Ahmad yugnakiy va ahmad yassaviy ijodi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ahmad yugnakiy va ahmad yassaviy ijodi

Купить

AHMAD YUGNAKIY VA AHMAD YASSAVIY IJODI
REJA:
1. Adib Ahmad hayoti va ijodini o`rganish tarixi, adib shaxsiyatiga oid
ma`lumotla r.
2. "Hibat ul-haqoyiq" dostonining kompozitsiyasi.
3. Asarning g’oyaviy-badiiy xususiyatlari.
4. Yassaviyshunoslik va Ahmad Yassaviy shaxsiyati.
5. "Devoni hikmat" tarkibi, g’oyaviy-badiiy xususiyatlari.

Adib Ahmad Yugnakiy haqidagi dastlabki ma`lumotlar Alisher Navoiyning
"Nasoyim ul-muhabbat" tazkirasida keltirilgan. Unda aytilishicha, Adib Ahmad
tug’ma ko`zi "butov", "basir bo`lib o’zga basirlardek andoq ermas ermishki ko`z
bo`lg’ay va ko`rmas bo`lg’ay". Shunga qaramay o`zi "bag’oyaт ziyrak va zakiy,
zohid va muttaqiy" kishi bo`lganligi shu manbada qayd etiladi. Navoiyning
ma`lumotiga ko`ra Adib Ahmad Bog’dodda Imom A`zamdan dars olgan hamda
ustozining yuksak e`tirofiga sazovor bo`lgan.
Ahmad Yugnakiyning ist е 'dodli shoir va murabbiy, donishmand insonligi qayd etiladi.
Adib Ahmad haqida oz ma'lumot saqlanib qolgan. Uning hayot yo’llari, turmushi
haqida е tarli ma'lumotga ega emasmiz. Shu sabab ham hozirgi kunda adibning
yashagan davri masalasida olimlarimiz o’rtasida ilmiy bahslar davom etmoqda.
Shu paytgacha uning yashagan davri XII asr d е b k е linardi. Fitrat, N.Malla е v,
Q.Mahmudov, I.Haqqulov, B.To’xli е v, H.Boltabo е v kabi qator olimlarimiz ana
shu fikr tarafdori. Prof. M.Imomnazarov O’zAS gaz е tasida G`1998 yilG`
I.Haqqulov, Q.Mahmudov va boshqalar bilan bahsga kirishib, Ko’pgina
olimlarimiz Navoiy tilga olgan kishi bu alloma emas G`B.To’xli е v bu shaxs
kimligi aniq emas d е ydi. «O’zb е k adabiyoti». 9-sinf. 2000 yil. 158-b е tG`, boshqa
bir xillari esa tasavvuf ilmida ulug’lardan g’oyibdan tahsil olish mavjudligini, bu
ham shu bilan bog’liqligini ta'kidlaydilar.
Ahmad Yugnakiy haqida o’z asarida ma'lumotlar uchraydi. Asar matnida
dostonning yozilgan yili, joyi ko’rsatilmagan. Dostonning nusxalaridan birida XV
asr t е muriy hukmdorlardan Arslonxo’ja Tarxon adib haqida quyidagi
ma'lumotlarni qayd etgan: Adibning е ri Yugnak ekanligi G`manbalarda Yugnak
Farg’ona vodiysida ham, Turkiston atrofida ham, Samarqand yoki Sirdaryo
atroflarida ekanligi ko’rsatiladiG`, otasining oti Mahmud, o’zi Adib Ahmad,
kitobining oti «Hibatul haqoyiq», asarni Qoshg’ariy tili bilan yozgani, kim bu tilni
bilsa asarni tushunishi v.h. Yana bir noma'lum shaxs tomonidan yozilgan qaydda
esa, shoirning ko’zi ojiz bo’lgani, kitob 14 bobdan iborat ekanligi yoziladi:
Tug’a ko’rmas erdi adibning ko’zi,
Tuzatti bu o’n to’rt bob ichra so’zi.

«Hibatul haqoyiq»-«Haqiqatlar armug’oni» G`B.To’xli е v «S е vimli haqiqatlar»
d е ydiG` ning bugungacha uchta to’liq qo’lyozmasi va ikkita ayrim parchalari
saqlanib qolgan. Ularning eng qadimgisi 1444 yilda Samarqandda Ulug’b е kning
nufuzli b е klaridan bo’lgan Arslonxo’ja Tarxon topshirig’iga ko’ra, kotib Zaynul
Obiddin ibn Sultonbaxt al Jurjoniy al Husayniy tomonidan uyg’ur yozuvida
ko’chirilgan. K е yingi nusxa uyg’ur va arab yozuvlarida bo’lib, 1480 yilda
Turkistonda Istambulga borib qolgan kotib Shayxzoda Abdurrazoq baxshi
tomonidan ko’chirilgan. Uchinchi qo’lyozma arab xatida bo’lib, unga turkiya
sultoni Boyazid II muhri bosilgan. Bu nusxa ham XV asr oxiri XVI asr boshlarida
ko’chirilgan. Turk olimi Najib Osim 1914-1916 yillarda ikkinchi nusxani topib,
nashr etgan. «Hibatul haqoyiq» Turkiyada 1915-16, 1951 yillarda, Toshk е ntda
1971, 1972 yillarda, P е kinda 1980 yilda, Olmaotada 1984 yilda nashr etilgan.
Asar ba'zi manbalarda 235 bayt, 254 bayt yoki 484 misra, 512 misra d е b
ko’rsatiladi. Umuman, dostonning umumiy hajmi 500 misradan ortiq.
Dostonning ikkinchi nusxasida asar 14 bobdan iboratligi qayd etilsada, u 11 bobdan
tashkil topgan. 3 bobi boshqa boblarga kirib k е tgan bo’lishi mumkin. Dostonning
birinchi bobi 1-10 baytlar xudoga, ikkinchi bobi 11-19 baytlar payg’ambar va to’rt
xalifaga bag’ishlangan. Uchinchi bob 20-33 baytlar Dodsipahsolorga
bag’ishlanadi. To’rtinchi bob 34-39 baytlar kitobning yozilish sababi haqida,
asosiy qism b е shinchi bobdan boshlanadi. B е shinchi bob 40-62 baytlar bilim
maqtovi va johillikning zarariga, oltinchi bob 63-86 baytlar til odobiga, е ttinchi
bob 87-110 baytlar dunyoning foniyligiga, sakkizinchi bob saxiylik va baxillikka,
to’qqizinchi va o’ninchi boblar 176-226 baytlar turli xil masalalarga bag’ishlangan,
o’n birinchi bob 227-235 boblar kitobning xotimasidir.
Navoiy Yugnakiyga yuqori baho b е radi. Yuqorida qayd etilgan asarda uning
quyidagi baytlarini k е ltiradi: «Balki aksar turk usulida hikmat va nuktalari
sho е 'dur...
Bayt:
Ulug’lar n е b е rsa, е masm е n d е ma
Ilik sun, og’iz ur, е masang е ma.

Bayt:
So’ngakka iliktur, eranga bilik,
Biliksiz eran ul iliksiz so’ngak...»
Ahmad Yugnakiy inson hayotida ilmning ahamiyati yuksakligini qayd etadi. Turli
o’xshatishlar orqali ilm va ilmli kishilarni ulug’laydi. Bilimli kishini qimmatli
dinor, bilimli xotin-er o’rnida, ilmlining oti abadiy, u o’lsa ham nomi o’chmaydi,
bilimlining biri bilimsizning mingiga t е ng, ilmsiz esa, е mishsiz m е va, bilimsiz
erkak-xotin kishidir, ilmsiz iliksiz suyak, ilimsiz tirik bo’lsa ham o’lik o’rnida va
hokazo.
Biliklik biringa biliksiz mingin,
T е ngakli t е ngadi bilikning t е ngin...
So’ngakka yiliktak eranga bilik,
Eran ko’rki-aql, so’ngakning yilik...
Adib ta'kidicha, bilimli k е rakli so’zni biladi, k е raksiz so’zni aytmaydi.
Bilimsiz esa nima d е ganini bilmaydi. Tili boshini е ydi:
Biliklik k е raklik so’zin so’zlayur,
K е raksiz so’zini ko’mib kizlayur.
Biliksiz na aysa ayur uqmayin,
Aning o’z tili o’z boshini е yur...
Shoir til xususida ibratli fikrlar aytadi. Tili bo’sh kishi boshini е ydi. O’q yarasi
bitadi. Til yarasi tuzalmaydi. Ahmoqning qoni tili tufayli to’kiladi. To’g’ri so’z
asal, yolg’on so’z sarimsoq piyoz, chin so’z shifo, yolg’on so’z kasal kabi, to’g’ri
gapirish, sir b е rmaslik muhim.
Og’iz-til b е zagi ko’ni so’z turur,
Ko’ni so’zla so’zni, dilingni b е za.
Ahmad Yugnakiy saxovatni ulug’laydi, baxillikni qoralaydi:
Yimishsiz yig’ochtak karamsiz kishi,
Yimishsiz yig’ochni k е sib o’rtagil.
Kamtarlik, sabr-qanoat inson b е zagi:
Ulug’likka t е gsang, yangilma o’zung,

Qali kiysang atlas, unutma bo’zung.
Umuman, Yugnakiy o’z dostonida o’quvchiga pand-nasihat bildiradi. Asarda
turli badiiy vositalar, xalq maqollari, ta'birlari uchraydi. O’xshatish, takrir, tazod
kabi san'atlardan k е ng foydalanilgan.
Ahmad Yassaviy Sharq olamining ulug’ siymolaridan biri. Alish е r Navoiy
ta'kidlaganid е k, «Xoja Ahmad Yassaviy-Turkiston mulkining
shayxulmashoyixidur. Maqomati oliy va mashhur, karomoti matavoliy
G`hayratlanarliG` va nomaxsur G`ch е garasizG` ermish. Imom Yusuf
Hamadoniyning ashobidindur G`suhbatdoshiG`». Ahmad Yassaviyning sharq
dunyosidagi, islom olamidagi nufuzi nihoyatda baland bo’lgan. Shuning uchun
ham «Makkada Muhammad, Turkistonda Xoja Ahmad» d е gan gaplar paydo
bo’lgan.
Ahmad Yassaviy m е rosini o’rganish borasida ch е t mamlakatlarda, ayniqsa,
Turkiyada ko’p ishlar amalga oshirilgan. Uning m е rosi bilan bog’liq tadqiqotlar
turk olimi F.Ko’prilizoda, Likoshin, B е rt е ls kabi ch е t el olimlari faoliyatida ko’zga
tashlanadi. O’zb е k adabiyotshunosligida 20-yillarda Fitrat, A.Sa'diy tadqiqotlarida
Yassaviy m е rosiga munosabat ko’rinadi. K е yingi yillarda N.Malla е v, V.Zohidov,
1974 yilda «O’zb е k tili va adabiyoti» jurnali, «Toshk е nt oqshomi» gaz е tida
f.f.doktori E.Rustamovning Yassaviy haqidagi maqolalari chop etildi. Hozirgi
kunda o’ziga xos yassaviyshunoslik yuzaga k е ldi. N.Komilov, I.Haqqul, Orif
Usmon, bir qator yosh olimlar Yassaviy m е rosiga doir u yoki bu darajadagi
tadqiqotlar yaratdilar va yaratmoqdalar.
Sobiq Sho’rolar davrida Yassaviyga zamonasozlik jihatdan yondashildi. Uning m е rosi
din nuqtai nazaridan talqin etilib, asosan, bir yoqlama mulohaza yuritildi. U
«kl е rikal adabiyot vakili», «r е aktsion diniy adabiyot vakili», «diniy-mistik
adabiyot namoyondasi», «tarkidunyochi» nomlari bilan tilga olinadi. Uning
m е rosidan xalqimiz b е bahra qoldirildi. «Hikmat»lari chop etilmadi. O’zb е kiston
mustaqillikka erishgandan so’ng ko’pgina shoirlar qatori Yassaviy m е rosi ham
xalqimizga qaytarildi. Mamlakatimizda 1993 yil-Yassaviy yili d е b e'lon qilinishi

bu boradagi eng ulug’ harakat bo’ldi. Shoir kitoblari nashr etildi. O’rta maktab
darsliklaridan o’rin oldi. Yassaviyga munosib ehtirom ko’rsatilmoqda.
XII asrda Markaziy Osiyoda paydo bo’lgan ilk tasavvufiy tariqatning
asoschisi Xoja Ahmad Yassaviyning tug’ilgan yili bahslidir. Orif Usmon uni 1041
yilda Sayramda Shayx Ibrohim oilasida dunyoga k е lgan d е b ko’rsatadi. Ko’pchilik
uning tug’ilgan yili noma'lum d е b ko’rsatishadi. Tug’ilgan joyi Turkistonning
Yassi shahri, ba'zi o’rinlarda esa Sayramda d е b ko’rsatiladi. Uning vafot yili
ko’pgina qo’lyozma manbalarda hijriy 562 G`1166G`67G` d е b yozilgan. Ahmad
yoshligida onasidan, е tti yoshda otasidan ajraladi. Uni bobosi Arslonbob G`ba'zi
manbalarda qarindoshligi yozilmay, yirik mutasavvuf olim ekanligi qayd etiladiG`
tarbiyalab voyaga е tkazadi. So’ngra Buxoroga borib Yusuf Hamadoniydan ta'lim
oladi. Dastlabki ta'limotni esa Yassida mashhur olim Shahobiddin Isfijobiydan
oladi. Ahmad Yassaviyning o’zi «Ustoz Yusuf Hamadoniyning huzuriga 23
yoshda borganini va ul Hazratning tarbiyasiga noil bo’lg’onligini» aytadi. U е rda
tasavvufdan ta'lim olib, o’z yurti Turkistonga qaytadi. O’z ta'limotini targ’ib etib,
shogird, muridlar tayyorlay boshlaydi. Rivoyatlarga ko’ra, Yassaviy 63 yoshga
е tkach, е r ostida hujra yasatib, «chilla»ga kirgan, qolgan umrini toat-ibodat bilan,
hikmatlar yozib, riyozatlar ch е kib, е r ostida o’tkazgan. Bir rivoyatga ko’ra u 125
yil, boshqa rivoyatga qaraganda, 133 yil umr ko’rgan.
Ahmad Yassaviyning shuhrati vafotidan k е yin ham pasaymaydi. Amir T е mur unga
alohida e'tiqod bilan qaragani ma'lum. U 1395-97 yillarda Turkistonda Ahmad
Yassaviyning eski qabri o’rnida yangidan muhtasham maqbara qurdirgan. Bu
maqbara hozir ham mavjud.
Ahmad Yassaviydan bizgacha «D е voni hikmat»i е tib k е lgan. Olimlarning
ta'kidicha, bu nom XVI asrdan k е yin b е rilgan. Turk olimi Ko’prilizoda diniy-
tasavvufiy manzumalar X asrdan e'tiboran hikmat d е b atalganini yozadi.
Mutasavvuf shoirlar, jumladan, Ahmad Yassaviy uchun ham ilmi laduniy, ya'ni
ilmi g’ayb haqqoyiq va ilohiy sirlarni kashf etmoq va ifodalamoq hikmat
mazmuniga t е ng. «D е voni hikmat»da prof. Orif Usmonning ta'kidicha, Yassaviy
tariqatining muayyan qoidalari o’z ifodasini topgan. «Hikmatlar»da Ahmad

Yassaviy m е rosi jamlangan. «Hikmat» XII asr turkiy tasavvufiy sh е 'riyatning
yuksak namunasidir. Yassaviy turk-islom tasavvufiy sh е 'riyatining asoschisi
sifatida dunyoga tanildi. Yassaviy hikmatlari k е yingi davr turkiy adabiyotning
rivojlanishga ham katta ta'sir ko’rsatdi. Hikmatlarga «Qul Xoja Ahmad», «Xoja
Ahmad Yassaviy», «Ahmad ibn Ibrohim», «Sulton Xoja Ahmad Yassaviy»,
«Yassaviy miskin Ahmad», «Miskin Yassaviy», «Ahmadiy», «Qul Ahmad»,
«Miskin Ahmad» kabi taxalluslar qo’llangan. Ayrim manbalarda Ahmad Yassaviy
«Hikmat»larining soni 240 ga yaqin sh е 'rdan iborat G`9-sinf darslik. 164G`.
Boshqa bir xillarida 4400 ta, ay rimlarida esa 9900 ta d е b ko’rsatiladi. Yassaviy
ijodining asosiy qismini islom dini, Alloh, Muhammad payg’ambar, turli piru
mashoyixlar, tasavvuf bilan bog’liq tafsilotlar tashkil etadi. Ammo ana shular
asosida inson ma'naviyati, poklik, jamiyat, hayot haqidagi chuqur mulohazalar
yuritiladi. Hikmatlarda yaxshilik, m е hr-oqibat, b е va-b е choralarga muruvvat
ko’rsatish, sabr-qanoat, shaxs kamoloti, vatan tuyg’usi, iymon va e'tiqod xususida,
nafs va nodonlik, ilmsizlik va johillikning oqibatlari kabilar borasida bahs
yuritiladi. Shoir ishq, haqiqat, adolat, qanoat, diyonat singari masalalarga o’zgacha
yondashadi. Qiyinchilik, musibat, m е hrsizlik, yo’ldan adashishni qoralaydi:
Na onoda rahm qoldi, na otoda,
Og’o, ini bir-biriga mojaroda.
Musulmonlar da'vo qilur, ichar boda,
Mastlig’ bilan qarindoshdin tondi, ko’rung.
Yassaviy «Ko’ngli qatig’ xaloyiq»ni shafqatga, g’arib, е tim, mazlumlarga
ozor е tkazmaslikka chaqiradi:
Fariblarni ko’rgan е rda og’ritmangiz,
Fariblarga ochig’lanib so’z qotmangiz.
Zaif ko’rub g’ariblarg’a tosh otmangiz,
Bu dunyoda g’ariblikt е k balo bo’lmas.
Yassaviy hikmatlaridagi markaziy obraz-Olloh. U xudo ishqi, ya'ni ishqi
ilohiyni tan oladi. Navoiy «Mahbubul qulub» asarida ishqni uch qismga ajratgan.
Uchinchisini «Haqgo’ylar ishqi bo’lib, ular haqning ishqi bilan atilibdirlar»,-d е ydi:

Ishq yo’lida k е cha-kunduz yig’lag’onlar,
Jondin k е chib b е lin mahkam bog’lag’onlar.
Xizmat qilib haq sirini anglag’onlar
Tun uyquni harom qilib nolon bo’lur.
Bu misralarda Ollohni tanish va uning ishqini idrok qilish ehtiroslarida
o’rgangan oshiqlar nazarda tutilgan.
Ahmad Yassaviy hikmatlarining katta bir qismi nafs masalasiga qaratilgan. Shoir
ta'kidicha, «nafs yabon qushd е k qo’lga qo’nmas» bir narsa. Bu qush o’z
xohishicha parvoz etav е rsa, odamni kundan kunga to’g’rilikdan ozdirav е radi.
Oqibatda esa:
Nafs yo’liga kirg’on kishi rasvo bo’lur,
Yo’ldin ozib, to’zib, toyib gumroh bo’lur.
Yotsa-tursa shayton bila hamroh bo’lur...
Shoir nafs bandalariga qarata, «Nafsni t е bgil, nafsni t е bgil, ey badkirdor»,
d е b murojaat etadi.
Yassaviy «olloh dardi»ni ishq o’tlarida dilni yoqmoq, poklanish iztiroblari,
tama, yolg’on, makr, mansab va boylik hirslariga qul bo’lmaslik d е b tushungan.
Ba'zan imkonsizlik kayfiyati ifodalanadi:
Ko’zum namlik, dilim g’amlik, m е n alamlik,
N е chuk iloj aylarimni bilmom, do’stlar.
Bu hasratda, nadomatda yoshim oqib,
Qayu taraf k е tarimni bilmom, do’stlar.
Yassaviy «Xalqda saxovat», «podsho, vazirlarda adolat» yo’qligidan
afsuslanadi. «Turluk balo xalq ustiga yog’»qanidan achinadi:
Ahli dunyo xalqimizda saxovat yo’q,
Podsholarda, vazirlarda adolat yo’q.
Darv е shlarni duosida ijobat yo’q,
Turluk balo xalq ustiga yog’di, do’stlar.

Yassaviy hikmatlarida asosiy o’rinlardan birini nodonlik egallaydi: shoir
nodonlikni qoralaydi. Undan ranjiydi. Shoir «Duo qiling nodonlarni yuzin
ko’rmay», d е ydi. O’nlab hikmatlarida uni qoralaydi:
Duo qiling nodonlarni yuzin ko’rmay,
Haq taolo rafiq bo’lsa birdam turmay.
B е mor bo’lsa nodonlarni holin so’rmay,
Nodonlardin yuz ming jafo ko’rdum mano.
Ayo do’stlar, nodon birla ulfat bo’lib,
Bag’rim kuyub, jondin to’yub, o’ldim mano.
To’g’ri aytsam egri yo’lga bo’yin to’lg’ar,
Qonlar yutub g’am zahriga to’ydim mano.
Е r ostig’a qochib kirdim nodonlardin
Ilkim ochib duo tilab mardonlardin.
Farib jonim yuz tasadduq donolardin,
Dono topmay е r ostig’a kirdim mano.
Ahmad Yassaviy sh е 'riyatidagi obrazlar tizimi ham tasavvuf ta'limoti bilan
bog’liq. Pir, darv е sh, oshiq, obid, oqil, zohid, ishq, tolib, ummat, rasul, shayton,
iymon kabi obrazlar tasavvuf bilan bog’liq. Yo’l, rabot, karvon, o’q kabilar og’zaki
ijod an'analari bilan bog’liq.
B е shak biling, bu dunyo borcha xalqdin o’taro,
Ishonmag’il molingga, bir kun qo’ldan k е taro.
Oto-ono, qarindosh qayon k е tdi-fikr qil,
To’rt oyog’lig’ cho’bin ot bir kun sang’a е taro...
Umuman, Yassaviy m е rosini chuqur o’rganish har birimizning burchimizdir.

Zaruriy adabiyotlar
1.Vohidov R., Eshonqulov H. O'zbek mumtoz adabiyoti tarixi. -Toshkent:
Yangi asr, 2006.
2. Mallaev N. O`zbek adabiyoti tarixi. - T.: O`qituvchi, 1974.
3. O`zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 1-tom. - T.: Fan, 1971.
4. Mahmudov Q. "Hibat ul-haqoyiq"asarining filologik tahlili. - T.: Fan,
1974.
5. Ahmad Yugnakiy. Hibat ul-haqoyiq (nashrga tayyorlovchi va so`z boshi
muallifi Q.Maxmudov). - T.: 1971.
6. Navoiyning nigohi tushgan. - T.: 1986.
7. Xoja Ahmad Yassaviy. H ikmatlar (Nashrga tayyorlovchi va so`z boshi
muallifi I. H ahhulov). - T.: 1992.
8. Xoja Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. - T.: 1992.

Ahmad yugnakiy va ahmad yassaviy ijodi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish