Ahmad al-farg‘oniy - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ahmad al-farg‘oniy

Купить

Birinchi Renessans h odisasining yirik namoyandasi Ahmad al- Farg‘oniyning
hayoti va faoliyati.
O rta asrlarda yashagan Markaziy osiyolik olimlar orasida buyuk astronom,ʻ
matematik va geograf al-Farg oniy salmoqli o rin egallaydi.
ʻ ʻ
Olimning to liq ismi Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir al-
ʻ
Farg oniydir. Manbalarda uning farg onalik ekanligidan tashqari deyarli boshqa
ʻ ʻ
ma lumotlar saqlanmagan. Lekin shuni ham e tiborga olish kerakki, o rta asrlarda
ʼ ʼ ʻ
musulmon o lkalarida bo lgan an anaga binoan, mamlakat poytaxti yoki markazini
ʻ ʻ ʼ
ham mamlakat nomi bilan atashgan. Masalan, 995 yilgacha Xorazmning poytaxti
bo lgan Kotni, keyingi poytaxti Gurganjni ham Xorazm deyishgan. Ba zi arab
ʻ ʼ
mamlakatlarida bu odat hozir ham saqlanib qolgan. Misr poytaxti Qohiraning Misr,
Shom (Suriya) poytaxti Damashqning Shom deyilishi shundan. Ana shu odatga
ko ra, o rta asrlardagi Farg ona vodiysining markaziy shahri Axsikatni ham
ʻ ʻ ʻ
Farg ona deyishgan. Al-Farg oniy Farg ona vodiysining Qubo (Quva) qishlog ida
ʻ ʻ ʻ ʻ
tug ilgan. Shunisi ma lumki, al-Farg oniy xalifa Xorun ar-Rashidning sharqiy
ʻ ʼ ʻ
yerlaridagi muovini, o g li Abdullohning (bo lajak xalifa al-Ma munning)
ʻ ʻ ʻ ʼ
Marvdagi olimlari doirasiga kirgan. Ehtimol, Abdulloh yoshligidan bilimga
chanqoq bo lgani uchundir, 806 yili Marvga noyib bo lib tayinlanganida,
ʻ ʻ
Movarounnahr, Xuroson, Xorazmdan olimlarni va iste dodli yoshlarni to play
ʼ ʻ
boshlagan. Bu olimlarning asosiy qismi Abdulloh u yerga kelganidan avvalroq
to plangan bo lishi ham ehtimoldan xoli emas, chunki Marv avvaldan, Sosoniylar
ʻ ʻ
davridanoq yirik ilmiy markaz hisoblangan. 651 yili eng so nggi Sosoniy
ʻ
shahanshoh Yazdigard ibn Shahriyor arablar ta qibidan qochib bu yerga kelganida
ʼ
poytaxtdagi kutubxona kitoblarini ham olib kelganligi ma lum. Marv arablar qo l
ʼ ʻ
ostida ham o z mavqeini yo qotmadi, aksincha to mo g ul isilosigacha o sa bordi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Shunga ko ra, uning IX asr boshida xalifalikning yirik ilmiy va madaniy markazi
ʻ
bo lganligi tabiiydir.
ʻ
Xalifa Xorun ar-Rashid 809 yili Tusda to satdan vafot etadi va uning
ʻ
vasiyatiga ko ra Bag dodda taxtga katta o g li – Muhammad al-Amin nomi bilan
ʻ ʻ ʻ ʻ
o tiradi. Saroydagi xurosonlik a yonlar esa Abdullohni taxtni qo lga olishga da vat
ʻ ʼ ʻ ʼ

etadilar. 811 yildan 813 yilgacha aka-uka Muhammad va Abdulloh o rtasida taxtʻ
uchun olib borilgan kurash Abdullohning g alabasi bilan tugaydi va Muhammad
ʻ
katl qilinadi. O sha yili Abdulloh taxtga al-Ma mun nomi bilan o tiradi. Lekin u
ʻ ʼ ʻ
Bag dodga bormay 819 yilga qadar Marvda yashaydi. Natijada, Marv 813 yildan
ʻ
to 819 yilgacha xalifalikning vaqtincha poytaxti bo lib turadi. 819 yili al-Ma mun
ʻ ʼ
butun saroy a yonlari va ulamolari bilan birga Bag dodga ko chadi. Ular orasida
ʼ ʻ ʻ
al-Farg oniy ham bor edi. Shunday bo lsa ham al-Ma mun qo l ostida u tuzgan
ʻ ʻ ʼ ʻ
ilmiy markaz “Bayt ul-hikma”da ishlagan olimlar orasida al-Farg oniyning nomi
ʻ
eslatilmaydi. Buning sababi, bizningcha, shunday bo lishi mumkin: u davrda
ʻ
xalifalikda ikkita rasadxona faoliyat olib borardi, biri Bag dodning ash-
ʻ
Shammosiya mahallasida va ikkinchisi Damashq yaqinidagi Kasiyun tepaligida
edi. Bu rasadxonalarning har birida “Bayt ul-hikma” olimlarining ikkita doimiy
guruhlari ishlar edi. Ana shu olimlarning o zi rasadxonalari hojatidan kelib chiqib,
ʻ
ilmiy ekspeditsiyalar uyushtirardilar va umumiy rahbarlik Bag doddan turib
ʻ
boshqarilardi. Balki al-Farg oniy Damashqdagi olimlar guruhida bo lishi, al-
ʻ ʻ
Ma mun uni Bag dodga kelishi bilanoq u yerga yuborgan bo lishi mumkin. Abu
ʼ ʻ ʻ
Rayhon Beruniyning bir xabari shunday taxminga asos bo ladi. Uning aytishiga
ʻ
ko ra, Bag dod rasadxonasining ishida Yahyo ibn Abu Mansur, al-Xorazmiy va
ʻ ʻ
boshqa olimlar, Damashq rasadxonasida esa Xolid ibn Abdumalik va al-Farg oniy
ʻ
bilan birga ikkinchi guruh olimlar ishlaganlar U shuningdek, al-Farg oniyning
ʻ
Suriya shimolida, Sinjor sahrosida 832 – 833 yillar Tadmur va ar-Raqqa oralig ida
ʻ
yer meridiani bir darajasining uzunligini o lchashda ishtirok etganini ham aytgan.
ʻ
Nihoyat, al-Farg oniyning hayoti haqidagi eng so ngi va eng aniq xabar 861
ʻ ʻ
yil bilan bog lanadi. Mavjud ma lumotlarga ko ra, u shu yili Qohira yaqinidagi
ʻ ʼ ʻ
Ravzo orolida nilometrni, ya ni Nil daryosi suvi sathini belgilovchi uskunani
ʼ
yasagan yoki ta mirlagan. Biroq al-Farg oniy qanday qilib va qanday sharoitda
ʼ ʻ
Misrga borib qolgani haqida ham aniq ma lumot yo q.
ʼ ʻ
Ma lumki, al-Ma mun Marvdan Bag dodga nafaqat olimlarni, balki
ʼ ʼ ʻ
g ulomlari bo lmish turk askarlarini ham olib kelgan edi. Bag dodga kelishi bilan u
ʻ ʻ ʻ
ma lum ma noda lashkarni turklashtirdi: ana shu turk askarlaridan lashkarboshilar
ʼ ʼ

tayinladi. Turk g ulomlaridan biri buxorolik To lunni xalifa Suriya, Falastin vaʻ ʻ
Misrdagi lashkarlarning amiri etib tayinladi. Uning o g li Ahmad esa Suriya va
ʻ ʻ
Misrni mustaqil deb e lon qilib, To luniylar sulolasiga asos soldi. Al-Xorazmiy
ʼ ʻ
xalifa al-Ma munning yaqin odami va maslahatchisi bo lgani kabi al-Farg oniy
ʼ ʻ ʻ
ham To luning yaqin odami yoki uning saroy ahli doirasidagi kishilardan biri
ʻ
bo lganligi taxmin qilinadi. Bu holda al-Farg oniyning Misrda paydo bo lganidan
ʻ ʻ ʻ
ajablanmasa ham bo ladi.
ʻ
Al-Farg oniy hayotining muddati haqida ham qiyoslar qilish mumkin. Agar
ʻ
uning hayotini al-Xorazmiyning hayoti bilan qiyos qilsak, quyidagi xulosaga
kelamiz. Ma lumki, al-Xorazmiyning nomi yozma manbalarda oxirgi marta 847
ʼ
yili xalifa al-Vosiqning o limi munosabati bilan eslatiladi va shundan so ng
ʻ ʻ
uchramaydi. Shunga ko ra, uning o lgan yili deb 850 yil qabul qilingan. Al-
ʻ ʻ
Farg oniyning nomi oxirgi marta 861 yili Nil sathini o lchagich uskunani
ʻ ʻ
ta mirlash munosabati bilan eslatiladi… Al-Farg oniy 861 yildan keyin ko p
ʼ ʻ ʻ
yashamagan va uning o lgan yili deb 865 yilni qabul qilish mumkin. Agar u al-
ʻ
Ma mun bilan 819 yili Marvdan Bag dodga ketayotganda 20 – 25 yoshlar
ʼ ʻ
chamasida bo lgan desak, u holda uning tug ilgan yili deb 797 yoki 798 yilni qabul
ʻ ʻ
qilish mumkin. U holda uning hayot muddati 67 – 68 yoshni tashkil qiladi. Demak,
1997 yoki 1998 yili uning tug ilganiga 1200 yil to lgan.
ʻ ʻ
Al-Farg oniyning hayoti haqidagi ma lumotlar juda kam bo lganligiga
ʻ ʼ ʻ
qaramay, o rta asrlarda Sharqda uning nomi mashhur bo lgan. Ibn an-Nadim (X
ʻ ʻ
asr), Ibn al-Qiftiy (XII – XIII asrlar), Abul Faraj Bar Ebrey (XIII asr), Hoji Xalifa
(XVII asr) kabi Sharq fihristchilari uni o z asarlarida eslatadilar.
ʻ
Al-Farg oniyning asosiy astronomik asari “Samoviy harakatlar va umumiy
ʻ
ilmi nujum kitobi” (“Kitob al-harakat as-samoviya va javomi ilm an-nujum”) XII
ʼ
asrda Ovro poda lotin tiliga ikki marta va XIII asrda boshqa Ovro po tillariga ham
ʻ ʻ
tarjima qilinganidan so ng, uning lotinlashtirilgan nomi “Alfraganus” shaklida
ʻ
G arbda bir necha asr davomida keng tarqaladi. Uning bu kitobi shu asrlar
ʻ
davomida Ovro po universitetlarida astronomiyadan asosiy darslik vazifasini
ʻ
o tadi. Al-Farg oniy asarining lotincha tarjimasi birinchi marta 1493 yilda nashr
ʻ ʻ

etilgan bo lib, u eng qadimgi nashr qilingan kitoblardan hisoblanadi. 1669 yiliʻ
mashhur Golland matematigi va arabshunosi Yakob Golius al-Farg oniy asarining
ʻ
arabcha matnini yangi lotincha tarjimasi bilan nashr etganidan so ng, al-Farg oniy
ʻ ʻ
va uning asarining Ovro podagi shuhrati yanada ortdi. Ovro po Uyg onish
ʻ ʻ ʻ
davrining buyuk namoyandalaridan biri bo lgan mashhur olim Regiomontan XV
ʻ
asrda Avstriya va Italiya universitetlarida astronomiyadan ma ruzalarni al-
ʼ
Farg oniy kitoblaridan o qigan. Al-Farg oniy nomini Dante (XV asr) va Shiller
ʻ ʻ ʻ
(XVIII asr) ham eslagan.
Ovro po olimlaridan Dalambr, Brokelman, X. Zuter, I. Yu. Krachkovskiy,
ʻ
A. P. Yushkevich va B. A. Rozenfeldlar al-Farg oniyning ijodini yuqori
ʻ
baholaganlar.
Hozirgi kunda al-Farg oniyning sakkiz asari ma lum bo lib, ularning
ʻ ʼ ʻ
hammasi astronomiyaga aloqador va birortasi hozirgi zamon tillariga tarjima
qilinmagan. Ular quyidagilardir: yuqorida tilga olingan asar, odatda uni
“Astronomiya asoslari haqida kitob” nomi bilan ham atashadi – qo lyozmalari
ʻ
dunyo kutubxonalarining deyarli barchasida bor. “Asturlob yasash haqida kitob” –
qo lyozmalari Berlin, London, Mashhad, Parij va Tehron qutubxonalarida,
ʻ
“Asturlob bilan amal qilish haqida kitob” – birgina qo lyozmasi Rampurda
ʻ
(Hindiston), “Al-Farg oniy jadvallari” – qo lyozmasi Patnada (Hindiston),
ʻ ʻ
“Oyning Yer ostida va ustida bo lish vaqtlarini aniqlash haqida risola” –
ʻ
qo lyozmasi Qohirada, “Yetti iqlimni hisoblash haqida” – qo lyozmalari Gotada va
ʻ ʻ
Qohirada, “Quyosh soatini yasash haqida kitob” – qo lyozmalari Halab va
ʻ
Qohirada saqlanadi. “Al-Xorazmiy “Zij”ining nazariy qarashlarini asoslash” asari
Beruniy tomonidan eslatiladi, lekin qo lyozmasi topilmagan.
ʻ
Al-Farg oniyning bu ro yxat boshidagi ikki asaridan boshqalari hali hech
ʻ ʻ
kim tomonidan o rganilmagan. Shubhasiz, ular o rganilib tahlil qilinishi bilan al-
ʻ ʻ
Farg oniy ijodining yangi qirralari ochiladi va olimning o rta asrlarda, undan keyin
ʻ ʻ
Sharq va G arbda bu qadar mashhur bo lishi sabablari ham ayon bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Aytganimizdek, mazkur asarlarning birinchisi 1145 yildan boshlab lotin tiliga bir

necha marta tarjima qilingan. Bu tarjimalarning barchasida al-Farg oniy ismiʻ
lotinchada “Alfraganus” shaklida yozilib, shu shaklda fanga abadiy kirib qoldi.
Al-Farg oniyning bu asari astronomiyadan eng sodda darslik bo lib, unda
ʻ ʻ
murakkab geometrik shakllar va matematik formulalar, hisoblashlar keltirilmagan.
Bu esa astronomiyadan boshlang ich ma lumotlarni o zlashtirishni ancha
ʻ ʼ ʻ
osonlashtirgan. Balki buyuk Regiomontan asarning shu xususiyatini anglab,
o zining universitetlardagi ma ruzalari uchun ko llanma sifatida al-Farg oniyning
ʻ ʼ ʻ ʻ
ana shu asarini tanlagandir.
Shunday qilib, buyuk ajdodimizning bu asari Ovro po Uyg onish davridagi
ʻ ʻ
va undan ancha keyingi davrdagi madaniyat rivojida sezilarli rol o ynadi. Asarning
ʻ
iqlimlar nazariyasiga ko ra, bayon qilingan geografik bo limi diqqatga sazovordir.
ʻ ʻ
Mamlakat va shaharlarning nomlariga qaraganda, al-Farg oniy al-Xorazmiyning
ʻ
geografik asari bilan tanish bo lgan yoki u ham al-Xorazmiy foydalangan
ʻ
manbadan foydalangan, chunki ikkala muallifda ham bu nomlar bir xil.
Geografik bo lim (9-bob) bunday atalgan: “Yerdagi ma lum mamlakatlar va
ʻ ʼ
shaharlarning nomlari va har bir iqlimdagi narsalar haqida”. Bundan so ng, yetti
ʻ
iqlimning hammasi ulardagi mamlakatlar, viloyatlar va shaharlari bilan birga
tavsiflanadi. Shuni ham aytish kerakki, o rta asrlarda arab tilida yozilgan geografik
ʻ
asarlarning eng birinchisi al-Xorazmiyning “Kitob surat ul-arz” asari edi. Unda al-
Xorazmiy yetti iqlimdagi dengizlar, mamlakatlar, tog lar, daryolar, ko llar va
ʻ ʻ
shaharlarning tavsifini keltirgan edi. Bunda u tavsifni rub i ma murning eng
ʼ ʼ
g arbiy chekkasidan, ya ni Afrikaning Atlantika okeani qirg og iga yaqin
ʻ ʼ ʻ ʻ
joylashgan orollardan boshlab, eng sharqiy chekkasigacha, ya ni Tinch okeanidagi
ʼ
Yaponiya orollarigacha davom ettiradi. Tavsif kenglama yo nalishida ekvatorial
ʻ
yerlardan to shimoliy qutubiy yerlargacha davom etadi.
Iqlimlarning al-Farg oniy keltirgan tavsiflash usuli al-Xorazmiynikidan farq
ʻ
qiladi. Al-Xorazmiy o zining tavsiflash usulida Ptolemey an anasiga asoslangan
ʻ ʼ
bo lsa, al-Farg oniy hindlarning an anasiga asoslanib, rub i ma murning tavsifini
ʻ ʻ ʼ ʼ ʼ
eng sharqiy chekkasidan boshlaydi. Uning iqlimlar tavsifida 3, 4, 5, 6, va 7-
iqlimlarning tavsifi diqqatga sazovordir. Chunki bularda Markaziy Osiyoning va

unga tutash yerlarning shahar va viloyatlari tavsiflanadi. Shuning uchun quyida
o sha tavsiflarni o z ichiga olgan parchani keltiramiz.ʻ ʻ
“Uchinchi iqlim Sharqdan boshlanib, Xitoy mamlakatining shimolidan,
so ng Hind mamlakatidan va so ngra Kobul va Kermon viloyatlaridan o tadi.
ʻ ʻ ʻ
To rtinchi iqlim Sharqdan boshlanadi va Tibetdan, so ngra Xurosondan
ʻ ʻ
o tadiki, bunda Xo jand, Usrushona, Farg ona, Samarqand, Balx, Buxoro, Hirot,
ʻ ʻ ʻ
Amuya, Marvarrud, Marv, Saraxs, Tus, Nishopur shaharlari bor. Undan so ng
ʻ
Jurjon, Qumis, Tabariston, Demovand, Qazvin, Daylam, Ray, Isfahondan o tadi.
ʻ
Beshinchi iqlim Sharqda Yajuj mamlakatidan boshlanadi, so ng
ʻ
Xurosonning shimolidan o tadi, unda Toroz shahri – savdogarlar shahri bor,
ʻ
Navokat (Navkat), Xorazm, Isfijob (Sayram), Turarband (O tror – hozirgi Aris) va
ʻ
Ozarbayjon, Arminiya (Armaniston) viloyati, Barda a (Barda), Nashava
ʼ
(Naxchivon) shaharlari bor.
Oltinchi iqlim Sharqdan boshlanadi va Yajuj mamlakatidan o tadi, so ng
ʻ ʻ
Xazar mamlakatidan (Shimoliy Kavkaz va Quyi Volgabo yi), Jurjon (Kaspiy)
ʻ
dengizining o rtasidan kesib o tadi va Rum (Vizantiya) mamlakatigacha boradi.
ʻ ʻ
Yettinchi iqlim Sharqda Yajuj mamlakatining shimolidan boshlanadi, so ng
ʻ
turkiy mamlakatlardan (Markaziy Osiyo), so ng Jurjon dengizining shimolidan,
ʻ
so ng Rum dengizini (Qora dengiz) kesib, saqlablar (slavyanlar) mamlakatidan
ʻ
o tadi va G arb dengizida (Atlantika) tugaydi”.
ʻ ʻ
Keltirilgan parchadan ko rinadiki, al-Farg oniy katta kenglikdagi o lkalarni
ʻ ʻ ʻ
tavsiflagan bo lsa ham, o zining asl vatani Movarounnahrni mufassalroq
ʻ ʻ
tavsiflagan. Undan tashqari shuni ham ta kidlash kerakki, al-Farg oniyning rub i
ʼ ʻ ʼ
ma mur haqidagi tasavvuri ancha aniq bo lib, har xil afsonaviyliqdan xolidir.
ʼ ʻ
Chunonchi, u Yajuj mamlakati deb Sharqdagi afsonaviy yerni emas, balki hozirgi
Mo g ulistonning sharqi va Xitoyning shimoli-sharqiga mos keladigan aniq
ʻ ʻ
geografik hududni aytgan.
Farg oniyning nomi Xorazmiy kabi butun Sharq va G arbda mashhurdir.
ʻ ʻ
O rta asrda tabiiy-ilmiy bilimlarning rivojiga ulkan hissa qo shgan olim sifatida
ʻ ʻ
manbalarda, so nggi G arb va Sharq mualliflari asarlarida, o z yurti O zbekistonda,
ʻ ʻ ʻ ʻ

ayniqsa, zo r g urur va iftixor bilan tilga olinadi, o rganiladi, hozirgi kundaʻ ʻ ʻ
ko chalar, o quv yurtlariga uning nomi berilgan. 1998 yilda O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
Respublikasi Prezidentining farmoni bilan allomaning 1200 yillik tavallud sanasi
katta tantanalar bilan nishonlandi.
Asarlari: «Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi»
(«Astronomiya asoslari»), «Falakiyot ilmining usullari haqida kitob», «Usturlob
yasash haqida kitob», «Yetti iqlim hisobi’’ boshq.
Adabiyotlar
 Abdulahad Muhammadjonov, O zME
ʻ . Birinchi jild. Toshkent, 20 00-yil
 Kari-Niyazov T. N, Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, M.-L., 1950
 Nosirov A., Hikmatullayev X., Ahmad Farg‘oniy, T., 1966
 Buyuk siymolar, allomalar (O‘rta Osiyolik mashhur mutafakkir va
donishmandlar), 1-kitob, T., 1995
 Axmedov A., Ahmad al-Farg‘oniy, T., 1998

Ahmad al-farg‘oniy

Купить