Ahmad Farg‘oniy va Ahmad Marvaziy ilmiy merosining o‘rganilishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	40.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ahmad Farg‘oniy va Ahmad Marvaziy ilmiy merosining o‘rganilishi

Купить

Ahmad Farg’oniy va Ahmad Marvaziy ilmiy merosining o‘rganilishi
Reja:
1. Ahmad al-Farg’oniyning hayoti va ilmiy merosi
2. Ahmad al-Farg’oniyning aniq fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi
3. Ahmad al-Farg’oniy ilmiy merosining bugungi kunda ilmiy o‘rganilishi
4. Ahmad al- Marvaziy ning hayoti va ilmiy merosi
5. Ahmad al- Marvaziy ning aniq fanlar rivojiga qo‘shgan hissasi
6. Ahmad al- Marvaziyilmiy merosining bugungi kunda ilmiy o‘rganilishi

O’rta asrlarda yashagan Markaziy osiyolik olimlar
orasida buyuk astronom, matematik va geograf al-
Farg’oniy salmoqli o’rin egallaydi.
Olimning to’liq ismi Abul Abbos Axmad ibn
Muhammad ibn Kasir al-Farg’oniydir. Manbalarda unig
farg’onalik ekanligidan tashqari deyarli boshqa
ma’lumotlar saqlanmagan. Lekin shuni ham e’tiborga olish kerakki, o’rta asrlarda
musulmon o’lkalarida bo’lgan an’anaga binoan, mamlakat poytaxti yoki markazini
ham mamlakat nomi bilan atashgan. Masalan, 995 yilgacha Xorazmning poytaxti
bo’lgan Kotni, keyingi poytaxti Gurganjni ham Xorazm deyishgan. Ba’zi arab
mamlakatlarida bu odat hozir ham saqlanib qolgan. Misrning poytaxti qohirani —
Misr, Shom (Suriya)ning poytaxti Damashqni — Shom deyilishi shundan. Ana shu
odatga ko’ra, o’rta asrlardagi Farg’ona vodiysining markaziy shahri Axsikatni ham
Farg’ona deyishgan. Al-Farg’oniy Farg’ona vodiysining Qubo (quva) qishlog’ida
tug’ilgan. Shunisi ma’lumki, al-Farg’oniy xalifa Xorun ar-Rashidning sharqiy
yerlaridagi muovini, o’g’li Abdullohning (bo’lajak xalifa al-Ma’munning)
Marvdagi olimlari doirasiga kirgan. Ehtimol, Abdulloh yoshligidan bilimga
chanqoq bo’lgani uchundir, 806 yili Marvga noyib bo’lib tayinlanganida,
Movarounnahr, Xuroson, Xorazmdan olimlarni va iste’dodli yoshlarni to’play
boshlagan. Bu olimlarning asosiy qismi Abdulloh u yerga kelganidan avvalroq
to’plangan bo’lishi ham ehtimoldan xoli emas, chunki Marv avvaldan, Sosoniylar
davridanoq yirik ilmiy markaz hisoblangan. 615 yili eng so’nggi Sosoniy
shahanshoh Yazdigard ibn Shahriyor arablar ta’qibidan qochib bu yerga kelganida
poytaxtdagi kutubxona kitoblarini ham olib kelganligi ma’lum. Marv arablar qo’l
ostida ham o’z mavqyeini yo’qotmadi, aksincha, to mo’g’ul istilosigacha
o’sabordi. Shunga ko’ra, uning IX asr boshida xalifalikning yirik ilmiy va madaniy
markazi bo’lganligi tabiiydir.
Xalifa Xorun ar-Rashid 809 yili Tusda to’satdan vafot etadi va uning
vasiyatiga ko’ra, Bag’dodda taxtga katta o’g’li — Muhammad aya-Amin nomi
bilan o’tiradi. Saroydagi xurosonlik a’yonlar esa A6dullohni taxtni qo’lga olishga

da’vat etadilar. 811 yildan 813 yilgacha aka-uka Muhammad va Abdulloh o’rtasida
taxt uchun olib borilgan kurash Abdullohning g’alabasi bilan tugaydi va
Muhammad qatl qilinadi. O’sha yili Abdulloh taxtga al-Ma’mun nomi bilan
o’tiradi. Lekin u Bag’dodga bormay 819 yilga qadar Marvda yashaydi. Natijada,
Marv 813 yildan to 819 yilgacha xalifalikning vaqtincha poytaxti bo’lib turadi. 819
yili al-Ma’mun butun saroy a’yonlari va ulamolari bilan birga Bag’dodga ko’chadi.
Ular orasida al-Farg’oniy ham bor edi. Shunday bo’lsa ham al-Ma’mun qo’l ostida
u tuzgan ilmiy markaz «Bayt ul-hikma»da ishlagan olimlar orasida al-
Farg’oniyning nomi eslatilmaydi. Buning sababi, bizningcha, shunday bo’lishi
mumkin: u davrda xalifalikda ikkita rasadxona faoliyat olib borardi, biri
Bag’dodning ash-Shammosiya mahallasida va ikkinchisi Damashq yaqinidagi
Kasiyun tepaligida edi. Bu rasadxonalarning har birida «Bayt ul-hikma»
olimlarining ikkita doimiy guruhlari ishlar edi. Ana shu olimlarning o’zi
rasadxonalari hojatidan kelib chiqib, ilmiy ekspedisiyalar uyushtirardilar va
umumiy rahbarlik Bag’doddan turib boshqarilardi. Balki al-Farg’oniy
Damashqdagi olimlar guruhida bo’lishi, al-Ma’mun uni Bag’dodga kelishi bilanoq
u yerga yuborgan bo’lishi mumkin. Abu Rayhon Beruniyning bir xabari shunday
taxminga asos bo’ladi. Uning aytishiga ko’ra, Bag’dod rasadxonasining ishida
Yahyo ibn Abu Mansur, al-Xorazmiy va boshqa olimlar, Damashq rasadxonasida
esa Xolid ibn Abdumalik va al-Farg’oniy bilan birga ikkinchi guruh olimlar
ishlaganlar. U shuningdek, al-Farg’oniyning Suriya shimolida, Sinjor sahrosida
832—833 yillar Tadmur va ar-Raqqa oralig’ida yer meridiani bir darajasining
uzunligini o’lchashda ishtirok etganini ham aytgan.
Nihoyat, al-Farg’oniyning hayoti haqidagi eng so’nggi va eng aniq xabar 861
bilan bog’lanadi. Mavjud ma’lumotlarga ko’ra, u shu yili qohira yaqinidagi Ravzo
orolida nilometrni, ya’ni Nil daryosi suvi sathini belgilovchi uskunani yasagan
yoki ta’mirlagan. Biroq al-Farg’oniy qanday qilib va qanday sharoitda Misrga
borib qolgani haqida ham aniq ma’lumot yo’q.
Ma’lumki, al-Ma’mun Marvdan Bag’dodga nafaqat olimlarni, balki
g’ulomlari bo’lmish turk askarlarini ham olib kelgan edi. Bag’dodga kelishi bilan u

ma’lum ma’noda lashkarni turklashtirdi: ana shu turk askarlaridan lashkarboshilar
tayinladi. Turk g’ulomlaridan biri buxorolik To’lunni xalifa Suriya, Falastin va
Misr-dagi lashkarlarning amiri etib tayinladi. Uning o’g’li Ahmad esa Suriya va
Misrni mustaqil deb e’lon qilib, To’luniylar sulolasiga asos soddi. Al-Xorazmiy
xalifa al-Ma’munning yaqin odami va maslahatchisi bo’lgani kabi al-
Farg’oniyning Misrda paydo bo’lganidan ajablanmasa ham bo’ladi.
Al-Farg’oniy hayotining muddati haqida ham qiyoslar qilish mumkin. Agar
uning hayotini al-Xorazmiyning hayoti bilan qiyos qilsak, quyidagi xulosaga
kelamiz. Ma’lumki, al-Xorazmiyning nomi yozma manbalarda oxirgi marta 847
yili xalifa al-Vosiqning o’limi munosabati bilan eslatiladi va shundan so’ng
uchramaydi. Shunga ko’ra, uning o’lgan yili deb 850 yil qabul qilingan. Al-
Farg’oniyning nomi oxirgi marta 861 yili Nilning sathini o’lchagich uskunasini
ta’mirlash munosabati bilan eslatiladi. Yana bir ma’lumotga ko’ra, al-Farg’oniy
Misrda nasroniylar orasida yashab, ularning diniga o’tganligi va shuning uchun u
qatl qilinganligi qayd etiladi. Lekin qatl qilingan yili eslatilmaydi. Lekin bu «al-
Farg’oniy» o’sha mashhur astronom al-Farg’oniymi yo boshqasimi — bu no-
ma’lum. Har holda al-Farg’oniy 861 yildan keyin ko’p yashamagan va uning
o’lgan (yoki qatl qilingan) yili deb 865 yilni qabul qilish mumkin. Agar u al-
Ma’mun bilan 819 yili Marvdan Bag’dodga ketayotganda 20—25 yoshlar
chamasida bo’lgan desak, u holda uning tug’ilgan yili deb 797 yoki 798 yilni qabul
qilish mumkin. U hodda uning hayot muddati 67—68 yoshni tashkil qiladi.
Demak, 1998 yili uning tug’il-aniga 1200 yil to’ldi.
Al-Farg’oniyning hayoti haqidagi ma’lumotlar juda kam bo’lganligiga
qaramay, o’rta asrlarda Sharqda uning nomi mashhur bo’lgan. Ibn an-Nadim (X
asr), Ibn al-Qiftiy (XII—XIII asrlar), Abul Faraj Bar Ebrey (XIII asr), Hoji Xalifa
(XVII asr) kabi Sharq fihristchilari uni o’z asarlarida eslatadilar.
Al-Farg’oniyning asosiy astronomik asari «Samoviy harakatlar va umumiy
ilmi nujum kitobi» («Kitob al-harakat as-samoviya va
javomi’ ilm an-nujum») XII asrda Ovro’poda lotin tiliga ikki marta va XIII asrda
boshqa Ovro’po tillariga ham tarjima qilinganidan so’ng, uning lotinlashtirilgan

nomi «Alfraganus» shaklida g’arbda bir necha asr davomida keng tarqaladi. Uning
bu kitobi shu asrlar davomida Ovro’po universitetlarida astronomiyadan asosiy
darslik vazifasini o’tadi. Al-Farg’oniy asarining lotincha tarjimasi birinchi marta
1493 yilda nashr etilgan bo’lib, u eng qadimgi nashr qilingan kitoblardan
hisoblanadi. 1669 yili mashhur Golland matematigi va arabshunosi Yakob Golius
al-Farg’oniy asarining arabcha matnini yangi lotincha tarjimasi bilan nashr
etganidan so’ng, al-Farg’oniy va uning asarining Ovro’podagi shuhrati yanada
ortdi. Ovro’po Uyg’onish davrining buyuk namoyandalaridan biri bo’lgan mashhur
olim Regiomontan XV asrda Avstriya va Italiya universitetlarida astronomiyadan
ma’ruzalarni al-Farg’oniy kitoblaridan o’qigan. Al-Farg’oniy nomini Dante (XV
asr) va Shiller (XVIII asr) ham eslagan. Ovro’po olimlaridan Dalambr, Brokelman,
X. Zuter, I. Yu. Krach-kovskiy, A. P. Yushkevich va B. A. Rozenfeldlar al-
Farg’oniyning ijodini yuqori baholaganlar.
Hozirgi kunda al-Farg’oniyning sakkiz asari ma’lum bo’lib, ularning
hammasi astronomiyaga aloqador va birortasi hozirgi zamon tillariga tarjima
qilinmagan. Ular quyidagilardir: yuqorida tilga olingan asar, odatda uni
«Astronomiya asoslari haqida kitob» nomi bilan ham atashadi — qo’lyozmalari
dunyo kutubxonalarining deyarli barchasida bor. «Asturlob yasash haqida kitob»—
qo’lyozmalari Berlin, London, Mashhad, Parij va Tehron kutubxonalarida,
«Asturlob bilan amal qilish haqida kitob»— birgana qo’lyozmasi Rampurda
(Hindiston), «Al-Farg’oniy jadvallari»— qo’lyozmasi Patnada (Hindiston),
«Oyning Yer ostida va ustida bo’lish vaqtlarini aniqlash haqida risola»—
qo’lyozmalari Gota va qohira-da, «quyosh soatini yasash haqida kitob»—
qo’lyozmalari Halab va Qohirada saqlanadi. «Al-Xorazmiy «Zij»ining nazariy
qarashlarini asoslash» asari Beruniy tomonidan eslatiladi, lekin qo’lyozmasi topil
magan.
Al-Farg’oniyning bu ro’yxat boshidagi ikki asaridan boshqala-ri hali hyech
kim tomonidan o’rganilmagan. Shubhasiz, ular o’rganilib tahlil qilinishi bilan al-
Farg’oniy ijodining yangi qirralari ochiladi va olimning o’rta asrlarda, undan keyin
Sharq va g’arbda bu qadar mashhur bo’lishi sabablari ham ayon bo’ladi.

Aytganimizdek, mazkur asarlarning birinchisi 1145 yildan boshlab lotin tiliga
bir necha marta tarjima qilingan. Bu tarjimalarning barchasida al-Farg’oniy ismi
lotinchada «Alfraganus» shaklida yozilib, shu shaklda fanga abadiy kirib qoldi.
Al-Farg’oniyning bu asari astronomiyadan eng sodda darslik bo’lib, unda
murakkab geometrik shakllar va matematik formulalar, hisoblashlar keltirilmagan.
Bu esa astronomiyadan boshlang’ich ma’lumotlarni o’zlashtirishni ancha
osonlashtirgan. Balki buyuk Regiomontan asarning shu xususiyatini anglab,
o’zining universitetlardagi ma’ruzala-ri uchun qo’llanma sifatida al-Farg’oniyning
ana shu asarini tanlagandir.
Shunday qilib, buyuk ajdodimizning bu asari Ovro’po Uyg’onish davridagi va
undan ancha keyingi davrdagi madaniyat rivojida sezilarli rol o’ynadi. Asarning
iqlimlar nazariyasiga ko’ra bayon qilingan geografik bo’limi diqqatga sazovordir.
Mamlakat va shaharlarning nomlariga qaraganda, al-Fargoniy al-Xorazmiyning
geografik asari bilan tanish bo’lgan yoki u ham al-Xorazmiy foydalangan
manbadan foydalangan, chunki ikkala muallifda ham bu nomlar bir xil.
Geografik bo’lim (9- bob) bunday atalgan: «Yerdagi ma’lum mamlakatlar va
shaharlarning nomlari va har bir iqlimdagi narsalar haqvda». Bundan so’ng, yetti
iqlimning hammasi ulardagi mamlakatlar viloyatlari va shaharlari bilan birga
tavsiflanadi. Shuni ham aytish kerakki, o’rta asrlarda arab tilida yozilgan geografik
asarlarning eng birinchisi al-Xorazmiyning «Kitob surat-ul-arz» asari edi. Unda al-
Xorazmiy yetti iqlimdagi dengizlar, mamlakatlar, tog’lar, daryolar, ko’llar va
shaharlarning tavsifini keltirgan edi. Bunda u tavsifni rub’i ma’murning eng
g’arbiy chekkasidan, ya’ni Afrikaning Atlantika okeani qirg’og’igacha, ya’ni
Tinch okeanidagi Yaponiya orollarigacha davom ettiradi. Tavsif kenglama
yo’nalishida ekvatorial yerlardan to shimoliy qutbiy yerlargacha davom etadi.
Iqlimlarning al-Farg’oniy keltirgan tavsiflash usuli al-Xorazmiynikidan farq qiladi.
Al-Xorazmiy o’zining tavsiflash usulida Ptolemey an’anasiga asoslangan bo’lsa,
al-Farg’oniy hindlarning an’anasiga asoslanib, rub’i ma’murning tavsifini eng
sharqiy chekkasidan boshlaydi. Uning iqlimlar tavsifida 3, 4, 5, 6 va 7-
iqlimlarning tavsifi diqqatga sazovordir. Chunki bularda Markaziy Osiyoning va

unga tutash yerlarning shahar va viloyatlari tavsiflanadi. Shuning uchun quyida
o’sha tavsiflarni o’z ichiga olgan parchani keltiramiz.
«Uchinchi iqlim Sharqdan boshlanib, Xitoy mamlakatining shimolidan, so’ng
Hind mamlakatidan va so’ngra Kobul va Kermon viloyatlaridan o’tadi.
To’rtinchi iqlim Sharqdan boshlanadi va Tibetdan, so’ngra Xurosondan
o’tadiki, bunda Xo’jand, Usrushona, Farg’ona, Samarqand, Balx, Buxoro, Hirot,
Amuya, Marvarrud, Marv, Saraxs, Tuye, Nishopur shaharlari bor. Undan so’ng
Jurjon, qumis, Tabariston, Demovand, Qazvin, Dailam, Ray, Isfahondan o’tadi.
Beshinchi iqlim Sharqda Yajuj mamlakatidan boshlanadi, so’ng Xurosonning
shimolidan o’tadi, unda Toroz shahri — savdogarlar shahri bor, Navokat (Navkat),
Xorazm, Isfijob (Sayram), Turar-band (O’tror—hozirgi Aris) va Ozarbayjon,
Arminiya (Armaniston) viloyati, Barda’a (Barda), Nashava (Naxchivon) shaharlari
bor.
Oltinchi iqlim Sharqdan boshlanadi va Yajuj mamlakatidan o’tadi, so’ng
Xazar mamlakatidan (Shimoliy Kavkaz va quyi Volga bo’yi), Jurjon (Kaspiy)
dengizining o’rtasidan kesib o’tadi va Rum (Vizantiya) mamlakatigacha boradi.
Yettinchi iqlim Sharqda Yajuj mamlakatining shimolidan boshlanadi, so’ng
turkiy mamlakatlardan (Markaziy Osiyo), so’ng Jurjon dengizining shimolidan,
so’ng Rum dengizini (qora dengiz) kesib, saqlablar (slavyanlar) mamlakatidan
o’tadi va g’arb dengizida (Atlantika) tugaydi».
Keltirilgan parchadan ko’rinadiki, al-Farg’oniy katta kenglikdagi o’lkalarni
tavsiflagan bo’lsa ham, o’zining asl vatani Movarounnahrni mufassalroq
tavsiflagan. Undan tashqari shuni ham ta’kidlash kerakki, al-Farg’oniyning rub’i
ma’mur haqidagi tasavvuri ancha aniq bo’lib, har xil afsonaviylikdan xolidir.
Chunonchi, u Yajuj mamlakati deb Sharqdagi afsonaviy yerni emas, balki hozirgi
Mo’g’ulistonning sharqi va Xitoyning shimoli-sharqiga mos keladigan aniq
geografik hududni aytgan.
Farg’oniyning nomi Xorazmiy kabi butun Sharq va g’arbda mashhurdir. O’rta
asrda tabiiy-ilmiy bilimlarning rivojiga ulkan hissa qo’shgan olim sifatida
manbalarda, so’nggi g’arb va Sharq mualliflari asarlarida, o’z yurti O’zbekistonda,

ayniqsa, zo’r g’urur va iftixor bilan tilga olinadi, o’rganiladi, hozirgikunda
ko’chalar, o’quv yurtlariga uning nomi berilgan. 1998 yilda O’zbekistan
Respublikasi Prezidentining farmoni bilan allomaning 1200 yillik tavallud sanasi
katta tantanalar bilan nishonlandi.
Ma’lumki, O’rta asrda Bag’dodda vujudga kelgan ilmiy maktab —
«Hikmatlar uyi» («Bayt ul-hikma») Sharq xalqlari fani tarixida alohida ahamiyat
kasb etdi. Bu markazda faoliyat ko’rsatgan alloma-lar o’sha davr ilmlari, xususan,
aniq fanlarning rivojiga salmoqli hissa qo’shib, qadimgi yunon, hind va boshqa
xalqlar ilmiy merosini o’qib o’rgandilar, ularni tahlil qilib, yangi g’oyalar bilan
boyitdilar. Natijada, ularning qalamiga mansub bo’lgan qator asarlar paydo
bo’ldiki, bu asarlar O’rta asr ilmining noyob durdonalariga aylandi.
IX—XI asrlarda butun musulmon Sharqi fani va madaniyati taraqqiyotida
Markaziy Osiyo donishmandlari yetakchi mavqyeni egallagan bo’lsa-da,
musulmon madaniyatining «oltin davri» deb e’tirof etilgan ushbu davrda yashagan
bu allomalarning hayoti va faoliyati hozirga qadar to’liq aniqlanmagan. Markaziy
osiyolik olimlarning ma’lum qismi xalifa al-Ma’mun tarafidan tanlab olinib,
poytaxt Bag’dodga olib ketilgan. Ular orasida xorazmlik buyuk alloma
Muhammad al-Xorazmiy, farg’onalik mashhur astronom Ahmad al-Farg’oniy,
o’sha davrdagi Forob (hozirgi Gavhartepa) mintaqasidan chiqqan yirik astronom
va matematik al-Abbos al-Javhariy, Bag’dod va Damashq shaharlaridagi
astronomik tadqiqot va kuzatishlarning tashkilotchisi marvlik Yahyo ibn Abu
Mansur va boshqalar bo’lgan.
Bag’dod ilmiy maktabida faoliyat ko’rsatgan yirik astronom va
matematiklardan yana biri Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy bo’lib, u «Habash al-
Hosib» («Habash hisobchi») laqabi bilan tanilgan. Uning ismidagi al-Marvaziy
rutbasi esa muallifni hozirgi Turkmanistonning Bayram Ali shahri yaqinidagi
Marvdan ekanligini ko’rsatadi. Olimning ismi va ba’zi asarlari o’rta asr
mualliflaridan Ibn an-Nadim (X asr), Ibn al-Qiftiy (1173—1248) va Hoji Xalifalar
(1609—1657) tomonidan zikr etiladi. Jumladan, Ibn an-Nadim uni yuz yiddan

ortiq yashagan, deb ma’lumot berib, Marvaziyning yettita kitobining nomini sanab
o’tadi. Ibn al-Qiftiy esa uning asli marvlik bo’lib, xalifa al-Ma’mun va al-
Mu’tasim zamonida Bag’dodda faoliyat ko’rsatganligini aytadi. Olimning
yashagan umrini Ibn al-Qiftiy yuz yillar atrofida, deb xabar beradi. qyeltirilgan
ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, Ahmad al-Marvaziy uzoq umr kurgan. Fan
tarixiga oid bibliografik kitoblardan bu olimni 770—870 yillar mobaynida yashab
o’tgan deb taxmin qilinadi. Ahmad al-Marvaziy «Zij» («Astronomik jadvallari»)
deb ataladigan «Damashq ziji» («az-Zij al-ma’ruf bi-d-Dimashqiy»), «Zij» (bu zij
Bag’dod shahri uchun tuzilgan) va «al-Ma’munning tekshirilgan ziji» («az-Zij al-
Ma’muniy al-mumtahan») asarlarining muallifidir. Ibn al-Qiftiy al-Marvaziy
«Shoh uchun zij» («az-Zij al-Shahiy») nomli yana bir kichik hajmdagi risolaning
ham muallifi, deb ko’rsatadi. Lekin bu risola yuqoridagi zikr etilgan «zij»larning
birortasi bo’lishi mumkin. «Damashq ziji» hozirda Istambulda saklanmokda. Al-
Marvaziy o’zining bu asarini o’sha davrda «Sindhind» nomi bilan mashhur bo’lgan
hind astronomik jadvallarini qayta ishlash asosida yozgan. Undagi ba’zi masalalar
Ibrohim al-Fazariy, Muhammad al-Xorazmiyning «zij»laridan farqlanadi.
Olimning Bag’dod shahri uchun yozilgan ikkinchi «Zij»i Berlinda saqlanmoqda.
Beruniyning «qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» va «Geodeziya»
asarlaridagi ma’lumotlarga qaraganda, bu kitob keyingi davr astronomlari tarafidan
hurmat bilan tilga olingan. Uchinchi «al-Ma’munning tekshirilgan «ziji» ham o’z
vaktida katta shuhrat qozongan bo’lib, xalifa al-Ma’mun bir guruh olimlarga
qadimgi yunon astronomlarining kitoblarida keltirilgan ma’lumotlarni tajribalar
asosida qaytadan tekshirib chiqish vazifasini yuklagan va tajriba natijalari o’laroq,
ushbu asar dunyoga kelgan. Bu asarda o’sha davr astronomiyasining barcha
yutuqlari mujassam etilgan va O’rta asr manbalarida, ba’zan Yahyo ibn Mansur va
Ahmad al-Marvaziy, ba’zan esa o’sha davrning boshqa astronomlari tarafidan
bitilgan, deb keltiriladi. Bunday asarning yaratilishida ko’pchilik ishtirok etgan
bo’lishi kerak, degan xulosa kelib chiqadi. Shunga qaramasdan, mutaxassislar al-
Ma’mun «ziji»ni Yahyo ibn Mansur boshlab, Ahmad al-Marvaziy yakunlagan
bo’lishi kerak, degan taxminni qiladilar. Umuman esa, al-Marvaziy al-Ma’mun

davrida olib borilgan tajriba va ilmiy tadqiqotlarda eng faol ishtirok etgan
olimlardan bo’lib, 832—833 yillarda Sinjar sahrosida yer meridianining bir
darajasini o’lchash ishlarida ham qatnashgan.
Al-Marvaziyning yigirmaga yaqin nomdagi asarlari ro’yxatida biz astronomik
jihozlar — astrolyabiyalar, quyosh soati va zat al-halaklarga bag’ishlangan
risolalarni uchratishimiz mumkin. Afsuski, ularning katta qismi bizgacha yetib
kelmagan.
Olimning astronomiyadagi yutuqlariga qaramasdan, uning asosiy xizmatlari
trigonometriyada deb topilgan. Bu fikrimizning mag’zini al-Marvaziyning fanga
birinchi bo’lib olib kirgan tangens va kotangens tushunchalari va ularning
funksiyaviy jadvallari tashkil etadi. Olimning asarlarida bayon qilingan tangens,
kotangens va kosekans tushunchalari trigonometriya rivojiga qo’shilgan ulkan
hissa bo’ldi.
Ibn an-Nadim o’zining «al-Fixrist» kitobida al-Marvaziyga oid yana ikki
muhim ma’lumotni keltiradi. Ulardan biri al-Marvaziyning Abu Ja’far ibn Ahmad
ibn Abdulloh ibn Habash ismli o’g’li bo’lib, u ham astronomiya bilan
shug’ullangan va «Yassi astrolyabiya» («Kitab al-asturlab al-musattah») nomli
kitobning muallifi ekanligidir. Ikkinchisi esa, IX asrdagi mashhur astrolog va
astronomlardan biri Muhammad ibn Bazyar biz hikoya qilayotgan al-Marvaziyning
o’quvchilaridan deb e’tirof etilishidir. Bu esa Ahmad al-Marvaziyni nafaqat
mashhur olim, balki yetuk shogirdlar tayyorlagan mohir ustoz bo’lganidan ham
dalolat beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

Ahmad Farg‘oniy va Ahmad Marvaziy ilmiy merosining o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish