» будааст, харфи «хо» ба хамзаи
мулайяна бадал кардаанд ва ба сурати ё менависанд, яъне он чи дар рох
ёбанд бе бадали ивазе ва тахаммули машаккати касбе ва саъйе. Ва «шойгон»
хамчунин дар асл «шохгон» будааст, яъне коре, ки ба хукми подшох кунанд
бе музду миннат…
Ҳарфи ҳифзу ҳаросат
Ва он «дол»-у «алиф»-у «нун»-е аст, ки дар авохири асмо маънии нигох
доштани он чиз дихад, чунон ки «галабон»-у «богбон»-у «дарабон».
Ҳарфи масдар

Ва он «нун»-е аст, муфрад, ки дар авохири афъоли мози маънии масдар
орад, чунон ки «омадан»-у «рафтан».
Ҳарфи мавзеъ
Ва он харфи «син»-у «то» ва «алиф»-у «нун» аст, дар авохири асмо
маънии тахсиси мавзеъ дихад, бад-он чиз, чунон ки «Туркистон»-у
«кухистон»-у «бемористон».
Ҳарфи мушобаҳат
Ва он «син»-у «алиф»-у «нун» аст, ки дар авохири асмо фоидаи
мушобахат дихад, чунон ки «мардумсон»-у «дигарсон» ва хам бад-ин маъни:
«дигаргун»-у «гандумгин».
Ҳарфи тахсис
Ва он «ё» ва «нун» аст, ки дар авохири асмо маънии тахсиси мохияти
чизе дихад ба баъзе аз сифот, чунон ки «заррин»-у «симин»-у «амсолин»-у
«борин»-у «панчумин»-у «хафтумин» ва дар баъзе сифот «коф»-е
дарафзоянд, чунон ки «гамгин»-у «сохигин»-у «каргин»-у «шухгин»…
Харфи рави «дол» аст ва «алиф»-у «нун» васл ва агар кофият «нун»
карда буди, шойгон буди. Ва «бихандон»-у «бигирён» ба хам нашояд, аз
бахри он ки харфи тааддият ба калимоте томалмаъни мулхак (пайваст)
шудааст, яъне нахуст феъле лозим бибоядто чун «алиф»-у «нун» ба баъзе
феъл пайвандад, феъли мутаадди (гузаранда) шавад: «биханд»-у
«бихандон», «бирас»-у «бирасон», «бархез»-у «бархезон» ба хилофи
«хандон»-у «гирён» ки «алиф»-у «нун» дар он чо ба калимоте томалмаъни
мулхак нест…
… Дар алфози масдар се сига хаст, ки дар он «нун»-и масдар биафтад, яке
сигаи касд, чунон ки «хохад омадан» ва яке сигаи лузум, чунон ки «мебояд

омадан», яке сигаи чавоз (ичозад) ва имкон, чунон ки «мешояд омадан» ва
«метавонад омадан»…
Ҳарфи 《 вов 》
Ва завоиди он ду аст:
Харфи тасгир. Ва он «вов»-е аст, ки ба чойи «коф»-и тасгир истеъмол
кунанд, чунон ки шоир гуфтааст:
Чашми хуши ту, ки офарин бод бар у,
Бар мо назаре намекунад, эй писар у.
«Вов»-и баёни замма. Ва он «вов»-и «ду» ва «ту» аст, ки дар сахехи
лугати дари малфуз (талаффуз) нагардад ва дар китобат барои далолати
заммаи мокабли он нависанд…
Ҳарфи «ҳо»
Шахсе аз чумлаи устодони шуарои Ачам дар таксими «хо»-оти асли ва васли
гуфтааст, ки «хо»-и асли он аст, ки калима бе он маънии хеш надихад ва
васли он аст, ки калимаро дар асли маъни бад-он эхтиёч набошад. Ва ин
тақсими ростмонанд аст, аммо дар тафсири он назаре ҳаст, зеро ки
гуфтаасст: << ҳо>>- и <<шона>> ва баҳона аслӣ аст, ки агар ҳо соқит
гардонад, шон ва баҳон монанд ва ҳеҷ маънӣ надиҳад ва ҳамчунон ҳо-и
ҷома ва нома аслӣ аст, ки агар ҳо биандозанд, ҷон ва ном монанд ва он
маънӣ, ки аз ҷома ва нома матлуб аст, надиҳад ва ҳо- и карона ва миёна ва
нишона аслӣ нест, аз баҳри он ки агар ҳо биандозанд, карон-у ва миён-у
нишон монанд ва ҳамон ва маънии аввал бидиҳад. Ва ин ғалат аст аз баҳри
он ки бинои ин калимот бар фатҳа аст ва ин ҳо- от дар кулли аҳвол аз лафз
соқитанд ва ҷузъ далолати ҳаракоти муқбал дар маънии калима ҳеҷ матхал
надорад, пас ихтилоли (вайронии) маъноии ин калимот аз таскини (сокин

кардани) мутаҳррик мехезад на аз исқоти (партофтани) ҳо- и ғайри малфуз аз
китобат, ба далели он ки агар мубтадиде (навомӯзе) , ки бар дақиоқи илмӣ
хат вуқуф (хабар) надорад ва надониста бошад, ки дар хати форсӣ дар ҳар
куҷо калимаи мафтуҳулохир (ҳарфи охаринаш фатҳа дошта бошад) афтад, ҳо-
е бад-он илҳоқ(ҳамроҳ) бояд кард. Чун мисли ин калимот дар қалам хоҳад
овард, албатта бе ҳо нависад ва дуруст хонад, зеро субҳона ва анан ва конан
дар Қуръон дида бошад ва хонда ва дар он ҳеҷ ҳарфи зоид надида.
Ва он чи гуфтааст, ки карон-у нишон ҳамон маъни медиҳад, ки карона ва
миёна ва нишона ғалат аст, аз баҳри он ки нишона дигар асту нишон дигар,
ҳамчунон ки дандона дигар асту дандон дигар ва забона дигар асту забон
дигар. Пас гӯем ( талаффузшаванда) бошад, алалхусус дар изофату ҷамъу
тасғиру нисбат, чуноне ки зирҳи ман-у зирҳак-у зирҳӣ. Ва ҳо- и аслӣ он аст,
ки ҷуз зарурати қофияро дар лафз наояд...
<< Ҳо >> - и тахсис
Ва он ҳо- е аст, ки дар авохири баъзе асмо навъеро аз ҷинсе мумтоз( ҷудо)
гардонад ва онро тахсисуннавъ минал ҷинс хонад, чунон ки дандона аз
дандон чашма аз чашм забона аз забон ва поя аз пой ва гӯша аз гӯш ва даста
аз даст ва нӯхуна аз нӯхун ва тана аз тан ва пушта аз пушт ва алоҳозо
( инчунин) заррина ва симмина ва чубина ва овоза ва ҷаҳола ва даҳа ва ҳафта
ва тараша ва талха ва бунафша ва сабза ва сиёҳа ва сапеда ва нишона ва
миёна ва осмона, ки ин ҳама ҳо- от ба воситаи ҳаракоти муқбали хеш навъро
аз ҷинс фасл ( ҷудо ) мекунад.
<< Ҳо >> - и сифат
Ва он ҳо- е аст, ки дар авохири сиғаи мози фоидаи иттисоф диҳад бад- он
феъл, чунон ки омада ва рафта ва нишаста вм хуфта ва карда ва гуфта ва
наздик ба ҳамин якрӯза ва яксола ва зинда ва мурда ва кушта ва афтода.

<< Ҳо >> - и фоил
Ва он ҳо- е аст, ки дар авохири ҷамиъи (ҳамаи) феълӣ маънии фоилият
диҳад, чунон ки донанда ва гӯянда ва кунанда.
<<Ҳо>> - и лаёқату нисбат
Ва он ҳо- е аст, ки дар авохири ҷамъи исми маънии лаёқату нисбат диҳад,
чунон ки шоҳона ва зиракона ва мардона ва занона ва ҳеҷ яке аз ин ҳо-от
нашояд, ки равӣ созад...
Ҳарфи << ё >>
Ва завоиди он панҷ аст:
Ҳарфи замир ва робита. Ва он ё- е аст, ки дар авохири афъол замири мухотаб
бошад, чунон ки рафтӣ- ю меравӣ. Ва дар авохири сифати ҳарфи робита
бошад, чунон ки Ту олимӣ , Ту тавонгарӣ.
Ҳарфи накира
Ва он ё-е мулайяна (нармгардонидашуда), ки дар авохири асмо аломати
накира бошад, чунон ки Аспе харидам, Ғуломе фурӯхтам.
Ҳарфи шарт ва ҷазо
Ва он ё-е мулайяна, ки дар авохири афъол маънии шарту ҷазо диҳад, чунон
ки Кош биёмадӣ; Кош чунин будӣ.
Ҳарфи нисбат
Ва он ё-е аст, ки дар авохири асмо фоидаи нисбат диҳад, чунон ки ироқӣ,
хуросонӣ ва обӣ ва оташӣ ва ҳамчунин рӯшноӣ ва мардумӣ ва ҳамроҳӣ ва
ҳамшаҳрӣ.
Ҳарфи лаёқат ва лузум

Ва он ё-е аст, ки дар авохири масдар маънии лаёқат ва лузум диҳад, чунон
ки Ӯ дӯст доштанӣ аст ва ин кори карданӣ аст, яъне ӯ лоиқи он аст, ки дӯст
доранд ва ин кор лозим аст кардан. Ва хӯрданӣ- ро аз баҳри он хӯрданӣ
гӯянд, ки будани он лозим бошад.
Хулоса
Хулоса аз мавзӯъ, забоншиносии тоҷик аз давраҳои хеле қадим оғоз ёфтааст.
Баъзе мунофиқон забоншиносии тоҷикро дар давраи шӯравӣ оғоз шудааст
гуфта таъкид кардаанд. Вале ин нодуруст аст. Забоншиносии тоҷик аз
давраҳои хеле қадим оғоз ёфта буд. Корҳои дар соҳаи забоншиносӣ кардаи
Абӯали ибни Сино, Шамси Қайси Розӣ, Носири Хусраву Насируддуни Тӯсӣ
ва дигарҳо инро собит мекунад.
Шамси Қайси Розӣ дар соҳаи забоншиносӣ бисёр корҳои арзанда
кардааст. Яке аз хизматҳои бар астаи Шамси Қайси Роз дар ин бахшиҷ ӣ
забоншиносии то ик ин аст, ки истилоҳоти марбути грамматикаро ҳарчанд
ҷ ӯ
ки аксари онҳо аз забони араб иқтибос шудаанд, то андозае дар заминаи
ӣ
забони то ик устувор сохтааст ва бештари он истилоҳот имр з ҳам дар
ҷ ӣ ӯ
забоншиносии форс ва то ик дар истеъмоланд. Чунончи: исм, сифат, адад,
ӣ ҷ ӣ
шарт, робита, мадд, нидо, тасғир, таъсис…
Як зумра донишмандони нақди адаб дар баробари таҳқиқи ар зу қофия
ӣ ӯ
ва санъатҳои лафзию маънав дар асоси осори асили баде ба масъалаҳои
ӣ ӣ
муҳими асосҳои дастури забони то ик низ даст задаанд. Ин равиши тадқиқ
ҷ ӣ
ба номи донишманди мумтоз Шамси Қайси Роз сахт алоқаманд аст. дар
ӣ Ӯ
хама бахшҳои илми забоншинос қайду ишораҳои муҳиме дорад, ки имр з
ӣ ӯ
ҳам арзишашонро гум накардаанд. Аз ин р шарҳи масъалаҳ
ӯ о и марбути
лексика, морфология ва синтаксиси ин асар дорои арзишҳои баланди илм ва
ӣ
дастур аст. Дигар аз дастовардҳои муаллиф дар боби сарф зимни шарҳи
ӣ

суффиксҳо ба чашм мерасад. дар «Ал-м ъ ам» зиёда аз 35 суффиксҳоиӮ ӯ ҷ
калимасозу шаклсозро бо мисолҳои мушаххас шарҳ додаст.
Р ӯ йхати адабиёт ҳ ои истифодашуда.
1. Д. Хоҷаев. << Донишномаи мухтасари таърихи афкори забоншиносии
тоҷик>> , - Душанбе, 2017.
2. С. Қурбонов. << Баъзе қайдҳои Шамси Қайси Розӣ оид ба феъл>>, -
Душанбе, 2009.
3. Шамси Қайси Розй. «Ал-мўъчам», - Душанбе, 1991.
4. Шарифов Х. <<Каломи бадеъ>>, – Душанбе, 1991.

Афкори забоншиносии Шамси Қайси Розӣ

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish