Akademik litsey va kasb – hunar kollejlarida termodinamika asoslari bobini o’qitishda didaktik - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Akademik litsey va kasb – hunar kollejlarida termodinamika asoslari bobini o’qitishda didaktik

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI MUQIMIY NOMIDAGI QO’QON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI FIZIKA KAFEDARASI YULDASHEVA SANOBAR ULJA Y EVNANING 5140200 – “FIZIKA ASTRONOMIYA” TA’LIM YO’NALISHI BO’YICHA BAKALVR DARAJASINI OLISH UCHUN “ Akademik litsey va kasb – hunar kollejlarida termodinamika asoslari bobini o’qitishda didaktik metodlardan foydalanish uslubi ” MAVZUSIDAGI BITIRUV MALAKAVIY ISHI ILMIY RAHBAR : Dotsent I.Qo’qonboev QO’QON 2011 M U N D A R I J A Kirish ……………………………………………………………… 1

1-BOB Al VA KXKLARDA FIZIKA FANINI O’QITISHNING MAZMUNI §1.1Al va KXKlar uchun fizika fanida DTS talablari ...................... §1.2 Al va KXKlarda Termodinamika bo’limini mazmuni.............. 2-BOB TALABALARGA TERMODINAMIKA BOBIGA OID MAVZULARNI O’QITISHDA DIDAKTIK MATERILLARDAN FOYDALANISH §2.1 “Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga qo’llanilishi. Adiabadik jarayon” mavzusini o’tishda didaktik materiallarning qo’llanilishi................................................................ §2.2 “Qaytar va qaytmas jarayonlar Termodinamikaning ikkinchi qonun va uning talqini” mavzusini o’tishda didaktik materiallarning qo’llanilishi.......................................................................................... §2.3 “Issiqlik mashinalari va ularning ishlash printsi

O’zbekiston Respublikasi Prizedenti I.Karimov O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilingan kunning 19 yillikka bag’ishlangan tantanali yig’ilishida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish taraqqiyotimizning muhim omilidir” mavzusidagi ma’ruzasida 2011 yil “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” deb e’lon qilindi. Ma’ruzada yoshlarimiz o’zlari egallayotgan eng zamonaviy bilim va ko’nikmalarni amalda joriy etishi uchun kasb hunar kollejlari va oly o’quv yurtlari bitiruvchilarini kichik biznes va hususiy tadbirkorlik sohalariga keng jalb qilish haqida bordi. Bu borada O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim muassasalarining bitiruvchilarini tadbirkorlik faoliyatiga jalb etish borasidagi” qo’shimcha chora tadbirlar to’g’risidagi parmoni muhim

aloqa sohasida qishloq xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlash bo’yicha ko’proq rivoj topmoqda. Lekin, shu bilan birga, sanoat sohasida, yuqori texnologiyalarini talab etadigan zamonaviy ishlab chiqarish tarmoqlarini tashkil etishda, innavatsion va nanotexnologiyalar, farmokologiya va farmaseftika, axborot -kommunikatsiya tizimi, biotexnologiya, muqobil energetika turlaridan foydalanish sohasida, muxtasar aytganda, ilg’or ilm fan yutuqlariga asoslangan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishga keng yo’l ochib berishimiz zarur. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik –jamiyatimizning bugungi va kelajak taraqqiyotimiz, farovon hayotimizning mustahkam tayanchi bo’lishi shart. 4

Men AL va KHK larda o’tiladigan fizika darslarida “Termodinamika asoslari” bobini o’qitishda didaktik materiallardan foydalanish mavzusini tanlashimdan maqsad hozirgi davrda ta’lim sohasini tubdan isloh qilish va ta’lim samaradorigini oshirishda o’qitishning ilg’or yangi pedagogik texnologiyalarini o’quv jarayoniga joriy etishga alohida e’tibor berilganligidir. Xususan, tabiiy fanlar fizika fani sohasida kompyuterdan didaktik materiallardan foydalanib mavzular bayonini tasvirdagi animatsiya harakatlar, yani tabiatda o’z ko’zi bilan ko’rish imkoni bo’lmagan fizik jarayonlarni o’ziga xos tarzda namoyish etish juda katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Shu sababdan O’zbekiston Respublikasi vazirlar mahkamasi ta’lim, sog’liqni saqlash va ijtimoiy muhofaza masalalari kompleksi 2008 yil 18 fevraldag

1-BOB Al VA KXKLARDA FIZIKA FANINI O’QITISHNING MAZMUNI §1.1Al va KXKlar uchun fizika fanida DTS talablari O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi O’rta maxsus, kasb-hunar ta’lim markazi Fizika o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi fan dasturi Toshkent-2011 Fizika fanidan o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limining Davlat ta’lim standarti 6

- fizikani rivojlanish tarixini, unga Sharqning buyuk allomalari qo’shgan hissalarini, jamiyat rivojlanishida fizika va texnikaning ahamiyati, O’zbekistonda fizika va texnika sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar haqida umumiy ma’lumotlarni bilish; - fizik kattaliklarni Xalqaro birliklar sistemasi (SI)ni tushintira olish; - mexanika: kinematika, dinamika, Nyuton va mexanikada saqlanish qonunlari, statika elementlari, suyuqliklar va gazlar mexanikasiga oid qonunyatlarni bilish va misollar yordamida tushuntira olish; - molekulyar fizika va termodinamika asoslari; molekulyar kinetik nazariya asoslari, gaz va termodinamika qonunlari, suyuqlik va gazlarning o’zaro aylanishi, qattiq, jismlar fizikasiga oid qonunyatlarni bilish; - elektrodinamika: elekrostatika, o’zgarmas to’k, turli muhitlarda

№ Fizika kursining bo`limlari va mavzulari nomiJam i Darslar turi bo`yicha soatlar M a’ruza M asala yechish Laboratoriya Takrorlash Kirish 2 1 Mexanikaning fizikaviy asoslari 22 16 4 1.1 Kinematika asoslari 8 6 2 1.2 Dinamika asoslari 6 5 1 1.3 Mexanikada saqlanish qonunlari 2 1 1 1.4 Mexanik tebranishlar va to`lqinlar 4 4 1.5 Takrorlash 2 2 8

2 Molekulyar fizika va termodinamika asoslari 24 17 2 3 2 2.1 Molekulyar – kinetik nazariya asoslari va gazlarning xossalari 8 6 1 1 2.2 Suyuqlikning xossalari 6 4 1 1 2.3 Qattiq jismlarning xossalari 4 3 1 2.4 Termodinamika asoslari 4 3 1 2.5 Takrorlash 2 2 3 Elektrodinamika asoslari 80 56 6 14 4 3.1 Elektr maydon 8 6 1 1 3.2 O`zgarmas tok qonunlari 8 5 1 2 3.3 Turli muhitlarda elektr toki 12 7 1 4 3.4 Magnit maydoni 6 5 1 3.5 Takrorlash 2 2 3.6 Elektromagnit induksiya 4 3 1 3.7 Elektromagnit tebranishlar 12 10 1 1 3.8 Elektromagnit to`lqinlar 6 5 1 3.9 Optika. Yorug’`lik to`lqinlari 16 11 2 3 3.10 Nisbiylik nazariyasi elementlari 4 4 3.11 Takrorlash 2 2 4 Kvant fizikasi asoslari 26 22 2 2 4.1 Kvant optika elementlari 10 8 2 2 4.2 Atom va atom yadrosi 8 8 9

4.3 Yadro energikasi 6 6 4.4 Takrorlash 2 2 5 Umumlashtiruvchi dars 2 2 5.1 Olamning zamonaviy fizikaviy manzarasi 1 1 5.2 Fizika va ilmiy – texnika taraqqiyoti 1 1 6 Umumiy takrorlash 4 4 JAMI 160 121 12 19 8 1.1. Akademik litsey va kasb – hunar kollejlari uchun “Fizika” fanidan o’quv dasturi Ushbu o’quv dasturi Oliy va o’rta maxsus hamda Xalq ta’limi vazirliklarining 2003 yil 16 oktyabrdagi 256/151 – sonli qo’shma buyruғi bilan tasdiqlangan va akademik litsey va kasb – ҳunar kollejlari uchun fizika fanidan uzviylashgan o’quv dasturi sifatida uzliksiz ta’lim tizimiga joriy etish uchun tavsiya etilgan. Tushuntirish xati Fizika o’quv fanidan ta’lim berishning II boskichida akademik litsey, kasb-hunar kollejlarida umumiy ta’lim predmet sifatida o’qitiladigan fizika kursining maqsadi umumiy o

-akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida fizika kursining o’qitilish izchilligini ta’minlash; -fizik tushuncha, hodisa va qonunlarning uqtirish ketma-ketligida oddiydan murakkablikka qarab borish tizimini saqlash; -o’q ituvchilar ta’lim berish jarayonining bir me’yorda bo’lishiga erishish; -o’q ituvchining ish rejalarini tartibga tushirish; -oliy o’quv yurtiga kirish uchun zaruriy bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirishdan iboratdir. Dasturni tuzishda q uyidagi g ’ oyalar asos q ilib olindi: -umumiy urta ta’limning 6-9-sinflarida fizikaning ma’lum darajada mantiqan yakunlangan kursining yuzaga kelganligi, bu bosqich bitiruvchilarini akademik litsey, kasb- hunar kollejlarida fizika predmetidan bilim olishning uzluksiziligi va uzviyligini ta’minlash zaruriyati; -o’quvchilarni ho

ko’razmalilik va boshqa shakllardan) foydalanishi mumkin. Shuningdek, darslarni o’tishda dars berishning turli noan’anaviy usullaridan baxs-` munozara, bayon, boshqotirmalar, elektron qo’llanmalar va multimediyalardan foydalanish tavsiya etiladi. Dasturning mazmuni (160 soat)Kirish (1 soat) Tabiatni o’rganishda fizikaning o’ rni. Fizika va texnika tara qq iyoti. Fizikaning rivojlanish tarixiga oid ma’ l umotlar. Tabiatni o’rganish ilmiga Sharqning buyuk allomalarining qo’shgan hissalari. O’zbekistonda fizika va texnika sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar. . Fizik kattaliklarning Xalqaro birliklar sistemasi (SI). Mexanika 1. Kinematika (9 soat) Kinematikaning vazifalari. Jismlarning. ilgarilanma harakati. Jismlarning fazodagi vaziyatini ani q lash: koordinatalar va sano q , sistemasi. Ve

6. Kuchishlarni qo’shish. 7. Jismlarni havoda va havosi siyraklashgan fazoda (Nyuton nayida) tu shishi. 8. Erkin tushishda tezlanishni o’lchash. 9. Aylana bo’ylab harakatlanayotgan jismning chizqli va burchak tezligi. L a b o r a t o r i y a i s h i 1. Gorizontga otilgan jism h arakatini o’rganish. 2. Dinamika (6 soat) Dinamika n ing vazifasi. Nyuton qo nunlari. Inertsial va noinertsial sano q sistemalari. Gravitatsiya maydoni va butun olam tortishish qonuni. Birinchi va ikkinchi kosmik tezliklar. Jismning bir necha kuchlar ta’siridagi. harakati, Kuchni tashkil etuvchilarga ajratish va burchak ostida ta’sir etuvchi kuchlarni qo’shish. Jismning muvozanat sharti. Gidrodinamika elementlari: jismning suyuqlik va gazlardagi harakatida chegara qatlam, peshona qarshilik va ko’tarish kuchi. Qozg’a

1. Kuch impulsi. 2. Jism impulsi. 3. Impulsning saqlanish qonuni. 4. Jism impulsi kinofragmenti. 5. Reaktiv harakat. 6. Raketaning modeli. 7. Ish bajarishda jism energiyasining o’ zgarishi. 8. Potentsial energiyaning kinetik energiyaga va aksincha kinetik energiyaning potentsial energiyaga aylanishi. 4, Tebranishlar va t o’ l q inlar (5 soat) Tabiatda tebranma harakat. Erkin va majburiy tebranishlar. Amplituda, davr, chastota. Matematik mayatnikning tebranish davri. Prujinaga osilgan yukning tebranishlari. Tebranma h arakatlarda energiyaning aylanishi. Majburiy tebranishlar. Rezonans. Mexanik to’lqinlar. Kundalang va bo’ylama to’lqinlar. To’lqin uzunligi, To’lqin uzunligining tebranish davri va chastotasiga bog’liqligi. Tovush t o’ lqinlari. Tovush tezligi. Tovushning q atti q ligi va bala

2. Matematik mayatnik yordamida erkin tushish tezlanishini anit qlash.Molekulyar fizika va termodinamika asoslari 5. Molekulyar-kinetik nazariya asoslari (6 soat) Gazning termodinamik (mikroskopik va makroskopik) parametr lari. Ideal gaz . M olekulyar - kinetik nazariyasining asosiy tenglamasi. Temperatura - molekulalar o’ rtacha kinetik energiyasining o’ lchovi, Ideal gaz x o latining (Mendeleev - Klapeyron) tenglamasi. Izojarayonlar va ular uchun xolat tenglamalari. K o’ r g a z m a v a t a j r i b a l a r 1. Termometrlar . 2. Izotermik jarayon. 3. Izobarik jarayon. 4. Izoxorik jarayon. L a b o r a t o r i y a i s h i 3. Izoja ra yonlarni o’rganish. 6. Suyuklikning xossalari. Suyuklik va gazlarning b ir - biriga aylanishi (6 soat) Suyukliklarning molekulyar tuzilishi. Suyuklik sirti. Sir

Qattiq, jismlarning tuzilishi. Amorf va kristall jismlar. Qattiq, jismlarning mexanik xossalari: elastiklik, plastiklik, murtlik va cho’zilish diagrammasi. Qatti q, jismlarning issi q likdan kengayishi. Q atti q, j ismning erishi va q otishi. K o ’ r g a z m a v a t a j r i b a l a r 1. Kristall jism model l i. 2. Kristall panjara model l i 3. Kristallarni o’ stirish. 4. Elastiklik va q oldi q deformatsiyaning namoyon bo’lishi. L a b o r a t o r iya ish i 5. Y u ng modul l ini ani q lash. 8. Termodinamika asoslari (6 soat) Termodinamikaning birinchi qonuni. Izojarayonlarga termodinamikaning birinchi qonunini qo’llash. Adiabatik jarayon. Q aytar va q aytmas jarayonlar. Termodinamikaning ikkinchi qonuni va uning tal q ini. Issi q lik mashinalari va ularning ishlash printsiplari. Sovutgich va

maydonning kuchlanganligi orasidagi boglanish. Elektr maydonda o’tkazgichlar va dielektriklar. Elektr sig’imi. Kondensatorlar va ularni qo’llash. Elektr maydon energiyasi. K o ’ rg a z m a v a t a j r i b a l a r 1. Elektrometr va uning ishla shi. 2. Kulon qonuni. 3. Zaryadlangan sharchalarning elektr maydoni. 4. Elektr maydonda o’tkazgichlar vadielektriklar. 5. Kondensatorlarning tuzilishi va ishlashi. 6. Yassi kondensator elektr sigimining plastinkalar yuzasiga, ular orasidagi masofaga va muhitning dielektrik singdiruvchanligiga bog’liqligi. 7. Zaryadlangan kondensatorlarning energiyasi. L a b o r a t o r i y a i s h i 6.Kondrnsatorni ketma -`ket va parallel ulash. 10. O’ zgarmas tok qonunlari (6 soat) Elektr tokining mavjud bo’lish shartlari. Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni. Qarshi

L a b o r a t o r i y a i s h l a r i 7. O’tkazgichlarning solishtirma qarshiligini aniklash.1 1 . Turli mu hi tlarda elektr toki (13 soat) Metallarda elektr toki. Elektronlarning tartibli harakat tezligi. Qarshilikning temperaturaga bog’liqligi. O’ta o’tkazuvchanlik. Yarim o’tkazgichlarda elektr toki. Yarim o’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanligi va uning temperaturaga bog’liqligi. Yarim o’tkazgichlarning xususiy va aralashmaviy o’tkazuvchanligi. Elektron-kovakli o’tish. Yarim o’tkazgichli diod. Tranzistor. Yarim o’tkazgichli asboblarning qo’llanilishi. Vakuumda elektr toki. Elektron emissiya. Ikki elektrodli lampa. Elektron - nurli trubka. Suyuqliklarda elektr toki. Elektroliz uchun Faradey qonunlari. Elektrolizning qo’llanilishi. Gazlarda elektr toki. Nomusta q il va musta q il razrya

Tokning magnit maydoni. Tokli o’tkazgichlarning o’zaro ta’siri. Tokli g ’ altakning magnit maydoni. Magnit induktsiyasi. Magnit oqim. Amper kuchi. Lorents kuchi. Elektr o’ lchov asboblarining ishlash printsipi. Moddalarning magnit xossalari. Ferromagnitlar. Axborotlarni magnit usulida yozish. EXMning magnitg`xotirasi. Magnit disketlar va ularning qo’llanilishi. Ko’gazma va tajribalar 1. Parallel toklarning o’zaro ta’siri. 2. Magnit maydonning tokka ta’siri. 3, Elektronlar dastasining magnit maydonda og ’ ishi. 4. Ampermetr va voltmetrning tuzilishi va ishlashi. 5. Ferromagnitlar domen tuzilishining model l i. 6. Tovushni magnit usulida yozish. L a b o r a t o r i y a i s h i 10. Elektr o’ lchov asboblarining ishlash printsipini o’rganish. Takrorlash (2 soat) 13. Elektromagnit induktsiya (

14. Elektromagnit tebranishlar (14 soat) Tebranish konturi. Konturdagi erkin elektromagnit tebranishlar va energiyaning aylanishlari. Sunuvchi elektromagnit tebranishlar. Tebranish konturidagi elektromagnit tebranishlarni tavsiflovchi tenglama uning y echimi. Elektromagn i t t ebranishlar fazasi va davri (Tomson formulasi). Avtotebranishlar. S o’ nmas tebranishlar generatori (tranzietorli). Majburiy elektromagnit tebranishlar. O’zgaruvchan tok va uni tavsiflovchi kattaliklar. O’zgaruvchan tok generatori. O’zgaruvchan tok zanjiridagi aktiv, sig’im va induktiv qarshilik. O’zgaruvchan tok zanjiri uchun Om qonuni. Elektr rezonans. K o ’ r g a z m a v a t a j r i b a l a r 1. Elektromagnit tebranish konturi. 2. O’zgaruvchan tok ostsillogrammalari 3. Tranzietorli generatordagi s o’ nmas elektrom

13. Eng sodda radioni yig ’ ish va ishlatishni o’rganish. 16. Optika (16 soat) Yorug’likning – elektromagnit nazariyasi haqida tushuncha. Yorug’likning turli mu h itlarda : tarqalish tezligi. Yorug’likning q aytish va sinish qo nunlari. Linzalar va yup q a linza formulasi. To’la ichki q aytish. Yorug’lik interferentsiyasi va uning texnikada qo’llanilishi. Gyuygens`Frenel printsipi. Yorug’lik difraktsiyasi. Difraktsion panjara. Yorug’lik dispertsiyasi. Chiqarish va yutilish spektrlari. Spektral ta h lil. Spektroskop. Yorug’likning q utblanishi. Golografiya haqida tushuncha. Rentgen nurlari va ularning tatb ig’i . Elektromagnit tul q inlar shkalasi. Yorug’lik oqimi. Yorug’lik kuchi. Yoritilganlik. Yoritilganlik qo nunlari. Ravshanlik. K o ’ r g a z m a v a t a j r i b a l a r 1. Yorug’liknin

Kvant fizikasi asoslari 18. Kvant optikasi elementlari (8 soat) Kvant fizikasining paydo bo’lish tarixi. Istalgan jismning nurlanishi. Plank gipotezasi, Fotoeffekt va uning qonunlari. Yorug’lik kvantlari. Fotoeffekt tenglamasi. Yorug’likning kimyoviy ta’siri. Vakuum va yarim o’tkazgichli fotoelementlar. Fotoeffektdan texnikada foydalanish. Fotonlar. Korpuskulyar-tulqin dualizmi. O’zbekistonda Quyosh energiyasidan foydalanish va uning rivojlanish istiqbollari K o ’ r g a z m a va t a j r i b a l a r 1. Fotoeffektni kuzati sh. 2. Vakuumli va yarim o’tkazgichli fotoelementlar. 3, Fotoelementlar yordamida fototokni xosil q ilish. L a b o r a t o r i y a i s h l a r i 16. Fotoelementli relening tuzilishi va ishlashini o’rganish. 17. Fotoeffekt h odisas i ni o’rganish. 19. Atom va atom yadrosi (

Uran yadrosining t u zi lishi. Zanjirli reaktsiya. Y a dro reaktori. Atom elektrostantsiyasi. Termoyadro reaktsiyalari. Q uyosh va yulduzlar energiyasi. Radioaktiv nurlanishlarning biologik ta’siri. Yadro energetikasidan tinchlik maqsadida foydalanish istiqbollari. O’zbekistoda yadro fizikasi soxasidagi tadqiqotlar va ularning natijalaridan xalq xo’jaligida foydalanish. Takrorlash (2 soat) 21. Olamning zamonaviy fizik manzarasi (1 soat) Olamning mexanik va elektromagnit manzaralari. Materiya tuzilishining birligi va yagona fizik manzara. Fizika va fan-texnika taraqqiyoti. Umumiy takrorlash (3 soat) § 1.2 AL va KXK larda «Termodinamika asoslari» bo’limi quyidagilardan iborat. Termodinamika asoslari (6 soat) 1. Termodinamikaning birinchi qonuni. Izojarayonlarga termodinamikaning birinchi qon

2. Diffuziya hodisasining q aytmasligi. 3. Issi q li k mashinasining tuzilishi va ishlashi (model l i). 2-BOB TALABALARGA TERMODINAMIKA BOBIGA OID MAVZULARNI O’QITISHDA DIDAKTIK MATERILLARDAN FOYDALANISH §2.1 Talabalarga “Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga qo’llanilishi. Adiabadik jarayon” mavzusini o’tishda didaktik materiallar dan foydalanish Kirish Ta’lim jarayoni qonuniyatlari ya’ni fizikaviy qonuniyatlar va uni hossalarini o’rganishda hamda tadbiq etishda o’quv – biluv faoliyatini tadqiq qilish ga yordam beruvchi barcha zarur vositalar va zamonaviy pedagogik tehnologiyalar o’qitishning didaktik materiallarni tashkil qiladi. Bu borada biz didaktik materiallardan foydalanishda quyidagicha ko’rgazmali vositalardan foydalanamiz. Didaktik materiallarga quyidagilar kiradi

2. Texnik vositalar va kompyuter texnologiyasi a) Kompyuter (proektor) b) Kodoskop s) Vertual stendlar d) Elektron darslik 3. Namoyishlar 4. Tarqatma materiallar a) Savolnomalar b) Testlar §2.1 Talabalarga “Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga qo’llanilishi. Adiabadik jarayon” mavzusini o’tishda didaktik materiallar dan foydalanish Dars ishlanmasi I -dars Dars mavzusi : “Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga qo’llanilishi. Adiabadik jarayon” Dars va qti : 8 0 minut Darsning blok chizmasi : Dars bosqichlari Minut 1. Tashkiliy qism 5 2. Manaviy ma’rifiy qism 5 3. Yangi mavzu bayoni 55 4. O’tilgan mavzuni mustaxkamlash uchun savol javoblar 10 5. Uyga vazifa berish 5 Darsning usuli : Ma’ruza suhbat 25

Darsning maqsadi : a) Ta’limiy maqsad : Talabalarga yangi mavzuni to’liq tushuntirib berish. b ) Tarbiyaviy maqsadi : Talabalarni barkamol avlod ruhida tarbiyalash. Dars davomida talabalarga ahloqiy manaviy elementlarini singdirish s) Rivojlantiruvchi : Talabarlarga yangi bilim berish Dars materiallari va jihozlari 1. Al va KXK lari uchun fizika kitobi (1-qism) 2. Doska, bo’r 3. Darsga tegishli bo’lgan plakatlar (4) va slaydlar (2) tarqatma materiallar , namoyish 4.kompyuter proyektor , kodoskop, elektron darslik. Asosiy tushuncha va atamalar. Termodinamikaning birinchi qonuni ; izoxorik jarayon; izobarik jarayon; Izotermik jarayon; adiabatik jarayon I. Tashkiliy qism : 1. Salomlashish 2. Davomatni aniqlash 3. Manaviy va ma’rifiy qism. II. O’tgan darsni mustaxkamlash 1. Issiqlik sig’imi tu

III.Yangi mavzu bayoni : Reja : 1. Termodinamikaning birinchi qonuni 2. Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlar uchun tadbig’i 3. Adiabatik jarayon Termodinamikaning rivojlanishi ko'p jihatdan issiqlik mashinalarining foydali ish koeffitsiyentini o'rganish bilan bog'liqdir. Fransuz injeneri Sadi Karno 1824-yilda chop etilgan «Olovning harakatlantiruvchi kuchi haqida o'ylar» nomli ishida i s s i q l l l i mashinasining unumdorligi ishchi moddaga emas, balki isituvchl va sovituvchilar temperaturalarining farqiga bog'liq, degan xulosani ilgari surdi. Termodinamika shundan so'ng Klapeyron, Joul, Klauzius, Mayyer,Tomson va boshqalarning ishlarida rivojlantirildi. Termodinamika quyidagi o'ziga xos xususiyatlarga ega: — moddalarning atomlardan tashkil topga

Termodinamik sistema. O'zaro va tashqi jismlar bilan ta'sirlasha digan va energiya almashadigan makroskopik jismlar majmuasi termodinamik sistema deyiladi. Termodinamik usulning asosi — sistemaning holatini belgilovchi parametrlarining qiymatlarini aniqlashdir. Termodinamik parametrlar yoki holat parametrlari deb termodi namik sistema xossalarini xarakterlovchi fizik kattaliklar majmuasiga aytiladi. Odatda, holat parametrlari sifatida temperatura, bosim va solishtirma hajm tanlanadi. Termodinamik parametrlar, Temperatura makroskopik sistemaning ter modinamik muvozanat holatini xarakterlovchi fizik kattalik. Bosim — suyuqlik yoki gaz tomonidan birlik yuzaga ta'sir etadi perpendikular kuch bilan aniqlanuvchi fizik kattalik. Solishtirma hajm — birlik massaning egallagan hajmi. U z

kuchlarga qarshi ish bajarayotgan bo'lsa, A ish musbat, tashqi kuchlar jism ustida ish bajarayotgan bo'lsa, A ish manfiy bo'ladi. Termodinamikaning birinchi qonuni birinchi tur abadiy dvigatel (lotincha «perpetuum mobile») yasash mumkin emasligini Birinchi tur «perpetuum mobile»ga asosan teng miqdorda energiya sarflamasdan ish bajara oladigan mashina qurish haqida fikr yuritiladi. Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni bo'lgan termodinamika ning birinchi qonunida esa tabiatda ro'y beradigan barcha jarayon energiya o'z-o'zidan paydo ham bo'lmaydi, yo'qolmaydi ham bir ko'rinishdan boshqasiga aylanishi mumkin, deb qayd etiladi. Endi termodinamika birinchi qonunining ba'zi jarayonlarga tatbiqni ko’raylik. 1. Izoxorik jarayon Izoxorik jarayon deb,

berilgan energiya qisman sistemaning ichki - energiyasiga aylanadi xamda qisman porshenni siljitishda bajarilgan ishga sarf bo’ladi (mexanik energiyaga aylanadi): Q P = ∆U + A. Izobarik jarayonda gaz bajargan ishni topaylik. Gaz bosimi o’zgarmas bo’lsa, u xolda bosim kuchi ham o’zgarmas bo’ladi: F = pS. binobarin A=pS ∆ h. A MMO S ∆ h kupaytma gaz xajmining ∆ V=V 2 — V o’ zgarishiga teng. Shuning uchun A = p ∆ V. Ish pV koordinatalar grafigida (1-rasmga karang) boshlang’ich izobara va oxirgi xajm koordinatalari bilan chegaralangan to’g’ri burchakli uchburchak yuzi orqali tasvirlangan. Agar grafik chizilgan mashtab ma’lum bo’lsa, u xolda ishni oson hisobla lab topish mumkin. Izotermik jarayon Izotermik jarayon deb, o’zgarmas temperaturada gazning bir holatdan boshqa holatga o’tish jarayonig

Agar tashqi bosimni sekin-asta kamaytirilsa (2-b rasm), gaz shunchalik sekin kengayadi. Bunda gaz A t ish bajaradi va termostatdan issiqlik miqdorini, aniqrog’i bajarilgan ishga teng bo’lgan Q T issiqlik miqdorini oladi: Q t = A t Shunday qilib, izotermik jarayonda gazga berilayotgan issiqlik miqdori gaz bajargan ishga teng. Gazning pV koordinata tekisligida holat diagrammasida izotermik kengayishida bajargan ishi shtrixlangan shakl yuz( orqali tasvirlanadi (2-rasmga qarang). 4. Adiabatik jarayon. Adiabatik jarayon deb, shunday jara yonga aytiladiki, bunda sistema issiqlik almashinuvi natijasida energiya olmaydi ham va energiya bermaydi ham. Boshqacha aytganda, adiabatik jarayonda Q = 0. Bunday jarayonni amalga oshirish uchun gazni devorlar» atrofidagi jismlar bilan issiqlik almashinuvida

Bo’ lgani uchun A= — ∆U. Biroq ichki energiyaning o’zgarishi ∆U= 1 2 2 3 T T Nk  formuladan aniqlanadi. Bino barin, A= —  1 2 2 3 T T Nk  yoki A= —  2 1 2 3 T T Nk  Gaz adiabatik siqilganda shu gazni izotermik siqilgandagiga qaraganda bosim tezroq ortadi, bu holda bosimning ortishi faqat xajmni kamayisi bilan xam tushuntiriladi (3-rasmga qarang). Binobarin, adiabatik siqilganda tashqi kuchlar bajargan ishi izotermik siqilgandagiga nisbatan katta bo’ladi. Biz muxim termodinamik jarayonlarni o’ta sodda termodinamik sistema — ideal gaz misolida qarab chiqdik. Biroq hosil qilingan qonuniyatlar istalgan boshqa termodinamik sistemalar uchun qo’llaniladi. IV. Yangi mavzuni mustaxkamlash 1. Termodinamikaning birinchi qonuni? 2. Agar jismga issiqlik miqdori berilayotgan bo'lsa, Q qanda

7. Izotermik jarayon uchun termodinamikaning birinchi qonuni. 8. Adiabatik jarayon deb qanday jarayonga aytiladi? 9. Adiabatik jarayonlar real jarayonlarmi? 10. Adiabatik jarayon uchun termodinamikaning birinchi qonuni? V. Yakunlash : a) Uyga vazifa berish b) Baholash KIRISH Ta’lim jarayoni qonuniyatlari ya’ni fizikaviy qonuniyatlar va uni hossalarini o’rganishda hamda tadbiq etishda o’quv – biluv faoliyatini tadqiq qilish ga yordam beruvchi barcha zarur vositalar va zamonaviy pedagogik tehnologiyalar o’qitishning didaktik materiallarni tashkil qiladi. Bu borada biz didaktik materiallardan foydalanishda quyidagicha ko’rgazmali vositalardan foydalanamiz. Didaktik materiallarga quyidagilar kiradi. 5. Ko’rgazmali qurollar a) Chizmalar b) Rasmlar 6. Texnik vositalar va kompyuter texnologiyasi

8. Tarqatma materiallar a) Savolnomalar b) Testlar §2.2 Talabalarga qaytar va qaytmas jarayonlar. Termodinamikaning 2-chi qonuni va uning talqini mavzusini o’tishda didaktik materiallardan foydalanish. Dars ishlanmasi II -dars Dars mavzusi : Qaytar va qaytmas jarayonlar. Termodinamikaning 2-chi qonuni va uning talqini Dars va qti : 8 0 minut Darsning blok chizmasi : № Dars bosqichlari Minut 6. Tashkiliy qism 5 7. Manaviy ma’rifiy qism 5 8. Yangi mavzu bayoni 55 9. O’tilgan mavzuni mustaxkamlash uchun savol javoblar 10 10. Uyga vazifa berish 5 Darsning usuli : Ma’ruza suhbat Darsning maqsadi : a) Ta’limiy maqsad : Talabalarga yangi mavzuni to’liq tushuntirib berish. 34

b ) Tarbiyaviy maqsadi : Talabalarni barkamol avlod ruhida tarbiyalash. Dars davomida talabalarga ahloqiy manaviy elementlarini singdirish s) Rivojlantiruvchi : Talabarlarga yangi bilim berish Dars materiallari va jihozlari 1. Al va KXK lari uchun fizika kitobi (1-qism) 2. Doska, bo’r 3. Darsga tegishli bo’lgan plakatlar (2) va slaydlar (1) tarqatma materiallar namoyishi 4. Kompyuter proyektor , kodoskop, elektron darslik. Asosiy tushuncha va atamalar. Qaytar va qa y tmas jarayonlar ; termodinamikaning 2-chi qonuni; 2 chi tur “perpertuum mobile”. I. Tashkiliy qism : 1. Salomlashish 2. Davomatni aniqlash 3. Manaviy va ma’rifiy qism. II. O’tgan darsni mustaxkamlash Termodinamikaning birinchi qonuni? 2. Agar jismga issiqlik miqduii berilayotgan bo'lsa, Q qanday ishora bilan olinadi? Olina

8. Adiabatik jarayon deb qanday jarayonga aytiladi? 9. Adiabatik jarayonlar real jarayonlarmi? 10. Adiabatik jarayon uchun termodinamikaning birinchi qonuni? III.Yangi mavzu bayoni : Reja : 1. Qaytar jarayonlar. 2. Qa y tmas jarayonlar 3. Termodinamikaning 2-chi qonuni Termodinamikaning birinchi bosh qonuni energiyaning saqlanish va aylanish qonunlarini issiqlik jarayonlarining ma’lum sharoitlariga qo’llanilishidan iborat ekanligi aytib o’tilgan edi. Termodinamikaning birinchi bosh qonuni barcha hodisalarda aniq kuzatiladi. Biroq termodinamikaning birinchi bosh qonuni termodinamik jarayonlarni qanday yo’nalishda borayotganligiga nisbatan xech qanday ko’rsatma bera olmaydi. Bir necha misol qarab chiqaylik. Faraz qilaylik, izolyatsiyalangan sistema turli temperaturali ikkita jismdan iborat b

Yana bitta misol qarab chiqamiz. Tosh yerga tushayotganda uning ilgarilanma xarakatining butun kinetik energiyasi energiyaning saqlanish qonuniga mos ravishda toshning ichki energiyasiga va uning atrofidagi jismlar ichki energiyasiga aylanadi. Biroq, termodinamikaning birinchi qonuniga teskari jarayon xam zid bo’lmas edi, bunda Yerda yotgan toshga atrofdagi narsalardan biror issiqlik miqdorii uzatilgan va natijada tosh o’z-o’zidan sakrab ketishi xam mumkin bular edi. Biroq xech kim xech qachon sakrayotgan toshlarni kuzatmagan. Bu va bunga o’xshash boshqa misollar termodinamikaning birinchi qonuni energiyaning bir turdan boshqa turga aylanishi yo’nalishiga va issiqlikni bir jismdan boshqasiga o’tish (uzatilish) yo’nalishiga xech qanday chegara qo’ymasligidan dalolat beradi. Shu bilan birga

ishqalanishsiz xarakat kilib, xolatdan 2 xolatga o’tadi (4-rasm), so’ngra xamma o’sha oraliq xolatlarni o’tib, yana xolatga qayt Agar izolyatsiyalangan sistema qandaydir jarayon natijasida 1 xolatdan 2 xolatga o’tsa, 1→ 2 teskari jarayon sodir bo’lmaydi, buning natijasida sistema o’z-o’zidan dastlabki xolatiga shunday o’tsaki bunda sistemada xech qanday o’zgarishlar bo’lmasa, u holda 1 → 2 jarayonni q aytmas jarayon deb ataladi. Qaytmas jarayonlarga misollar keltiramiz. Bu avvalo issiqlik almashinish jarayonidir. Issiqlik issiqroq jismdan sovuqroq jismga o’tadi. Biroq, izolyatsiyalangan siste mada issiqlik o’z-o’zidan teskari yo’nalishda o’ta olmaydi. Agar gazga katta xajm berilsa, kengayadi, biroq teskari jarayon — o’z-o’zidan siqilishi mumkin emas, Qaytmas jarayonga, shuningdek, bir xil

qonunnining quyidagi Plank ta'rifi ham e'tiborga molik: tabiatda issiqlik miqdori tolaligicha ishga aylanadigan jarayon bo'lishi mumkin emas. Issiqlik ishga aylanishi uchun isitkich va sovitgich bo'lishi darkor. B ar ch a issiqlik mashinalarida isitkichdan sovitgichga beriladigan energiyaning bir qismigina foydali ishga aylanadi. Unda issiqlik mashinalarining unumdorligi qanday kattaliklarga bog'liq va uni oshirish uchun nima qilmoq kerak degan savol tug'iladi. Bu savolga ikkinchi (qonnnning Karno ta'rifi javob beradi: ideal issiqlik mashinasining foydali ish koeffitsiyenti issiqlik beruvchi va issiqlik oluvchilarning tem praraturalari bilangina aniqlanadi. Termodinamika qonunlari amalda qanday mashinalar yasash mumkin i l i g i va ularning unumdorligini orttiri

5. Issiqlik miqdori temperaturasi past jismdan temperaturasi yuqori jismga o'tadimi? 6. Tabiatda issiqlik miqdori to'laligicha ishga aylanadigan jarayon bo'lishi mumkinmi? 7. Issiqlik ishga aylanishi uchun qanday shartlar bajarilishi mumkin? 8. Issiqlik mashinasining foydali ish koeffitsiyenti nimalarga bog'liq? 9. Ikkinchi tur „perpetuum mobile"ning g'oyasi nimadan iborat? 10. Ikkinchi tur „perpetuum mobile"ni yasash mumkinmi? V.Yakunlash a) Uyga vazifa berish b) Baholash 40

KIRISH Ta’lim jarayoni qonuniyatlari ya’ni fizikaviy qonuniyatlar va uni hossalarini o’rganishda hamda tadbiq etishda o’quv – biluv faoliyatini tadqiq qilishga yordam beruvchi barcha zarur vositalar va zamonaviy pedagogik tehnologiyalar o’qitishning didaktik materiallarni tashkil qiladi. Bu borada biz didaktik materiallardan foydalanishda quyidagicha ko’rgazmali vositalardan foydalanamiz. Didaktik materiallarga quyidagilar kiradi. 1. Ko’rgazmali qurollar a) Chizmalar b) Rasmlar 2. Texnik vositalar va kompyuter texnologiyasi a) Kompyuter (proektor) b) Kodoskop s) Vertual stendlar d) Elektron darslik 3. Namoyishlar 4. Tarqatma materiallar a) Savolnomalar b) Testlar 41

§2.3 Talabalarga “Issiqlik mashinalari va ularning ishlash printsipi. Sovutgich va uning ishlashi. Issiqlik mashinalarining fiklari va ularni oshirish yo’llari. Karno sikli” mavzusini o’tishda didaktik materiallardan foydalanish Dars ishlanmasi III-dars Dars mavzusi : “Issiqlik mashinalari va ularning ishlash printsipi. Sovutgich va uning ishlashi. Issiqlik mashinalarining fiklari va ularni oshirish yo’llari. Karno sikli” Dars va qti : 8 0 minut Darsning blok chizmasi : № Dars bosqichlari Minut 1. Tashkiliy qism 5 2. Manaviy ma’rifiy qism 5 3. Yangi mavzu bayoni 55 4. O’tilgan mavzuni mustaxkamlash uchun savol javoblar 10 5. Uyga vazifa berish 5 Darsning usuli : Ma’ruza suhbat Darsning maqsadi : a) Ta’limiy maqsad : Talabalarga yangi mavzuni to’liq tushuntirib berish. 42

b ) Tarbiyaviy maqsadi : Talabalarni barkamol avlod ruhida tarbiyalash. Dars davomida talabalarga ahloqiy manaviy elementlarini singdirish s) Rivojlantiruvchi : Talabarlarga yangi bilim berish Dars materiallari va jihozlari 1. Al va KXK lari uchun fizika kitobi (1-qism) 2. Doska, bo’r 3. Darsga tegishli bo’lgan plakatlar (2) va slaydlar (1) tarqatma materiallar , namoyish 4. Kompyuter proyektor , kodoskop, elektron darslik. Asosiy tushuncha va atamalar. Issiqlik mashina s i ; Issiqlik mashinalarining fiklari ; Karno sikli ; sovutgichlar I. Tashkiliy qism : 1. Salomlashish 2. Davomatni aniqlash 3. Manaviy va ma’rifiy qism. II. O’tgan mavzuni mustahkamlash 1. Termodinamika birinchi qonunining ahamiyati nimada? 2. Termodinamikaning birinchi qonuni jarayonning ro'y berish yo'nalishini

10. Ikkinchi tur „perpetuum mobile"ni yasash mumkinmi? III. Yangi mavzuni bayoni Reja : 1. Issiqlik mashinalari va ularning ishlash printsipi. 2. Sovutgich va uning ishlash printsipi 3. Issiqlik mashinalarining fiklari va ularni oshirish yo’llari. 4. Karno sikli Issiqlik dvigatellari deb, yonilgining ichki energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beruvchi mashinalarga aytiladi. Issiqlik dvigatellarining yaratilish tarixidan Birinchi issiqlik dvigateli — bur mashinalarining yaratilishi xaqiqatan birinchi baynalminal, kashfiyot edi. Tuzilishi va vazifasi bo’yicha xar xil bur mashinalarini quyidagi olimlar ishlab chiqdilar: ingliz T. Severi (1698 y), ingliz T. Nyukomen (1705 y), fransuz D. Papen (1707 y ) , rus I. I. Polzunov (1763 y), ingliz J. Uatt (1774 y). Uatt kashfiyoti fan va tex

a) istalgan issiqlik dvigatelida yonilg’ining energiyasi mexa nik energiyaga aylanadi. Bunda yonilgining energiyasi yuqori tem peraturagacha isitilgan gaz yoki bug’ning ichki energiyasiga aylanadi. b) issiqlik dvigatelining ishlashi uchun turli temperaturali ikkita jism bo’lishi shart (5-rasm). Ular isitkich va sovitkich deb ataladi. Bulardan tashqari, ishchi jism (bug’ yoki gaz) zarur. Issiqlik dvigatelining ishlash jarayonida ishchi jism isitkichdan biror 1 miqdordagi issiqlik miqdori oladi va uning bir qismini A mexanik energiyaga aylantira di, qolgan issiqlikning 2 qismini esa sovitkichga yoradi. Energiyaning aylanish va saqlanish qonuniga binoan: Q 1 = Q 2 + A; v) istalgan issiqlik dvigatelining ishlashi ishchi jism xolatining o’zgarishining takrorlanuvchi sikllaridan iborat. Xar bir

. 1 2 1 Q Q Q    (1) Shuningdek, Karno siklining FIK ni isitkichning T 1 va sovitgichnii T 2 temperaturalari orqali ham ifodalash mumkin: . 1 2 1 T T T    (2) Demak, issiqlik mashinasining FIK ishchi moddaning turiga bog'liq bo'lmay, balki isitkichning va sovitgichning temperaturalari bilangina aniqlanadi. (1) ifodadan yana quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1) issiqlik mashinasining FIK ni ko'tarish uchun isitkichning temperaturasini oshirish, sovitgichning temperaturasini esa pasaytirish kerak; 2) issiqlik mashinasining FIK doimo birdan kichik bo'ladi. Bugungi kunda muhandislarning barcha harakatlari issiqlik mashi nalarining FIK ni orttirishga qaratilgan. Buning uchun esa mashina qismlari orasidagi ishqalanishni, yoqilg'i to'la yonmasligi natijasidagi yo&

V.Yakunlash a) Uyga vazifa berish b) Baholash KIRISH Ta’lim jarayoni qonuniyatlari ya’ni fizikaviy qonuniyatlar va uni hossalarini o’rganishda hamda tadbiq etishda o’quv – biluv faoliyatini tadqiq qilishga yordam beruvchi barcha zarur vositalar va zamonaviy pedagogik tehnologiyalar o’qitishning didaktik materiallarni tashkil qiladi. Bu borada biz didaktik materiallardan foydalanishda quyidagicha ko’rgazmali vositalardan foydalanamiz. Didaktik materiallarga quyidagilar kiradi. 1. Ko’rgazmali qurollar ) b) Kodoskop s) stendlar d) Elektron darslik a) Chizmalar b) Rasmlar Vertual 2. Texnik vositalar va kompyuter texnologiyasi a) Kompyuter (proektor 3. Namoyishlar 4. Tarqatma materiallar a) Savolnomalar b) Testlar 47

§2.4 Talabalarga “Issiqlik mashinalarining xalq xo’jaligidagi o’rni. O’zbekistonda issiqlik energiyasidan foydalanish va uning istiqbollari. Tabiat muxofazasi” mavzusini o’tishda didaktik materiallardan foydalanish Dars ishlanmasi IV -dars Dars mavzusi : “Issiqlik mashinalarining xalq xo’jaligidagi o’rni. O’zbekistonda issiqlik energiyasidan foydalanish va uning istiqbollari. Tabiat muxofazasi” Dars va qti : 8 0 minut Darsning blok chizmasi : № Dars bosqichlari Minut 1. Tashkiliy qism 5 2. Manaviy ma’rifiy qism 5 3. Yangi mavzu bayoni 55 4. O’tilgan mavzuni mustaxkamlash uchun savol javoblar 10 5. Uyga vazifa berish 5 Darsning usuli : Ma’ruza noananaviy Darsning maqsadi : a) Ta’limiy maqsad : Talabalarga yangi mavzuni to’liq tushuntirib berish. b ) Tarbiyaviy maqsadi : Talabalarni barkamol

1. Al va KXK lari uchun fizika kitobi (1-qism) 2. Doska, bo’r 3. Darsga tegishli bo’lgan plakatlar (2) va slaydlar (1) tarqatma materiallar namoyishi 4. Kompyuter proyektor , kodoskop, elektron darslik. Asosiy tushuncha va atamalar. Issiqlik dvigatellari ; bug’ mashinasi ; ichki yonish dvigateli; karburatorli dvigatel dizel; reaktiv dvigatel ; Tabiatni muxofaza qilish I. Tashkiliy qism : 1. Salomlashish 2. Davomatni aniqlash 3. Manaviy va ma’rifiy qism. II. O’tgan mavzuni mustahkamlash 1.Issiqlik mashinasi deb qanday qurilmaga aytiladi? 2.Sikl deb nimaga aytiladi? 3. Issiqlik mashinasi foydali ish koeffitsiyenti (FIK)? 4. Karno sikli FIK ning temperaturalar orqali ifodasi? 5. FIK ishchi moddaning turiga bog'liqmi? 6. FIK isitkich va sovitkichlarning temperaturalariga bog'liqmi? 7.

III. Yangi mavzuni bayoni Reja : 1. Issiqlik mashinalarining xalq xo’jaligidagi o’rni. 2. O’zbekistonda issiqlik energiyasidan foydalanish va uning istiqbollari. 3. Tabiat muxofaza qilish Issiqlik dvigatellari. Issiqlik dvigatellariga bug' mashinasi, bug' turbinasi, ichki yonish dvigateli, reaktiv dvigatellar kiradi. Bug' mashinasi. Bug' mashinalari va bug' turbinalarida isitkich vazifasini bug' qozoni, ishchi modda vazifasini bug', sovitgich vazifasini esa atmosfera yoki ishlatilgan bug'ni sovitish qurilmasi kondensator bajaradi. Ichki yonish dvigateli. Ichki yonish dvigatelida isitkich va ishchi modda vazifasini yonilg'i, sovitgich vazifasini esa atmosfera o'taydi. Odatda, yonilg'i sifatida benzin, spirt, kerosin va dizel yoqilg'isi lshlati

Har ikkala klapan ham yopiq va gaz adiabatik ravishda qiziydi. Bu grafikda 1—2 chiziqqa to'g'ri keladi. Uchinchi takt ish jarayonida chaqnab yonish (9- d rasm). Porshen eng yuqori holatga yetganida o't oldiruvchi svecha uchquni aralashmani yoqadi va gazning bosimi keskin ortadi. Grafikda bu 2 — 3 izoxorik jarayonga mos keladi. Klapan yopiq turib, porshen pastga qarab harakatlanadi, ya'ni adiabatik ravishda kengayadi. 3—4 chiziq ishchi yurish deyiluvchi taktga to'gri keladi (9- d rasm). Ko'rinib turibdiki, bu taktda gazning bosimi pasayadi, hajmi ortadi, temperaturasi pasayadi. Bu holda bajarilgan ish musbat bo'lib, u gaz ichki energiyasining kamayishi hisobiga bajariladi. To'rtinchi takt chiqarib tashlash (9-e rasm). Porshen eng pastga yetganida chiqarish kl

emas, balki asta-sekin, porshen harakatrning biror qismi davomida yonadi. Yoqilg'ining yonish jarayoni ishchi bo'shliqning hajmi ortib borishi davomida ro'y beradi. Shuning uchun ham gazlarning bosimi ish davomida o'zgarmay qoladi. Shunday qilib, dizelda aralashmaning yonish jarayoni o'zgarmas bosimda ro'y beradi. Karburatorli dvigatellarda esa bu jarayon o'zgarmas hajmda ro'y berar edi. Dizel, karburatorli dvigatelga qaraganda tejamamkorroq bo'lib, FIK ham ancha yuqori, qariyb 40% ni tashkil qiladi. Uning quvvati ham ancha katta bo'lishi mumkin. Shu bilan birga, ancha arzon yoqilg'ida ham ishlayveradi. Dizellar statsionar qurilmalarda, temir yo'l, havo va suv transportlarida keng qo'llaniladi. Hozirgi paytda kichik quvvatli dizellar avto

nafas oladigan havo Yer atmosferasini tashkil qiluvchi gazlarning aralashmasidir. Uning tarkibida kislorod, azot, vodorod va boshqa tabiiy gazlardan tashqari chang, tutun, tuz zarralari va boshqa aralashmalar mavjud. Bundan tashqari havo tarkibida sanoat chiqindilari ham bo'ladi. Issiqlik dvigatellarining ko'p miqdorda ishlatilishi ham atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Hisob-kitoblarga qaraganda, hozirgi paytda har yili 2 milliard tonna ko'mir va 1 milliard tonna neft yoqiladi. Bu esa Yerdagi temperaturaning ko'tarilishiga va natijada muzliklarning erib, okeanlardagi suv sathining ko'tarilishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, atmosferaga 120 million tonna kul va 60 million tonnagacha zaharli gaz chiqarib tashlanadi. Dunyodagi 200 milliondan ortiq av

tuproq va suv omborlarini ifloslantiradi. Bizni o’rab turgan muhitga issiqlik dvigatellaridan atmosfera ga chiqadigan azot va uglerod oksidlari xam zararli ta’sir ko’rsatadi. So’nggi yillarda barcha mamlakatlarda atrof-muxitni muxofaza qilishda juda katta e’tibor qilinmoqda. Atrofdagi xavoni ishlayotgan issiqlik dvigatellari bilan ifloslantirishni kamaytirish uchun: a) yonilg’ining tularoq yonishini ta’minlash; b) elektrostantsiyalar va ichki yonuv dvigatellarining utxonalaridan ajralib chiqadigan gazlarni yaxshi tozalash; v) «tozaroq,» I yonilgini izlab topish zarur. yonilg’i to’la yonishi uchun ichki yonuv dvigatelining yonilgi aralashmasiga vodorod qo’shiladi, toshko’mirda ishlaydigan elektrostantsiyalarda esa ko’mirni maydalab ko’mir kukuniga aylantiriladi. Avtomobil dvigatellarida yon

Hozirgi paytda havoga kul, chang, qorakuya, zaharli gazlar chiqaradigan issiqlik elektr stansiyalari va boshqa korxonalarni tozalash qurilmalarisiz ishga tushirish taqiqlangan. Tabiatga ziyon keltiradigan korxonalar, odatda, shahar tashqarisida qurilmog'i kerak. Ko'kalam- zorlashtirish ishlarining ko'lamini esa iloji boricha kengaytirish maqsadga muvofiqdir. IV. Yangi mavzuni mustahkamlash 1. Issiqlik dvigatellariga nimalar kiradi? 2. Karburatorli dvigatelning ishchi diagrammasini tushuntiring? 2. Ichki yonish dvigateli FIK ni oshirishning nima qiyinchiligi bor? 4. Dizelning FIK qancha? 5. Dizelda FIK ning yuqoriroq bo'lishiga i|itiiday erishiladi? 6. Dizelning qanday afzallik tomonlari bor? 7. Reaktiv dvigatelning ish prinsipi? 8. Reaktiv tortish kuchi qanday vujudga ketir

XULOSA Men “Termodinamika asoslari bobida didaktik materiallardan foydalanish uslubi” mavzusini yozish jarayonida shunday xulosaga keldimki, didaktik materiallardan foydalanib o’tilgan dars talabalar bilim salohiyatini oshiradi. BMI ning 2 – bobida 1 – mavzu “Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga qo’llanilishi. Adiabatik jarayon” mavzusini o’qitishda quyidagi didaktik materiallardan foydalandim. Mavzuni yorituvchi 1–2–3–4 – rasmlar kodoskopda ko’rsatiladigan slayd, formulalardan foydalandim. Shu bobning 2 – mavzusida esa “Qaytar va qaytmas jarayonlar. Termodinamikaning ikkinchi qonuni va uning talqini” mavzusini o’qitishda quyidagi didaktik materiallardan foydalandim. O’tilgan mavzuni takrorlash uchun 10 savol, shu mavzuni yoritib beruvchi chizmalar, formulalar, yangi mavzu

mavzuni takrorlash uchun savollar, yangi mavzuni mustahkamlash uchun ham savollar, savolli kartochkalar tayyorladim va foydalandim. Men bu BMI ni yozib tugatar ekanman “Termodinamika asoslari” bobini o’tgan bo’lsakda, yanada uni chuqurroq o’rgandim. Termodinamika asoslari bobida menga yoqqan mavzu “Termodinamikaning birinchi qonunining izojarayonlarga qo’llanilishi. Adiabatik jarayon”. 1 – mavzu yani izoxorik, izobarik, izotermik, adiabatik jarayonlarga oid formulalar menga yoqdi. 57

Foydalanilgan adabyotlar: 1. A. Karimov. “Barkamol avlod-O’zbekiston taraqqiyotining poydevori” “Toshkent” 1998 y 2. I. A. Karimov. “Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz” “Toshkent”. 1999 y. 3. “Kichik biznes va xususisy tadbirkorlik yili” davlat dasturi. Toshkent. 2011y 4. N.N.Azizxo ’ jayeva. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent 2006 y. 5. I.Kokanbayev, M.Yuldasheva, O.Salimov “Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida ta’lim va tarbiya: muammolar va yechimlar” Qo’qon-2008 yil. 6. A.G.G’aniyev, A..Avliyoquov. Fizikа. I qism. Аkаdеmik litsеy vа KHKlаr uchun darslik. Toshkent. “Oqituvchi”. 200 7 y. 7. N.M. Shaxmayev, S.N. Shaxmayev, Sh.Shodiyev. Fizika. 10–sinf. Tosh k ent. 1996 y 8. О.Ахmаdjоnоv. Fizikа kursi.T.Z, O’qit, T, 1987 y. 9. I.Sаvеl’еv.Umumiy fizikа k

2- rasm 9-rasm 59

1-rasm 6-rasm8-rasm 68

Купить