Aholini ro‘yxatga olish - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	383.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Aholini ro‘yxatga olish

Купить

Reja

Aholini ro‘yxatga olish haqida

Aholini ro‘yxatga olish qachondan boshlangan

O‘zbekistonda aholi ro‘yxati AHOLINI RO' Y X ATGA OLISH

A HOLI N I RO' Y X ATGA OLISH HAQIDA
Har qanday davlatning tarixi – bu, birinchi
navbatda, unda yashaydigan xalqning
tarixi, aholisining soni va tarkibi, uning
iqtisodiy va ijtimoiy tavsiflarida o‘z ifodasini
topadi. Aholi soni bo‘yicha aniq va yaxlit
ma’lumotlar aholini ro‘yxatga olish asosida
olinadi.
Aholini ro‘yxatga olish yakunlariga qarab
o‘tmish va hozirgi davr haqida fikr va
mulohazalar yuritish hamda kelajakni
prognoz qilish mumkin bo‘ladi.

Qator holatlarda aholini ro‘yxatga olish – aholining
yoshi, jinsi, milliy tarkibi, ma’lumot darajasi, nikoh
holati, bandligi va boshqa tavsiflari haqida
ma’lumotlar olishning yagona manbai bo‘lib xizmat
qiladi.
Aholini ro‘yxatga olish – bu mamlakat aholisining
muayyan vaqtdagi “fotosurati”ni olish imkonini
beruvchi umumdavlat miqyosidagi keng ko‘lamli
tadbir bo‘lib, aholi to‘g‘risidagi ishonchli axborot
manbai hisoblanadi.

Aholini ro‘y xat ga olish qachondan o‘t k azila
boshlangan?
Aholini dastlabki ro‘yxatga olish qadimgi Gretsiya,
Vavilon, Mesopotamiya, Rim, Xitoy, Yaponiya va Misrda
o‘tkazilgan. Lekin, bu aholi ro‘yxatlarining maqsadi
aholidan soliq yig‘ish, ya’ni boj olish hamda harbiy
maqsad uchun aholi sonini aniqlash bo‘lgan. Shuning
uchun ham, bu aholi ro‘yxatlarida asosan erkaklar
ro‘yxatga olingan. Chunki, u paytlarda erkaklarning
iqtisodiy o‘rni yuqori bo‘lgan, soliq to‘lashda faqat
erkaklar, ya’ni oila boshliqlari qatnashgan.
Aholini eng birinchi rasmiy ro‘yxatga olish 1790 yilda
AQShda, keyinchalik 1800 yilda Shvetsiya va
Finlyandiyada, 1801 yilda – Angliya, Daniya, Norvegiya
va Fransiyada o‘tkazilgan. Ammo, bu aholi ro‘yxatlari
juda oddiy shaklda hamda uzoq muddatga cho‘zilgan.
Masalan, birinchi AQShda aholini ro‘yxatga olish ishlari
18 oy davomida olib borilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin, aholini ro‘yxatga olish
tizimi yanada takomillashtirildi. 1945-1954 yillarda –
151 ta davlatda, 1965-1974 yillarda – 179 ta davlatda
aholi ro‘yxati o‘tkazilgan. Hozirgi paytda, dunyodagi
deyarli barcha davlatlarda aholini ro‘yxatga olish
ishlari olib borilmoqda.
Respublikamizda demografik jarayonlarning holatini
o‘rganishda mamlakat hududida o‘tkazilgan aholi
ro‘yxati ma’lumotlari muhim ahamiyat kasb etadi.
Manbalarda keltirilishicha, O‘zbekiston hududida
dastlabki aholi ro‘yxati 1897 yilda o‘tkazilgan bo‘lib,
ushbu ro‘yxat ma’lumotlari XIX asr oxirida
O‘zbekistonda mavjud oilalar soni, aholi soni, yoshi va
jinsi, etnik tarkibi, tug‘ilish, o‘lim kabi demografik
jarayonlar haqida tassavvur hosil qilishga yordam
bergan. O‘zbekiston hududida keyinchalik 1926, 1939,
1959, 1970, 1979 va 1989 yillarda aholini ro‘yxatga
olish ishlari tashkil etilgan.

Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, aholini ro‘yxatga olish quyidagi muhim t amoy illar ga asoslanadi:
1. Aholini ro‘yxatga olishni boshqarishning qat’iy markazlashtirilishi ushbu tadbirni
muvaffaqiyatli o‘tkazishning asosiy shartlaridan biridir.
2. Aholini ro‘yxatga olishning muntazamligi. BMT tavsiyalariga ko‘ra, aholini ro‘yxatga olish 10
yilda kamida bir marotaba o‘tkazilishi belgilangan.
3. Aholini ro‘yxatga olish maxsus tayyorlangan mutaxassislar – hisobchilar tomonidan
o‘tkazilishi. Mazkur tadbirni amalga oshirish uchun ko‘p miqdorda maxsus xodimlar yollanadi,
ularning tarkibiga ziyolilar, talabalar ham kiritilishi mumkin.
4. Aholini ro‘yxatga olishni aniq bir muddatda o‘tkazish.
Bu tadbirni amalga oshirishga odatda 10–12 kun talab etiladi. Aholini ro‘yxatga olish bir necha
kun davomida o‘tkazilsa ham, ma’lumotlar aniq bir vaqtda – ko‘pincha aholini ro‘yxatga
olishning birinchi kunining 0 soatdagi holati bo‘yicha qayd etiladi. Bu aholini ro‘yxatga
olishning nozik vaqti, deb ham ataladi. Masalan, chaqaloq aholini ro‘yxatga olish davrida,
ammo ana shu aniq muddatdan keyin tug‘ilgan bo‘lsa, u aholi ro‘yxatiga kiritilmaydi. Lekin,
kimdir bu aniq nozik muddatda hayot bo‘lib, shundan keyin, ya’ni aholini ro‘yxatga olish davrida
vafot etsa, u aholi ro‘yxatiga kiritiladi.
5. Aholini ro‘yxatga olishning belgilab qo‘yilgan aniq dasturining mavjudligi va tadbirni unga
qat’iy rioya qilgan holda o‘tkazish. Aholini ro‘yxatga olish dasturi – ro‘yxatga olishda muayyan
talablarni hisobga olgan holda, aholiga murojaat qilinadigan savollar ro‘yxatini, ma’lumotlarni
qayd etish, to‘plash, qayta ishlash, yakuniy ma’lumotlarni e’lon qilish tartiblarini o‘z ichiga oladi.
6. Aholining to‘liq qamrab olinishi. Aholini ro‘yxatga olishda kimdir unutib qoldirilishi yoki ikki
marta ro‘yxatga olinishi hollari uchrasa ham, mavjud aholining ro‘yxatdan joy olinishini
ta’minlash asosiy vazifa hisoblanadi.

Ko‘pgina mamlakatlarda aholini ro‘yxatga olish qonun
bilan tartibga solinishi mustahkamlab qo‘yilgan.
Masalan, Buyuk Britaniyada 1920 yilda Qo‘shma
Qirollikda aholini ro‘yxatga olish qonuni qabul qilingan.
Mazkur qonunda aholini ro‘yxatga olishning barcha
qoidalari, fuqarolar, uy xo‘jaliklari, korxonalar va
muassasalarning qaysi toifalari ro‘yxatga olinishi, aholini
ro‘yxatga olishni kim o‘tkazishi, so‘rov varaqalari qanday
bo‘lishi kerakligi belgilab qo‘yilgan. Bundan tashqari,
aholini ro‘yxatga oladigan hisobchilarni yollash qoidalari,
ularning xizmat vazifalari hamda aholini ro‘yxatga olish
qoidalari ko‘rsatilgan.

AQShda 1790 yildan buyon, har 10 yilda aholini ro‘yxatga olish
o‘tkazib kelinadi. Aholini ro‘yxatga olish mamlakatning ko‘p
asrlik qonunchilik asosiga tayanadi.
XVIII asrda qabul qilingan AQSh Konstitutsiyasining 1-
moddasida “Vakillar palatasidagi joylar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri
soliqlar Ittifoqqa kiruvchi shtatlar bo‘yicha ularning aholisi soni
asosida taqsimlanadi. Aholining amaldagi soni Qo‘shma
Shtatlar Kongressi birinchi majlisidan keyin uch yil mobaynida,
keyin har o‘n yilda muntazam hisoblab chiqiladi”, deb qayd
etilgan.
An’anaga ko‘ra, AQShda aholini ro‘yxatga olishga muhim
umumdavlat ahamiyatiga ega tadbir sifatida qaraladi, unda
barcha aholining ishtirok etishi Amerika demokratiyasi amal
etishining zarur sharti, deb baholanadi.
Polshada aholini ro‘yxatga olish uzoq tarixga ega. Bu erda
mazkur tadbir Evropada ilk bor – 1764 yilda o‘tkazilgan.

SHu davrda soliq yig'ish, ya'ni boj olish hamda harbiy
maqsad uchun asosan erkaklar sonini aniqlash
muhim bo'lgan va asosan erkaklar ro'yxatga olingan.
Aholini ilk bor rasmiy ro'yxatga olish 1790 yil AQSHda,
keyinchalik 1800 yil SHvetsiya va Finlandiyada, 1801
yil Angliya, Daniya, Norvegiya va Frantsiyada
o'tkazilgan. Ammo ro'yxatga olish juda oddiy shaklda
bo'lib, uzoq muddatga cho'zilgan.

O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 5 fevraldagi
“O'zbekiston Respublikasida 2022 yilda aholini ro'yxatga olishni
o'tkazish kontseptsiyasini tasdiqlash to'g'risida”gi Farmoniga
muvofiq Respublikamizda 2022 yilda aholini ro'yxatga olish
tadbirini o'tkazish belgilangan. Aholini ro'yxatga olish – bu
mamlakat aholisining muayyan vaqtdagi “fotosurati”ni olish
imkonini beruvchi umumdavlat miqyosidagi keng ko'lamli
tadbir bo'lib, aholi to'g'risidagi ishonchli axborot manbai
hisoblanadi.
Respublikamizda demografik jarayonlarning holatini
o'rganishda mamlakat hududida o'tkazilgan aholini ro'yxatga
olish ma'lumotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Manbalarda
keltirilishicha, O'zbekiston hududida dastlabki aholi ro'yxatga
olish 1897 yilda o'tkazilgan bo'lib, ushbu ro'yxatga olish tadbiri
ma'lumotlari XIX asr oxirida O'zbekistonda mavjud oilalar, aholi
soni, aholining yoshi va jinsi, etnik tarkibi, tug'ilish, o'lim kabi
demografik jarayonlar haqida tasavvur hosil qilishga yordam
bergan.

Keyinchalik O'zbekiston hududida 1926, 1939, 1959, 1970,
1979 va 1989 yillarda aholini ro'yxatga olish ishlari tashkil
etilgan. Aholining rivojlanishi uning tarkibiy tuzilishi,
xususiyatlari va demografik jarayonlarning uzluksiz
ravishda o'zgarib borishi ta'sirida sodir bo'lib boradi. SHu
sababli aholini tadqiq etish doimiy ravishda xususiyatlarini
kuzatib borish talab etiladi.

Aholini ro‘yxatga olish

Купить