Afrika tuyaqushining imbrionalogik rivojlanishiga doir ma’lumotlar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	4.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Afrika tuyaqushining imbrionalogik rivojlanishiga doir ma’lumotlar

Купить

AFRIKA TUYAQUSHINING IMBRIONALOGIK
RIVOJLANISHIGA DOIR MA’LUMOTLAR
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQND DAVLAT UNIVERSITETI
Sharipova Sevinch Primxonovna
‘’AFRIKA TUYAQUSHINING INDIVIDUA MBRIONA L OGIK
RIVOJLANISHIGA DOIR MA’LUMOTLAR’’
5140100-Biologiya (turlari bo`yicha)
Bakalavr darajasini olish uchun yozilgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Ilmiy rahbar: Biologiya fanlari doktori,
professor Jabborov A.R_________
Bitiruv malakaviy ishi zoologiya kafedrasida
bajarildi.Kafedraning
2024-yil -maydagi majlisida muhokama qilindi va
himoyaga tavsiya etildi.
( bayonnoma №--).
Kafedra mudiri. prof. Jabborov A.R._________
Bitiruv malakaviy ishi YaDAKning 2024-yil -iyunidagi majlisida
himoya qilindi va ___foizga baholandi ( bayonnoma №__ )

SAMARQAND 2024 YIL
1
MUNDARIJA
Kirish ……………………………………………………......................…….......……
3
BOB ADABIYOTLAR SHARHI.
1.1Tuyaqushchilik tarixi ………………………………… ………….............. ............
5
1.2. Afrika tuyaqushlarining tabiiy yashash muhitidagi hayoti…….........................
9
1.3Afrika tuyaqushlarining tuzilishi va yovvoyi muhitda oziqlanishi………........ .. .
14

BOB TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARI. ⅠⅠ
2.1. Tadqiqot sharoitlari………………………………..……………………............
... 17
2.2. Tadqiqot obyektlari va tadqiqot uslublari ………………………………..........
18 .…
BOB TADQIQOT NATIJALARI.
ⅠⅠⅠ
3.1.Samarqand viloyatida tuyaqushchilik………………………………...........….. 19
3.2. Tuxumning inkubatsion davri va imbronalogik rivolanishini kuzatish, tuxumdan
chiqqan jo‘ja parvarishi …...................................................................................….
20
3.3.Tuyaqushlarning fermadagi hayoti va ularni oziqlantirish…………….........…
32
3.4 Tuyaqushchilik mahsulotlari …..…………………………………… 36 ………
XULOSA...……………………………………………………………...…...............
43 .. TAVSIYALAR..………………………………………………..
…………................ . 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………...
………………………..…............. 45

2
“ Qishloq xo‘jaligini ilmiy asosda yo`lga qo`ymas ekanmiz,
sohada rivojlanish bo’lmaydi ”
O`zbekiston Respublikasi prezidenti SH.M.Mirziyoyev
KIRISH
Ishning dolzarbligi. Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev 2020-yil 29-
dekabr kuni Oliy Majlisga yo llagan Murojaatnomasida, kambag allikni qisqartirish vaʼ ʼ
qishloq aholisi daromadlarini ko paytirishda eng tez natija beradigan omil bu – qishloq
ʼ
xo jaligida hosildorlik va samaradorlikni keskin oshirish ekanligini alohida ta kidlab
ʼ ʼ
o‘tdilar. Bu jarayonda har gektar yerdan olinadigan daromadni hozirgi o rtacha 2 ming
ʼ
dollardan kamida 5 ming dollargacha yetkazish ustuvor vazifa qilib qo yildi va qishloq
ʼ
xo jaligiga eng ilg or texnologiyalar, suvni tejaydigan va biotexnologiyalarni,
ʼ ʼ
urug chilik, ilm-fan va innovatsiyalar sohasidagi yutuqlarni keng joriy etishimiz
ʼ
lozimligi belgilab berildi. Fermer xo jaligini yuritishda tuyaqushchilik serdaromad
ʼ
va istiqbolli yo nalish hisoblanadi. Tuyaqush mahsulotlarining sifati barcha qishloq
ʼ
xo jalik parranda mahsulotlaridan bir necha barobar yuqori turadi. Har bir tuyaqush
ʼ
so yilganda 1 sentnergacha (100 kg) xolesterini juda kam miqdorda bo lgan tansiq
ʼ ʼ
(delikates) go sht, 2 kg atrofida qimmatbaho patlar va 2 m 2 yengil sanoatda katta
ʼ
talabga ega bo lgan sifatli teri beradi. Tuyaqushchilikning serdaromadligi shundaki,
ʼ
agar fermada qoramolchilikni rivojlantiradigan bo lsak, har bir bosh sigirdan bir yilda
ʼ
bir bosh buzoq olish mumkin. Sigirni urug lantirib, undan foyda olgunga qadar 2-3
ʼ
yilga yaqin vaqt o tadi, chunki buzoqni so yishdan oldin ma lum tirik vazngacha ega
ʼ ʼ ʼ

bo lishi uchun bo rdoqiga boqilishi kerak Buzoq so yish konditsiyasiga yetish uchunʼ ʼ ʼ
tirik vazni 250 kgni tashkil etishi kerak. Shuningdek, undan olinadigan taxminan 2,5 m
2 terini ham hisobga olish lozim. Аgar sigir o rnida 1 bosh urg ochi tuyaqush boqilsa,
ʼ ʼ
undan yil davomida 40 boshdan kam bo lmagan yosh tuyaqushlarni olish, ko paytirish
ʼ ʼ
va o stirish mumkin, agar yil davomida ko payishi uchun yaxshi sharoitlar yaratilsa,
ʼ ʼ
yosh tuyaqushlar yanada ko p ham bo lishi mumkin, ayrim hollarda 2 barobar (1yilda
ʼ ʼ
80 boshgacha) ko payish imkoni bo ladi.
ʼ ʼ
Tuyaqush tuxumining inkubatsiya davri 42 kunni tashkil qiladi. Tuyaqush
jo jalari bo rdoqiga boqilganda, katta yoshdagi ona tuyaqushning vazniga 1 yilda yetib
ʼ ʼ
3
oladi. Jami 1 bosh urg ochi tuyaqushdan samarali foydalanib, har yili 2 tonna atrofida
ʼ
qimmatli parhez go shti, 50 metr atrofida yuqori sifatli qimmatbaho teri va 36 kg
ʼ
sifatli patlar olish mumkin. Tuyaqush 40 yil davomida ko payish xususiyatini
ʼ
yo qotmasligini inobatga olsak, bu davr ichida 1 bosh urg ochi tuyaqushdan
ʼ ʼ
qoldirilgan nasli bilan hisoblaganda 70 tonna parhez go shti, 2 ming m2 teri va
ʼ
taxminan 1,5 ming kg tuyaqush patlarini olish mumkin. Tuyaqushchilik boshqa barcha
chorvachilik tarmoqlaridan afzal hisoblanib, boqish uchun ketgan sarf-xarajatlar
faqatterinigina sotishdan tushgan daromad hisobiga qoplanib ketadi, qolgan boshqa
mahsulotlari sof foyda hisoblanadi . Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Samarqand
viloyati Oqdaryo tumani Chovka qishlog’ida ilk bor Afrika tuyaqushlari
boqilmoqda.Tajriba davomida Afrika tuyaqushlarining imbrologik rivojlanishini
kuzatish.
Tadqiqotning maqsadi: Samarqand viloyatida boqilayotgan Afrika
tuyaqushlarining biologiyasi va etologiyasini o`rganish va tuyaqushlarni
ko`paytirishning samarali yo`llarini topish va yangi parvarishlash usullarini fermer
xo`jaligiga tatbiq etish yo`llarini o`rganish.
Tadqiqotning vazifalari ;
-Afrika tuyaqushlarining fermer xo`jaligida ko`payish
texnologiyalarini o`rganish.
- Tuyaqushlarning fe’l-atvorini o`rganish.
-Jo`jalarning imbionoligik rivojlanishi, o`sish sur’atini va boqilishining
samarali yo`llarini izlash. Bituruv malakaviy ishining ilmiy va amaliy ahamiyati.

Oqdaryo ,,Straus sentr’’ fermer xo`jaligida olib borilgan ishlarning natijalari va
xulosalari asosida tuyaqushchilikni viloyatda rivojlantirish va uning samaradorligini
oshirish.
Ishning tuzilishi va hajmi. Ish kirish, 3 ta bob, xulosalar, tavsiyalar, 30 ta
foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Ishning matni kompyuterda yozilgan
bo‘lib, 46 54 betni o`z ichiga oladi. Unda 16 ta rasm, 3 ta jadval berilgan.

4
BOB ADABIYOTLAR SHARHI Ⅰ
1.1. Tuyaqushchilik tarixi. Inson qishloq xo‘jaligiga qiziqishni boshlagandan
beri, tuyaqushlar ham ularning e'tiborini tortgan.Tuyaqushlar yer yuzida dinozavrlar
erasida paydo bo‘lgan, shuning uchun turli xalq afsona va dostonlarida tilga olingan.
Qadimgi Misr va Afrikaning rivoyat, doston, qissalarida, hatto Injil
(Bibliya)matnlarida ham ulkan uchmaydigan qushlar to‘g‘risida aytib o‘tilgan.
Tuyaqush patlariga insonlar har doim alohida e'tibor qaratib kelgan .Misrda fir'avn
davrida ham tuyaqush patlarini simmetriyalilik tuzilishi tufayli adolatlilik belgisi
deb hisoblangan. Nafaqat Misr savdogarlari, balki ossuriylar ham tuyaqush patlari
bilan jadal savdo olib borishgan. Vaqtlar o‘tib tuyaqush patlari butun dunyoda nafis
bezak hisobida juda katta mashhurlikka erishdi. Ularni kiyimlar, bosh kiyim,
prichyoska (tarab, muayyan shaklga kiritilgan soch), yelpig‘ichlar ishlab chiqishda va
boshqa juz'iy qismlar, tafsilot, detallarga zeb-ziynat (bezash) berishda keng
qo‘llanilgan. Mashhur tuyaqush patlaridan yasalgan xotin-qizlar par sharfi hozirgi
vaqtda ham modaning muhim elementi sifatida o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan .
Tuyaqushchilikning boshqa mahsulotlari ham insoniyat e'tiboridan chetda qolmagan.
Qadim zamonda juda mazali ta'mga ega bo‘lgan parhez taom tayyorlangan, terilari
kiyim tayyorlashda ishlatilgan. Tuyaqush tuxumlari ham ishga jalb etilib, ulardan
suyuqliklarni saqlash uchun idishlar sifatida foydalanishgan. Insonlar tuyaqushlarni
o‘zlari qo‘l ostida doim ushlab turib, boqilganda insoniyatga qancha foyda
keltirishini anglab yetgandan keyin ularni ushlab tutqunlikda boqishni tashkil eta

boshlaganlar. Ushbu qushlarni Qadimgi Misrda tutqunlikda boqish eramizdan
avval boshlangan. Tuyaqushlardan yana Misr aslzodalari tantana, namoyishlarda
minib yuriladigan hayvon sifatida foydalanganlar. Yevropa modasiga tuyaqushlar XIII
asrda kirib keladi, shu davrning zamonaviy, o‘zini hurmat qiladigan ritsarlari o‘z
dubulg‘asini hurpaygan tuyaqush patlari bilan bezatish lozim deb bilgan.
Lekin XVIII asrning o‘rtalarida tuyaqush patlarini bosh kiyimiga taqib yurish
hamma yerda moda bo‘ldi. Natijada XIX asrga kelib Afrika qit'asida qimmatbaho
patlariga ega bo‘lish uchun jadal ovlanayotgan uchmaydigan ulkan gavdali qushlar
soni keskin kamayib ketdi. Shuning uchun tabiatdagi tuyaqushlar sonini sun'iy
ravishda tiklash maqsadida tutqunlikda boqish tashkil etila boshladi . Albatta, bu yerda
birinchi
tuyaqush fermalari Afrikada ularning tabiiy yashash joylarida paydo bo‘la boshladi.
5
XIX asrda, 30-yillardan boshlab Afrika tuyaqushchilik sohasi jadallik bilan
rivojlana boshladi. Ushbu ekzotik qushlarning patlari olmos, oltin, junlar bilan bir
qatorda eksport qilina boshladi va fermer xo‘jaliklarining egalarini tez sur'atlar bilan
boyitib, farovon hayotini bunday usul bir yilda ikki marta patlarni qirqib olish
imkonini berar edi. Shu bilan birga tuyaqushchilikning boshqa mahsulotlariga –
go‘shti, terisi va tuxumiga shu davrda dunyo bo‘yicha umuman talab bo‘lmagan, ular
faqat xo‘jalikning o‘z ichki iste'moli uchun ishlatilgan. Vaqt o‘tib tuyaqush fermalari
foydali biznes bo‘lganligi uchun Janubiy Afrikadan Shimolga qarab tarqalib boradi.
Dastlab Shimoliy Afrikaga – Keniya, Jazoir va Misrga, keyinchalik Yevropaga –
Italiyaga Amerikaga Argentina va AQShga va Yangi Zelandiyaga tarqalgan. Tuyaqush
patlari savdosi dunyo bo‘yicha XX asrning boshlarida ko‘plab davlatlar ishtirokida
harbiy to‘qnashuvlar boshlanmaguncha rivojlanib borgan.Bu davrda ko‘p fermalar
tuyaqush mahsulotiga talab bo‘lmagani uchun yo‘q bo‘lib ketgan. Tuyaqushchilik
sohasini pasayishi insonlar tomonidan yana tuyaqush mahsulotlariga tansiq taom
sifatida e'tibor berish boshlashgandan keyin rivojlana boshlagan.Tuyaqush go‘shti va
tuxumi tansiq taom sifatida iste'mol qilina boshlandi va terisini sifati timsoh va ilon
terilaridan qolishmaydiganligini anglab yetganlaridan keyin ularga talab yana ortib
bordi. Keypda tuyaqushlarni sun'iy ravishda ko'paytirishga birinchi urinish bo'lgan
1865 yildan beri tuyaqushlar yetishtirish kuzatildi . 1865 yil oxiriga kelib, Keyp

koloniyasida 80 ta uysal tuyaqush bor edi, 1875 yilda ularning soni 21 751 taga yetdi
va 1886 yilda 150 000 ga yaqin tuyaqush yetishtirildi.
Quyida tuyaqushlarni sun'iy ravishda ko'paytirishga birinchi urinish tegishli
bo'lgan 1865 yildan beri tez sur'atlar bilan o'sdi. Keyp koloniyasidan tuyaqushlarni
sun'iy ravishda ko'paytirish. Afrikaning yevropaliklar yashaydigan boshqa
hududlariga ham o'tdi. Yetarli bo'sh joy, mos tuproq va oziq-ovqat bilan
tuyaqushlar hatto Evropada ham juda oson ko'payadi, tajribalar Florensiya,
Marsel, Madrid va boshqa ba'zi zoologik bog'larda, shu qatorda Evropa Rossiyaning
Falzfeyn hayvonot bog'ida, Tauride provinsiyalarining shimoliy qismida. Endi,
jo'jalarni inkubatsiya qilish uchun ular odatda inkubatorlardan foydalanadilar, chunki
xona yetarli darajada keng bo'lmagan holda, tutqunlikdagi qushlar tuxum olib
yurishsa ham, ularga o'tirmaydilar.Yuklangan jo'jalar bir muddat sun'iy
oziqlantiriladi, xuddi g'ozlar
7
podasi kabi, katta qushlardan alohida o'tlaydi. Voyaga yetgan tuyaqushlar ot
cho'ponlari tomonidan boqiladigan podalar hosil qiladi. Har 8 oyda katta
tuyaqushlardan patlar qirqib olinadi. Uy tuyaqushlarining patlari yovvoyi
tuyaqushlarga qaraganda yomonroq va kamroq qadrlanadi . Rossiya tuyaqush sanoati
bir necha yil oldin Finlyandiya, Keniya, Janubiy Afrika va Belgiyadan ekzotik
qushlarni olib kirishni boshladilar va ularga kuniga 200 dollardan 2500 dollargacha
pul to'lashdi. Ular “Jiguli”ning yukxonasiga solingan pivo qutilarida mayda
tuyaqushlarni olib yurishgan. Moskva viloyati, Volgograd viloyati va Krasnodar
o'lkasi fermerlarining sa'y-harakatlari bilan Rossiyada tuyaqush podasi bir necha yuz
boshga yetkazildi uyda uzoq muddatli parvarishlash, bu qushlar eng aqlli
hisoblanadi.Amaliy naslchilikda Afrika tuyaqushining uchta navi keng tarqalib,
to'yimli go'sht, teri va ajoyib sifatli patlarni oladi. Qora bo'yinli, qizil bo'yinli va ko'k
bo'yinli. Qora Afrika tuyaqushidan ular itoatkor va yangi atrof-muhit sharoitlariga
osongina moslashadi. Tuyaqushlar sovuqqa (-25 -30 daraja) toqat qiladilar.Qora
afrikalik tuyaqushlar dunyoda xo jalik sharoitida yetishtiriladigan tuyaqushlar chorvaʻ
mollarining asosiy qismini tashkil qiladi.O rtacha umr ko rish 70 yil.
ʻ ʻ
O zbekiston Respublikasi tomonidan aholini turmush darajasi va farovonligini
ʻ
yanada yaxshilash maqsadida parrandachilik fermer xo jaliklari tashkil etish orqali
ʻ

namoyon bo lmoqda. Tuyaqushlar O zbekistonga, yaqinda, mustaqillikdan so ng kiribʻ ʻ ʻ
kelgan qushlardan biridir. U hozir ko paytirilish va fermerlarga tarqatilish bosqichida.
ʻ
Ommaviy axborot vositalarining ma’lumotlariga qaraganda hozir respublikamizning
turli viloyatlarida tuyaqush fermalari tashkil qilinayotganligi haqida ma’lumotlar
berilgan. Tuyaqushchilik respublikamiz miqyosida hozirgi kunda bu borada ko plab
ʻ
olimlarning fikr mulohazalari mavjud. Tuyaqushlarni hozirgi paytda ko paytirish,
ʻ
ayniqsa havaskor va bu sohani chuqur egallagan shaxslar tomonidan amalga
oshirilmoqda. Xususan, Farg onа viloyati Rishton tumanidagi “STRAUS FARM”
ʻ
O zbekiston-Buyuk Britaniya qo shma korxonasida mahalliy sharoitda tuyaqush
ʻ ʻ
boqish yo lga qo yilgan. Tashkil etilgan mazkur korxonaga 306 ming dollar evaziga
ʻ ʻ
xorijdan 200 bosh Afrika tuyaqushi keltirilib, zamonaviy inkubatorlar tashkil etilgan
va tuyaqush jo jalarini ochirish yo lga qo yilgan edi. 16 gektarga yaqin yer ajratilib,
ʻ ʻ ʻ
tuyaqush boqish uchun kerakli maydon va o tloqlar barpo etildi. Ayni paytda bu yerda
ʻ
120-150
8
kilogramm vaznga ega va yiliga 80-100 donadan jo ja ochadigan tuyaqushlar
ʻ
parvarishlanmoqda. Bahor oylaridan tuyaqush jo jalarini ochirish boshlanаdi .
ʻ
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, tuyaqush 4 yilda reproduktiv yoshga yetadi va
parrandachilikda bunday qushalar “Brider”deb yuritiladi.Ularning o rtacha tuxum
ʻ
qo yish yoshi 10-15 yil, zotdor tuyaqushlar 40-yil davomida tuxum qo yaveradi. Bitta
ʻ ʻ
tuyaqush 10-12 yil davomida qo ygan tuxumdan chiqqan jo ja go shti o rtacha 72
ʻ ʻ ʻ ʻ
tonnaga yetishi mumkinligi aniqlangan. Shu bilan birgalikda Buxora tumanida
joylashgan “Murg ak” fermer xo jaligi rahbari Mubin Mahkamov o ziga sonining ortib
ʻ ʻ ʻ
borishi bilan birgalikda oziq ovqatga bo lgan talab ham oshib bormoqda. Sifatli go sht
ʻ ʻ
va tuxum mahsulotlarini yetishtirish, iqtisodiy jihatdan qimmatga tushadi. Shundan
kelib chiqqan holda, aholini arzon va sifatli go sht shu holatni inobatga olgan holda,
ʻ
parrandachilik fermer xo jaliklarini tashkil etish yo lga qo yilgan va qo yilmoqda.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Keyingi yillarda davlatimiz tomonidan parrandachilik sohasini rivojlantirish uchun bir
qator qonun va qarorlar qabul qilindi va аholini sifatli, vitaminlarga boy parhez tuxum,
go sht mahsulotlari bilan ta’minlash maqsadida parrandachilikni rivojlantirish uchun
ʻ
imtiyozli kreditlar ajratilib, chekka-chekka qishloqlarda ham bu borada keng ko lamli
ʻ
ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, 2017-yil 3-aprelda O zbekiston Respublikasi
ʻ

Vazirlar Mahkamasining 171-sonli “Xorazm viloyatida parrandachilikini yanada
rivojlantirishga doir qo shimcha chora-tadbirlar to g risida”gi qarori qabul qilindi ваʻ ʻ ʻ
ushbu qarorda Xorazm viloyatida parrandachilikni zamonaviy texnologiyalar asosida
yanada rivojlantirish, ishlab chiqarish hajmini oshirish va aholi ehtiyojlarini
ta’minlash, parrandachilik tashkilotlari hamda naslchilik xo jaliklarining moliyaviy
ʻ
barqarorligini mustahkamlash bo yicha amalga oshiriladigan chora tadbirlar o z
ʻ ʻ
ifodasini topgan. Unga ko ra, bir qator bank-moliya tashkilotlarining muassisligida
ʻ
MCHJ shaklidagi “Xorazm naslli parranda” parrandachilik majmuasini tashkil etish
to g risidagi taklifiga rozilik berildi .
ʻ ʻ
1.2 Afrika tuyaqushlarining tabbiiy yashash muhitidagi hayoti. Fermada
ekzotik qanotlilarni boqishni tashkil etishdan oldin tabiatda yashash sharoitlari va o‘z
vatani savannada (tropik cho‘l – biyobon) yashash muhitini bilish maqsadga muvofiq
bo‘ladi (1-rasm). Tuyaqushlar ayrim qushlarga o‘xshab monogam emas. Shuning
uchun tuyaqush oilasi bitta erkak va bir nechta urg‘ochisidan iborat. Bu tuxumga
o‘tirishda
9
1-rasm. Yovvoyi tabiatdagi tyaqushlar oilasi.
o‘ziga yarasha qulayliklar tug‘diradi, bir oiladagi urg‘ochilar bir joyga tuxum qo‘yadi
va umumiy tuxumni navbat bilan kunduzi bosib yotadi, chunki ularning kulrang tusli
patlari yirtqichlardan maskirovka vazifasini o‘taydi, erkagi ham bu ishda ishtirok etadi,
lekin ko‘pincha kechasi bosib yotadi. Tuxum bosib yotish davrida tuyaqushlarni

erkagi, xalq orasidagi ularni qo‘rqoqligi to‘g‘risidagi afsonalarga qarshi, ozgina xavf
tug‘ilganda ham xaddan tashqari tajavuzkor bo‘ladi. Xaqiqatda tuyaqushlar xavf
tug‘ilganda boshlarini qumning tagiga yashirmaydi, yaqinlashayotgan dushmanning
ustunligi bo‘lsa ham dadillik bilan xujumga o‘tadi.Erkak tuyaqushlar osonlik bilan
sirtlon va chiyabo‘rilarni haydab yuboradi, inson va itlardan umuman qo‘rqmayd .
Urg ochi tuyaqush juftlashish oldidan tanasini qizdirib olish kerak, shuningʼ
uchun u quvlayotgan erkak tuyaqushdan qochadi. Bir birini quvish bu juftlashish
marosimini (ritual) boshlanishi. Urg ochi tuyaqushlar erkagidan qanotlarini silkitib
ʼ
qochishi, uning erkagiga qiziqishini anglatadi. Erkagining orasta o yiniga urg ochisi
ʼ ʼ
bardosh bera olmay, asta to xtaydi va yerga pasayib yotadi. Erkagi unga yaqinlashib
ʼ
keladi va o zidan guvillagan infratovush chiqarib, bu urg ochi uning tomonidan band
ʼ ʼ
etilganligini boshqa erkaklarga xabarini beradi. Juftlashishni o zi bo ladimi? Yo q
ʼ ʼ ʼ
albatta. Endi erkagi yerni qazib namunali in tayyorlashi kerak. Tashqi ko rinishidan in
ʼ
uncha ta sirchan bo lmasligi mumkin, lekin urg ochisi birinchi tuxumni qo yish uchun
ʼ ʼ ʼ ʼ
yetarli bo ladi. Shu bilan urg ochisi inga bo lgan o z xuquqini bildiradi. In yerda
ʼ ʼ ʼ ʼ
bo lgani uchun
ʼ
10
tuxumlarni omon qolishi imkonini ko paytirish uchun muhim chora ko rish kerak
ʼ ʼ
bo ladi. Keyin g aroyib xodisa ro y beradi, boshqa urg ochi tuyaqushlar ham shu inga
ʼ ʼ ʼ ʼ
tuxum qo yishni boshlaydi. Yigirmaga yaqin qo yilgan tuxumlar bu oddiy yangi
ʼ ʼ
oilani boshlanishidir. Uya tumshug'i va panjalari yordamida tortib olinadigan yerdagi
tekis depressiya. Har bir urg'ochi uyaga yigirmatagacha tuxum qo'yganidan keyin
ularni bitta erkak yoki erkak va urg'ochi navbat bilan 45-52 kun davomida inkubatsiya
qiladi. Tuyaqush tuxumi qushlar dunyosidagi eng katta hisoblanadi, ular qushning

o`ziga nisbatan kichik bo`lsa ham, tuxum uzunligi 15-21 sm, vazni 1,5 dan 2 kg
gacha, qobig`i juda qalin – 0,6 sm, rangi somon sariq, kamdan kam hollarda
quyuqroq yoki oq rangga ega . Dunyoda eng yirik bo lgan tuxum yirtqichlarniʼ
tansiq ovqati hisoblanadi. Inlarni barbod qiluvchilar turli usullarni qo llashadi. Ularni
ʼ
ichida eng topqirligini namoyish etadigan o limtik bilan ovqatlanadigan yirtqich qush
ʼ
– quzg in (kal-jo rchi) toshlardan foydalanib tuxumlarni chaqishga harakat qiladi.
ʼ ʼ
Natijada sakkizta indan faqat bittasida tuyaqush jo jalari ochib chiqadi. Urg ochi
ʼ ʼ
tuyaqushlar tuxumlarini turli inlarga qo yish orqali avlodini omon qolish inkonini
ʼ
ko paytiradi.Omon qolgan in – qo shni tuyaqushlar genetik banki hisoblanadi. Nima
ʼ ʼ
uchun uya egasi - urg ochi tuyaqush, yil davomida begona tuyaqush jo jalarini boqish
ʼ ʼ
uchun o z kuchini sarflaydi. Gap shundaki uning tuxumi ko pchilikni tashkil etadi va u
ʼ ʼ
ularni qandaydir jihatlaridan ajratib, tuxumlarni o rtasiga joylashtiradi. Begona
ʼ
tuxumlarni ham qabul qiladi, chunki o zi 20 dona tuxum qo yishga ulgurmaydi.
ʼ ʼ
Boshqa urg ochilar ham inni tuxum bilan tez to ldirishga yordam berishadi. Lekin
ʼ ʼ
kurk urg ochi tuyaqush o z tanasi bilan yopa olmagan tuxumlar quyoshning nurida
ʼ ʼ
nobud bo ladi.
ʼ
2-rasm. Tuyaqush uyasi va uyadagi tuxumlarni
11

Urg ochi tuyaqush dasht sharoitida quyosh nuri tig ida inidagi tuxumini bosibʼ ʼ
o tiradi. U tuxumdagi murtakni qizib ketishidan qanday saqlaydi? Yassi patlar juda
ʼ
issiq. Patlarini ko tarib terisini shabodaga tutadi ideal konditsioner. Patlari yumshoq va
ʼ
mayin, uchadigan qushlar singari tuyaqushlar patlarida ilmoqlari yo q. Naslini
ʼ
o stirishda katta yoshdagi tuyaqushlarni ishtiroki doimiy ravishda bo lishi talab etiladi.
ʼ ʼ
Urg ochi tuyaqush bir o zi eplashi qiyin shuning uchun erkagi ham yordam beradi. (
ʼ ʼ 2-
rasm). Tuyaqush uyasi va uyadagi tuxumlarni bir xil isitish uchun asta sekin
ag’darib chiqadi.

3-rasm . Erkak tuyaqush tuxum bosishi va bir kunlik jo`jasi.
Kechki smenani qabul qilib olib, boshqa xavf xatarga uchraydi. Tropik cho l –
ʼ
biyobonlarda ko pincha kechasi harorat noldan pastga tushib ketadi. Shunda u patlarini
ʼ
tanasiga zich ushlab kerakli haroratn i ushlab qolishga harakat qiladi .
(3-rasm) . Erkak tuyaqush tuxum bosishi va bir kunlik jo`jasi. Jo'jalar tuxumdan
chiqqandan so'ng darhol uyadan chiqib ketishadi. Ular siyrak chiqadigan sariq va qora
tuklar bilan qoplangan, ularning toji sariq, bo'yni esa to'q rangli bo'ylama chiziqlar
bilan oq rangda.Haqiqiy tuklar ikkinchi oyda, qora tuklar erkaklarda ikkinchi yilda
paydo bo'ladi .
Tuyaqush erkagi, tuyaqush polaponlarini tuxumdan ochib chiqishida va birinchi
qadam qo yishida ishtirok etmaydi, lekin tuyaqush jo jalarini yirtqichlardan himoya
ʼ ʼ
qilish kerak bo lgan payt paydo bo ladi. Ona tuyaqushhar doim ziyrak turadi.
ʼ ʼ

12
Shu paytgacha himoya qilib kelgan jo jalarni qarg alar galasiga berib qo ymaydi.ʼ ʼ ʼ
Boshqa yirtqichlar paydo bo lgunga qadar ota – ona tuyaqushlar jo jalarini tezroq bu
ʼ ʼ
yerdan olib ketishlari kerak, lekin xali polaponlar oxirigacha ochib chiqishmagan. Bu
yerda oxirigacha ochib chiqmagan tuyaqush . Erkak tuyaqush tuxum bosishi va bir
kunlik jo`jasi polaponlarini ochib chiqishini kutish va oldin ochib chiqqan tuyaqush
jo jalarini hayotini xavf ostiga qo yish, natijada yirtqichlarga yem bo lishi yoki
ʼ ʼ ʼ
tuxumdan chiqishi kechikkan tuyaqush polaponlarini taqdir taqozosiga qoldirib,
tuyaqush jo jalarini bu yerdan uzoqroqqa olib ketish kerak bo ladi. (4 rasm)Tuxumdan
ʼ ʼ
ochib chiqqan jo`jalar urg`ochi tuyaqushga ergashib yuradi.

4-rasm.Tuxumdan ochib chiqqan jo`jalar urg`ochi tuyaqushga ergashib yuradi
Ikki kundan keyin tuyaqush jo jalarining oshqozonidagi tuxum sarig i tugaydi.
ʼ ʼ
Endi ota – ona tuyaqushlar jo jalariga ozuqa topib berishlari kerak bo ladi. Ular qaysi
ʼ ʼ
ozuqa turi tuyaqush jo jalarini tez o sib ketishiga yordam bera olishini bilishlari kerak.
ʼ ʼ
Tuyaqush jo jalari bir oyda o rtacha 18 sm o sadilar, bir yildan keyin onasining bo yi
ʼ ʼ ʼ ʼ
bilan teng bo ladilar. Tuyaqushlar ozuqani yaxshi farqlaydilar. Ular kichkina ko k
ʼ ʼ
o tni ham osongina topib olishadi. Dag al cho l o tidan foydali moddalarini so rib
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
olish uchun uni yaxshilab maydalash kerak. Buning uchun toshlardan foydalanadi,
qushlar toshlarni ikkinchi oshqozonida saqlaydi. Ovchilar tomonidan tuyaqushlar
oshqozonidan olmos toshlarini ham topgan holatlar aniqlangan . Tuyaqush jo jalari
ʼ
hayot saboqlarini bir yil jadal o rganishgandan keyin endi o zlari mustaqil
ʼ ʼ
qiyinchiliklarni yengib o ta oladi. Dastlabki ikki yil ular chegarasiz ozodlik va
ʼ
javobgarlikni umuman yo qligi bilan
ʼ

13
quvonib yashaydi. Tuyaqush jo`jalari 4 yildan keyin voyaga yetadi. Voyaga
yetgandan keyin o z naslini boshqa ota – onalarga ishonib topshiradi yoki bu og irʼ ʼ
yukni o z zimmalariga oladi. Tuyaqushlar poligam hisoblanadi, oilada 1 bosh
ʼ
erkagi va bir necha bosh urg ochisi bo ladi (5-rasm). Urg ochilari ichida bitta
ʼ ʼ ʼ
hukmron (dominant) urg ochi bo ladi. Аynan ana shu urg ochi tuyaqush tuxumlarni
ʼ ʼ ʼ
bosib yotadi va tuyaqush jo jalarini tarbiyasi bilan shug ullanadi. Lekin erkak
ʼ ʼ
tuyaqush ham bu masalada faol qatnashadi .

5-rasm. Bir nechta urg`ochi va erkak tuyaqush galasi.
1.3 Afrika tuyaqushlarining tuzilishi va yovvoyi muhitda oziqlanishi.
Afrika tuyaqushi -uchmaydigan qush va tuyaqushlilar oilasining birdan bir vakili.
ilmiy nomining tarjimasi ,,chumchuq-tuya’’ nomini anglatadi. Afrika tuyaqushining
kenja turi: mali (berberiya)-Shimoliy Afrika, massay-Sharqiy Afrika, somali-Efiopiya,
Keniya va Somali davlatlarida yashaydi. Bizning zomonimizgacha yana 2 ta kenja
turi, Janubiy Afrika va Arab turlari bo`lgan, hozirgi vaqtda to`liq yoq bo`lib ketgan.
Afrika tuyaqushini 3 ta turi qora, pushti va hova ranglari ko`p tarqalgan. Biz
o`rganayotgan tuyaqushlar qora rangdagi tuyaqushlar bo`lib bu tuyaqushlar mali
tuyaqushlarini Janubiy Afrika tuyaqushlari bilan chatishtirib olingan. Afrika
tuyaqushlarining bu turi bizning sharoitga ko`proq to`g`ri keladi. Qo`lga tez va oson
o`rganadi. Dunyoning ko`p mamlakatlarida mana shu tuyaqushlar boqiladi . Afrika
tuyaqushi hozirgi yashab turgan qushlarning eng yirigidir.Voyaga yetgan erkak

tuyaqushlarning bo`yi 2 m 75 sm ga, massasi 50-90 kg ga yetadi. Qov suyaklari
qo`shilib ketgan va yopiq chanoq hosil qiladi.
14
Ucha olmaydi ammo juda tez yuguradi. Qanotining skeleti ancha kalta, ayri suyagi
reduksiyalangan. Erkak tuyaqushlar qora rangda bo`lib, qoquv va dum patlari oq
bo`ladi. Urg`ochisi kulrang-g`ong`ir tusda bo`ladi. Urg‘ochilarini dum patlari
olachipor bo‘ladi, garchi ayrim hollarda bir xil tusli to‘q kulrang ham bo‘ladi. Katta
yoshdagi qushlar sonida deyarli patlari bo‘lmaydi. Qanotlari kuchsiz rivojlangan va
ikkita bormoq tirnoqlar bilan tugaydi.Orqa oyoqlari uzun va kuchli. Boshqa
qushlardan farqli ularda ikkita barmoq bor. Birinchi va ikkinchi barmoq
butunlay yo`qolgan uchunchi barmoq kuchli tirnoqqa ega, to`tinchisi sezilarli
darajada kichikroq va tirnoqsiz. Qush dam olishda va yurganda ikkita
barmog`iga, yugurganda panjasiga tayanadi. Tuyaqush patlari bo`shashgan va
jingalak bo`ladi. Bosh va bo`yin qismida deyarli patlar bo`lmaydi. Ikki yoshda
tuyaqushning yelkasidagi dastlabki patlari to‘kila boshlaydi, faqat bo‘ynining asosida
saqlanib qoladi. Qorin qismida shu paytga kelib hammasi jigarrang tusli patlarga
almashib bo‘ladi. Tuyaqush yoshini patlaridan aniqlab bo‘lmaydi. Tuyaqush
qanotlarining birinchi qatoridagi oq patlari eng qimmatbaho hisoblanadi. Bunday
patlar har bir qanotida odatda 24 donadan bo‘ladi. Umuman tuyaqush qanotlari 36 – 38
dona patlardan iborat bo‘ladi,shundan 16 tasi birinchi darajali, 20 tasi ikkinchi darajali.
Tuyaqush patlari boshqa qushlar kabi, issiqda qizib ketishdan ajoyib himoya va
sovuqda haddan tashqari sovub ketishdan saqlaydi. Dasht iqlimida kunduzi bilan
kechasi orasida harorat darajalarida katta farq bor. Qalin patlar ishonchli tarzda
parranda tanasini kuyduruvchi quyosh nuridan va kechki sovuq havodan
saqlaydi .Voyaga yetgan erkakning patining rangi qora, dum va qanot patlari oq
va rangda. Urg`ochi tuyaqush erkagidan kichikroq va bir xil rangdakulrang-
jigarrang ranglarda, qanot va dum patlari oq rangda. Yangi ochib chiqqan
jo`jalarning rangi to`q jigarrang dog`lari bo`ladi.Tuyaqushlar jinsiy voyaga
urg‘ochisi 3 yoshda, erkagi 4 yoshda yetiladi. Ta’kidlab o‘tish joiz, bu holat boqish
sharoitlari va ozuqa bazasiga bog‘liq. Tuyaqushlar fermada boqilganda yaxshi
boqilgan tarzda, yetarli darajada oziqlantirilganda urg‘ochilari 1,5 – 2 yillik yoshida
o‘nlab tuxum qilishi mumkin, shundan bir qismi urug‘lantirilgan tuxum bo‘ladi. Bu

yerda to‘liq fiziologik jinsiy voyaga yetilish to‘g‘risida so‘z bormoqda, urg‘ochi
tuyaqushlar 3 yoshida yetiladi va mavsumda 40 donagacha tuxum beradi, ayrim
hollarda
15
80 donagacha.4 yoshda yetiladi. Ta’kidlab o‘tish joiz, bu holat boqish sharoitlari va
ozuqa bazasiga bog‘liq. Tuyaqushlar fermada boqilganda yaxshi boqilgan tarzda,
yetarli darajada oziqlantirilganda urg‘ochilari 1,5 – 2 yillik yoshida o‘nlab tuxum
qilishi mumkin, shundan bir qismi urug‘lantirilgan tuxum bo‘ladi. Bu yerda to‘liq
fiziologik jinsiy voyaga yetilish to‘g‘risida so‘z bormoqda, urg‘ochi tuyaqushlar 3
yoshida yetiladi va mavsumda 40 donagacha tuxum beradi, ayrim hollarda 80
donagacha.Tuyaqushning asosiy ozuqasi turli xil otsuv o'simliklardir. Tuyaqushlar
ushlay oladigan va butunlay yuta oladigan barcha turdagi hayvonlarni ham
eyishadi.Hayvonlar issiq iqlimda yashaganligi sababli, ular har doim ham to'liq
ovqatlana olmaydi. Shuning uchun ular hamma narsani yeydigan hayvonlardir.
Albatta, o'simliklar asosiy oziq-ovqat hisoblanadi. Ammo tuyaqushlar yirtqichlar,
hasharotlar, sudraluvchilardan keyin qoldiqlarni ham yeyishi mumkin. Oziq-ovqat
nuqtai nazaridan ular mutlaqo oddiy va ochlikka juda chidamli. Afrika tuyaqushlari
tabiiy yashash sharoiti savannalaridir.U erda, uzun tekisliklarda, ular boshqa o'txo'rlar
bilan birga yangi maysalar bilan o'tlaydilar, shuningdek, yosh kurtaklar barglar bilan
ham oziqlanadilar. Asosan tuyaqushlar yaylovda, ya'ni o't bilan oziqlanadi.Chunki
tuyaqushlar uzoq vaqt suvsiz yashashi mumkin, ular in qurish uchun ko'pincha yarim
quruq cho'llarni tanlaydilar. U erda ular oziq-ovqat uchun turli xil urug'lar, ildizlar va

butalar shoxlarini topadilar. Mo'l-ko'l ko'katlar bo'lmasa, qushlar mayda hasharotlar,
sudraluvchilar va hatto kemiruvchilarni ham ovlaydi (6-rasm).
6-rasm.Yovvoyi holda oziqlanishi
16
BOB TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARIⅠⅠ
2.1. Tadqiqot sharoitlari. Oqdaryo tumani - O`zbekiston Respublikasining
Samarqand viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. Ishtihon,
Pastdarg`om, Samarqand, Jomboy, Payariq tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni
0,37 ming km2. Aholisi 101,7 ming kishi.Oqdaryo tumanida 2 ta shaharcha ( Dahbet,
Loyish), 6 ta qishloq fuqarolar yig`ini (Zarafshon, Primkent, Yangikent,
Yangiqo`rg`on, Qorateri, Qurilish) bor.Markazi - Loyish shaharchasi. Tabiati.
Tuman hududi Zarofshon daryosining irmoqlari - Qoradaryo va Oqdaryo vodiysida
joylashgan. Yerning ustki qismini daryolar olib kelgan yotqiziqlar bilan qoplangan.
Relefi, asosan, yassi tekislik bo`lib, sharqdan g`arbga nishagan.Yer yuzasining
balandligi 450 m. Zarofshon daryosining faoliyati natijasida ko`xna qayirlar hosil
bo`lgan (7-rasm). Iqlimi kontinental. Shimol, shimoli-sharq va sharq tomondagi
tog`lar Artikadan keluvchi sovuq shamollarni to`sib turadi. Yanvarning o`rtacha
tempuraturasi-0, iyulniki 27-28 C.Yilliga o`rtacha 200-300 mm yog`in
yog`adi.Vegetatsiya davri 217 kun. Tuprolari qadimdan sug`oriladigan 1-2 %
chirindili bo`z tuproq.

7-rasm. Samarqand viloyati Oqdaryo tuman ma’muriy chegara
xaritasi.
17
2.2. Tadqiqot obyektlari va tadqiqot uslublari. Afrika tuyaqushlarining
Samarqand viloyatidagi biologiyasi va etologiyasini o`rganish maqsadida, Samarqand
viloyati Oqdaryo tumani Chovka qishlog`ida parrandachilik fermer xo`jaligida
amalyot olib borildi.Parrandachilik fermer xo`jaligida Afrika tuyaqushlari bilan bir
qatorda bedana, honaki tovuq va xo`razlar, induklar ham boqilmoqda. Tadqiqot
ishlarini jami 21 dona, shulardan 16 ta urg`ochi, 5 ta erkak tuyaqushlar va 2 ta 5-6
oylik, 3ta 18 oylik Afrika tuyaqushlarida olib borildi. Bundan tashqari Afrika
tuyaqushlarining tuxumlari va inkubatorga qo`yilgan tuxumlar va endigina tuxumdan
chiqqan jo`jalar ham o`rganildi.
Tadqiqot uslublari. Afrika tuyaqushlarining tuxumlari va inkubatorga
qo`yilgan tuxumlar va endigina tuxumdan chiqqan jo`jalar olindi. Kuzatishlar
natijasida, Afrika tuyaqushlarining kun davomidagi harakatlari va etologiyasi
o`rganildi. Tuxumlari uchta parametr bo`yicha o`lchandi, uzunligi, kengligi, massasi.
Inkubatorga qo`yilgan tuxumlar kunlik rivojlanishlar bo`yicha, tekshirishlar olib
borildi. Tuxumdan chiqqan jo`jalar muntazam nazorat ostiga olinib kun ora ularning
asosiy o`lchamlari massasi, tanasining uzunligi, qanotining uzunligi, tumshug`ining
uzunligi o`lchab borildi. Izlanishlar G.A.Novikov (1953) tomonidan tavsiya
etilgan yer usti umurtqali hayvonlarining ekologiyasini o`rganish usullarida olib
borildi.

18
TADQIQOT NATIJALARI ⅠⅠⅠ
3.1. Samarqand viloyatida tuyaqushchililik . Parandachilikni rivojlantirish
chora tadbirlari ichida Samarqand viloyatida ham ko`plab tumanlarimizda
tadbirkorlarimiz tomonidan tuyaqushchilik yo`lga qo`yildi. Shular qatorida Payariq,
Oqdaryo, Past Darg`om va boshqa tumanlarda ham Afrika tuyaqushlari
yetishtirilmoqda. Past Darg`om tumanidagi ,, Yangi obod mahallasida yashovchi
Husan Haydarov mahalliy sharoitda Afrika tuyaqushlarini boqishni yo`lga
qo`ygan. Ayni vaqtda 35 sotixli yerda 9 boshli tuyaqush parvarishlanmoqda.
Tadbirkorning aytishicha ,, Ancha yillardan buyon tuyaqush boqishga qiziqar
edim. Ammo uni qayerdan olib kelishni bilmas edim. Tanishlarimdan Farg`ona
viloyatining Rishton tumanida bizning iqlim sharoitimizga mos tuyaqush
boqish yo`lga qo`yilganini eshitdim va u yerga bordim va mahalliy
mutaxassislardan tuyaqush parvarishlashning o`ziga xos tomonlari bo`yicha
yetarlicha ma’lumotga ega bo`ldim. 2017 yilning yanvar oyida o`z
hisobimdan 21 million 600 ming so`mga 9 ta Afrika tuyaqushlari harid qildim.
Rassiya va Ukraina davlatlariga eksport qilishni go`sht va tuxumlarni eksport
qilishni rejalshtirayapmiz’’-deydi tadbirkorimiz.
Samarqand viloyatining Oqdaryo tumani Chovka qishlog`ida ,,Oqdaryo
straus sentr’’ fermer xo`jaligimizda ham Afrika tuyaqushlari ko`paytirilmoqda.
Mazkur ferma ish faoliyatini 2019-yil avgust oyida dastlab 45 kunlik yani 1
oy 15 kunlik ,, Afrika qora bo`yin’’ zotli mahalliylashtirilgan tuyaqush jo`jalarini
olib kelib ish boshlagan. Fermer xo’jaligimiz oilaviy fermer xo’jaligi bo’lib unda
oila a’zolarining barchasi ish olib boradi. Maqsadimiz yurtimizda bu parrandalar soni
ko'payishiga hissa qo'shish va yurtimiz iqtisodiyoti va mahalliy bazorlariga sifatli
go`sht mahsulotlari, teri va paxmoq patlar yetqazib berish. Albatta, kuzatishlarim

natijasida tuyaqushchillik boshqa parrandachilik sohalariga qaraganda
serdaromad va istiqbolli soha hisoblanadi. Sababi tuyaqush mahsulotlarining sifati
barcha qishloq xo jalik parranda mahsulotlaridan bir necha barobar yuqori turadi. Harʼ
bir tuyaqush so yilganda 1 sentnergacha (100 kg) xolesterini juda kam miqdorda
ʼ
bo lgan tansiq (delikates) go sht, 2 kg atrofida qimmatbaho patlar va 2 m 2 yengil
ʼ ʼ
sanoatda katta talabga ega bo lgan sifatli teri beradi. Tuyaqushchilikni serdaromadligi
ʼ
shundaki, agar fermada qoramolchilikni rivojlantiradigan bo lsak, har bir bosh sigirdan
ʼ
bir yilda bir
19
bosh buzoq olish mumkin. Sigirni urug lantirib, undan foyda olgunga qadar 2-3 yilga
ʼ
yaqin vaqt o tadi, chunki buzoqni so yishdan oldin ma lum tirik vazngacha ega
ʼ ʼ ʼ
bo lishi uchun bo rdoqiga boqilishi kerak. Buzoq so yish konditsiyasiga yetish uchun
ʼ ʼ ʼ
tirik vazni 250 kgni tashkil etishi kerak .Shuningdek, undan olinadigan taxminan 2,5
m2 terini ham hisobga olish lozim. Аgar sigir o rnida 1 bosh urg ochi tuyaqush
ʼ ʼ
boqilsa, undan yil davomida 40 boshdan kam bo lmagan yosh tuyaqushlarni olish,
ʼ
ko paytirish va o stirish mumkin, agar yil davomida ko payishi uchun yaxshi sharoitlar
ʼ ʼ ʼ
yaratilsa, yosh tuyaqushlar yanada ko p ham bo lishi mumkin, ayrim hollarda 2
ʼ ʼ
barobar (1 yilda 80 boshgacha) ko payish imkoni bo ladi. Tuyaqush tuxumining
ʼ ʼ
inkubatsiya davri 42 kunni tashkil qiladi. Tuyaqush jo jalari bo rdoqiga boqilganda,
ʼ ʼ
katta yoshdagi ona tuyaqushning vazniga 1 yilda yetib oladi. Jami 1 bosh urg ochi
ʼ
tuyaqushdan samarali foydalanib, har yili 2 tonna atrofida qimmatli parhez go shti, 50
ʼ
metr atrofida yuqori sifatli qimmatbaho teri va 36 kg sifatli patlar olish mumkin.
Tuyaqush 40 yil davomida ko payish xususiyatini yo qotmasligini inobatga olsak, bu
ʼ ʼ
davr ichida 1 bosh urg ochi tuyaqushdan qoldirilgan nasli bilan hisoblaganda 70 tonna
ʼ
parhez go shti, 2 ming m2 teri va taxminan 1,5 ming kg tuyaqush patlarini olish
ʼ
mumkin. Tuyaqushchilik boshqa barcha chorvachilik tarmoqlaridan afzal hisoblanib,
boqish uchun ketgan sarf-xarajatlar faqat terinigina sotishdan tushgan daromad
hisobiga qoplanib ketadi, qolgan boshqa mahsulotlari sof foyda hisoblanadi.
3.2. Tuxumning inkubatsion davri va tuxumdagi jo`jalarni imbrionalogik
rivojlanishini kuzatish va tuxumdan chiqgan jo’jalarni parvarishlash.
Voyaga yetgan urg`ochi tuyaqushlar ko`p o`tmasdan tuxumga kirgan,
tabiiy sharoitda inlarda tuxum qo`yib bosib yotgan tuyaqushlar tutqunlikda

tuxum bosmaydi.Tuxumlar yig`ib olinib inkubatorlarda jo`jalar ochirib chiqariladi.
Asosiy sababi , bu voyaga yetgan tuyaqushlar ham inkubatorlarda ochib
chiqqan va ularda tuxum bosish instinki yo`qolgani haqida taxmin qilishadi.
TUXUMLARNI UYADAN TERIB OLISH. Tuxumlarni uyadan terib olish
uchun ota – ona tuyaqushlarni haydab yuborish mumkin emas. Birinchidan,
tuyaqushlar xujum qilishi mumkin, ikkinchidan, tuxum olish davrida tuyaqushlarni
stresslardan saqlash lozim.Shuning uchun ota – ona tuyaqushlar indan uzoqlashganda
va ularga inda nima bo layotgani ko rinmaydigan payt tuxumlarni terib olinadi.Teribʼ ʼ
olingan tuyaqush
20
tuxumlarini qutilarga to mtoq tomonini yuqoriga qilib oldindan quruq latta bilan artib
ʼ
va yumshoq narsaga o rab taxlanadi. Qutilarga tuxumlar tashish vaqtida silkinish yoki
ʼ
urilishlarda lat yemasligi uchun titrash, zirillash, tebranishga qarshi rezina gilamchalar
solinadi. Аgar tuxumlarni ochiq holda tashilayotgan bo lsa, unda quti ustiga quyosh
ʼ
nurini qaytarish va tuxumlarni qizib ketishdan saqlash uchun oq rangga bo yalgan
ʼ
qopqoq yopiladi. Аgar tuxum ifloslangan bo lsa, saqlash xonasiga qo yishdan oldin
ʼ ʼ
yuviladi. Tuyaqush tuxumini yuvish uchun tayyorlangan suv iliq 40 gradus atrofida
bo lishi kerak. Ushbu maqsadda sovuq suvni ishlatish qat iyan man etiladi, chunki
ʼ ʼ
tuxumning ichidagi moddalari kirishishi oqibatida suv tuxum ichiga kirib
ketadi.Tuxumni yuvish oldidan qo lni dezinfeksiya qilish kerak. Suvga ham tarkibida
ʼ
yod yoki xlor moddasi mavjud bo lgan dezinfektsiyalovchi modda solish kerak
ʼ
bo ladi. Tuxumni iflosliklardan tozalash jarayonida zinhor kuch ishlatib tuxum
ʼ
qobig idan qirib tashlab bo lmaydi. Har bir tuxumni suvda 3 daqiqadan ko p ushlab
ʼ ʼ ʼ
bo lmaydi. Tuxum yuvib bo lingandan keyin havoda quritiladi. Tuyaqush tuxumlarini
ʼ ʼ
inkubatsiyadan oldin 10 kundan ko p bo lmagan muddat saqlash mumkin, eng maqbuli
ʼ ʼ
1 hafta. Bunda xona harorati 15 – 18 gradus va nisbiy namligi 40 foizni tashkil etishi
kerak. Inkubatsiya uchun saqlanayotgan tuxumlarni har kuni bir marta ag darib turish
ʼ
maqsadga muvofiq bo ladi. Аgar doimiy ravishda tuxumni ag darib turishni ilojisi
ʼ ʼ
bo lmasa, unda xech bo lmasa saqlash muddatida bir necha marta ag darish kerak
ʼ ʼ ʼ
bo ladi .Tuxumlar inkubatsiyaga qo`yishdan oldin massasi, eni va bo`yi
ʼ
o`lchanadi . (1-jadval)

T uxumlar
inkubatsiyaga qo`yishdan oldin massasi, eni va bo`yi o`lchanadi .
1-jadval
Tuxumlar Uzunligi Eni Massasi
1 35 sm 19 sm 1,150 g
2 37,5 sm 20 sm 1.100g
3 38 sm 22 sm 1,200 g
4 38,5 sm 21,5 1,250 g
5 40 sm 22,5 sm 1,395 g

21
INKUBATOR TUZILISHI . Tuyaqush tuxumini inkubasiya qilish uchun
boshqa parrandalarni inkubasiya qilish moslamalari yaroqsiz hisoblanadi. Ularda
harorat, namlik va ventilyasiyani tartibga solish, shu bilan birga lotoklarni avtomatik
tarzda o‘z vaqtida burilishini talab darajasida ta'minlash mumkin emas.
Tuyaqushlarni ko‘paytirish bo‘yicha Buyuk Britaniya va Italiya davlatlaridagi maxsus
inkubatorlarni ishlab chiqishni yo‘lga qo‘ygan korxonalardan xarid qilib olish
mumkin.Inkubasion shkaflar turli o‘lchamda bo‘lib, katta va kichik tuxumlar uchun
mos ravishda kerakli hajmda yasalgan inkubatorlar xarid qilish kerak bo‘ladi(8-9-
rasm). Inkubator shkaflarining har bir o‘lchamidan bittadan emas, ikkitadan bo‘lsa
maqsadga muvofiq bo‘ladi. Kichik hajmdagi inkubatorlarda rejimni barqaror ushlab
turish kattalariga qaraganda osonroq bo‘ladi. Bundan tashqari, tuxum qo‘yish kamayib
qolganda, faqat kichik o‘lchamli inkubator shkaflaridan foydalansa bo‘ladi. Ya'ni
bunday kichik o‘lchamli inkubatorlarning ko‘proq bo‘lishi maqsadga muvofiq bo‘ladi .
Inkubatorda inkubasion va ochirib chiqarish shkaflari alohida-alohida mavjud bo‘lsa,
tuxumning rivojlanishi uchun eng maqbul bo‘lgan sharoit bor hisoblanadi. Ayniqsa,
bir vaqtning o‘zida to‘liq tuxum bilan yuklanganda yuqori unumli bo‘ladi.Lekin
amalda, tuyaqushlar galada bir nechta boshdan iborat bo‘lsa, unda boshqacha bo‘ladi:
tuxumlar inkubatorga birdaniga kelmaydi, asta-sekin kela boshlaydi. Natijada turli
rivojlanish bosqichidagi murtaklar bir xil sharoitda bo‘lib qoladi. Bunday vaziyatda

tuxumni Joylashtirishni turli usullari mavjud, lekin shkafdagi havo almashuvi bir xil
maromda bo‘lishiga e'tibor berish kerak.Agar shkafga har xil yoshdagi murtaklar
birgalikda joylashtirilgan bo‘lsa, 39-kuni birinchi partiyani ochirib chiqarish shkafiga
o‘tkaziladi. Muhimi tuxumdan ochib chiqqan tuyaqush jo‘jalarini qolgan tuxumlar
bilan kontaktda bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak, chunki tuxumdan ochib chiqish
jarayonida chang va parlarni ko‘payib ketishi kuzatiladi. Ayniqsa, gigiena qoidalariga
rioya qilish o‘ta muhimdir, chunki inkubor shkafidan doimiy ravishda foydalanish,
to‘liq dezinfeksiya tadbirlarini o‘tkazish imkonini bermaydi.
INKUBATOR PARAMETRLARI . Yuqorida ta'kidlaganimizdek, tuyaqush
jo‘jalarini ochirib chiqarish uchun maxsus inkubator kerak bo‘ladi. Tovuq yoki g‘oz
jo‘jalarini ochirib chiqadigan inkubator tuyaqush jo‘jalarini ochirib chiqarishga
yaramaydi. Doimiy ravishda inkubatorga tuyaqush tuxumlari qo‘yilayotgan bo‘lsa,
22
inkubatsion shkafda haroratni +36,0+36,5 darajada doimiy ravishda ushlash kerak.
Afrika tuyaqushi tuxumlariga nisbiy namlik 20-35 foizdan ko‘p bo‘lmasligi kerak.
Agar tuxumlar inkubatorga bir vaqtda qo‘yilgan bo‘lsa, uning haroratini birinchi besh
kun 37,2 darajaga ko‘tarish mumkin, keyin 36,5 darajagacha tushiriladi. Tuyaqush
tuxumlari issiqlik sig‘imi yuqori bo‘lganligi tufayli inkubatsiya davrining oxirgi
haftasida havoga nisbatan tuxum qobig‘ining harorati 2 darajaga baland bo‘ladi.
Shuning uchun inkubatsiya oxirida havo haroratini ozgina pasaytirish mumkin, chunki
tuxumlar ortiqcha issiqlikni chiqarib tashlashga ulgurishi va qizib ketmasligi kerak
bo‘ladi.Inkubatsion shkaflarni havo harorati va nisbiy namlikni boshqara oladigan
xonada o‘rnatish kerakligini inobatga olish zarur.Inkubatorlar o‘rnatilgan xona nisbiy
namligini 40 foiz, haroratini 21-25 daraja ushlab turish kerak. Inkubator xonaning
parametrlari o‘zgarishi to‘g‘risida signal beruvchi qurilma bilan jihozlash maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Tuyaqush tuxumining inkubatsiya davri 42 kun bo‘lgani uchun shu
davrda 12-14 foiz vaznini yo‘qotadi O‘rtacha kuniga 0,3 foiz vazn yo‘qotadi. Biroq bir
xil sharoitda ham tuxum qobig‘i g‘ovaklari va qalinligini farqi hisobiga 10 foizdan 20
foizgacha vazn yo‘qotadi. Bunga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi, chunki bu ikki holatda ham
tuxumdan jo‘ja chiqish ko‘rsatkichi pasayadi. Tajriba natijasida, 12 foizdan kam
tuxum vazni yo‘qotilganda, tuxumdan tuyaqush jo‘jasi chiqmadi, 14 foizdan ko‘p

tuxum vazni yo‘qotilganda ham ya`ni 18 foiz vazn yoqatganda tuxumdan jo`ja
chiqmadi.
Tuxum vaznining yo‘qotilishini nazorat qilish uchun, har hafta uni muntazam ravishda
tarozida tortib turish kerak bo‘ladi.(2-jadval)
2-jadval Tuxumlarning inkubatsion davrida vazn yo`qotishi

23
Odatga ko‘ra, tuxum saqlanish vaqtida, inkubatsiya shkafiga qo‘yish oldidan,
13-kuni ovoskopiya vaqtida va 28-kuni tarozida tortiladi. Amalda tuxum vaznini
bunday o‘lchash tuxumdagi yo‘qotilayotgan vazn miqdorini nazorat qilib borishni
ta'minlaydi va inkubatsiya jarayoniga kerakli o‘zgartirishlar kiritib borish imkonini
beradi. Agar tuxum vaznini ko‘p yo‘qota yotgan bo‘lsa, nisbiy namlik ko‘tariladi, kam
yo‘qotayotgan bo‘lsa, nisbiy namlik tushiriladi. Agar tuxumlarni ma'lum qismida
o‘zgarishlar qayd etilgan bo‘lsa, unda ularni yaxshisi kichik inkubator shkafiga
o‘tkazib, ular uchun alohida sharoitlar yaratiladi va nazoratga olinadi. № Sana
04.04.20
24 Sana
11.04.20
24 Sana
18.04.20
24 Sana
25.04.20
24 Sana
02.05.20
24 Sana
10.05.20
24 Sana
18.05.20
24
1. 1,150g 1,129 g 1,107 g 1,1086 g 1,064 g 1,060 g
2. 1,180 g 1,154 g 1,128 g 1,102 g 1,077 g 1,050 g
3. 1,200 g 1,176 g 1,151 g 1,125 g 1,101 g 1,077g
4. 1,250 g 1,220 g 1,191 g 1,161 g 1,131 g 1,103 g
5. 1,350 g 1,350 g 1,311 g 1,269 g 1,225 g 1,180 g

28-rasm Inkubatsiya shkafining tashqi tuzilishi
24

9-rasm. Inkubatsiya shkafining ichki tuzilishi

Tuyaqush murtaklari (embrion) rivojlanish jarayonida katta miqdorda kislorodga
muhtoj bo‘lishi ma'lum. Shuning uchun inkubatsion zalda va inkubatsion shkafda havo
almashinuvini nazorat qilib borilishi kerak. Tuxumlar havo kameralari yuqoriga
qaratib, vertikal holatda joylashtiriladi. Tuyaqushchilik bilan shug‘ullanuvchi
ko‘pchilik fermerlar xuddi shunday qilishadi va shu bilan birga gorizontal holatda
tuxumni inkubatsiyaga qo‘yuvchilar ham bor. Vertikal holatda joylashtirilgan
tuxumlardan polaponlar oson ochib chiqishadi va murtakni rivojlanishi yaxshi kechadi.
Lekin ko‘z bilan tuxumning havo kamerasi qaysi tomonida joylashganligini aniq
ko‘rish qiyin. Buni ovoskopiya qilish orqali aniqlash mumkin. Inkubatsion
lotoklardagi tuxumlarni
25
pardasi qobig‘i bilan qo‘shilib o‘sib ketmasligi va issiqlikning bir tekis taqsimlanishi
uchun murtak rivojlanishini 39kunigacha muntazam ravishda aylantirilib turiladi.
Tuxumni vertikal bo‘yicha 45 gradus yon tomonga aylantiriladi, bir kunda 2 martadan
24 martagacha aylantirish qaytarib turiladi. Afrika tuyaqushini tuxumi 39-kuni ochirib
chiqarish shkafiga o‘tkaziladi va yon boshlab yotqizib taxlanadi.

26
3.3.Tuyaqush jo’jalarining dunyoga kelishi . Tuyaqush jo‘jalarini dunyoga kelish
jarayoni tovuq jo‘jalarinikidan katta farq qiladi. Tuyaqush jo‘jasi tuxumning qisqa
o‘zagi bo‘yicha joylashib olib, oqsil moddasidan tarkib topgan pardani havo
kamerasiga iloji boricha yaqinroq joyidan tumshug‘i yordamida ishqalab teshadi. Bu
havodan birinchi nafas olish imkonini beradi. Keyin tuyaqush jo‘jasi boshini orqaga
tashlaydi va tuxum qobig‘ini oyoqlari bilan tiralib sindiradi. Tuxumning qobig‘ida
uzunasiga yoriqlar paydo bo‘ladi.Tuxum qobig‘ida yorilgan joyi paydo bo‘lgunicha
tuyaqush jo‘jasi 900 ga aylanadi, keyin chiqib ketish uchun tepa qismini uloqtirib
yuboradi. Birinchi tuyaqush jo‘jalari tuxumni cho‘qib teshishni boshlaganda,
inkubatordagi nisbiy namlik sathi 30 foizga oshiriladi. Agar inkubatsion shkafga
tuxumlar to‘liq qo‘yilgan bo‘lsa, harorat yarim darajaga kamaytiriladi, agar tuxum soni

kam bo‘lsa, harorat shunchaga ko‘tariladi. Tuyaqush jo‘jalari tuxumni yorib chiqishni
boshlaganda, namlik 50-60 foizgacha ko‘tariladi. Bu polaponlarni tuxumdan
yorib chiqish jarayoniga yordam beradi. Agar tuxumdan yorib chiqish jarayonida
tuyaqush jo‘jalari qiynalayotgan bo‘lsa, jo`ja tuxum ichida noto‘g‘ri yotgan bo`ladi.
Bunday polaponga yordam berish kerak, faqat tuxum yorig‘ini olib tashlash orqali,
yordam beriladi. Qolgan jarayonni o‘zi davom etadi. Bazida darrov yordam berish
tavsiya etilmaydi. Ayniqsa, bu tuyaqush jo‘jasi hali tuxum pardasini yorib chiqmagan
va nafas olishni boshlamagan bo‘lsa. Kindik tomirlari hali yopilmagan va qon bilan
to‘la bo‘lsa, polapon yorib chiqishga tayyor bo‘lmaydi. Fermer, albatta, hamma
ochib chiqayotgan tuyaqush jo‘jalariga yordam berib, ularni saqlab qolishni xohlaydi.
Lekin nimjon, kuchsiz tuyaqush jo‘jasi butun galani kuchsizlantiradi. Agar tuyaqush
jo‘jasida tuxumdan chiqish jarayonida qiyinchiliklar paydo bo‘ldimi, keyinchalik ham
rivojlanishi tengdoshlaridan orqada qoladi.Ba`zan ishtahsi sustlashadi va kassaliklarga
tez chalinib nobud bo`ladi. Shuning uchun bunday tuyaqush jo‘jalariga tuxumdan
chiqish jarayonida yordam berib, keyinchalik naslga emas, faqat go‘shtga boqishni
rejalashtirish kerak .
Yangi ochib chiqqan polaponlar uchun “bruder” deb nomlanadigan maxsus
moslama mavjud. Bruder – lampalar yordamida isitiladigan katta bo‘lmagan taglik
katakdir.Uni inkubatsion zalga joylashtirish mumkin. Tuyaqush jo‘jalarini tuxumdan
chiqqandan keyin 2-3 soatga bruder tagiga usti quriguncha qo‘yilsa, maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Tuxumdan chiqqan tuyaqush jo‘jalariga qarashni vaznini
tortishdan
27
boshlanadi. Qushning vaznini bilib olganimizdan keyin uning rivojlanishini kuzatish
oson bo‘ladi. Tuyaqush jo‘jasini normadagi vazni 700 dan 900 g gacha bo‘ladi. Yangi
ochib chiqqan polaponning kindigiga darhol dezinfektsiyalovchi vosita
bilanishlovberiladi.Birinchikunlari tuyaqush jo‘jalari kindigiga dezinfektsiyalovchi
vosita bilan ishlov berish bir kunda bir necha marta qaytarilib turiladi.
3.4. OVOSKOPIYA QILISH . Ovoskopiya qilish – maxsus asbob bo‘lib,
tuxum murtagi rivojlanishini nazorat qilib borish maqsadida yorug‘lik nuri orqali
ko‘rish va urug‘lanmagan tuxumlarni aniqlab, o‘z vaqtida chiqarib tashlash
imkonini beradi.Tajriba uchun 10 ta tuxum olindi va 5 ta tuxum ovoskopiya qilish

orqali urug`lanmagani aniqlandi. Tuyaqush tuxumini tekshirish uchun mo‘ljallangan
ovoskop, Bu 1 metr uzunlikdagi truba, eni tuxumning o‘lchamiga teng, tuxumni
mexanik tarzda shikastlamasligi uchun cheti rezina bilan qoplangan bo‘ladi.Truba
ichining pastki qismida quvvati eng kami 100 Vt lik lampa o‘rnatiladi. Tuyaqush
tuxumini ko‘rish uchun ovoskopni katta mablag‘ sarflab olish shart emas, uning
tuzilishi oddiy bo‘lgani uchun o‘zingiz ham yasasangiz bo‘laveradi.Odatga ko‘ra
inkubatsiyani 7-kuni ovoskopda ko‘rilganda ichida murtakning pardasi – allantois
arang ko‘rinadi, tuxum qobig‘ini 20 foizini qoplaydi. 14-kuni parda ancha sezilarli
bo‘lib qolgan bo‘ladi va o‘sishda davom etib, tuxum qobig‘i tepa qismini hammasini
butunlay qoplaydi. 24-kuni tuxumning oltidan bir qismi havo kamerasi bilan band
bo‘ladi. Murtak bu vaqtda tuxumning yarmini egallaydi. 33-kuni tuxumning jami
hajmidan uchdan ikki qismini egallaydi. 35-kunidan boshlab ovoskop yordamida faqat
havo kamerasini ko‘rish mumkin, chunki qolgan barcha qismini butunlay murtak
egallaydi. Qoidagi ko‘ra butun inkubatsiya davomida tuxumni ikki marta: 13 va 20-
kunlari ovoskopiya qilinadi. Lekin har hafta 39-kunigacha, ya'ni tuxumlarni ochirib
chiqarish shkafiga o‘tkazguncha ovoskopiya o‘tkazish mumkin. Tuxumlarni ochirib
chiqarish shkafida ovoskopiya qilish har 6 soatda o‘tkaziladi. Tuxumlarni ovoskopda
ko‘rish jarayonida sanitariya-gigiena talablarga rioya qilish lozim. Tuxumni
ovoskopda ko‘rib bo‘lgandan so‘ng keyingi tuxumni qo‘yishdan oldin tuxum tekkan
rezina aylana dezinfektsiyalovchi moddaga shimdirilgan gubka (latta) bilan artiladi.
Bizning tuyaqush fermamizda mobel telefon yoritqichdan xuddi ovoskop apparatidek
foydalansa bo’ladi, biz shuni amalda qo’llaymiz. Bu juda yaxshi natija beradi. Bunng
uchun ham maxsus qorong’u xona
28

10-rasm. Jo’jalarn i tuxumdan chiqishi i
duyoga kelishi
TUYAQUSH JO‘JALARINI PARVARISHLASH . Nihoyat tuxumlardan
jo’jalarni ochib chiqish vaqti yani 39, 40,41 va 42- kunlari keldi.Tuxumdan o’zi ochib
chiqgan va ochishga yordam bergan jo’jalarimizni kindik va orqa teshiklariga
bakteriyalardan himoyalash maqsadida antibakteryal sprey sepiladi.Bu ilk kunlari bir
necha marta takrorlanadi keyinchalik esa kamaytirib boriladi.. Tuyaqush jo‘jalari
parvarishlash sharoitiga ta'sirchan bo‘ladi. Xonadagi yorug‘lik sathi, harorat o‘zgarishi
va havo almashinuvi tuyaqush jo‘jalarini boqishda katta ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, birinchi yarim yillikda boqish xavfli, keyin yosh tuyaqushlar chiniqib,
baquvvatlashadi va atrof-muhit ta'siridan alohida e'tiborga muhtoj bo‘lmaydi.
Yosh tuyaqushlarni birinchi yili saqlanganlik ko‘rsatkichi 70-80 foizni tashkil etadi.
Lekin birinchi hafta parvarishlash sharoitida ozgina o‘zgarish bo‘lsa ham 50 foizi
nobud bo‘lishiga olib keladi. Eng yaxshisi yozda chiqqan tuyaqush jo‘jalarini qarash
osonroq, qishda chiqqanlarini nobud bo‘lishni kamaytirish uchun ancha diqqat bilan
parvarish qilish kerak bo‘ladi. Tuyaqush jo‘jalari tuxumdan chiqishi bilan 20 sm lik
to‘siq ichiga qo‘yiladi (10-rasm).

29

.
11-rasm. 10-kunlik jo`jalar

Tuyaqush jo‘jalari 150-180 sm gacha yetguncha kuniga 1 sm dan juda tez
o‘sishni boshlaydi. Lekin birinchi hafta boshlang‘ich vaznining 10 foizini yo‘qotadi,
keyin esa vazn qo‘shishni boshlaydi.
Ko‘pincha tuyaqush jo‘jasi tuxumni ochib chiqqandan keyin birinchi 6-8 kun
ichida ozuqa va suvga muhtoj bo‘lmaydi. Bundan tashqari bu davrda ozuqa berish va
suv ichirish kerak bo‘lmaydi, chunki tuxum sarig‘i qoldig‘i organizm tomonidan to‘liq
o‘zlashtirilishi kerak hamda muskullari orasidagi ortiqcha suv ham so‘rilib ketishi
lozim. Tuyaqush jo‘jalari uchun bunday haftalik ochlik tabiiy holat bo‘lganligi uchun
bu davrni yengil o‘tkazadi. Asosiysi, bu davrda har qanday zararli ta'sirlardan, xususan
yelvizakdan saqlash kerak bo‘ladi. Tabiiy sharoitda tuyaqush jo‘jalari mustaqil
ravishda katta yoshdagi tuyaqushlar go‘ngini cho‘qiy boshlaydi. Undan kletchatkani
hazm qilishda va immunitetni rivojlantirishda yordam beruvchi foydali
mikroorganizmlarni oladi, shu bilan birga, u yerdan tuyaqush jo‘jalariga halokatli ta'sir
etuvchi gijja tuxumlarini ham yuqtirish mumkin. Kichkina tuyaqushchalar dastlab
oqsil moddasiga boy bo‘lgan maydalangan beda bilan boqiladi. Ko‘pincha
kichkintoylar
30
kattalari cho‘qib yeyishini ko‘rib muammosiz cho‘qib yeyishni boshlaydi.
Granullangan yem boshida polga sepib beriladi, ular mustaqil yeyishni boshlagandan
keyin yemdonlarga solinadi. Oziqaga o‘rgatish vaqtida muammo tug‘ilsa, oddiy usulni
qo‘llash mumkin. Yaxshi pishirilgan tuxumni mayda qilib to‘g‘rab, polga sepiladi va
shu yerga qalam yoki barmoq bilan yerga to‘qillatib urishni takrorlab turadi. Buni bir
kunda bir necha marta takrorlab turilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yosh

tuyaqushchalar 2-3 kundan keyin o‘zlari mustaqil ravishda ozuqani cho‘qib
yeyishni boshlaydi
(10-rasm). Xona poliga yirik qum solingan bo‘lsa, u yerda yosh tuyaqushlarni boqib
bo‘lmaydi, chunki qumni ozuqa o‘rniga qabul qilib ko‘p miqdorda iste'mol qilishi
mumkin, natijada oshqozonida to‘planib, hazm qilish jarayoniga halaqit beradi.

11-rasm. O`n besh yigirma kunlik jo`jalar ozuqlantirilishi.
Yosh jo‘jalarni 3 oyga to‘lganidan keyin sayr maydonchasiga chiqarish
mumkin bo‘ladi. Lekin, sayr maydonchasida shiypon, uning tagida yemdon va nam
havoda yosh tuyaqushlar ustini quritish uchun isitkich o‘rnatish kerak. Yosh
tuyaqushlar havo issiq kunlari bedapoyada ularni sayr qildirib o‘tlatish maqsadga
muvofiq (12-rasm). Odatda yosh tuyaqushlarni yaylovda o‘tlatish oson, ular
xodimlarga o‘rganib qoladi va o‘z ota-onalarining orqasidan ergashib yurgandek ular
orqasidan yuradi. Qish mavsumida turli o‘tlardan tarkib topgan pichan bilan boqiladi.
31
3.5 Tuyaqushlarning firmadagi hayoti. Tuyaqushlarni ko paytirish bilanʼ
shug ullanuvchi turli xududlardagi fermalardagi, ularga zaxlik, namgarchilik qushlar
ʼ
uchun o ta xavflidir. Odatda tuyaqushlar qattiq sovuqqa ham chidamli bo ladi, faqat
ʼ ʼ
namlik past bo lgan joylarda. Аmmo janubiy kengliklarda binosiz sharoitlarda
ʼ
boqilganda yomg irdan saqlanish uchun pana joy kerak bo ladi, chunki tropik
ʼ ʼ

davlatlarda yomg ir shiddatli va uzoq kechadi. Tuyaqushlar tabiatda qandayʼ
sharoitlarda hayot kechirishini inobatga oladigan bo lsak, yog ingarchilikka
ʼ ʼ
moslashmaganligi ajablantirmaydi. Bir kunda issiq va sovuqni keskin almashinishi
tuyaqushga ta sirini o tkazmaydi .
ʼ ʼ
Tuyaqush yetishtirayotgan tadbirkorimizning aytishicha Samarqand sharoitida
tuyaqushlar uchun sayr maydonchasi, issiq xonalar tashkil qilish kerak. Kuzatishlarim
davomida xonalarda issitish moslamalari qo`yilmagan ammo qalin qilib to`shama
solingan. Tashqi muhit harorati -5 gradusdan past bo`lganda tuyaqushlar issiq
honalarga kiritiladi. Parranda honalarni mahalliy sharoitdan kelib chiqib qurush
mumkun. Xona balandligi 3 metr bo`lishi lozim. Parrandaxonalar kattaligi tuyaqushlar
soniga bog`liq har bir tuyaqush uchun 10 m2 maydon kerak bo`ladi. Tuyaqushlar
ko`proq vaqtini sayr maydonida o`tqazadi (13-rasm).

13-rasm. Tuyaqushlar sayr maydonida.
32
Jo`jalar uchun 2-3 m 2 joy bo`lishi va ular uchun issiqxonalar tashkil
qilinishi kerak. Sayr maydonchalari va parrandaxonalar yer bo`lishi kerak asfalt
va beton tuyaqushlar oyog`iga tasir qiladi. Katta tuyaqushlar uchun issiqxonalar
zarur emas, ammo yomg`ir va shamoldan himoya joy bo`lishi kerak.
Tuyaqushlar -20 gradusdan +60 gradusga chidamli bo`ladi. Tuyaqushlar

yoshiga qarab ozuqa beiladi.(3-jadval) yoshga qarab berilishining asosiy sababi,
jo`jalarga vitaminlarga boy quvvati baland ozuqa beriladi, tez va yaxshi
rivojlanishi uchun. Kattalarga tuxum jarayoni va urug`lanish darajasi yaxshi
bo`lishi uchun beriladi. Ratsionda turli xil aralash ozuqalar, beda, qobiqli tosh va
vitaminlar mavjud. Tuyaqushlar iste'mol qiladigan asosiy narsa qish uchun ko'kat yoki
pichan shaklida yig'ib olingan bedadir. Shu bilan birga, har bir kishi uchun kuniga 1,5
kg aralash ozuqa qo'shish tavsiya etiladi.Standart yem ingredientlari makkajo'xori,
bug'doy, ekstrakte qilingan soya, maydalangan tariq. Muhumligi ularda shuningdek,
loviya yoki bedadan un, baliq uni, kaltsiy karbonat, xamirturush, foydali
mikroelementlar bilan vitaminli ovqatlar mavjud. Fermada qushlar kamroq harakat
qiladi, shuning uchun energiya deyarli sarflanmaydi va buning natijasida ozuqa
iste'moli kamroq bo'ladi. Ko'pincha ular o'tlar, turli butalar va daraxtlarning barglari
shaklida ko'katlarni iste'mol qilishni afzal ko'radilar. Xususiy uy xo'jaligida
tuyaqushlar yaxshi o'sishi va rivojlanishi uchun yashil o`simliklar berish kerak ammo
maxsus e`tibor quruq ovqat.Aynan u urg`ochi tuyaqushlarning mahsuldorlik
fazilatlarini yaxshilaydi. Biroq, tuyaqushlar beda yeyishni juda yaxshi ko'radilar
kunlik stavka 1,5-1,8 kg dan oshmasligi kerak.
33

Ozuqa ratsioni 3-
jadval

Ingredientlar 2 oylik
2-4 oylik
4-6 oylik
6-10 oylik
10-14 oylik
14
va
undan
yuqori oylik
Beda 22,7 260 428 812 884 420
Makkajo’xor
i 577 501,3 463,5 172,7 100 0
Makka yog’i 20 20 0 0 0 0
Soya yog’i 232 86 30 0 0 0
Baliq yog’i 120 166 59 0 0 8,9
Deikalsiy
fasfat 5,4 7,3 11 11 11,2 15
Bor 17 12,3 3 0 0 0
Metionin 1 2,23 1 1,4 1,7 1,6
Perimiks 4,5 4,5 4,5 2,5 2,5 2,5
Snk 0,5 0,5 0 0 0 0
Beda pichan 0 0 0 0 0 552
C vitamin 4,1 4,5 3,5 3,2 2,5 2,5

Tuyaqushlarni tuxum qo‘yish davrida oziqlantirish Tuxum qo‘yish mavsumida
tuyaqushlar oziqlanishini alohida nazoratga olish kerak. Lekin erkagi va
urg‘ochisining ozuqaga bo‘lgan talabi bu davrda bir xil emas.Urg‘ochisi tuxumning
qobig‘ini sifatli shakllantirish uchun ratsion tarkibida kaltsiy moddasi miqdori yuqori
bo‘lishiga muhtoj bo‘lsa, ratsion tarkibida kaltsiy moddasi miqdori yuqori bo‘lgan
ozuqa erkagiga ziyon berishi mumkin. Kaltsiy moddasi maniy (sperma)ni ishlab
chiqarishda alohida ahamiyatga ega bo‘lgan rux (sink) moddasini organizm tomonidan
o‘zlashtirishga to‘sqinlik qiladi . Bundan tashqari tuyaqushning erkagiga ko‘p

ozuqa iste'mol qilish zararli, chunki semirib ketish yomon asoratlarga olib keladi,
natijada tuxumni urug‘lantirish foizi tushib ketadi, ammo urg‘ochilaridan sifatli tuxum
olish uchun kuchaytirilgan to‘yimli ozuqa berish kerak bo‘ladi. Tuxum
olish mavsumida
34
tuyaqushlarning erkagi va urg‘ochilari uchun alohida ozuqa ratsioni tashkil etish
kerak bo‘ladi. Tuyaqush erkagi bu davr ichida ozuqa ratsionini o‘zgartirmasdan,
alohida sayr maydonida boqiladi. Har ikkinchi kuni tuyaqush erkagini juftlashishi
uchun urg‘ochisi sayr maydoniga qo‘yib yuborish tavsiya etiladi, buning uchun bir
necha soat birga bo‘lish yetarli bo‘ladi. Tuyaqush erkagini urg‘ochisining sayr
maydoniga, urg‘ochilari ozuqaning katta qismini yeb bo‘lishgandan keyin qo‘yiladi.
TUYAQUSH JO‘JALARINI OZIQLANTIRISH . Oziqlantirish va
sanitar gigiyenik sharoitlar asosiy ikki faktorlar, yoshtuya qushlarning nobud
bo‘lmasdan omon qolishi uchun bevosita ta'sir o‘tkazuvchi omillardir va fermada
tuyaqushchilikning rivojlanishi ham mana shu ikki omillarga bog‘liq. Dunyoga endi
kelgan tuyaqush jo‘jasi birinchi kunlari kindik qismida joylashgan qopchadagi tuxum
sarig‘ini sarflash hisobiga yashaydi, shuning uchun hayotining birinchi kunlari
ozuqaga ehtiyoj sezmaydi. Ammo baribir tuyaqush jo‘jalari bu kunlari ozuqa bilan
ta'minlanishi kerak. Bir kunda ikki mahal ozuqa iste'mol qiluvchi katta yoshdagi
tuyaqushlardan farqli o‘laroq, tuyaqush jo‘jalari yemdonlarida har doim ozuqa bo‘lishi
kerak.
Bundan tashqari suvdonlarda ichimlik suv berish ham esdan chiqmasligi
kerak. Katta yoshdagi tuyaqushlar uzoq muddatli suvsizlikni yengil yengib o‘tadi,
lekin yosh tuyaqushlar doimo suvdonlarda ichimlik suvi bo‘lishiga ehtiyoj sezadi. Har
kuni suvdonlarni tozalab, yuvib va suvini almashtirib turish orqali tozalikni, gigiyenani
saqlab turish juda muhim. Tuyaqush jo‘jalariga kontsentrat va maydalangan ko‘k
bedadan tarkib topgan ozuqa, suyuq aralashma holatida beriladi. Ularga beriladigan
ozuqa tarkibidagi o‘simlik poyasi va bandlari olib tashlanadi, chunki ichak faoliyatini
buzish ehtimoli mavjud. Oziqa tarkibidagi dag‘al tolali o‘simliklar komponentlari
tuyaqush jo‘jalarining jiddiy tarzda ichi qotib qolishiga olib kelishi mumkin. Yozda
Tuyaqushlar ko'p vaqtlarini yaylovda o'tkazishni afzal ko'radilar. Shuning uchun,
yosh jo`jalarni beda poyalarga va boshqa maysa zorlarga sayr qildirish, ularning

tez va sog`lom o`sishiga yordam beradi. Biroq tuyaqushlarning oziqlanishi, yaxshi
o'sishi uchun har kuni taxminan 1,5 kg yangi o'tlar va aralash ozuqa bilan to'ldiriladi.
Tuyaqushlarni oqsil bilan to'yintirish uchun ovqat ratsioniga turli aminokislotalar bilan
aralashtiriladi. Bunday holda,tuyaqushlar uchun ozuqaga bo'r, suyak uni, kepak, qobiq
yoki tuxum qobig'i qo'shiladi. Qishda
35
Qishda asosiy oziq-ovqat turi donli ekinlar, makkajo'xori, loviya, jo'xori, xamirturush
va suyak unidan olingan protein aralashmalari, shuningdek to'g'ri miqdor pichan, silos,
turli o'tlar va soya aralashmasi beriladi Tuyaqushlar issiq havoni afzal ko'rishlariga
qaramay, ular ko`p suvga muhtoj. Maxsus idishlarga har kuni toza toza suv bilan
to'ldirib turish kerak. Ular yetarli darajada ichishlari mumkin. Shu bilan birga,
qushlar sog'lom bo'lib qolishi uchun suvning tozaligini kuzatib borish kerak, chunki
unda turli mikroblar va bakteriyalar to'planib qolishi va tuyaqushlarda turli
kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkun.
Tuyaqushlarni oziqlantirishda ular sog'lom, nuqsonlarsiz (skeletning
egriligi,nomutanosib oyoq-qo'llari va boshqalar) o'sishi uchun oziq-ovqatning to'g'ri
taqsimlanishini kuzatish kerak. Yosh jo'jalar uchun ham oziq-ovqat va suv alohida
bo'lishi kerak. Ularga oqsilli aralash ozuqa qo'shilishi bilan mayda to`g'ralgan
yong`ichga yoki beda bo'laklari beriladi. Shuningdek katta tuyaqushlar uchun boshqa
idishlarga mayda toshlar va shag`al ham berish karak sababi bu toshlarni yutishi
natijasida tuyaqushlarning hazm qilishi yaxshilanadi.
3.4. Tuyaqushchilik mahsulotlari Tuyaqush boqish eng daromadli sohalardan
biri. Uning pati, terisi, go‘shti, tirnog‘i, ichki yog‘i va hattoki oyog‘ining terisidan ham
turli mahsulotlar, xususan, ayollar sumkasi, hamyon, poyabzallar ishlab chiqarish
mumkin.Tuyaqushning terisidan tayyorlangan, yaxshi ishlov berilgan mahsulot 30 yil
davomida o‘zining jilvakorligini, sifatini yo‘qotmaydi.Tuyaqush 70 yilgacha umr
ko‘radi. 40 yil tuxum qo‘yib, nasl beradi. 12-14 oyda go‘shti, terisi, umuman, har bir
a’zosidan kerakli mahsulot tayyorlash mumkin. Tuyaqushning go‘shti mazali bo‘lib,
ko‘pgina kasalliklarga malham. Masalan, qandli diabet, saraton, OITS kabi
kasalliklarni yengishda immun tizimini yaxshilaydi.
TUYAQUSH TUXUMLARINING TAVSIFI Afrika tuyaqushi -
sayyoramizdagi eng katta tuxum qo'yadigan eng katta qush. Tasavvur qiling, qushning

o'zi 2 metrdan oshadi va og'irligi taxminan 120 kg, bu tuxumlar tovuq tuxumidan 25-
40 baravar katta va tarozida 2,2 kg gacha vazn ko'rsatishi mumkin.Urg'ochilar tuxumni
faqat iliq oylarda, apreldan oktyabrgacha ko'tarishadi. Ular buni har kuni, har
mavsumda 8 tadan daromad olib kelishadi. Sog'lom ayol 25 dan 35 faslgacha tuxum
qo'yadi.Tuyaqush va tovuq tuxumining kattaligi yagona farq emas. Bu tovuq tuxumiga
36
qaraganda yog` va xolesterin miqdori kam to'yimli parhez mahsulotidir. Bu taom
natriy va selenga, A va E vitaminlariga boy va qimmatli aminokislotalar tarkibida
tovuq go'shtidan oshib ketadi. Kaloriya tarkibi - 118 g uchun 100 kkal.Boy rangga ega
bo'lgan sarig'i nisbati va vazni bo'yicha shaffof oqsil taxminan 1 dan 3 gacha.
Tuyaqush tuxumlarining afzalliklarini baholash qiyin.Xitoyda eng katta tuyaqush
tuxumi olingan, uning vazni 2,3 kg dan, diametri esa 18 sm dan oshgan (14-rasm).

14-rasm. Tuyaqush, tovuq, bedana tuxumi solishtirilganda.

Tuyaqush tuxumi taxminan 50 kg yukga bardosh beradigan qattiq qobiqga
ega. U tashqi ko'rinishiga ko'ra marmarga o'xshaydi, shuning uchun o'yma va
naqqoshlik ustalari badiiy ijodda foydalanadilar.Tuyaqush tuxumining vazni 1,5 dan 2
kg gacha (bu taxminan 25-36 tovuq tuxumi), tuxum tarkibidagi oqsil esa taxminan 1
kg, sarig'i esa 350 g.Tuyaqush tuxumlarining qobig'i juda qalin. buzilib ketganda, u
idish-tovoq parchalariga o'xshaydi.
37
Oshpazlikdan tashqari, tuxum dekorativ maqsadlarda keng tarqalgan. Bo'sh
qobiq juda bardoshli va chinni kabi ko'rinadi. Siz uni bo'yashingiz, miniatyuradan
vazalar, qutilar va boshqa yodgorliklar qilishingiz mumkin .

O'rta asrlardan buyon tuyaqush tuxumlari qobig'i qimmatbaho metallar bilan
bezatilgan bo'lib, ularning barchasi tantanali va ekstravagant ko'zoynak sifatida
ishlatilgan.Ushbu tuxumlarni hanuzgacha hushyorlikning ramzi deb biladigan koptlar
o'z jamoatlarida tuyaqush tuxumlarini diniy ashyo sifatida osib qo'yishadi.Ikkinchisi,
pishirish odatdagi tovuq tuxumi o'rniga tuyaqush tuxumi tayyor taom xushbo'y, va
unutilmas bo`ladi. Tuyaqush tuxumi ko'plab odamlarni jalb qiladigan 5-10 kishilik
katta qismlarni yoki bayramona taomlarni tayyorlash uchun juda mos keladi.Bugungi
kunda tuyaqush tuxumining xayr-ehsoni ommalashmoqda. Axir, bu qimmat va ekzotik
sovg'a va juda to'yimli oziq-ovqat, bu oilani to'liq nonushta yoki kechki ovqat bilan
ta'minlashi mumkin .
TUYAQUSH GO`SHTI Tuyaqush go‘shti qizil rangda, mazzasi yangi
so‘yilgan buzoq go‘shtini eslatadi. Degustasiya (tatib ko‘rib sinash, farqlash, sifatini
aniqlash) natijasiga ko‘ra go‘shtini ta'mini sifati bo‘yicha mol go‘shti filesidan ozgina
farq qiladi.Yaqin vaqtlargacha eng parhez go‘sht deb kurka go‘shti hisoblangan, lekin
hozirgi vaqtda dietologlar tomonidan eng parhez go‘shti deb tuyaqush go‘shti tan
olingan.Tuyaqush go‘shti tarkibida xolesterin moddasini mavjudligi bo‘yicha oxirgi
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, baliq go‘shti, xususan forel balig‘i go‘shti bilan
ko‘rsatkichlari bir xildir. Tuyaqushlarni go‘sht (bo‘rdoqi)ga boqishga
o‘tkazilganda metall setkadan to‘siq qilingan sayr maydoniga joylashtiriladi. Bu
usulda boqilganda sayr maydoni 1 boshga 3 m2 va xonada 1 boshga 1 m2 yer maydoni

hisobidan joylashtiriladi. Yosh tuyaqushlar 8-10 hafta boqilgandan keyin bo‘rdoqiga
boqish maydoniga o‘tkaziladi va bu yerda 40 haftalikkacha boqiladi. Yozda tuxumdan
chiqqan yosh tuyaqushlarni 5-6 haftalik yoshidan bo‘rdoqiga boqish ratsioniga
o‘tkazish va bahorgi yoki kuzgi yosh tuyaqushlarni faqat 6-7 haftalik yoshidan
bo‘rdoqiga boqish ratsioniga o‘tkazish mumkin bo‘ladi . Yosh tuyaqushlarni 10
haftalikdan so‘yish mumkin. So‘yish uchun bo‘rdoqiga boqilayotgan har bir yosh
tuyaqushning tirik vazni 110-120 kg bo‘lishi kerak. Yoz

faslida yosh tuyaqushlar bunday ko‘rsatkichga 8-9 haftaligida, qish faslida esa
1112 haftaligida erishadi .
38
Tuyaqush go‘shtida protein katta miqdorda mavjud, lekin yog‘ juda kam
miqdorda bo‘ladi. Tuyaqushning nimtalanmagan go‘shti tirik vazniga nisbatan 60
foizni tashkil etadi. Tuyaqush go‘shtining umumiy hajmidan 62 foizi toza lahm go‘sht,
27 foizi suyaklar va qolgani yog‘ni tashkil etadi. Bir tuyaqushdan 40 kg toza go‘sht
olish mumkin va asosiy qismini baquvvat oyoq son go‘shti tashkil etadi (15-rasm) .

15-rasm. Tuyaqush son go`shti.
Urg`ochi tuyaqushdan yiliga haqiqatda 4 tonnagacha go‘sht olish mumkin
fermaga juda arzon tushadigan tuyaqushlarni oyoq ostidagi oziqa (yaylov, o‘tloq) va
pichan bilan boqish kifoya etadi.Shunday qilib, tuyaqush go‘shtini yetishtirishni
tannarxi kurka go‘shtini yetishtirish tannarxidan baland emas, lekin kurka boqishga
qaraganda, tuyaqush boqishdan katta foyda olsa bo‘ladi.Bundan tashqari tuyaqushning
go‘shti mazali bo‘lib, ko‘pgina kasalliklarga malham. Masalan, qandli diabet, saraton,
OITS kabi kasalliklarni yengishda immun tizimini yaxshilaydi .
TERISI . Tuyaqush terisiga azaldan model'erlar (kiyimlarning modelini
ishlab chiquvchi mutaxassis) orasida talab katta bo‘lib kelgan, chunki tuyaqush terisi
oshlangandan keyin ilon va timsoh terilaridan sifati bo‘yicha ozgina yuqori turadi.
Tuyaqush terisidan juda yupqa, lekin haddan tashqari mustahkam va egiluvchan charm
39
(teri) yasalgan va galantereyada sumka, charm hamyon, kamar, tasmalar ishlab
chiqarishda ishlatiladi. Bundan tashqari, tuyaqush terisi charmidan juda pishiq kiyim
va oyoq kiyimlar tikiladi. Bir bosh tuyaqush terisidan 3 juft sifatli charm oyoq kiyimi
tikish mumkin (16-rasm).

16-rasm. Tuyaqush terisidan poyabzal
16-rasm. Tuyaqush terisidan poyabzal

Tuyaqush terisi yuzida o‘ziga xos original ornamenti (naqsh) mavjud.
Tuyaqushning ushbu ornamenti zich joylashgan va teri yuzida aniq ko‘rinadigani eng
qimmatbaho teri hisoblanadi.Tuyaqush terisiga juda osonlik bilan ishlov berilishi bilan
boshqa terilardan ajralib turadi. Tuyaqush terisidan tayyorlangan buyum faqat
yumshoqligi, juda chidamligi va pishiqligi bilan ajralib turadi. Buzoq terisidan
tayyorlangan buyum chidamligi, pishiqligi tufayli 5 yil o‘z sifatini yo‘qotmaydi, undan
farqli o‘laroq tuyaqush terisidan bo‘lgan buyum to‘liq 30 yil o‘z yuqori sifatini
yo‘qotmaydi. Tuyaqush terisi 10 oydan 14 oygacha bo‘lgan tuyaqushlar terisi eng
yuqori sifatli hisoblanadi. Xuddi ana shu yoshda tuyaqushlar gavdasi katta yoshdagi
tuyaqushlar gavdasiga tenglashadi va barcha organlari to‘liq shakllangan bo‘ladi, lekin
shu bilan birga qarish jarayoni hali boshlanmagan bo‘ladi. Shuning uchun teri yuqori
sifatli va yosh o‘tishi tufayli shikastlangan, lat yegan, buzilgan hech qanday joylari
bo‘lmaydi.Bunday tuyaqush terisi hajmi 1,3 m2 maydonni tashkil etadi .
Tuyaqushning
40
oshlangan (ishlov berilgan) terisi xalqaro bozorda tahminan 450 AQSh dollari
turadi. So‘zsiz tuyaqush terisi, ilon va timsoh terilari bilan birga eng qimmat turuvchi
terilar toifasiga kiradi.O‘z – o‘zidan tushunarliki, ushbu mahsulot asosiy iste'molchisi
(xaridori) qimmatbaho teri aksessuarlari ishlab chiqarishga qaratilgan yengil sanoat
korxonalari hisoblanadi. Tuyaqush terisiga Fransiya, Italiya, AQSh va Yaponiya
model'erlari tomonidan katta qiziqish bildiriladi.Xuddi shu davlatlar tuyaqush terilarini
katta hajmda import qiladi. PATLAR Hammaga ma'lumki, tuyaqush patlari turli xil
modali aksessuarlar yasashda keng qo‘llaniladi. Lekin tuyaqush patlaridan dekarotiv
yo‘nalishda foydalanishdan tashqari amalda mahsus vazifada, undan ayrim
mexanizmlarni tozalash uchun mahsus cho‘tka ishlab chiqiladi.Yovvoyi Afrika
tuyaqushlarining patlari Yevropa va Shimoliy Amerikada yetishtirilgan tuyaqushlar
patlaridan farq qiladi. Quruq iqlimli xududlarda yetishtirilgan patlar eng sifatli
hisoblanadi. Bundan tashqari tuyaqush patlari parrandaning qaysi qismida o‘sganligiga
qarab sinflarga (klass) bo‘linadi. Erkak tuyaqushlar qanotlarining birinchi qatorida oq
patlari mavjud. Har bir qanotida shunday patlardan 24 dona bo‘ladi. Patlarni oqligi,
uzunligi va sifatiga qarab kategoriyalarga bo‘linadi.Urg‘ochi tuyaqushlarda erkak
tuyaqushlarni oq patlariga o‘xshash patlari mavjud. Bunday patlar “feminal” patlar deb

nomlanadi. Erkak tuyaqushlari patlari singari urg‘ochi tuyaqushlarning feminal patlari
ham kategoriyalarga bo‘linadi. Faqat ular yana ranglar bo‘yicha ham bo‘linadi, yorqin,
normal,yarimqoramtir va qoramtir ranglarga . Keyingi sinf – ornament (naqsh) patlar.
Ular ham qanotda joylashgan bo‘ladi, birinchi qatorida, faqat ornament patlari
hammasi bo‘lib 4 – 5 dona bo‘ladi. Rangi qora – oq tusda bo‘lib, faqat uzunligi
bo‘yicha klassifikasiyalanadi.Erkak tuyaqushning qanotidagi ikkinchi va uchinchi
qatorlarda qora patlar mavjud. Ushbu patlar ham uzunligi bo‘yicha bo‘linadi va uzun,
o‘rta va kalta deb nomlanadi. Erkak tuyaqushlarni mana shu patlarining
urg‘ochilardagi analogi kul rangda bo‘ladi. Ular ham xuddi shunday
klassifikatsiyalanadi. Qanot tagida va ko‘kragini atrofida bir qator ipakdek
(shoyidek) mayin patlar bo‘ladi. Ipak (shoyi) patlar erkagida – qora , urg‘ochisida –
kulrangda bo‘ladi. Ular ham xuddi shunday sortlarga ajratiladi. Erkagining dum patlari
oq yoki jigarrang (dolchin rang) bo‘ladi, urg‘ochisida oqish yoki qoramtir rangda
bo‘ladi. Tuyaqush dum patlari rangi bo‘yicha sinflarga bo‘linadi. Tuyaqush jo‘jalari,
yosh tuyaqushlar patlari, katta yoshdagi tuyaqushlarning
41
oq va feminal patlariga to‘g‘ri kelsa ham ular kerak miqdorda rivojlanmagan
hisoblanadi.Tuyaqush patlarini kommersiya narxlarini qanday aniqlasa bo‘ladi? Bu
yerda patlarni uzunligi, qalinligi, mustahkamligi, ipakdek mayinligi, yorqinligi,
egiluvchanligi hisobga olinadi. Patlar formasi simmetriyali, tagi to‘g‘ri va uchi
yumaloqlangan bo‘lsa ayniqsa qimmatbaho hisoblanadi.Tuyaqush patining uzunligi 70
sm va eniga kengligi 30 sm bo‘lsa, sifatli hisoblanadi.Kommersiya plani bo‘yicha
asosiy ko‘rsatkichlardan nafaqat yuqorida ko‘rsatilgan belgilari olinadi, balki patlarda
turli defektlarning va shikastlangan joylarining yo‘qligi ham katta rol
o‘ynaydi.Patlardagi chiziq defekti boqishdagi kamchilik yoki ichidagi parazitlar
mavjudligi oqibati bo‘lishi mumkin. Tashqaridagi parazitlar ham patlar sifatiga katta
ta'sir o‘tkazish mumkin. Bundan tashqari patlar sifatiga qushlarni boqishdagi noqulay
sharoitlari, haroratni keskin o‘zgarishi va namlikni ko‘tarilishi va xokazolar. Oziq –
ovqat va tekstil sanoatidan tashqari tuyaqushchilik mahsulotlariga meditsina,
farmasevtika va kosmetalogiyada ham talab katta.Tirik tuyaqushlardan meditsina va
farmakologiyada yangi ishlab chiqarilgan periparatlarni sinov – tekshirish ishlarida
foydalaniladi.Asosiy, tuyaqush yog'idan tarkib topgan va kuchli terapevtik

xususiyatiga ega bo'lgan ajoyib kosmetik periparatlar ishlab chiqiladi. Bunday
kosmyetik vositasi tyerini sofligini saqlaydi va qarish tyempini
kamaytiradi.Xirurgiyada anchadan beri inson paylari jarohatini davolashda,
tuyaqushlardan donor sifatida foydalaniladi. Hozirgi vaqtda inson ko'zini davolashda
tuyaqush ko'zining muguz pardasini insonga ko'chirib o'tkazish, bo'yicha ilmiy ishlar
olib borilmoqda. Tuyaqush miyasidan so'rib olingan suyuqlik bilan kasalligini va
boshqa aqli zaif insonlarni davolashda foydalanilmoqda. Balki yaqin kelajakda
tuyaqush insoniyatga SPID va saratonga (rak) qarshi dori – darmon ishlab chiqishda
asosiy omil bo'lar, chunki tuyaqush qonini shu soha bo'yicha tekshirishlar umidli
natijalarga olib kelmoqa .

42

Xulosalar
Tuyaqushlarni kuzatish va biologiyasini o`rganishga oid olingan ma’lumotlar,
asosida quydagi xulosalar qilindi.

1. ,,Oqdaryo straus sentr’’ fermer xo`jaligi sharoitida urg`ochi tuyaqushning
tuxum qo`yish muddati mart oyidan boshlanadi, 2-3 kunda 1 ta tuxum qo`yadi.
2. Tuxumlar yig`ib olinadi va saqlanadi. Saqlash muddati 1 hafta yoki 10
kungacha davom etadi. Tuxumlar massasi, eni, bo`yi o`lchangandan keyin
raqamlanadi va sanalari yozilib inkubatorga joylashtiriladi.
3. Inkubatorda tuxumlar qo`yilgandan keyin harorat 34-35 gradus, namligi
20-25 % bo`lishi shart. Bu davrda tuxumlarda vazn yo`qotish kuzatiladi. Tuxumlar
har hafta o`lchab boriladi va inkubatorda bir qavat pastga tushiriladi. Tuxumlar 12-14
% vazn yo`qotadi jo`jalari 40-42 kunda ochib chiqadi.
4. .Inkubatordagi tuxumlar 39-kuni ochirish shkafiga o`tkaziladi va jo`jalar 40-
42 kunda ochib chiqadi. Ko`pchiligi tuxumdan mustaqil ochib chiqsa,ayrimlariga
mexnik yordam beriladi.
5. Yangi ochib chiqqan polaponlar uchun “bruder” deb nomlanadigan maxsus
moslama mavjud.Tuyaqush jo‘jalarini tuxumdan chiqqandan keyin 2-3 soatga bruder
ichiga usti quriguncha qo‘yilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi.
6. Jo`jalar 2-3 kun oziqlanmaydi, mustaqil oziqlanish to`yimli, vitaminga boy
ozuqa bo`lishi zarur. Jo`jalar 3 oylik bo`lganda sayr maydoniga chiqariladi va
bedapoyalarda o`tlatiladi.
7. Jo`jalar juda qiziquvchan bo`ladi, shu sababli yaltiroq va rangli
buyumlarni cho`qilaydi. Bundan tashqari ular yolg`iz qolganida (discomfort)
tovushlar chiqaradi.

Tavsiyalar
1. Ayrim tuxumlardan jo`jalari muddatida ochib chiqmagan taqdirda
mexanik yordam berishni tavsiya qilanadi.
2. Tuxum qo‘yish davrida tuyaqush oziqalariga suyak uni, baliq uni, uy
parrandalari tuxumlari ozuqa tarkibiga qo`shib berish tavsiya qilinadi.

43

Tavsiyalar
1. Ayrim tuxumlardan jo`jalari muddatida ochib chiqmagan taqdirda
mexanik yordam berishni tavsiya qilanadi.
2. Tuxum qo‘yish davrida tuyaqush oziqalariga suyak uni, baliq uni, uy
parrandalari tuxumlari ozuqa tarkibiga qo`shib berish tavsiya qilinadi.

44
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

1. Dadayev S, Saparov Q, Zoologiya ( 2-qism). Toshkent: Cho`lpon
nomidagi nashriyot -matbaa ijodiy uyi, 2011, b 304 2. Jumaboeyev R. ,, Tuyaqush
boqing va daromad oling’’ ,,O`zbekiston parrandachiligi’’ ilmiy-ommabop,
axborot-ma`rifiy jurnal.№04(18)/2018 3. Laxanov J.L. Umurtqalilar zoologiyasi
Toshkent:,,O`AJBNT’’ 2005 b.280 4. O`zbekiston Respublikasi ,,Parranda sanoat’’
uyushmasi tuyaqushlarini parvarishlash bo`yicha tavsiyalar, Toshkent, 2012.- b.
78. 5. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xorazm viloyatidaʻ
parrandachilikni yanada rivojlantirishga doir qo shimcha chora-tadbirlar to g risida” gi
ʻ ʻ ʻ
171-sonli qarori. 2017. 6.Горбанчук,Я.О.Страусоводство.KEMPA
CENTER,Украина, – 2003. - С. 232. 7.Киладзе А.Б. Чернова О.Ф.Африканиский
Страус:Резервный потенциал в использовании продуктов
страусоводства.Товарищество научных изданий КМК,- 2011.- C. 107 8. Кочиш
Г.И. . Страус – птица. русская: сборник 2003.- C. 20 9. Мельнико И.Разведение и
выращивание страусов:Монография,2012.-C.29. 10. Микиртичев Г.А.Морозов
Н.П.Малякина Л.Ю.Страусоводство надежный источник высококачественного
мяса Зоотехния. – 2011. – № 12. – С. 25. 11. Москвина Т. Страус – птица русская:
сборник, 2010.- C. 30. 12. Новиков Г. А. Полевые исследования по экологии
наземных позвоночных Светиская наука-1953 13. Рахмонов А.И.
Разведение страусов. – Аквариум, 2008.- C.64. 14.Спицин В,В, Страус – птица
русская: сборник, 2014.- C. 25 15. Устинова, А. В. Микиртичев, Г. А., Лагутин, Д.
А. и др. Перспективы использования мяса страуса в детском питании. Все о
мясе. – 2007. – С. 17. 16. Харчук Ю. Разведение и содержание страусов в
родовой усадьбе. – М.: Феникс, 2010.- C. 119.
52

17. Cooper, RG; Horbachzuk, JO; Villegas-Vitscaino, "Ecological physiology of
the wild ostrich (Struthio camelus) A. (1976) pp. 151-156. 18. Davies, S. J. J. F. &

Bertram, B. C. R. (2003), Ostrich, in Perrins, Christopher, Firefly Encyclopedia of
Birds, Buffalo, NY: Firefly Books, Ltd., pp. 34–37, 19. Davies, S.J.J.F. (2003), Birds
I Tinamous and Ratites to Hoatzins, in Hutchins, Michael, Grzimek's Animal Life
Encyclopedia, vol. 8 (2nd ed.), Farmington Hills, MI: Gale Group, 1994 pp. 98 20.
Kreibich A., Sommer M. Ostrich Farm Management. – Landwirtschaftsverlang
GmbH. MünsterHiltrup, 1995. – p.p 34-35 21. Gus R.M. "Feeding Ostriches" Cabi
Publishing. 2006 Pages 136-155. 22. Newman K.I. (1982). "On Ostriches and Birds
of Prey" Birds of Africa London Great Britain: Academic Press. Pages 32-37. 23.
Reiner G.G. Ostrich eggs. Cabi Publishing. - 1995. - p.p. 65-68 24. Sales J. Ostrich
meat nutrient comparison between different studies. Ostring update. - 1996. – 34-35
Internet saytlari. 25. http://mcx-consult.ru/p age060508
26.https://skinfoodrussia.ru/uz/check/tablica-inkubacii-strausinyh-yaic-
inkubaciyastrausinyh-yaic-etapy.html 27. https://www.xabar.uz/uz/jamiyat/tuyaqush-
boqing-xarajati-kam-daromadi-mol 28. zarnews:uz//uz//post/tuyaqush-go`shti 29.
https://uz.healthy-food-near-me.com/ostrich-eggs-product-description-benefitsand-
harm-to-human-health/ 30.https://skinfoodrussia.ru/uz/check/tablica-inkubacii-
strausinyh-yaic-inkubaciyastrausinyh-yaic-etapy.html 1. Dadayev S, Saparov Q,
Zoologiya ( 2-Qism). Toshkent: Cho`Lpon Nomidagi Nashriyot -Matbaa Ijodiy
Uyi, 2011, B 304
2. Jumaboeyev R. ,, Tuyaqush Boqing Va Daromad Oling’’ ,,O`Zbekiston
Parrandachiligi’’ Ilmiy-Ommabop, Axborot-Ma`Rifiy Jurnal.№04(18)/2018
3. Laxanov J.L. Umurtqalilar Zoologiyasi Toshkent:,,O`AJBNT’’ 2005
B.280 4. O`Zbekiston Respublikasi ,,Parranda Sanoat’’ Uyushmasi
Tuyaqushlarini Parvarishlash Bo`Yicha Tavsiyalar, Toshkent, 2012.- B. 78.
5. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xorazm Viloyatidaʻ
Parrandachilikni Yanada Rivojlantirishga Doir Qo shimcha Chora-Tadbirlar
ʻ
To g risida” Gi 171-Sonli Qarori. 2017.
ʻ ʻ
6.Горбанчук,Я.О.Страусоводство.KEMPA CENTER,Украина, – 2003. - С.
232.
7.Киладзе А.Б. Чернова О.Ф.Африканиский Страус:Резервный
Потенциал В Использовании Продуктов Страусоводства.Товарищество Научных
Изданий КМК,- 2011.- C. 107

8. Кочиш Г.И. . Страус – Птица. Русская: Сборник 2003.- C. 20
9. Мельнико И.Разведение И Выращивание Страусов:Монография,2012.-
C.29.
10. Микиртичев Г.А.Морозов Н.П.Малякина Л.Ю.Страусоводство
Надежный Источник Высококачественного Мяса Зоотехния. – 2011. – № 12. –
С. 25.
11. Москвина Т. Страус – Птица Русская: Сборник, 2010.- C. 30. 12.
Новиков Г. А. Полевые Исследования По Экологии Наземных Позвоночных
Светиская Наука-1953
13. Рахмонов А.И. Разведение Страусов. – Аквариум, 2008.- C.64.
14.Спицин В,В, Страус – Птица Русская: Сборник, 2014.- C. 25
15. Устинова, А. В. Микиртичев, Г. А., Лагутин, Д. А. И Др. Перспективы
Использования Мяса Страуса В Детском Питании. Все О Мясе. – 2007. – С. 17.
45
16. Харчук Ю. Разведение И Содержание Страусов В Родовой Усадьбе. –
М.: Феникс, 2010.- C. 119.
17. Cooper, RG; Horbachzuk, JO; Villegas-Vitscaino, "Ecological Physiology
Of The Wild Ostrich (Struthio Camelus) A. (1976) Pp. 151-156.
18. Davies, S. J. J. F. & Bertram, B. C. R. (2003), Ostrich, In Perrins,
Christopher, Firefly Encyclopedia Of Birds, Buffalo, NY: Firefly Books, Ltd., Pp. 34–
37
, 19. Davies, S.J.J.F. (2003), Birds I Tinamous And Ratites To Hoatzins, In
Hutchins, Michael, Grzimek's Animal Life Encyclopedia, Vol. 8 (2nd Ed.),
Farmington Hills, MI: Gale Group, 1994 Pp. 98
20. Kreibich A., Sommer M. Ostrich Farm Management. –
Landwirtschaftsverlang Gmbh. Münsterhiltrup, 1995. – P.P 34-35
21. Gus R.M. "Feeding Ostriches" Cabi Publishing. 2006 Pages 136-155.
22. Newman K.I. (1982). "On Ostriches And Birds Of Prey" Birds Of Africa
London Great Britain: Academic Press. Pages 32-37.
23. Reiner G.G. Ostrich Eggs. Cabi Publishing. - 1995. - P.P. 65-68
24. Sales J. Ostrich Meat Nutrient Comparison Between Different Studies.
Ostring Update. - 1996. – 34-35 Internet Saytlari.

25.Http://Mcx-Consult.Ru/P Age060508
26.Https://Skinfoodrussia.Ru/Uz/Check/Tablica-Inkubacii-Strausinyh-C
Yaicinkubaciyastrausinyh-Yaic-Etapy.Html
27. Https://Www.Xabar.Uz/Uz/Jamiyat/Tuyaqush-Boqing-Xarajati-Kam-
Daromadi-Mol
28. Zarnews:Uz//Uz//Post/Tuyaqush-Go`Shti
29.Https://Uz.Healthy-Food-Near-Me.Com/Ostrich-Eggs-Product-Description-
Benefitsand-Harm-To-Human-Health/
30.Https://Skinfoodrussia.Ru/Uz/Check/Tablica-Inkubacii-Strausinyh-Yaic-
Inkubaciyastrausinyh-Yaic-Etapy.Html
4 6

Afrika tuyaqushining imbrionalogik rivojlanishiga doir ma’lumotlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish