Akademik xonandalikda vokal va zamonaviy qo‘shiqlarni ijro etish uslublari - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	45000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Akademik xonandalikda vokal va zamonaviy qo‘shiqlarni ijro etish uslublari

Купить

“Akademik xonandalikda vokal va zamonaviy
qo‘shiqlarni ijro etish uslublari ”
mavzusida yozgan

MUNDARIJA.
Kirish ......... ...... 3……………………………………………………… …
I.BOB. Yosh avlodni tarbiyalashda akademik xonandalik san atining
’
o`rni va ahamiyati
I.1Vokal maktabining yaratilish tarixi va uning ahamiyati … ...8
…………
I.2. Vokal va zamonaviy musiqada ovoz tarbiyasi ...............
…… ...... ... . .. .20
II.bob.Vokal va zamonaviy qo`shiqlar vositasida o quvchilarni
’
estetik tarbiyalash
II. 1 Maktab o`quvchilarini vokal va zamonaviy qo`shiqlar bilan
tanishtirish..... .......................................................................................... . 33
II. 2 5-7 sinf o`quvchilariga vokal va zamonaviy qo`shiqlarni
o`rgatish..................................................................................................42
II. 3. Tajriba sinov ishlarini olib borish va natijalarini aniqlash..........51
–
Xulosa .......56
………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro'y x ati............................................... . ........ .. .59
Ilovalar............................................................................................ . ......... 62
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Barkamol avlodni tarbiyalash insoniyatning eng
birinchi vazifalaridan biri bo`lib kelgan. Barkamol shaxsni tarbiyalash
masalasiga o`z tariximizdan juda ko`p dalillar keltirishimiz mumkin. Al
Forobiyning « Fozil odamlar shahri » asaridagi g`oyani yodga olmoq unga ko`ra
jamiyatning har bir fuqarosi, mansabi, tutgan o`rni ya’ni kim bo`lishidan qat iy’
nazar fozil kishi, fozil inson o`z davlatining barcha qonun qoidalarini yaxshi
biladi, unga amal qiladi, fikrlaydi. Avvalo bunday fikr yuritishning o`zi
bobolarimizning ma naviy darajasini naqadar yuksak bo`lganligini va albatta
’
bunday fikr aytish bu borada ko`p asrlik meroslarni o`rganish natijasida vujudga
kelishini ta kidlash joiz. Demak, bizning barkamol shaxsni tarbiyalash
’
haqidagi niyatimiz uchun ma naviy asos bor. Birinchi prezidentimiz
’
I.A.Karimov o`sib kelayotgan yosh avlodning kelgusida bilimli insonlar bo`lib
yеtishishi uchun qayg`urib quyidagilarni ta’kidlaydilar-“Men yoshlarimizga,
mening bolalarimga qarata, o`rganishdan hech qachon charchamanglar, deb
aytmoqchiman. O`rganish, hech qachon ayb sanalmaydi. Nimanidir bilmasang
uni o`rganish zarur. Avvalambor, endi hayotga kirib kelayotgan yoshlarga nima
lozim? O`rganish, o`rganish va yana bir bor o`rganish kerak. Kasb o`rgangan,
ilm olgan kishi, o`zbekona aytganda, hech qachon kam bo`lmaydi
” 1

Musiqa tarbiyasi umum tarbiyaning asosiy va murakkab qurollaridan
biri bo'lib, atrofdagi go'zal narsalarni yuksak idrok etishga va qadrlashga
o'rgatadi. Musiqa insonni yuksak did bilan qurollantiribgina qolmay balki
ma’naviy dunyoqarashlarini shakllantiradi. Musiqa inson hissiyotiga kuchli
e’tibor, kuchli ta'sir ko'rsatish imkoniyatiga ega bo'lib, o'quvchilarni
nafosat olamiga olib kirish va axloqiy-estetik tarbiyaning muhim
vositasidir. Bobomiz Shayx Sa’diyning shunday so'zlarini keltirishimiz
mumkin "Musiqa odam ruhining yo'ldoshidir". Musiqa insonga tez ta’sir
etuvchi emotsional hissiyotini aktiv rivojlantiruvchi vositadir.
1
Karimov I.A. Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi yo`lida xizmat qilish-eng oily saodatdir.
Toshkent-“O`zbekiston” 2015-yil, 240- bet
3

Shu bois o'quvchilarda inson ma’naviyatining tarkibiy qismi bo`lgan
musiqa madaniyatini tarbiyalash, musiqa tarbiyasining bosh maqsadi bo'lib
qoladi.
Maktablarda vokal va zamonaviy qo`shiqlarni kuylash va tinglash
orqali yoshlarni ma’naviy va axloqiy tarbiyalash bugungi kunning eng
dolzarb muammolaridan biri desak mubolag'a bo'lmaydi.
Musiqaning estetik tarbiyadagi roli falsafa, musiqashunoslik va
ijrochigagina doir adabiyotlarda yetarlicha yoritilgan bo'lsa-da, lekin
akademik xonandalik san atining shaxsni ma'naviy-axloqiy’
tarbiyalashdagi roli haligacha ilmiy yoritilmagan. Buning sababi
bizningcha akademik xonandalik san atining murakkabligi va uning
’
inson ongiga ta'sirining ko'p qirraliligidir. Biz ushbu ishimizda mazkur
nuqsonni to'ldirishga, ya'ni opera san'atining tarbiyaviy jihatlarini va uning
yangi insonni kamol toptirishdagi rolini yoritishga harakat qilamiz.
Yuqoridagilarning hammasini nazarda tutgan holda biz bitiruv
malakaviy ishimiz mavzusini quyidagicha belgiladik: “Akademik
xonandalikda vokal va zamonaviy qo`shiqlarni ijro etish uslublari.”.
Tadqiqotning maqsadi 5-7 sinf o'quvchilarida musiqiy-estetik
tarbiyani amalga oshirishda vokal va zamonaviy qo`shiqlarni eshitib idrok
etishda samara beradigan uslub va vositalarni tanlab amalda qo'llash,
olingan ijobiy natijalarni amaliyotga tavsiya etishdan iboratdir.
Ilmiy ishining ob'ekti Qarshi shahar 29-son umumiy o`rta ta'lim
maktabi o'quvchilarining 5-7- sinflarida amalga oshirib boriladigan
musiqa madaniyati darslarining mazmuni hisoblanadi.
Ilmiy tadqiqot ishining vazifalari tanlangan mavzuning dolzarbligi va
maqsadidan kelib chiqqan holda quyidagicha belgilandi:
1.O'quvchilarda tinglash malakalarini shakllantirishda vokal
asarlarining imkoniyatlarini aniqlash;
4

2.O'quvchilarni vokal va zamonaviy qo`shiqlar orqali estetik
madaniyatini shakllantirishda samara beradigan yo ' l va uslublarni
aniqlash ;
3. Tajribali musiqa o'qutuvchilarining ish faoliyatini o'rganish va
umumlashtirish;
4.Tajriba -sinov ishlari olib borish va uning yakuniy natijalari asosida
ilmiy asoslangan pedagogik tavsiyanomalar ishlab chiqish.
Tadqiqot ishining predmeti - opera san’ati orqali o'quvchilarda estetik
tarbiyani amalga oshirish jarayoni hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining metodlari: O'quvchilar bilan suhbat,
bahs-munozara yuritish intervyu olish, anketa savol-javoblarini o'tkazish
va sinov-tajriba ishlarini olib borish. Bolalar zamonaviy qo`shiqlaridan
o'quvchilarning estetik idroki, did va ijrochiligi uchun mos bo'lganlarini
tanlab olish. Ulardan musiqa madaniyati darslarida keng foydalanishdir.
Tadqiqot ishining ilmiy farazi: Akademikxonandalik san’ati orqali
o'quvchilarni estetik tarbiyalash ishlarini samarali amalga oshirish
mumkin, agarda:
-O'quvchilarni estetik tarbiyalshni amalga oshirishda vokal va
zamonaviy qo`shiqlarning o'rni va ahamiyati tarixiy va nazariy asoslansa;
-Bolalar zamonaviy qo`shiqlaridan vokal to'garaklarida
foydalanishning samarali yo'l va uslublari ishlab chiqilsa;
-O'quvchilarni musiqa orqali tarbiyalashning maqsad va vazifalari bilan
uzviy bog'liq holda amalga oshirilsa;
- Jahon va o’zbek akademik vokal asarlarini yaratgan mualliflarning
hayoti va ularning yozish uslublariga xos xususiyatlari bilan o'quvchilarni
tanishtirib borilsa;
5

-O'rganiladigan bolalar zamonaviy qo`shiqlarining mazmuni bilan
o'quvchilarni batafsil tanishtirib borilsa ko’zlagan maqsadga erishish bir
muncha osonlashadi.
Bitiruv malakaviy ishining metodologik asosini birinchi prezidentimiz
I.A.Karimovning va ikkinchi prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning
mavzuga mos keladigan fikrlari, "Ta'lim to'g'risidagi qonun", "Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi", o'rta asrlarda Sharqning buyuk qomusiy
olimlari tomonidan bildirilgan fikrlar, taniqli pedagog, psixolog va
musiqashunos, olimlarning asosiy fikrlari hisoblanadi.
Tatqiqotning ilmiy yangiligi. – O`quvchilar da vokal va zamonaviy
qo`shiqlarni o`rganish masalalari pedagogik muammo ekanligi yaxlit bir
butun holatda tadqiq etildi.
-Umumiy o`rta ta’lim maktablarida o`quvchilarni musiqiy estetik
tarbiyalashga qaratilgan mashg`ulotlarning mazmuni ishlab chiqildi.
-O`quvchilarni vokal janrini o`rgatishga yo‘naltirilgan zamonaviy
pedagogik texnalogiyalarni samaradorlik darajasi aniqlandi.
-O‘quvchilarda vokal janrini o`rgatishga qaratilgan uslubiy tavsiyalar
ishlab chiqildi.
-O‘quvchilarni estetik tarbiyalash dolzarb pedagogik muammo ekanligi
yaxlit , bir butun holatda tadqiq etildi.
-Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o`quvchilarni vokal san’ati orqali
musiqiy estetik tarbiyalashga qaratilgan mashg‘ulotlarning mazmuni ishlab
chiqildi.
-O‘quvchilarni musiqiy bilimdonligini rivojlantirishga yo‘naltirilgan
zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni samaradorlik darajasi aniqlandi.
-O‘quvchilarni estetik tarbiyalashga yo‘naltirilgan uslubiy tavsiyalar
ishlab chiqildi. .
6

Bitiruv malakaviy ishimiz uch bosqichda amalga oshirildi .
Tadqiqotning I-bosqichida mavzuga taalluqli ilmiy- nazariy, pedagogik,
metodik, tarixiy, psixalogik musiqiy adabiyotlar o'rganildi.
5-7 sinflarda musiqa madaniyati darslarini o'tish ahvoli kuzatildi. Qayd
qiluvchi sinov o'tkazildi, musiqa darsliklari tadqiqot mavzusi nuqtai
nazaridan tahlil dilindi:
II-bosqichda tajriba - sinov ishlarining natijalari o'rganildi, tahlil
o'tkazildi, umumlashtirilgan holda ulardan tegishli xulosalar chiqarildi.
Shuningdek bu bosqichda ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqildi.
III- bosqichda tavsiya, xulosalar qayta tahlil etilib, ishning milliy
matni tayyorlandi.
Tayyorlangan bitiruv malakaviy ishimizning ustivor g'oyasi shundan
iboratki ustoz-muallim maktab o'quvchilariga bolalar zamonaviy
qo`shiqlarni mohirlik bilan o'rgata olsa o'quvchi yoshlar qalbida estetik
madaniyat asta-sekin rivojlanib shakillana boradi.
Bitiruv malakaviy ishimiz tarkibi kirish, ikki bob, 5ta paragraf,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati va ilovalardan iborat.
7

I.BOB. Yosh avlodni tarbiyalashda akademik xonandalik
san atining o`rni va ahamiyati’
I.1. Vokal maktabining yaratilish tarixi va uning ahamiyati.
Xonadalik ijrochiligi tarixi. O zbekistonda xonandalik san atining
‘ ’
asoslarini o rganar ekanmiz jahon xonandalik maktablari tarixiga nazar
‘
tashlashimiz lozim. Respublikamizda akademik kuylash uslubi asosan rus
xonandalik maktabi tajribasiga tayangandir. Rus akademik xonandaligi
irmoqlari esa - rus xalq qo shiqlarining o ziga xos kuychanligi, kuyining
‘ ‘
kengligi va ma nosining boyligini o ziga jamlagan. O ziga xoslikni
’ ‘ ‘
avaylagan holda rus xonandaligi maktabi Italiya, Fransiya va Germaniya
xonandalik maktablarining boy udumlarini o zlashtirdi. Uning rivojiga o z
‘ ‘
hissasini qushganlardan G.Lamakinni aytib o tishimiz mumkin. U 1837 yilda
‘
yaratgan M e t odu peniya-1 va M e t odu peniya-2 asarlari, F.Evseevning
“ ” “ ”
1833 yilda chop etilgan S h kola peniya asari, A.Varlamovning P o l naya
“ ” “
shkola peniya asarlaridagi ko rsatmalari zamonaviy kuylash prinsiplari bilan
” ‘
hamohang va chambarchas bog liqdir.
‘
Rus xonandaligi maktabining rivojiga katta hissa qo shganlardan, Glinkaga
‘
qadar davr bastakorlari ham hisoblanishadi, bular: D.Bortnyanskiy,
A.Verstovskiy, A.Gurilyovlardir. Lekin aynan Glinkaning ijodida milliylik
yorqin ifodalanadi. Glinka rus klassik xonandaligi maktabining asoschisidir,
bunga 1836 yil 27 noyabrda namoyish etilgan I v a n Susanin operasi
“ ”
prem erasi sabab bo ldi deya olamiz. Rus bastakorlari milliy musiqaning
’ ‘
an analarini saqlagan holda unga yangi intonatsiyalar, usul va garmoniyalar
’
olib kirdilar, bu xonandalik musiqasining rivojiga katta ta sir ko rsatdi va
’ ‘
xonandalar oldiga yangi vazifalar qo ydi. Rus xonandaligi maktabiga milliy
‘
ifoda, uslublarining ko p qirrali
‘ li gi xosdir. Bu uslublarga ega inson barcha
tillarda a lo darajada kuylay olishi mumkin. Bunda nafasdan foydalanish,
’
tanglay ish faoliyati, ya ni rezonatordan foydalana bilish, matnga yuqori
’
e tibor, badiiy haqiqat yaratish katta ahamiyatga egadir.
’
Boshqa milliy xonandalik maktablaridan farqli, rus xonandalik maktabi
8

italyan belkanto uslubini o zida mujassam etdi va rivojlantirdi. Bunga rus‘
tilidagi (italyan va ukrain tillariga o xshash) unli harflarning kuychanligi sabab
‘
bo ldi.
‘
Akademik yo nalishda barcha millat vakillari kuylay oladilar, lekin doim
‘
talaffuz etishda o zgarish ro y beradi. Til ovoz naychalarining vibratsion
‘ ‘ “
ishiga o z ta sirini ko rsatadi, ta sir ko rsatibgina qolmay kekirdak
‘ ’ ‘ ’ ‘
faoliyatida ham katta o rin egallaydi (L.Dmitriev). Iste dodli akademik
‘ ” ’
yo nalishda kuylovchi xonanda uchun kuylash qancha oson bo lsa, milliy
‘ ‘
yo nalishda kuylash ham shuncha oson bo ladi. O zbekistonda bu ikki
‘ ‘ ‘
yo nalishda kuylagan xonandalar bor, bular xalq artistlari K.Zokirov,
‘
N.Xoshimov, S.Yarashev, A.Azimov, S.Qobulova va boshqalar.
Rus professional musiqasi aynan xonandalik san atining
’ rivojida katta o rin ‘
egalladi. Glinka M u s iqani
“ xalq yaratadi, bastakorlar unga sayqal beradilar ”
degan
– edi. Haqiqatdan ham rus xalq qo shiqlari rus bastakorlarining ‘
ilhomlanish manbai bo lgan. Uning asosida birinchi rus opera asarlari yaratila
‘
boshlandi. Rus professional xonandalarining ye tishib chiqishiga Rossiyada
cherkov qo`shiqchiligi katta hissa qo shdi. Kiev Rusida xristian dinining to la
‘ ‘
qabul qilinishi nafaqat dinga xizmat qiluvchilarga, balki musiqiy savodi bor
xonandalarga bo lgan talabni keltirib chiqardi. Manastrlar qoshidagi
‘
maktablarda xonandalar Musiqiy savodni to liq o rganishar edi. Qadim rus
‘ ‘
cherkov musiqasi to liq jo rsiz kuylashga asoslangan edi. (Musiqiy sozlar
‘ ‘
jo rligida ijro etish taqiqlangan). Shu tariqa - rus xalq qo shiqlari va cherkov
‘ ‘
qo`shiqchiligi, xonandalik madaniyati, professional akademik
qo shiqchiligining dunyoga kelishida va rivoj topishida muhim o rin egalladi.
‘ ‘
XVI asr o rtalarida va XVIII asr boshlarida musiqiy teatrlar tashkil etish
‘
uchun ilk harakatlar bo ldi. Pyotr davrida Kunst boshchiligidagi 7 kishidan
‘
iborat aktyorlar gruhi taklif qilindi va ilk bor ariya, ariozolar kiritilgan
tomoshalar namoyish etila boshlandi.
1735 yilda Rossiyaga F.Arayya boshchiligidagi italyan opera truppasi doimiy
faoliyat uchun taklif etildi. Italyan operasi rus zaminida ildiz ota boshladi. Bu
9

davrda Rossiyada opera yangilik bo lsa, Italiyada yarim asr maboynida‘
ijroetilib kelmoqda edi.
Opera yangi janr sifatida uyg onish davri ta sirida dunyoga keldi. O sha
‘ ’ ‘
davrga xos polifonik uslub kuylovchiga xissiyotlarni bildirishga imkoniyat
bermas edi. So z ko povozli musiqa sayqali ichida yo qolib, ma nosiz
‘ ‘ ‘ ’
bo lib qolar edi. Ilg or musiqachilar guruhi o z ijodlariga gomofon uslubni
‘ ‘ ‘
qaytarib musiqa so zga asoslanishi kerakligini ko rsatdilar. Bu izlanishlar
‘ ‘
zaminida yangi musiqiy gomofon shakildagi jo rli opera, kantata, yakka
‘
ovozlar uchun asarlar yaratildi. Rossiyaga italyan operasi kirib kelayotgan
vaqtda italyan belkantosi - yuqori xonandalik mahorati ikkinchi davrni o z
‘
boshidan o tkazayotgan edi. Bu betakror kastrat-xonandalarining, o ziga xos
‘ ‘
kuylashning yuqori cho qqissini egallagan ustalarining sahnadagi hokimligi
‘
davri edi.
Italiya xonandalik san atining ulkan rivoji boshqa davlatlarning musiqiy va
’
qo`shiqchilik san ati rivojiga o z ta sirini ko rsatmay qolmas edi. G arb
’ ‘ ’ ‘ ‘
durdonasi - opera Rossiyaga kirib kelgan davrda juda qiyinchilik bilan saroy ahli
tomonidan qabul qilina boshladi. Jiddiy opera zerikarli tuyilar, mahorat bilan
ijro etilayotgan kuylash odatiy emasdek edi. Ko`proq xor musiqasiga ahamiyat
berilar edi. Bu ajablanarli holat emas, chunki Italiya operasi paydo bo`lish
davrigacha xor san ati yuqori rivoj topgandi, Yevropaning hech qaysi davlatida
’
xor asarlari bu tariqa ko p bo lgan emas edi.
‘ ‘
Bastakor Arayya Rossiyada 25 yil faoliyat ko rsatdi. Yelizaveta Petrovna
‘
davrida operaga borishga odamlar majbur etilardi, Yekaterina davriga kelib
operaga borish sevimli madaniy hordiqqa aylandi. Musiqa va kuylashni
o rganish tarbiyaning muhim bo lagi sifatida qabul qilindi. Mahalliy xonanda
‘ ‘
va musiqachilarni tayyorlashni taqazo etuvchi shox farmonlari chiqarildi,
G l uxov qo`shiqchilik bmaktabi tashkil etildi, bu yerda diniy qo shiqchilik
“ ” ‘
san ati o rganilishi bilan birgalikda, dunyoviy qo shiqchilik ham o rganila
’ ‘ ‘ ‘
boshlandi.
Rus bastakorlarining dastlabki asarlari qarama–qarshi fikrlar davrida yaratildi.
10

Saroy ahli yangi san atni rivojiga to sqinlik qilardilar. Rus madaniyati’ ‘
arboblari yangi opera yaratilishiga behisob hissa qo shdilar. Yangi san at
‘ ’
milliy demokratik, ayrim hollarda esa Krepostnoy tizimiga qarshi edi.
Operalarning bunday tavsiflanishi, ularni yaratgan avtorlarning sobiq
Krepostnoy yoki past tabaqadan chiqqan insonlar ekanligidandir. Bular
Ye.Fomin, M.Sokolovskiy, M.Matinskiy, D.Kashin va boshqalar.
Rus opera xonandalari o
‘ ziga xos tarzda edilar. Ammo lekin Italiya
qo
‘ shi q chilik maktabining rus qo ‘ shi q chilariga ta ’ siri shub h asiz katta edi.
Buning o q ibatida XVIII asrning 30-yillariga kelib Italyan vokal musi q asi
ijrochilari har yili Rossiyaga ijodiy safar q ila boshladilar, rus xonandalari
mukammal nafasga tayangan h olda ovozda chuzi q ohang hosil q ilish, kalorotura
ovozi va bosh q a texnik usullar bilan ishlashni o
‘ rgandilar.
Rossiyada milliy opera yaratgan bastakorlar xonandalikdan dars beruvchi
–
birinchi o q
‘ ituvchilar b o ‘ lganlar. Yevstigney Fomin “ Yamshiki na
podstave ” milliy operasi avtoridir. M.Stepanova, I.Samoylova va O.Petrovalarni
opera sa h nasiga tayyorlagan Ivan Alekseevich Rutin eng yaxshi
o q
‘ ituvchilardan b o ‘ lgan.
Bastakor Bortnyanskiy saroy q oshidagi kuylash kapellasida katta pedagogik
faoliyat ko
‘ rsatgan. Uning asarlaridagi bosi q kuychan ohang, yu q ori
notalarning y o q
‘ ligi, ovoz h osil q ilishdagi q ulay tessitura ovozning rivoj
topishiga yordam bergan. Bu xonandalik san ’ ati rivojida katta a h amiyat
q ozongan.
XVIII asr oxirida Rossiya xonandalik pedagogikasi tashkil topishiga,
bastakor, dirijyor va xonandalik o q
‘ ituvchisi Katerino Kavaso katta hissa
qo
‘ shdi. U nafa q at ijrochilarni, balki mutaxasislik o q ‘ ituvchilarini h am
tarbiyaladi. Bular Kovalyova, Shelexov, Turik va boshqalar. Rus xonandalik
maktabining poydevori o
‘ rnatilishida rus xonandalarining artistik faoliyati ham
o
‘ rin egallaydi.
O zining a lo darajadagi qobiliyati, texnik jihati va ma noli ijrosi bilan
‘ ’ ’
tinglovchilarni lol qoldira olgan aktyorlar A.Mixaylova, N.Semyonova,
11

A.Krutitskaya, Ya.Vorobyova, N.Zlov, N.Lavrov va boshqalarni sanab o tish‘
mumkin. Rus xonandalarining ijrochilik uslubini shakillanishi va
bastakorlarning dasturlarini targ ib etilishi tilga olingan XVIII asr II-choragida
‘
Moskva katta teatri rahbari A.Verstovskiyni eslamay bo lmaydi. Verstovskiy
‘
obrazning yaratilishida-oddiy, keng va mazmunli kuy ohang asosiy omil deb
–
hisoblaydi. Verstovskiy operalari rus xonandalik uslubini shakillantirdi,
xonandalarni milliy ruxda tarbiyaladi.
Rus xonandalarining ijrochilik uslubining shakillanishiga ular tomonidan
Fransuz opera dasturini ijro etganliklari ham ta sir ko`rsatdi. XVIII asr
’
o rtasida Rossiyaga fransuz truppasi taklif etildi.
‘
Xonandalik san atining rivojida romanslar ham katta o rin egallaydi.
’ ‘
G.Teplov va F.Dubyanskiy - birinchi rus romansini bastalaganlar. Rus
bastakorlarining, kamer xonandalik yo nalishida ijod etgan yirik namoyondasi
‘
O.Kozlovskiy edi. D e l itant - deb atalgan bir guruh iste dodli bastakorlarni
“ ” ’
ijodiy faolligi davri XIX asr boshlariga to g ri keladi. Titov shu guruh
‘ ‘
vakilidir. Rus romansi ustalari A.Alyab ev, A.Varlamov, A.Gurilyov,
’
N.Bulakovlarni xalq qo shiqlari va shahar romanslari ta sirida yozgan asarlari
‘ ’
o zining soddaligi, yurakka yaqinligi bilan ijrochilarni o ziga rom eta olgan.
‘ ‘
Shunday qilib xonandalik san ati o zining 100 yillik, Italyan operasi kirib
’ ‘
kelgan davrdan, birinchi rus klassik operasi I v an Susanin yaratilgunga
“ ”
qadar, davrida juda qiyin va o ta zarur bosqichni bosib o tdi. Rus xonandalari
‘ ‘
italyan va fransuz maktablarining texnikasi, madaniyatini o rgangan holda
‘
milliy ijrochilikka sodiq qoldilar. Rus milliy qo shiqchilik maktabining asosiy
‘
xususiyatlarini tavsiflab beruvchi omillarni uning gullagan davri, XIX asr
oxirlarida ijod qilgan xonandalar asarlarida yaqqol ko`rishimiz mumkin.
O zbekistonda vokal san atining paydo bo lishi.
‘ ’ ‘ Ulug inqilobdan ‘
so ng qo shiqchilik va musiqa janrlarida yuksalish va ko tarilish imkonlari
‘ ‘ ‘
ochilganday bo ldi. Kuy va qo shiqlarimizni atoqli ashulachilarimizdan
‘ ‘
Muhiddin Qori Yoqubov va rus musiqashunosi Mironov tomonidan bir necha
ashulalarimiz notaga olinib chop ettirildi. Uspenskiy bilan birga 2 yil davomida
12

Shashmaqom notaga olindi. Musiqa maktablaridan chiqqan talabalar
Rossiyadagi musiqa texnikumlari va institutlariga jo natila boshlandi. Ham‘
o z musiqamiz va Yevropa musiqa olimlarining yordamlari bilan kuylarimizni
‘
notaga oldirishda Yevropa musiqasining ohang usullariga ergashtirmaylik.
Yevropa ohang usullaridan ko z yumib qo shiq va kuylarimizni o z
‘ ‘ ‘
ohanggiga qolishiga tirishaylik degan fikr tug ildi. Bu to g rida
‘ ‘ ‘
Uspenskiyning katta tajribasi bor edi.
1918 yilning 1 sentyabri O zbekistonda opera teatri tashkil topgan kun
‘
hisoblanadi. O sha kuni xalq Konservatoriyasida Dargomijskiyning
‘
R u salka operasi qo yildi. Keyinchalik boshqa operalar ham sahnalashtirila
“ ” ‘
boshlandi.
Teatr uchun kadrlar tayyorlash studiyasi ish olib bordi. Bakudagi teatr
texnikumida aktyorlar o qiy boshladi.
‘
O zbekiston milliy vokal qo shiqchiligi haqida ancha munozaralar davom
‘ ‘
etdi. Moskva konservatoriyasi qoshidagi o zbek studiyasi tashkil topib unga
‘
Halima Nosirova, M. Ashrafiy, B. Inoyatov, N.Hoshimov va boshqalar o qiy
‘
boshladi. Ayrim nazariyachilar milliy operada bo g iz bilan kuylashni saqlab
‘ ‘
qolish zarurligini ya ni o zbek xalq qo shiqlariga xos kuylash usulini
’ ‘ ‘
o zgartirmaslik kerakligini isbotladilar. Ammo sekin-asta har qanday opera
‘
qo shig i o zining butun dunyo opera madaniyatiga xos qanaqadir umumiy
‘ ‘ ‘
xususiyatlarga ham ega bo lishi kerak deb hisoblandi.
‘
Har qanday millatga mansub qo shiqchi uchun nafas olib kuylash
‘
muhimligini ta kidlab mashhur qo shiqchi G ulom Abdurahmonov shunday
’ ‘ ‘
degan edi. M i l liy vokal uslubi nutqning xususiyatlariga bog liq bo ladi.
“ ‘ ‘
Eng asosiysi tilning nozikligini his etishdir. Har qaysi millatda o zining
‘
nutq uslubi va o ziga xos intonatsiya xususiyatlari bo ladi.
‘ ‘
Mana shularni qo shiqda aks ettira olish kerak. Italiya maktabidan opera
‘
tovushini va uning yo nalishini olish, kuylash usuli esa har bir millatning tiliga
‘
mos bo lishi lozim. (G .Abdurahmonovning Tamara qizga yozib olgan
‘ ” ‘
xotiralaridan). Musiqali dramadan operaga o tish oson bo lmadi. 1940 yilda
‘ ‘
13

L a yli va Majnun spektakli, G u l sara musiqali spektakli operaga“ ” “ ”
aylantirildi. Barcha kuylarning materiallarini T.Sodiqov, N.Mironovning
hamkorligida yozdi. Keyin esa musiqali dramaning pattiturasi ustida ishlashga
Glier ham jalb etildi.1939 yilda G u l sara a lo darajada ishlangan musiqali
“ ” ’
drama sifatida ijro etildi. 1939 yilning iyunida M.Ashrafiy va Sergey Vasilenko
B o ` ron spektaklini qo yishgandan so ng o zbek musiqali teatri to la
“ ” ‘ ‘ ‘ ‘
huquqli opera teatri nomini olishga sazovor bo ldi. 1918 yil iyul oyida
‘
Toshkentda ochilgan Turkiston xalq konservatoriyasi O rta Osiyodagi birinchi
‘
musiqa maskani bo lib u o sha yilning aprel oyida tashkil topgan Turkiston
‘ ‘
Dorilfununining tarkibiga kirgan. Uni Kalenin boshqardi.
1930 yilda Toshkentda Oliy musiqa maktabi ochildi va uni oradan 2 yil
o tgach Toshkent Davlat konservatoriyasiga aylantirildi. Nazariy bahslardan
‘
amaliy ishga o tish munosabati bilan Toshkent Davlat konservatoriyasida
‘
o zbek qo shiqchilarining vokal tayyorgarligi masalasi vujudga keldi.
‘ ‘
Qo shiqlar vokal tayyorgarligi faqat O zbekistonda musiqali teatr san atini
‘ ‘ ’
rivojlantirishga xizmat qiladigan Oliy kasbkorlik ta limi olish huquqini berib
’
qolmadi, balki sovet davridagi qo shiqchilik ijodining asosi ham bo ldi.
‘ ‘
Toshkent Davlat konservatoriyasining bastakorlari Kozlovskiy, Mushel,
Nadejdin va boshqalarning pedagogik faoliyatlari qo shiqchilik ijodiyotini
‘
rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo ldi. Qo shiq odamlarni tarbiyalaydi.
‘ ‘
Ularning dunyoqarashini shakllantiradi. Ro y bergan voqealarni aks ettiradi.
‘
Kishilarning insoniy fazilatlarini boyitadi, ularni bir-birlariga yaqinlashtiradi.
Ularning fikr tuyg ularini birlashtiradi. O zbek vokal qo shiqlari
‘ ‘ ‘
Respublikadagi musiqiy vatanparvarlik, baynalminal hayotning o ziga xos
‘
solnomasi, xalqning mehnatdagi va qahramonlikdagi jasarotining in ikosidir va
’
u muhabbatni madh etuvchi asos hisoblanadi. Shularning hammasi umumiy
ta lim maktablarida, maxsus musiqa kollejlarida, institutlarda konservatoriyada
’
musiqiy vokal ta limini amalga oshirish jarayonida hisobga olinadi. Katta
’
avlodga mansub san atkorlardan T.Jalilov, Yu.Rajabiy, F.Sodiqov, I.Akbarov,
’
D.Zokirov, Ilyos Hamroyevlar o sha paytdayoq milliy merosni Ovrupacha
‘
14

musiqa kompozitsiyasining shakllari bilan birlashtirish yo llarini izlay‘
boshlagan.
Mashhur xalq musiqachilari 1941-42 yillarda T.Jalilov, K.Jabborov,
H.Hasanovlar bilan yaqin aloqada ishlashdi. Ajoyib vokalchi Halima
Nosirovaning qo shiq aytish yo lini o rgandi. Shuning natijasida xalqning
‘ ‘ ‘
lirik qo shiqlari va maqomning qadimiy kuylari fortepiano uchun ham qayta
‘
ishlana boshlandi. Hozirgi paytda milliy opera san ati tashkil topgan va unga
’
bastakorlar Sergey Vasilenko hamda M.Ashrafiyning B o ` ron , T.Jalilov va
“ ”
Boris Brovtsinning T o hir va Zuhra , T.Sodiqov va Glierning G u l sara ,
“ ” “ ”
Uspenskiy va Mushelning F a r hod va Shirin , T.Sodiqov va Zeydmanning
“ ”
Z a ynab va Omon , S.Yudakovning M a y saraning ishi , M.Ashrafiyning
“ ” “ ”
D i l orom , I.Hamroyevning O y j amol va boshqa operalar yaratilgan.
“ ” “ ”
O zbek opera san atining yaratilishi o zbek xalq milliy musiqa madaniyati
‘ ’ ‘
rivojlanganidan dalolat beradi. O zbek opera va balet asarlari o zbek
‘ ‘
xalqining o tmishdagi milliy badiiy madaniyati hamda o ziga xos musiqa
‘ ‘
san atining boy an analaridan foydalanish asosida yaratildi. Opera va balet
’ ’
asarlari ularning ohang kuy mohiyati chuqur milliy va o ziga xosdir. Hozirgi
‘
o zbek musiqa madaniyatining shakli ham vokal san ati qo shiqchilik
‘ ’ ‘
janrining barcha turlari mazmuni boy va ko p qirraliligidir. O zbekiston
‘ ‘
bastakorlarining vokal asarlari o zida milliy, klassik, xalq og zaki ijodi va
‘ ‘
zamonaviy ko povozli san atni mujassamlashtirgan. Ko povozli vokal
‘ ’ ‘
asarlarini ijro uslublarini joriy etish, o zbek musiqa madaniyatini rivojlantirish
‘
uchun muhim turtki bo lib kelmoqda.
‘
Mustaqillikka erishgandan so ng yangi davrdagi ulug vor o zgarishlarni
‘ ‘ ‘
ijtimoiy-iqtisodiy o sish miqyoslarini xalqning buyuk jasorati va matonatini
‘
ko povozli janrning vokal musiqiy janr vositalari bilan ifodalab bermoqda.
‘
Ma lumki dunyoda hamma narsa o zgaradi, ya ni rivojlanadi. O zbek vokal
’ ‘ ’ ‘
san ati ham chuqur ildiz olib keng rivojlanib bormoqda. Barcha o quv
’ ‘
dargohlarida vokal san atini o qitish uslubiyoti, ijro uslubiyoti yangi zamon
’ ‘
talabiga mos dasturlar asosida chuqur o rgatib kelinmoqda. O quv
‘ ‘
15

dargohlarida ijrochilarning yoshlariga mos vokal, ovoz qo yish mashqlari‘
ishlab chiqilib hamisha takomillashtirilib kelinmoqda. Hamma qo shiq
‘
janrlariga ya ni vokal janri, estrada ijro uslublari, milliy ijro uslublari, folklor
’
ijro uslublari, lirik ijro uslublar, maqom ijro uslublari yo nalishida ovoz
‘
mashqlari shu janrlar yo nalishiga mos ishlab chiqilgan. Qaysi janrga xos ijro
‘
uslubi bor xonandaga o sha yo nalishdagi ovoz mashqlari ustozlar tomonidan
‘ ‘
berib, tarbiyalanib borilmoqda.
Keyingi yillarda musiqa ta limi va tarbiyasi dasturi hamda yangi
’
darsliklaridan o zbek kompozitorlarining davr ruhini aks ettiradigan
’
yangi qo shiqlari bilan bir qatorda, milliy musiqiy meros namunalari ham
’
o rin ola boshladi. Boshlang ich sinflarda xalq musiqasi namunalari kabi
’ ’
( musiqiy fol klor) ga asosiy e tibor qaratilgan bo lsa, 6-7-sinflarda
’ ’ ’
maqom, doston mumtoz ashula kabi kasbiy an anaviy musiqa namunalari
’
ko proq tavsiya etilgan. Ammo meros va zamonaviy milliy musiqaga
’
asosiy o rin berilganligini asrlar davomida shakllanib kelgan jahon
’
xalqlari musiqa madaniyatining yuksak badiiy namunalarini chetlab
o tish, deb tushunmaslik kerak. Aksincha, milliy musiqani jahon xalqlari
’
musiqasi namunalari bilan taqqoslash asosida o rganishgina ijobiy
’
natijalar beradi.
A.Mansurov va D.Karimovalarning yangi 5-sinf musiqa darsligida
o quv yilining to rtinchi choragi butunlay opera san atiga
’ ’ ’
bag ishlangan. Bu chorakda 8 soat dars bo lib, ularda opera san ati,
’ ’ ’
jahon opera san atida italiyalik kompozitor Jizeppe Verdining Aida ,
’ ” ”
Rigoletto , Traviata , Otello , fransiyalik kompozitor Jorj Bizening
” ” ” ” ” ”
Karmen , Avstraliyalik mashhur kompozitor Volfgahg Amadey
” ”
Motsartning Sehrli fleyta , Figaroning uylanishi , Pyotr Chaykovskiyning
” ” ” ”
Pikovaya dama , ( Toppon xonim ), Yevgeniy Onegin , Nikolay
” ” ” ” ” ”
Andreevich Rimskiy Korsakovning Qor qiz , Sadko , Shoh
– ” ” ” ” ”
16

Sulton haqida ertak , Oltin xo rozcha , Mixail Ivanovich Glinkaning” ” ” ’
Ivan Susanin , Ruslan va Lyudmila operalarining o rni haqida qisqa
” ” ” ” ’
ma lumotlar berilgan. Shuningdek Muxtor Ashrafiyning ustozi
’
S.N.Vasilenko bilan birgalikda 1939-yilda yaratgan birinchi o zbek
’
operasi Bo ron , keyinchalik mustaqil o zi yaratgan Dilorom operalari,
” ” ” ” ’ ’
Sulaymon Yudakovning Maysaraning ishi hajviy operasining o zbek
” ” ’
musiqasi rivojidagi o rni ko rsatib o tilgan. O zbek musiqasida
’ ’ ’ ” ’
opera janri deb nomlangan 4-dars mavzusi R.Glier va T.Sodiqovlarning
”
Layli va Majnun , R.Hamroevlarning Zulmatdan ziyo , S.Boboevning
” ” ” ”
Hamza , Fidoiylar , H.Rahimovning Zafar , I.Hamroevning Oyjamol ,
” ” ” ” ” ” ” ”
I.Akbarovning Sug d elining qoploni , M. Burxonovning Alisher
” ” ’ ’
Navoiy , S.Jalilning Zebuniso , M.Bafoevning Umar Hayyom kabi
” ” ” ” ”
asarlari o zbek operalariga bag ishlangan.
’ ’
O qituvchi o quvchilarga opera san ati haqida ma lumotlar berib,
’ ’ ’ ’
ularning yuksak opera asarlari bilan tanishtirar ekan, avvalo, opera
janrining o ziga xos xususiyatlari, muallifi, bu asar yaratilgan davr,
’
asarning mazmuni haqida ixchamgina hikoya qilib berishi lozim. Tinglash
uchun tavsiya etilgan opera parchalari, asosan muqaddima(uvertyura) va
ariyalar bo lishi ma qul. Chunki uvertyura simfonik opkestr ijrosidagi
’ ’
sof cholg u musiqa bo lishiga qaramay, u operaning asosiy musiqiy
’ ’
materialidan qisqartirib olinadi va tinglovchiga asar haqida nisbatan
yaxlitroq tasavvur paydo qiladi. Masalan o quvchilarni S.Yudakovning
’ ”
Maysaraning ishi operasi bilan tanishtirishda o qituvchi operaning
” ’
librettosi (so z matni) S.Abdulla va M.Muhamedovlar tomonidan
’
Hamzaning shu nomdagi asari asosida yaratilganligi, asarda aql-zakovatli,
bama ni va axloqi pok beva ayol Maysara puxta o ylangan reja
’ ’
yordamida ochko z qozi, badjahil mirshab Hoji Darg a, axloqan buzuq
’ ’
qonunchi Hidoyatxonlarni laqillatganligi shahvatparastlarning zaif yurak
17

torlarida o ynab o ta nopqulay vaziyatlarga solib, ularni xalq oldida’ ’
kulgiga qoldirganligi va shu yo l bilan yosh sevishganlar- jiyani
’
Cho ponali va uning sevgilisi Oyxonning baxtini saqlab qolganligini
’
hikoya qilib beradi.
Mustaqillikdan so`hg, ayniqsa yosh opera xonandalari uchun ko p
’
tomonlama imkoniyatlar berila boshlandi. Prezidentimiz tomonidan yosh
iste dodlar uchun ta sis etilgan Nihol davlat mukofoti yoshlar uchun
’ ’ ” ”
eng yuksak e tibor hisoblanadi. Bundan tashqari, Nazira Ahmedova,
’
Sulaymon Yudakov nomidagi ko plab katta-yu kichik ko rik tanlovlar
’ ’
yosh xonandalarni turli sinovlardan o tkazib kelmoqda.
’
Opera xonandalari uchun eng zarurr hisoblanuvchi ovoz kuchi,
yashaydigan iqlim muhitiga ham bog liqdir. O z ijodiy kuzatishlarimiz
’ ’
natijasida shunga amin bo ldikki, O rta Osiyo, ayniqsa, O zbekiston
’ ’ ’
hududida yashab ijod qilayotgan va ulg ayayotgan yosh avlod kuchli va
’
baquvvat, keng diapazon, chiroyli tembr va aql-zakovat bilan
yuksalmoqda. Eng asosiysi yosh xonandalarning har biri o ziga xos ovoz
’
sohibi.
Hozirgi yosh opera xonanadalari orasida dunyo sahnalarida o z
’
iste dodlarini namoyish etib kelayotganlari ham kam emas.Ramiz
’
Usmonov, Abdumalik Abduqayumov, Najmiddin Mavlyanov, Jenisbek
Piyazov, Samandar Alimov, Rahim Mirzakamolov va bir qancha yosh
ijodkorlar xalqaro ko rik tanlovlar g olibi va davlat mukofoti
’ ’
sovrindorelari hisoblanadilar.
Xalqimizda Ustozsiz shogird har maqomda yo rg alar degan maqol
” ” ’ ’
bor. Har bir kasbni o rganish tarixi bo lgani kabi opera san atining
’ ’ ’
ham o z maktabi bor. Dunyo bo ylab eng ko p tarqalgan italiya ,
’ ’ ’
fransuz, nemis va rus maktablari bo lib, jahon opera yulduzlari mana
’
18

shunday maktablarni mukammal o rganganlar. Shuning uchun ham dunyo’
sahnalari ular uchun muntazirdir.
Bizning yosh opera xonandalarimiz uchun ham mana shunday
maktablar zarur. Bunday maktablarni egallashda eng avvalo yosh
xonandalarni opera vatani bo lmish Italiya, bundan tashqari, Fransiya va
’
Germaniya kabi shaxarlarga opera maktabini olib kelish uchun grantlar
berilsa, yoshlar istedodi yanada oshgan bo lar edi.Grant asosida
’
o qiyotgan talaba, opera maktabini, ya ni asarni kuylash usullari,
’ ’
kuylash davomida asarning asl ma nosini tinglovchiga yetkazib bera
’
olish, asarnign ichki his tuyg ularini ko rsatib berish kabi bilimlarni
’ ’
puxta o rganib kelinishi va yosh xonandalarga o rgatilishi
’ ’
O zbekistonda opera san atiga juda katta rivoj bergan bo lar edi. Lekin
’ ’ ’
bunga qaramay, biz o z milliy opera maktabimizni rivojlantirmog imiz
’ ’
darkor. Ustozlarimiz Halima Nosirova, Saodat Qobulova, Sattor
Yarashevlar o zbek tilida yaratilgan opera , romans, xalq qo shiqlarini
’ ’
mahorat bilan ijro etib, milliy maktabga asos solganlar. Ularning ijrolari
ikki buyuk yo nalishni o z ichiga olgan, o zbek ashulachilik an analari
’ ’ ’ ’
va vokal ijro yo li. Mana shu ikki yo nalish birligidagi ijroyo li opera
’ ’ ’
maktabini asoslab beradi. O zbek operalarini butun jahonga tanitish
’
uchun ham milliy maktabimizni puxta o zlashtirmog imiz kerak.
’ ’
Buning uchun milliy musiqa boyligimiz bo lmush katta ashula va
’
maqomlar ijrosiga e tibor berishimiz kerak.
’
Xulosa qilib aytganda o quvchi yoshlarni jahon xalqlari musiqa
’
san atida yetakchi o rinlardan birini egallagan akademik xonandalik
’ ’
san ati bilan tanishtirish va bu san atning go zal musiqiy
’ ’ ’
xususiyatlaridan bahramand qilishning tarbiyaviy ahamiyati beqiyosdir.

19

I.2. Vokal va zamonaviy musiqada ovoz tarbiyasi

Hozirgi vaqtda ovoz turini bexato aniqlay oladigan yagona uslub mavjud
emas. Ba zi hollarda bas o zi havas qilgan tenorga ovozini o xhastishga’ ’ ’
harakat qiladi. Natijada tovushning shakllanishi yuzaki bo lib qoladi. Tenor esa
’
o zini murakkablikdan xoli qilish uchun bariton deb aytadi. Pedagog
’
o quvchining ovoz xususiyatlarini uning ijrochilik usulidan ajrata bilish kerak.
’
Ovoz turini aniqlashda tembr, diapazon, registr tuzilishining xususiyatlari,
markaziy tovushlar, tessiturani ushlay bilish qobiliyati, hamda fiziologik
anatomik belgilar (Ovoz bog lamlarining uzunligi va zichligi, rezonator
– ’
tizimlari va boshqalar), xronaksimmetriya kabi qator alomatlar hisobga
olinishi kerak. Tajribali vokal o qituvchisi o quvchining ovoz tembridan
’ ’
ko p narsani bilib oladi. Bu shaxsiy akustik xususiyat turli tessituralarda
’
sinchiklab tekshirilishi lozim. Tembrning eng yaxshi sifatlarini eshitish uchun
bir asarni yondosh tonalliklarga ko chirib ijro etish mumkin.
’
20

Diapazon ham ovoz turini aniqlovchi belgilardan biridir. Biroq u
o quvchida doim ham to la hajmda ifodalanmasligi mumkin. Ko pincha u’ ’ ’
chegaralangan bo ladi. Ba zi hollarda uchraydigan metso soprano va
’ ’ “ ”
soprano tonlarini o z ichiga olgan, nihoyatda keng diapazon ham foyda
“ ” ’
bermaydi. Ovozni to g ri tasnif qilishda registr tuzilishini o rganish
’ ’ ’
yordamchi vositadir.
Erkaklar ovozlarining turi, hajmi va kengligi. Tenor (do kichik oktava do 2
–
oktava) ovoz kengligiga ega.
Altino tenor
– juda harakatchan yengil yuqori registrda jaranglaydi. Lirik
tenor yumshoq harakatchan ovoz jarangi deyarli hamma joyda bir tekis
–
taraladi. Xarakterli tenor - lirik ovozning chiroyli va yoqimliligini belgilaydi.
Lirik drammatik tenor
– keng ovoz hajmi kengligiga ega ovoz. Drammatik
tenor
– kuchli, jarangdor bo lib, drammatik holatlarni tasvirlay oladigan ovoz. ’
Bariton
– (A kichik oktava G birinchi oktava lya - katta okatavadan – – –
sol - birinchi oktavagacha). Lirik bariton - xarakteri bo yicha tenor tembriga
’
yaqin, lekin bariton xususiyatiga ega ovoz. Drammatik bariton - unchalik
yorqin bo lmagan ovoz, katta kuchga ega va pastki registrdagi ovoz
’
bo linmalarini ham ijro eta oladi.
’
Bas ovoz
– (fa- katta oktavadan fa-birinchi oktava).Yuqori bas – –
(yorqin jaranglash, baritonal tembrni eslatadi.) Markaziy bas- xarakterdagi aniq
bilinadigan tembrga ega ovoz. Pastki bas
– chuqur, kuchli va past tovushga
ega. Oktavadagi bas-asosan xorlarda aytiladigan ovoz. Kontr oktavagacha
21

tushishi mumkin. Bas - bu ham xarakterli tenorga o xshab sahna’
imkoniyatiga qarab ijro eta oladi
Ayollar ovozlarining turi. Soprano do birinchi oktava (do uchinchi
–
oktava) ovoz kengligida yuqori pag onalarda yengil jaranglaydi. Koloratura
’
ovozi
– Juda chiroyli tembrni, o ta o zgaruvchan melizimlarga boy va katta ’ ’
harakatchanlikka ega ovoz. Bu ovoz do-birinchi oktava, uchinchi oktava do
–
re-mi va undan ham kengroq ovoz hajm kengligiga ega.
Lirik koloratura ovoz
– o ynoqi, yengil texnik harakatchan va mayin ’
ohangdor ovoz. Lirik soprano ovoz - yengil hamda baquvvat yuqori ovozlar.
3-oktava do dan oshmaydi.
“ ”
Lirik drammatik soprano - ancha to la ovoz, ko krak tembri jarangdor
’ ’
bo ladi. Drammatik soprano ovozi
’ - kuchli, vazmin ovoz. Drammatik tembrda
jaranglaydi.
Metso soprano -kichik oktava lya ikkinchi oktava lya gacha. Yuqori metso
–
ayollar ovozi - ko krak ovozi bo lib mayin tembrli bo ladi. Pastki metso
’ ’ ’
ayollar ovozi
– ancha pastda bo lib, yo g on eshitiladi. ’ ’ ’
Kontralto
– (mi kichik oktava , fa ikkinchi oktava) eng pastki va kamdan- –
kam uchraydigan ayollar ovozi. Juda katta va keng jarangga ega.
Bolalar ovozlarining turi. Soprano-(diskant)yuqori ovoz, yengil,
o`zgaruvchan yumshoq yangraydi. Katta ta;sir kuchioga ega (do-birinchi oktava,
fa, sol-ikkinchi oktava)
Alt- bolalar pastki ovozi-kuchli va birmuncha yo g on jarangdor tembrga
’ ’
ega. (sol, lya- kichik oktava, re mi ikkinchi oktava)
–
22

Ta lim jarayonida ovoz turlarini, uning hajmini, kengligini aniqlash orqali’
ovoz xarakteriga mos bo`lgan vokal mashqlari vokalizlar hamda qo`shiqlar
–
kuylatib boriladi, bu esa ovoz hajmi kengligini chiroyli, rang-barang tembrda va
jarangdor bo lishiga imkon yaratadi.
’
Akadеmik xonandalik pеdagogikasi. Akadеmik xonandalik pеdagogikasi
xonandani o’qitish tizimida muhim o`rin egallaydi, ya'ni u tanlagan
mutaxassislik bo`yicha chuqur nazariy bilimlar va amaliy malakalar yuzasidan
tushuncha bеradi. Barcha pеdagoglar xonandalarni vokal san'atiga o`qitish
jarayonida quyidagi to`rt tamoyilga asoslanadilar.
O`qitishda tadrijiylik va davomiylik tamoyili. Bu umump е dagogik tamoyil
bo`lib, ta'lim jarayonida soddadan murakkabga qarab borishni nazarda tutadi.
Tadrijiylik xonanda diapazonini k е ngaytirishda — vokal mashqlari, r е p е rtuar
tanlash, lirik hissiyotdan dramatik hissiyotga o`tish uchun qo`llaniladi.
R е p е rtuarni murakkablashtirish ovoz zo’riqishi va ovozni yo`qotishga olib
k е ladi. O`quvchi bilan ishlaganda birinchi navbatda ovoz t е mbri, uning
yorqinligi, sifati va uchqurligi uchun g`amxo’rlik qilish zarur. Bu ishlarni
amadga oshirayotganda ovoz zo’riqishidan saqlanish lozim.
Musiqiy – badiiy va vokal - t е xnik rivojlanish tamoyillari birligi.
Xonandaning vokal t е xnikasi rivojlanishi badiiy maqsadga yo`naltirilgan
bo`lishi k е rak. Badiiy maqsadlar u yoki bu t е xnik uslubni tanlash va tanlangan
uslub ustida ishlash yo`llarini aniqlab b е radi. Shu sababli musiqiy mulohaza
badiiy did va k е ng ma'nodagi vokal qobiliyatlarini o`stirish va tarbiyalashni
talab etadi. Mashg`ulotlarning barcha bosqichlarida badiiy rivojlanish t е xnik
rivoj bilan uzviy birlikda bo`lishlari k е rak.
Tabiiyki dastlab o`quvchi va o`qituvchining diqqat - e'tibori ko`proq t е xnik
b е lgilarni rivojlantirishga qaratilgan bo`ladi.
Mashg`ulotlarning so`nggi bosqichlarida esa o`quvchining artistlik
qobiliyatlarini rivojlantirish, badiiy ijrochilik masalalari asosiy o`rinni egallaydi.
O`quvchiga bo`lgan shaxsiy munosabat tamoyillari. Har bir xonanda b е takror
shaxs (fiziologik - anatomik, ruhiy, musiqaviy nuqtai nazardan). Har bir
23

o`quvchi imkoniyatining ch е garasi turlicha bo`ladi, z е roki ovozning chidamliligi
va mustahkamligi uning shaxsiy xususiyatiga bog`liq. Ayniqsa, o`quvchining
ruxiy xususiyatini hisobga olib borish zarur, uni bilib borish, ovoz zo’riqtirishi
va ruhiy «sinish» ga yo`l qo`ymaslik lozim. Har bir o`quvchi bir - biridan ovoz
t е mbri, diapazoni, ovoz .kuchi, chidamliligi, sifati bilan farq qiladi. Bu masalada
o`quvchining xarakt е ri, t е mp е ram е nti, qobiliyati, xotirasi, jasorati xususida
gapirmasa ham bo`ladi. Yuqoridagilarni nazarda tutgan holda har bir o`quvchi
uchun maxsus mashqlar tuzish yaxshi samara b е radi.
Doimiy o`z-o`zini takomillashtirish tamoyili. O`qituvchi o`quvchi bilan
qancha ishlamasin o`quvchi mustaqil o`z ustida ishlamasa, h е ch qanday natija
bo`lmaydi. Bu tamoyil mahoratni butun ijodiy hayot davomida tinmay
rivojlantirishni, unga sayqal b е rish muhimligini anglatadi. Xususan talabaning
o`z ustida mustaqil ishlashi nihoyatda muhim. Muntazam fidokorona m е hnat
xonandani mahorat cho’qqisiga olib boradi. Tamoyil — asosiy g`oya, ammo
uslublar esa yo`nalishdir.
Kuylayotganda nafas apparatining hosila tizilmalari faoliyati tomoq organ
hosila tizilmalarining faoliyati bilan bog`liq bo`ladi. Shu boisdan nafas hosila
tizilmalarini alohida o`rganish nihoyatda shartlidir. Tovush hosil qilish
jarayonida nafasning erkin chiqishi tomoqdagi «ovoz t е shigi» ning bo`sh va
erkin harakat qilishiga bog`liq. Ovoz pardalarining yaxshi t е branishi natijasida
nafas apparatidan chiquvchi havo oqimi b е vosita harakat qiladi.
Vokal m е todikasi adabiyotida nafas masalasiga alohida e'tibor b е riladi.
Xonandada erkin va ravon nafas chiqarishni shakllantirish katta ahamiyatga ega.
Nafas tavsifi turli tarixiy davrlarda turlicha nuqtai nazarlarga ega bo`ldi. U
asosan op е ra musiqasi xarakt е rida bo`lib k е ldi. Masalan, XVII asrdagi
op е ralarning vokal partiyalari asosan nutq va kuylash o`rtasida bo`lganligi
sababli ko`krak nafasi ustun turgan. XIX asrga k е lib vokal partiyalari
«murakkablashdi», kulminatsiyalar diapazonning ko`proq yuqori qismiga
ko’chishi diafragmatik va ko`krak diafragmatik nafaslarga kuchishni taqozo
etdi.
24

Kuylashda asosan quyidagi an'anaviy nafas turlari qo`llaniladi.
Yuqori ko`krak nafasi . Bu nafas ko`krak qafasini k е ngaytirish va yuqori
ko’tarish hisobidan olinadi, diafragma esa uning harakati ta'sirida passiv
harakatlanadi. Shu asnoda nafas olganda qorin tortiladi, ko`krak qafasining
yuqori qismi, umrov suyagi, ba'zan kiftlar ham s е zilarli darajada ko`tariladi.
Diafragmatik nafas . Bu nafas turidan ko`pchilik xonandalar foydalanadilar.
Nafasni tortganda ko`krak qafasining pastki qismi k е ngayishi bilan birga qorin
ham biroz «shishib» oldga qarab chiqadi.
Qorin nafasi. Bunda qorin faol harakat qilib, ko`krak qafasi esa
harakatlanmaydi. Bunday nafas turida havo chuqur tortiladi, havo chiqarilganda
esa ovoz apparati erkin harakat qiladi, bo g`ilish sodir bo`lmaydi. ’
Vokal san'atining tarixi va amaliyoti shuni ko`rsatadiki, yaxshi kasbiy ovoz
hosil qilish uchun yuqoridagi har bir nafas turidan to`g`ri foydalansa bo`ladi.
Shu narsa muayyanki, nafas olish qaysi nafas mushaklari orqali amalga
oshirilishi bilan emas, balki nimaning hisobidan nafas chiqarishni tartibga solib
kuylash muhimdir.
Nafas tartibi uch guruhga bo`linadi:
1. Ko`krak qafasi mushaklari . Bunday nafas chiqarish ko`proq kattga kuchli
ovoz egasi bo`lgan ashulachilar tomonidan amalga oshadi. Ammo ularning ovoz
kuchi d е yarli bir xilda bo`ladi.
2. Qorin mushaklari. Bunday nafas usulidan foydalanuvchi
xonandalarning ovozlari dinamik tuslarga boy bo`ladi.
3. Ko`krak qafasi va qorin mushaklari birligi. Bunday nafas chiqarish turini
qo llovchi xonandalar ovozlari ovoz kuchliligi va dinamik tuslarga boy bo`ladi.
’
Shuni ta'kidlash lozimki ko`krak qafasi mushaklari qorin mushaklariga
nisbatan harakatlanishda ancha ch е klangan bo`ladi. Ovoz sifati nafasni
tartiblashga bog`liqligi sababli xonanda o`zida nafasning aralash turini
shakllantirishi lozim. Bu xonandada dinamik nyuansirovkalardan unumli
foydalanishga imkoniyat yaratadi.
25

Kuylashda hiqildoqning o`rni. Hiqildoq shunday joyki, unda xonanda
ovozining ilk tovushlari hosil bo`ladi. U o`zida quyidagi sifatlarni
mujassamlashtiradi: tovush baland — pastligi, tovush kuchi, t е mbri, uchqurligi,
vibrato. Kuylash jarayonida hiqildoq faoliyati quyidagi ikki m е xanizm bilan farq
qiladi: a) hiqildoqning tashqaridan yopishgan mushaklar ta'sirida o`z joyidan
siljib turishi.
b) ovoz pardalari funksiyasiga ishtirok etuvchi hiqildoqning ichki
mushaklari ishi. Katta xonandalar tajribasidan shu narsa aniqlanganki, kuylash
jarayonida hiqildoq ma'lum o`rin egallaydi va kuylash oxirigacha shu tarzda
turadi. Bu narsani L. Dmitrev xonandalarning katta guruhini tadqiq etayotganda
tasdiqlagan. Olim shunday xulosaga k е ldiki, hiqildoqning kuylashda o`rin
barqarorligi ovoz turiga bog`liq ekan. Bas va bariton ovozli xonandalar
hiqildoqni doimo pastga tushiradilar. Soprano va m е tso soprano ovozli
xonandalar esa kuylash jarayonida hiqildoqni ko’taradilar yoki o`z o`rnida
saqlab turadilar. (Turli ovoz turlariga doir ovoz pardalari uzunligi va hiqildoq
pastidagi trubkaning uzunligi munosabati ifodalangan sx е ma namoyish etiladi).
Ovozlari yaxshi qo’yilgan kasbiy xonandalar unlilar kuylaganda hiqildoqlari
diapazonning hamma joyida muhim o`rin egallaydi. Ushbu alohida holat
hiqildoqning o`z joyidan yo past, yo o`z o`rnida, yoki yuqorilab harakat qilishi
mumkin. Bu o`rinda hiqildoq funktsiyasi individuallik kasb etadi.
Hiqildoqning ichki mushaklari amaliyotda o`zining stabilligi bilan ajralib
turadi past hiqildoq o`z holatini barcha unli tovushlarni kuylaganda esa butun—
diapazon davomida o`z holatini o`zgartirmaydi. Ya'ni hiqildoqqa kiruvchi
t е shik hamisha toraygan bo`ladi, va bu past parda bo`shlig`ida imn е dansni
vujudga k е ltiradi.
Kuylashda og’izni to`g`ri ochish ovozni yaxshi yangrashiga yordam b е radi
va talaffuz aniqligini ta'minlaydi. Lablar o`z holatida ma'lum darajada
standartlashtiriladi. Kuylashda yumshoq tanglay muhim rol o`ynaydi. Uning
ko’tarilishi natijasida ovoz yuqori pozitsiyada yangraydi.
26

Xonandalik ovozi r е gistri d е b yagona fiziologik m е xanizmdan vujudga
k е luvchi bir turda yangraydigan qator tovushlar tushuniladi. Erkaklar va ayollar
ovozlarining r е gistr tuzilishlari turlicha bo`ladi. Erkaklar ovozi ikki r е gistrga —
ko`krak r е gistri, falts е t r е gistriga va bir o`tuvchi r е gistrga ega bo`ladi. Ayollar
ovozlari esa uch r е gistrga — ko`krak, markaziy va bosh r е gisgrlarga o’tish
nuqtasiga ega bo`ladi.
Ko`krak r е gistrida o`tish nuqtasigacha bo`lgan notalar kuchli yangraydi va
xonandaning sub' е ktiv hissiyotlariga binoan yangrash ko`krakda k е chadi. Shu
sababli bu yangrash r е gistri ko`krak r е gistri d е b ataladi. R е gistrdan r е gistrga
o`tish notalari sub' е ktiv tarzda noqulaydir. Xonandalar ularni ham ko`krak
r е gistrida ham falts е t r е gistrida kuylaydilar. O`tish nuqtasidan yuqori bo`lgan
notalar erkaklarda falts е t r е gistrida yangraydi. Vokal ta'limi olmagan xonandada
falts е t r е gistri kuchsiz yangraydi, t е mbri ham past bo`ladi. Falts е t tovushlari
bosh suyaklarida yangrashi sababli «bosh ovozi» d е b ham ataladi. Ko`krak
r е gistrida pardalar bichimlari zich umumlashadi va bor massasi bilan t е branadi.
Falts е t r е gistrida parda bichimlarining ch е tlari t е branadi, natijada ovoz pardalari
orasida t е shik qoladi va undan havo oqimi erkin o`tadi. Shuning uchun falts е t
tovushlari «tuflash» xarakt е riga ega bo`lib, kuchsiz va ob е rton jihatidan bo`sh,
nochor yangraydi.
Op е ra kons е rt xonandasi mukammal tarzda ikki oktavali ovoz egasi
bo`lmog`i lozim. Bunda diapazon pastdan yuqorigacha silliq t е kislangan
bo`lishi k е rak. Bunday t е kislikka yuqori tovushlarni yopiqlashtirish bilan
erishiladi. Erkakcha ovozning yuqori qismini «yopish» XIX asrning o`rtalarida
vujudga k е ldi. Bu o`sha davrdagi op е ra musiqasi oldiga qo`yilgan talablardan
k е lib chiqdi. Bunga ayniqsa, V е rdi, Vagn е r va boshqalarning t е ssi turali
ariyalari sabab bo`ldi.
Ovoz r е gistri t е kislanishi rivojining asosiy qoidasi — bu diapazon
markazining yumshoq yangrashini tabiiyligini topishdan iboratdir. Bu ovoz
bichimlarining tarang tortilmay ishlashiga bog`liq. Bunda quyidagilar foydali:
mo 'tadil kuch, hujumning yumshoqligi, «o», «u» tovushlarda kuchaytirilgan’
27

qarshilik, ravon va turtmasdan nafas olish, tayanch hissiyotini yaxshilab tutish,
yaxshi mikstlangan o`rta r е gistrni yuqori r е gistr rivojining qulay usuli d е b
hisoblash mumkin, chunki ulardan yuqoriga qarab int е rvallar tuziladi. Ayni
holda yuqori notalarda h е ch narsani o`zgartirmaslik prinsipi amalga oshadi.
Aralash tipdagi tovush chiqarishni rivojlantira turib mazkur ovoz tipi
sp е tsifikasini hisobga olib borish zarur. Masalan yaxshi ko`krak r е zonatsiyasi
bas ovoziga xosdir, shuning uchun mikstlashni ko`proq aynan ko`krak
r е zonatsiyasidan joriy etish lozim.
Ayollar ovozlari r е gistr tuzilishining erkaklar ovozlariga nisbatan farqi
shundaki ayollar ovozi diapazonining markaziy qismida tabiatan mavjud
bo`lgan aralash tovush yangrashidan iborat.
Past ovozli ayollar ovozida markazdan pastga qarab ko`chishini
o`zlashtirishning asosiy printsipi aralash tovush chiqarishni asta s— е kin pastga
qarab ko`chirish va sof ko`krak r е gistrida tovush chiqarishdan iborat.
Bosh va ko`krak r е zonatorlari . R е zonator bu o’pkaning egiluvchan
d е vorlari ichiga joylanadigan havo miqdoridir. U o`z toni va ob е rton (asosiy
tonga alohida tus b е ruvchi qo`shimcha toniga mos tushuvchi ma'lum chastotali
tovushga aks—sado b е radi. Yaxshi bosh r е zonatoriga ega bo`lgan ovoz yorqin
jarangdor va «t е mirsado» bo`ladi. Ko`krak r е zonatorli ovoz esa to`la va
«go`shtdor» bo`ladi. Bosh r е zonatorlari tanglay yuqorisida gumbaz bo`lib, u
boshning yuz tomoniga joylashgandir. Bosh r е zonatori tushunchasiga doir
barcha «gumbaz»lar suyak va togaylar d е vorlaridan iborat. Shu bois ularda o`z
hajmi va r е zonatorli xususiyatlar o`zgarmasdir.
Burunning eng katta qo`shimcha bo’shlig`i — gaymarov (yuqori jag’)
suyagining burun bushlig`iga tutash bo’shliq diam е tri 3 sm bo`lib, 3000 gts
chastotali r е zonans b е rishi mumkin. Xonanda ovozi r е zonatorga mos tushsa,
uning ovozi to`g`ri shakllangan bo`ladi. Ammo bosh r е zonator yaxshi jarangdor
ovozning asosiy sababchisi d е b o’ylasak xato bo`ladi. Tomoqdan chiquvchi ilk
tovushda ko`proq yuksak ob е rtonlar mavjud bo`lsagina unga bosh r е zonator
javob qaytaradi. Bosh r е zonansni his etish nuqtasi har kimda har xil bo`ladi:
28

birovda yuz niqobida, boshqasida yuqori tishlarning old qismida, uchinchisida
p е shona qismlarida, to`rtinchisida esa qattiq tanglayda.
Bosh r е zonatorni his etishga undovchi maxsus mashqlar mavjud. Bu
mashqlar undoshli «m» va «n» tovushlarni kuylaganda namoyon bo`ladi. 3000
gts ob е rtonga ega bo`lgan «m» unli tovushi, qattiq hujum m е todi bilan
pardalarning yumilishi yoki nafas tayanchi buning omilidir.
Ko`krak r е zonatorlari nafas yo`llari (trax е yalar) va bo`g`iz nafas yo`llari
(bronxlar) dan iborat. Trax е ya 15 sm dan iborat bo`lib taxminan 500 gts
chastotada r е zonans b е radi. Aynan shu chastota bosh r е zonatorli ovozda
«lo`ndalik», «go`shtdorlik» va ko`krak koloritini vujudga k е ltiradi. Ovoz
pardalari ko`krak turidagi vibratsiyada ishlay olsagina ko`krak r е zonatori kuchli
bo`lishi mumkin. Tovushda yorqin ifodalangan quyi chastotalar mavjud
bo`lganda ko`krak r е zonatori unga javob qaytaradi. Ko`krak r е zonatorining roli
bosh r е zonatorga o`xshash. Ko`krak r е zonatori orqali kuylovchi fonatsiya
sifatini yaxshilashga mo`ljal oladi, unda r е zonatsiyalash ovoz pardalari ishini
y е ngillashtiradi.
Tovush bir vaqtda bosh va ko`krak r е zonatorlarida yangraganda ovoz
pardalari aralash turda t е branadi. Bu to`la tovush hujumi hisoblanadi.
Tovush hujumi va uning turlari. Hujum tovushning paydo bo`lishidir.
Tovush hujumining uch turi mavjud: kuchli (qattiq), yumshoq, va nafas tovushi
hujumlari.
Kuchli (qattiq) hujumda ovoz pardalari bichimlari zich yopiladi, shundan
k е yin ovoz parda osti bosimi orqali shiddatli turtki bilan ular yana ochiladilar.
Bunday hujum turi tovushga aniqlik, yorqinlik ato etadi, tovush muayyan
intonatsion va aniq yangraydi. M. Garsia o`zining «Kuylash maktabi » kitobida
bunday hujumni coup de glotte - tomoqli zarba deb ataydi. Bu uslub uning“ ”
kuylash maktabi asosidir. Tajribasiz yosh xonandalarni tarbiyalashda kuchli
(qattiq) hujumdan foydalanysh ma'quldir. Bu ovoz pardalarini zich ochib
yopilishini vujudga k е ltiradi va tovush ijobiy shakllanadi. Bunda nafasning
ortiqcha “oqib” chiqishiga yo`l qo`yilmaydi, tovush nafas tayanchi asosida to`liq
29

chiqadi. Ayrim asarlarni kuylashda ifodalilikka erishish maqsadida kuchli
(qattiq) hujumdan foydalanysh mumkin.
Bu hujum tomoqdan siqilib chiqadigan ovozlar uchun foydalidir. Ovoz
pardalari bichimlari tomoqdan oqib chiqayotgan havo oqimi natijasida ishga
tushadi, shuning uchun ular kuchli yopilishga imkon topmaydilar va tovush
bo’gilishi xarakt е riga ega bo`lmaydilar. Ammo bunday hujumdan uzoq muddat
foydalanish zarar keltiradi, kuylashda notalarga qayrilish paydo bo`ladi.
Nafas tovushi hujumi qattiq hujumga o`xshab, ayrim vaqtda ifodalilik
vositasi sifatida foydalanish mumkin.
Tovush tayanchi tushunchasi. To`g`ri tayanchli xonandalik ovozi hosil
bo`lishiga ovoz tayanchi, hissi d е b ataladi.
Tayanch hissiyoti tovush hissiyoti kabi murakkab hissiyotlar sinfiga
mansubdir. Unga parda osti bosimi hissi, nafas va tomoq mushaklarining
kuchayganligi hissi va vibratsiya hissi kiradi.
Tiralgan ovoz hosil qilishga undovchi bir qator usullar mavjud. K е ng qabul
qilingan usul — bu tovush paydo bo`lishidan oldin nafasni biroz to`xtatib,
so`ng tovush chiqarishdan iboratdir.
Tayanch hissiyotini topuvchi xonandaning ovoz apparati qulay, barqaror va
y е ngil harakat qiladi. U o`z ovozini nimagadir tayanib yagrayotganday s е zadi.
Ushbu hissiyot xonandada o`z ovozini yaxshi boshqarishga imkon b е radi,
hamda uzoq davomli kuylash jarayonida toliqmaydi. Tayanchni yo’qotib
qo`yganda tomoqda t е zda toliqish ro’y beradi, tovush tomoqqa yopishadi, turli
nuqsonlar paydo bo’ladi.
Ular ovoz prof е ssionaligini yuqotishiga — ovoz chayqalishiga,diapazonni
qisqarishiga olib k е ladi. Tayanch hissi ovoz hosil qilishni to`g`ri o`zlashtirish
jarayonida rivojlanadi. Ilk mashg’ulotlarda tayanch mavjud bo`lmaydi. Tovush
ustida ishlash jarayonida u asta — s е kin shakllana boshlaydi. Tovush hosil
qilish to`g`ri yo`lga qo`yilsa tayanch hissi xonandaga xos tarzda shakllanadi.
Uni doimiy ravishda mustahkamlab borish tavsiya etiladi.
30

Vokalizatsiya turlarini rivojlantirish. Vokal texnikasini o`zlashtirish
jarayonida vokalizatsiya turlarini o`rganish lozim bo`ladi. Hozirgi zamon op е ra
kons е rt r е p е rtuari vokalistdan vokal—t е xnik vositalarning imkonli arsenalini
o`zlashtirishni talab etadi. Chunki xonanda qadimgi ariyalardan tortib eng
zamonaviy kompozitorlik asarlarni ijro etishiga to`g`ri k е ladi.
Kuylashda ovoz boshqarishning asosiy turi kantil е nadir. U ovozning bir
t е kisda ravon, barcha notalar bog`lanib kuychan chiqishidan iboratdir. U barcha
milliy vokal maktabida kuylashning asosiy yo`li hisoblanadi. Ammo l е gato qilib
kuylash kantil е na (kuychanlik) xarakt е rini to`la ifodalay olmaydi. Kuychanlik
ovozning erkin, ravon oqib chiqishini talab etadi. Vibrato kuychanlik
xarakt е riga ega bo`lgan t е kis —ravon tovushni hosil bo`lishida asosiy faktor
hisoblanadi. Yaxshi qo`yilgan xonandalik ovozigina barqaror vibratoga ega
bo`ladi. Kuychanlik harakt е riga ega bo`lish b е vosita ovozni to`g`ri boshqara
bilishga bog`liq.
T е kis kuylashning boshqa turi “portamento” — ovozni t е kis siljita bilish, uni
yuqoriga va pastga qarab glissando qilib kuylashdan iboratdir. Portamento vokal
usuli sifatida ishlatiladi va kompozitor tomonidan maxsus b е lgilanadi. Ovoz
boshqarishning boshqa turi chaqqon, tеz sur'atda kuylash, ya'ni koloraturaviy
tеxnika. V е 1 Kanto davrida XVII asrning ikkinchi yarmi va XVIII asrda barcha
ovozlar uchun asarlar faqat kolorotura uslubida yaratilar edi. XIX asrda
Rossinidan k е yin G`arbiy Е vropa musiqasida asarlar asosan yuqori ovozli xotin-
qizlar partiyalarida koloratura qo`llanib k е lindi.
Chaqqon t е zlik t е xnikasini o`zlashtirish barcha ovozlar turi uchun shart. U
maxsus yaratilgan vokal mashqlari va vokalizlar kuylab mashq qilish jarayonida
rivojlanadi. Chaqqon kuylashni o`zlashtirishning asosiy tamoyili vokal tuzilishi
va ijro etishni asta sekin murakablashtirib borishdan iborat. Kuylashda—
intonatsion aniq tozalikni, hujumning aniqligi va barcha tovushlarni aniq
—
ravshan kuylashni diqqat bilan nazorat qilib borish lozim.
Avvalida uncha katta bo`lmagan gammalar, arp е djiolashtirilgan yo`llar,
forshlaglar va grupp е ttolarni kuylashni o`zlashtirish lozim. Chaqqon t е zlik
31

ustida ishlash tomoq uchun o`ziga xos gimnastikadir. Chaqqon t е zlik ustida
ishlash, xonandaning diapazonini rivojlantirishni osonlashtiradi. Chaqqon t е zlik
t е xnikasi murakkab turlaridan biri tr е ldir. Kichik yoki katta s е kunda
tovushlarining t е z sur'atda almashinishiga “ tr е l” d е b ataladi. B е 1 Kanto davrida
“tr е l” barcha ovozlar turi uchun shart bo`lgan. U vaqtda tr е lning sakkiz turi
mavjud bo`lgan. Tr е l ko`proq tomoqning erkin va yumshoq egiluvchanligini
shakllantiradi. Tr е lda kuylaganda nafas yaxshi rivojlanadi.
Vokal t е xnikasining barcha ovozlar uchun majburiy bo`lgan turi tovushni
filirovka (kuchli tovushni sekin ingichkalashtirib borish) qilishdan iborat.
Filirovka so’zi fransuzcha « ip » d е gan ma'noni anglatadi.
Ravon darajada ovoz dinamikasini o`zgartirib borib fort е dan piano va yoki
pianodan fort е gacha kuchaytirish san'ati vokal t е xnikasining muhim shartlaridan
hisoblanadi. Filirovka tovush boshqarishning a'lo darajadagi namunasidir.
Ovoz formantalari .Musiqa tovushlari olamida xonandalik ovozi muhim o`rin
egallaydi. Akustikadagi ovoz d е b t е branishning tarqalishi, ya'ni to’lqinning
elastik muhitda yoyilishiga aytiladi. Ovoz tovushi - bu havo zarralarining
t е branishi. Ushbu to’lqinlarning paydo bo`lish manbai ovoz pardalaridir. Tovush
to`lqinlari tomoqda vujudga k е lib, har tomonga, tana to`qimalariga, tomoq
atroflariga, ya'ni organizm ichiga va uning havo yo`llari orqali og`izdan
tashqariga chiqib, tashqi bo`shliqqa tarqaladi.
Tovushlar tonli (ma'lum balandlikka ega bo`lgan) va shovqinli (aniq
balandlikka ega bo`lmagan) turlarga bo`linadi. Tonli tovushlar t е branish manbai
ma'lum chastotada t е branganda hosil bo`ladi. Barcha unli tovushlar unlilik
xarakt е riga ega, bo`lgan jarangsiz undosh tovushlar esa jarangsiz shovqinli
tovushga ega.
Har qanday musiqa tovushi aniq baland pastlikka, kuchga va t е mbrga ega
bo`ladi. Tovush balandligi bu t е branish harakatlari chastotalarining sub' е ktiv
idrok etishidir. T е branish har qancha t е zlashsa, bizga tovush shuncha yuqorilab
eshitiladi.
Insonning ovoz pardalarida tovush baland—pastligining sifati vujudga
k е ladi va bu yagona uslub bo`lib xizmat qiladi. Organizmda bu qonunni
o`zgartira oladigan birorta a’zo yo’q.
Ikki yondosh to`lqin orasidagi to`lqinning uzunligi mavjud. Ma'lumki
tulqinlar t е branishining ,tarqalish t е zligi 342 m/s е k, qancha to`lqin soni
ko`paysa, to`lqin uzunligi shuncha kamayadi. Tovush balandligi g е ristrlar (gts)
bilan o`lchanadi. Kuylashda qo`llanadigan to`lqin chastotalari tovush
diapazonining bizning qulog`imiz idrok eta oladigan katta qismini egallaydi.
32

Ovoz tarbiyalashning fonetik uslubi. Kuylash - musiqiy sanatning, ijro,
kuylash vaqtida matnni ifodali yetkazib berish zarurligiga chambarchas bog liq‘
bo lgan yagona turidir.
‘
Kuylash asosan unlilar yordamida amalga oshiriladi. Ovozning
kuychanligini rivojlantirishda fonatsiya bilimiga tayangan holda to` g
‘ ri
unlilarni tanlash kerak (s o
‘ zning ichidan). “ I ” -unlisi pozitsiya jihatdan
«yu q ori» b o
‘ lib sadolanishda «ya q in» va yor q indir. Unlilar orasida eng yu q ori
farmantaga ega, shuning uchun jarangdor, yor q in, ya q in va yotincho q deb q abul
q ilinadi. Boshda rezonatsiyalash hissini u ig o
‘ tadi. E “ ” unlisi - ham “ yor q in ”
va “ ya q in ” sadolanadi. “ I ” ga q araganda tar q o q yangrasa, “ A ” , “ O ” va “ U ” larga
nisbatan k engro q yangraydi.
Til o g
‘ iz b o ‘ shli g ‘ ida erkin joylashadi va u og ‘ izni keng ochishga
imkoniyat beradi. “ E ” - tovushi o
‘ rtacha impedansga ega b o ‘ lib, erkaklar
ovozning yu q ori registrini shakllanishi uchun q ulaydir. U yana tovush
xujumining aktiv b o
‘ lishiga q ulay, hi q ildo q sust ishlaganda qo ‘ l keladi.
“ A ” unlisi - tilning tinch holatida hosil q ilinadi, yut q in toraygan, O g
‘ iz esa
keng ochilgan b o
‘ ladi. Bu harf jarangli b o ‘ lgani uchun ijro etish orti q cha
harakat talab etmaydi. Uning yor q in va jarangli, ya q in sadolanishi ovoz teshigi
ish faoliyati va xi qq ildo qq a tepa ovoz paylarining tashkillanishiga bo g
‘ liq.
Agarda hi q ildo q da yu q ori obertonlar yaxshi hosil qilinmagan b o
‘ lsa “ A ”
tovush sifatida xira va uzo q sadolanadi. “ A ” harfini “ yopi q ro q” kuylash lozim.
“ O ” unli tovushi
– “ A ” tovushining barcha hislatlariga ega, lekin tembr
jihatdan t o q
‘ ro q (xiraro q ) sadolanadi va katta impedansga ega. Aynan shu sifati
erkaklar ovozi diapazoning yu q ori q ismidagi tovushlarini yopi q ro q b o
‘ lishi
uchun ishlatiladi. “ U ” unli tovushi eng chu q ur, t o q
‘ rangli sadolanuvchi
“ uzo q” , “ baxmal ” tovush. “ U ” - katta impedansga ega, undan ham erkaklar
ovozi diapazoni yu q ori q ismini yopish uchun ishlatsa b o
‘ ladi. Fonetik uslub
tovush birikmalarini tu g
‘ ri tanlashga yordam beradi, bu esa ovozning g o ‘ zal
sifatlarini namoyish etishga yordam berishi ani q .
Xulosa qilib aytganda o`quvchi yoshlar ovozini to`g`ri tarbiyalash har bir
vokal o`qituvchisining burchi hisoblanadi. Bolalar ovozi yoshligidan to`g`ri
tarbiyalansa undan kelgusidai shirador ovozga ega bo`lgan mahoratli xonanda
yetishib chiqadi.

II.bob.Vokal va zamonaviy qo`shiqlar vositasida o quvchilarni
’
estetik tarbiyalash
II.1.Barkamol avlod tarbiyasida vokal va estrada qo shiqchiligining o rni
‘ ‘
33

Yosh avlodning tarbiyasida musiqaning , qo shiqning o rni beqiyos‘ ‘ .
Ma lumki
’ , qo shiqchilik san ati qadim zamonlarda vujudga kelgan va ‘ ’
hozirgi kunlarda ham o z rivojini davom ettirayotgan ijodiyot turidir
‘ . Qo shiq ‘
azal-azaldan insoniyat hayotida hamroh bo lib kelgan va insonning ma naviy
‘ ’
va madaniy , g oyaviy va axloqiy tarbiyasida bosh tarbiyachi rolini o tagan
‘ ‘ .
Bugun ham qo shiq hayotimizda ma naviy va madaniy
‘ ’ , axloqiy tarbiyani joriy
qiladigan asosiy omillardan biridir . Bu borada “ Milliy istiqlol g oyasi
‘ : asosiy
tushuncha va tamoyillar ” risolasida ham alohida keltirilgan . Yurtimiz
mustaqillikka erishgach , Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov rahbarligida
musiqa va qo shiq san ati rivojiga katta ahamiyat qaratildi
‘ ’ , bu san at turi ’
millatning qiyofasi , tarbiya vositasi sifatida baholandi . Buning bosh sababi –
milliy anglash , milliy yuksalish va milliy uyg onishdir
‘ . Haqiqatan ham
qo shiq insonlarning qalbiga tez kirib boradigan
‘ , qalb pardalarini chertadigan ,
dillarning tub-tubida cho kib yotgan vatanparvarlik tuyg ularini anglatib
‘ ‘
yuboradigan, ezgu ishlarga da vat qiladigan kuchli omildir. Insonning ruhan
’
poklanishida qalban ulg ayishiga chorlaydigan, irodasi, iymon- e tiqodini
‘ ’
butun qiladigan, vijdonini uyg otadigan beqiyos kuch ham qo shiqdir.
‘ ‘
Barkamol inson, komil inson tarbiyasida musiqaning, qo shiqning kuchi va
‘
ahamiyati kattadir. Barkamol inson va barkamol jamiyat haqida fikr yuritar
ekanmiz, Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning nutq, ma ruza va
’
suhbatlarida, yaratilgan asarlarida ana shu barkamol inson qiyofasini
shakllantirish manbai va asosi bo ladigan, ushbu qiyofani komillik darajasini
‘
belgilaydigan omillar bosqichma-bosqich qayd etilganining guvohi bo lamiz.
‘
Islom Karimov mamlakatimizning yorqin kelajagi , bu kelajak sohibi
bo ladigan yuksak ma naviyatli barkamol avlod haqida
‘ ’ “ Yuksak ma naviyat ’
– ye ngilmas kuch
” asarlarida shunday deydilar :
“Tabiiyki , milliy g oyamiz shu yurtda yashayotgan barcha odamlarning
‘
olijanob niyatlarini , hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan yurt tinchligi ,
34

Vatan ravnaqi , xalq farovonligi degan yuksak tushunchalarni o z ichiga oladi‘ ...
Vatan
ravnaqi va taraqqiyoti
– ma naviyati yuksak va mustahkam ’ , barkamol avlodga
bog liq
‘ . Tarix haqiqati shuni ko rsatdiki ‘ , tomirida milliy g urur ‘ , Vatan ishqi
jo sh urgan odamgina buyuk ishlarga qodir bo ladi
‘ ‘ ” 2
. Ta kidlab o tish ’ ‘
joizki , ma naviy-axloqiy barkamollik
’ , insoniy komillik bizga ota -
bobolarimizdan o tib kelayotgan bebaho merosdir
‘ . Aslida insonning eng
oliyjanob va muqaddas burchi
– Vatanga , millatga fidoyi bo lib xizmat ‘
qilishdir .
Tabiiyki , yoshlarning ma naviy dunyosini shakllantirishda tarixiy va milliy
’
ma naviy omillar bilan birga vatanparvarlik ruhidagi qo shiqlarning kuchi va
’ ‘
ahamiyati kattadir . O zbekiston mustaqillikka erishgach
‘ , davlatimiz rahbariyati
tomonidan qo shiqchilik san ati rivojiga
‘ ’ , ayniqsa Vatanparvarlik ruhidagi
qo shiqlarga katta e tibor berilmoqda
‘ ’ . 1996 yildan beri O zbekistonimiz ‘
bo ylab keng qanot yozgan “O zbekiston
‘ ‘ – Vatanim manim , ” “ Yagonasan ,
muqaddas vatan ,
” “Sharq taronalari ” Xalqaro musiqa festivali kabi tanlovlar ,
Mustaqillik , Navruz va boshqa davlat konsert tadbirlari dasturiga kiritilgan
vatanparvarlik ruhidagi qo shiqlar ijrosi shuning dalilidir
‘ . Oxirgi yillar ichida
o zbek ijodkorlari tomonidan minglab Vatanni
‘ , tinch hayotni madh etuvchi
qo shiqlar yaraldi
‘ . Bugungi kunda har bir professional xonandaning
repertuaridan Vatan mavzusidagi qo shiq o rin olgan
‘ ‘ . Vatanparvarlik asarlari
asosida yosh avlodni va jamiyatni haqiqiy vatanparvar millat etib , Vatan
manfaati bilan yashash , uning istiqboli va taraqqiyoti yo lida xizmat qilish va
‘
kurashishni tarbiyalash , insonning ongiga Vatan tuyg usini singdirish mumkin
‘
Qo shiqchilik san at turli millatning qiyofasi, tarbiya vositasi sifatida
‘ ’
baholanyapti. Buning bosh sababi milliy anglash, milliy yuksalish va milliy
–
uyg onishdir. Qo shiq san ati insoniyatning tarixiy taraqqiyot yo lida
‘ ‘ ’ ‘
jamiyat bilan birgalikda sayqallanib kelmoqda. U shaklan va usluban juda ko p
‘
o zgarishlarni boshidan o tkazgan, davrlar o zgargan sayin
‘ ‘ ‘
2
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch Toshkent Ma’naviyat 2008 yil 90-bet.
35

transformatsiyalanib kelmoqda. XX asrga kelib bu janr estrada qo shig i“ ‘ ‘ ”
qiyofasida dunyoni zabt eta boshladi va eng ommabop janrga aylandi. Dunyo
miqyosida estrada qo shiqchilik san ati kundan-kunga rivojlanib, yangi turli
‘ ’
oqimlar va ko rinishlarni kashf etmoqda, estrada osmonida yangi yulduzlar
‘
paydo bo lmoqda. Bu yangicha ko rinishlar va stilistik uslublar
‘ ‘
Respublikamizning estrada san atiga ham o z ta sirini ko rsatib kelmoqda.
’ ‘ ’ ‘
Biz
o zbek estrada qo shiqchilik san atiga umumiy baho bersak, aytish
‘ ‘ ’
mumkinki, milliy estradamizning bugungi ko rinishi, kechagi tarixi bu sohada
‘
katta ishlar qilinganidan dalolat beradi. O zbek milliy estradasiga asos solgan
‘
taniqli san atkor Botir Zokirovdan boshlab, bugungi bu sohaning kenja avlodi
’
ham
jahondagi eng katta sahnalarda jahon qo shiq shinavandalarini qoyil
‘
qoldirishga erishganlar va erishmoqdalar. Misol qilib Sevara Nazarxon, Rovshan
Namozov, Sogdiana, Xurshid Inagamov, Diana Ziyatdinova, Sardor
Milanolarning jahondagi eng murakkab va nufuzli Xalqaro tanlovlarda va
baland sahnalarda
o zbek millatini, o zbek madaniyatini, o zbek san atini yuksak
‘ ‘ ‘ ’
pog onalarda targ ib qilayotganlarini g urur bilan aytishimiz mumkin. Ular
‘ ‘ ‘
kam bo lsa-da, o zbek xalqidan ham dunyo sevib eshitadigan san atkorlar
‘ ‘ ’
yetishib chiqayotganligi quvonarli hol. XX asrning 60 80-yillarida
–
O zbekiston hududida barmoq bilan sanoqli estrada xonandalari faoliyat
‘
ko rsatgan bo lsalar-
‘ ‘
da, bugungi kunda, istiqlol tufayli yoshlarning ijodiy erkinlikka ega bo lishi,
‘
senzura masalasida hamma to siqlar olib tashlanganligi, zamonaviy ovoz
‘
yozish studiyalarining texnik imkoniyatlari o sib ketgani tufayli, teleradio
‘
efirlarida
minglab yosh ijrochilarning chiqishlarini kuzatmoqdamiz. O sib chiqayotgan
‘
yosh estrada san atkorlari orasida ustoz va maktab ko rgan, haqiqiy iste dod
’ ‘ ’
va ovoz egalari: Sevara Nazarxon, Gulsanam Mamazoitova, Yulduz Turdieva,
36

Ozodbek Nazarbekov Dilnoza Ismiyaminova kabi professional , yuqori badiiy
didga ega xonandalar bilan bir qatorda o zlarini ‘ “ yulduz ” darajasida
xisoblagan , musiqa savodidan xabarsiz , ma naviy va madaniy ongi past
’ ,
san at va sahna talablariga javob bera olmaydigan
’ , saviyasi past havaskor
yoshlarning chiqishlariga chidashga majbur bo lyapmiz
‘ . Bunday ahvolga ijobiy
baho berish qiyin . Bugungi sahna va teleradio efirlaridagi achinarli ahvol
bo yicha ko p savollar tug ilmoqda
‘ ‘ ‘ . Xo sh ‘ , umuman , bugungi yoshlar
qanday qo shiqlarni
‘
kuylashmoqda ? Ularning san at to g risidagi tasavvuri nima bilan
’ ‘ ‘
izohlanadi ? Radio va televidenie efirlari qanday xonandalarni va qanday
qo shiqlarni targ ib qilmoqda
‘ ‘ ? O sib kelayotgan yosh avlod bog`chadan ‘
boshlab maktab va Oliy yurtlarda qanday musiqa asarlari orqali
tarbiyalanmoqda ? O zbeknavo estrada konsert birlashmasi
‘ , O zbekiston ‘
milliy teleradio kompaniyasi havaskor san atkorlar va qo shiqlar saviyasini
’ ‘
oshirish masalasida qanday chora-tadbirlar o tkazmoqda
‘ ? Teleradio
kompaniyasida musiqiy dasturlarni efirga uzatayotgan muharrir va
rejissyorlarning ma lumoti
’ , ma naviy ’ , madaniy , axloqiy dunyoqarashi qay
darajada , musiqa va san at targ iboti bilan shug ullanishga ularning
’ ‘ ‘
ma naviy huquqi bormi?
’ Ayonki , qo shiqchilik san ati ‘ ’ , yosh avlodning
ma naviy va madaniy tarbiyasi ko proq davlat tashkilotlari faoliyati bilan
’ ‘
bog liq
‘ . Zamon talablariga javob bera oladigan , o zbek Estrada san atini ‘ ’
yuqori pog onalarga olib chiqadigan
‘ , xalqaro miqyosda o zbek estrada ‘
qo shiqchiligini munosib targ ib qila oladigan yuqori malakali yosh
‘ ‘
mutaxassislarni tayyorlash masalasi davlat ta lim dasturining asosiy mezonidir
’ .
Professional , yuqori malakali estrada xonandasini tarbiyalash masalasi
ko pqirrali va nihoyatda murakkab jarayondir
‘ . Har bir yosh ijodkorning barcha
tomonlarini hisobga olib yondashishimiz zarur : uning iste dod qirralari va
’
doirasi , uning umumiy musiqiy tayyorgarlik darajasi , ovoz diapazoni va vokal
texnik imkoniyatlari , ijodiy fikrlash doirasi , fizik holati . Har bir vokal
pedagogining vazifasi bo lajak estrada san atkorining vokal imkoniyatlari va
‘ ’
37

ijodiy qirralarini ochib berishdan iboratdir Kasbiy estrada xonandalarini
tayyorlovchi O zbekiston davlat konservatoriyasining Estrada xonandaligi‘ “ ”
ta lim yo nalishida yosh professional estrada xonandalarining professional
’ ‘
ko nikmalari: vokal texnikasini, ijrochilik mahoratlarini, yangi stilistik janr va
‘
yo nalishlarini
‘
mukammal darajada egallashga va yuqori ma naviy-g oyaviy ruhda
’ ‘
tarbiyalashga qaratilgan. Yosh xonandaning kasbiy yetukligi uning estetik
–
qadriyat nima ekanligi, insonlar tinglab zavqlanishi uchun sahnaga chiqqanda
yetuk darajadagi ijro mahoratini, estrada yo nalishidagi zamonaviy stilistik
‘
yo nalish va uslublarni egallaganini, ijrodagi ovoz texnikasi ko nikmalari
‘ ‘
borligini, musiqa va sahna qonunlarini puxta egallagan, qolaversa, o z milliy
‘
madaniy merosini buzmagan holda zamonaviy ko rinishda yarata olishdan
‘
iboratdir. Vokal pedagogikasining vazifasi bo lajak estrada san atkorining
– ‘ ’
vokal imkoniyatlari va ijodiy qirralarini ochib berishdan iboratdir. Shu bilan
birga, yosh xonandaning ijro dasturi, ya ni repertuar masalasi zarur omillardan
’
biridir. Bu juda zarur masaladir. Erkinlik shiori ostida oxirgi yillar davomida
teleradio orqali yangrayotgan qo shiqlarning deyarli ko pi professional
‘ ‘
san at va g oyaviy- axloqiy jihatdan talablarga javob bera olmaydigan,
’ ‘
mavsumiy qo shiqlardir. Jamiyatning estetik va madaniy tarbiyasini
‘
buzayotgan, na musiqada, na she rda, na ijroda, na sahna ko rinishida saviyasi
’ ‘
past, axloqiy bema ni va bachkana chiqishlar yosh avlodning didini buzmoqda,
’
ma naviy hayotimizni sayozlantirmoqda, san at muxlislari tomonidan ochiq
’ ’
e tirozlarni ko paytirmoqda. Albatta bu achinarli hol respublikamizda
’ ‘
qo shiqchilik sohasida kuchli erkinlashtirish jarayoni, ijodkorning erkin ijod
‘
qilish imkoniyati
berilganligi, repertuar masalasida to siqlar olib tashlanganligi tufayli ro y
‘ ‘
beryapti. Sayoz xonandalarga litsenziya berayotgan va saviyasi past
qo shiqlarni targ ib qilayotgan davlat tashkilotlari “O zbeknavo va
‘ ‘ – ‘ ”
teleradio kompaniya faoliyatini ijobiy baholab bo lmaydi. Bunday
‘ “
holatlarning oldini olish uchun
38

san atkorlar orasida sog lom ijodiy muhit tashkil qilish, o sib kelayotgan’ ‘ ‘
yosh avlodning ma naviy olami va madaniy saviyasini yuksaltirish,
’
yoshlarimizning milliy va jahon musiqa madaniyatining mumtoz asarlari bilan
birga, ularning
kayfiyati va intilishlariga mos keladigan zamonaviy estrada san ati
’
namunalaridan keng bahramand bo lishi uchun zarur shart- sharoitlar yaratish,
‘
musiqiy ta limni yanada rivojlantirish masalalari muhim ahamiyat kasb etadi ,
’ ”
deydi Birinchi Prezidentimiz I.Karimov Yuksak ma naviyat yengilmas
– “ ’ –
kuch
” 3
asarlarida. Xaqiqatan ham masalaning yechimiga juda jiddiy yondashishimiz
zarur. Shu masalada quyidagilarni taklif qilamiz: Biz birinchi o rinda
‘ san at ’
va madaniyat qonunini ishlab chiqib , qabul etishimiz darkor . Bu qonun milliy
g oya, milliy mafkura asosida tuzilishi darkor. Unda: san at va madaniyat
‘ – ’
kriteriylariga aniq izoh berish; san atimizni yanada rivojlantirish
– ’
mexanizmlarini ishlab chiqish; yosh avlodning ma naviy va madaniy
– ’
yuksaltirish tizimining nazariy va metodologik tamoyillarini ishlab chiqish,
hayotga tadbiq etish; mumtoz va klassik san atimizni har hil xurujlardan
– ’
himoya qilish tizimini; professional shoir va bastakorlarning qalam haqini
–
oshirish tizimini ishlab chiqish; professional ijodkorlarning mualliflik
–
huquqini himoya qilish tizimini ishlab chiqish, xalqaro konvensiyaga kirish;
–
xususiy nashriyotlar, xususiy ovoz yozish studiyalarining faoliyatini to g ri
‘ ‘
yo naltirish; targ ibot etuvchi davlat tashkilotlarining faoliyatini to g ri
‘ – ‘ ‘ ‘
yo naltirish, badiiy kengashlarning tizimini tiklash va yo naltirish;
‘ ‘
jamoatchilik nazoratini kuchaytirish mexanizmlarini ishlab chiqishimiz
–
darkor.
Biz yoshlarning estetik va ma naviy tarbiyasini boqchadan boshlab
’
tarbiyalashimiz darkor. Bola yoshligidan yuksak professional, milliy istiqlol va
odamiylik g oyalari bilan yo g rilgan musiqa durdonalari asosida tarbiya
‘ ‘ ‘
olishi zarur. Bolalarimizning ma naviy, madaniy, estetik didini shakllantirish
’
3
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch Toshkent Ma’naviyat 2008 yil 143-bet.
39

juda murakkab va mas uliyatli jarayon. Biz avvalo bu jarayonni boshqara’
bilishimiz kerak. Bu masalada bizning takliflarimiz: · Boqcha va maktab
tizimidagi Musiqa darslariga jiddiy e tibor berish lozim, musiqa fanidagi
“ ” ’
soatlarni ko paytirib, o qituvchilarning kasbiy saviyasini o stirish tizimini
‘ ‘ ‘
yaratish lozim.
Bolalar musiqasini yaratuvchi maxsus bastakorlar va shoirlarning sermahsul
ijodi uchun, bolalar xor va ansambl jamoalari bilan hamkorlikda yangi asarlar
yaratishi uchun qulay imkoniyatlarni yaratib berishimiz lozim. · Bog cha va
‘
maktab bolalari uchun maxsus musiqiy tarbiyaviy dasturga asoslangan musiqiy
lektoriyalar tizimini yaratishimiz darkor. · Bolalar musiqa adabiyotini nashr
etish masalasini davlat o z zimmasiga olishi darkor. Bu adabiyotlar davr
‘
talabiga
mos ravishda bo lishi shart. · Televidenieda bolalar uchun mahsus ma rifiy-
‘ ’
tarbiyaviy musiqa ko rsatuvini tashkillashtirish zarur va bu ko rsatuvni faqat
‘ ‘
professional musiqashunoslar olib borishi shart. 14 yoshgacha bo lgan iqtidorli
‘
bolalar assotsiatsiyasini tuzib, iste dodli bolalarning ulg ayishida shart-
’ ‘
sharoitlar
yaratish tizimini ishlab chiqish lozim. · Bolalar xor xonandaligini rivojlantirish
tizimini ishlab chiqish zarur. Bolalar xor jamoalarini ko paytirish bo yicha
‘ ‘
dastur ishlab chiqish va yilda bir marta bolalar xor festivallarini o tkazish
‘
sharoitlarini yaratib berish darkor. Biz bugunimizni ham, ertamizni ham
musiqasiz, qo shiqsiz tasavvur qila olmaymiz. Qo shiqchilik janrining
‘ ‘
rivojlanishi va taraqqiyotini ham jamiyatning taraqqiyotidan alohida ko rib
‘
bo lmaydi. Jamiyat rivojlanar ekan, qo shiqchilik janri ham taraqqiy etadi.
‘ ‘
Buyuk mutafakkir Aflotun aytgan ekan: Davlatning, millatning qudratini qay
“
darajada ekanligini bilmoqchi bo lsang uning musiqasini, uning
‘ –
qo shiqlarini
‘
tingla . Xaqiqatan ham musiqa san ati har bir davrning akssadosi, jamiyatda
” ’
kechayotgan o zgarishlarning ko zgusidir
‘ ‘ E rtangi hayotimiz va o sib ‘
40

kelayotgan yosh avlodning ma naviy’ va madaniy darajasi bugungi
yangrayotgan musiqamizga bog liqdir.
‘
Jahondagi eng buyuk musiqa yo nalishlaridan bo lmish opera san ati
’ ’ ’
o zbek xalqining ham turmush madaniyatiga kirib kelishi, jahon xalqlari
’
o rtasida o ziga yarasha obro - e tiborini yaqqol ko rsatib turibdi.
’ ’ ’ ’ ’
O zbekistonda dastlab opera san atiga ustozlarimiz Halima Nosirova,
’ ’
Saodat Qobulova, Sattor Yarashev, Nasim Hoshimov, Qo rqmas
’
Muhiddinov va boshqa ko plab san at darg alari o z hissalarini
’ ’ ’ ’
qo shganlar. Dastlab O zbekistonda yaratilgan ko plab operalarning
’ ’ ’
birinchi ijrochilari ham shular edi. Bir qator kompozitorlarimizning
yaratgan operalari , o zbek xalqining hayoti, turmush tarzi, milliy
’
ma naviyati va boy tarixini yorqin ko rsatib bera olgan.
’ ’
Mustaqillikdan so hg, ayniqsa yosh opera xonandalari uchun ko p
’ ’
tomonlama imkoniyatlar berila boshlandi. Prezidentimiz tomonidan yosh
iste dodlar uchun ta sis etilgan Nihol davlat mukofoti yoshlar uchun
’ ’ ” ”
eng yuksak e tibor hisoblanadi. Bundan tashqari, Nazira Ahmedova,
’
Sulaymon Yudakov nomidagi ko plab katta-yu kichik ko rik tanlovlar
’ ’
yosh xonandalarni turli sinovlardan o tkazib kelmoqda.
’
Opera xonandalari uchun eng zarurr hisoblanuvchi ovoz kuchi,
yashaydigan iqlim muhitiga ham bog liqdir. O z ijodiy kuzatishlarimiz
’ ’
natijasida shunga amin bo ldikki, O rta Osiyo, ayniqsa, O zbekiston
’ ’ ’
hududida yashab ijod qilayotgan va ulg ayayotgan yosh avlod kuchli va
’
baquvvat, keng diapazon, chiroyli tembr va aql-zakovat bilan
yuksalmoqda. Eng asosiysi yosh xonandalarning har biri o ziga xos ovoz
’
sohibi.
Hozirgi yosh opera xonanadalari orasida dunyo sahnalarida o z
’
iste dodlarini namoyish etib kelayotganlari ham kam emas.Ramiz
’
Usmonov, Abdumalik Abduqayumov, Najmiddin Mavlyanov, Jenisbek
41

Piyazov, Samandar Alimov, Rahim Mirzakamolov va bir qancha yosh
ijodkorlar xalqaro ko rik tanlovlar g olibi va davlat mukofoti’ ’
sovrindorlari hisoblanadilar.
Xalqimizda Ustozsiz shogird har maqomda yo rg alar degan maqol
” ” ’ ’
bor. Har bir kasbni o rganish tarixi bo lgani kabi opera san atining
’ ’ ’
ham o z maktabi bor. Dunyo bo ylab eng ko p tarqalgan italiya ,
’ ’ ’
fransuz, nemis va rus maktablari bo lib, jahon opera yulduzlari mana
’
shunday maktablarni mukammal o rganganlar. Shuning uchun ham dunyo
’
sahnalari ular uchun muntazirdir.
Bizning yosh opera xonandalarimiz uchun ham mana shunday
maktablar zarur. Bunday maktablarni egallashda eng avvalo yosh
xonandalarni opera vatani bo lmish Italiya, bundan tashqari, Fransiya va
’
Germaniya kabi shaharlarga opera maktabini olib kelish uchun grantlar
berilsa, yoshlar istedodi yanada oshgan bo lar edi.Grant asosida
’
o qiyotgan talaba, opera maktabini, ya ni asarni kuylash usullari,
’ ’
kuylash davomida asarning asl ma nosini tinglovchiga yetkazib bera
’
olish, asarnign ichki his tuyg ularini ko rsatib berish kabi bilimlarni
’ ’
puxta o rganib kelinishi va yosh xonandalarga o rgatilishi
’ ’
O zbekistonda opera san atiga juda katta rivoj bergan bo lar edi. Lekin
’ ’ ’
bunga qaramay, biz o z milliy opera maktabimizni rivojlantirmog imiz
’ ’
darkor. Ustozlarimiz Halima Nosirova, Saodat Qobulova, Sattor
Yarashevlar o zbek tilida yaratilgan opera , romans, xalq qo shiqlarini
’ ’
mahorat bilan ijro etib, milliy maktabga asos solganlar. Ularning ijrolari
ikki buyuk yo nalishni o z ichiga olgan, o zbek ashulachilik an analari
’ ’ ’ ’
va vokal ijro yo li. Mana shu ikki yo nalish birligidagi ijro yo li opera
’ ’ ’
maktabini asoslab beradi. O zbek operalarini butun jahonga tanitish
’
uchun ham milliy maktabimizni puxta o zlashtirmog imiz kerak.
’ ’
42

Buning uchun milliy musiqa boyligimiz bo lmush katta ashula va’
maqomlar ijrosiga e tibor berishimiz kerak.
’
Xulosa qilib aytganda o‘quvchi yoshlarni jahon xalqlari musiqa
san atida yetakchi o rinlardan birini egallagan vokal va zamonaviy
’ ‘
qo`shiqlar bilan tanishtirish va bu san atning go zal musiqiy
’ ‘
xususiyatlaridan bahramand qilishning tarbiyaviy ahamiyati beqiyosdir.
43

II.2 . 5-7 sinf o quvchilariga vokal va zamonaviy qo shiqlarni‘ ‘
o rgatish
‘ .
5- sinf o'quvchilarini o'smirlik davri psixologiyasi o'zining jo'shqin
rivojlanish, xulq atvorida keskin o'zgarishlar yuz berishi bilan ajralib
turadi. Shuning uchun ham psixolog olimlar bu davrni o'tish davri ya'ni
bolalikdan kattalar safi tomon ulg'ayib borish davri deb hisoblaydilar.
Musiqa o'qituvchisi bu yoshlardagi o'quvchilar bilan ish yuritishda,
muloqotda ular bilan musiqa mashg'ulotlarini olib borishda va ayniqsa,
ularni kuylatishda bu psixalogik o'zgarishni hisobga olishi tavsiya etiladi.
O'smirlarda yosh o'tishi bilan yangi-yangi hussiyotlarning paydo
bo'lishiga olib keladi. Ular jismoniy jihatdan tez rivojlana boshlaydilar va
bu o'sish ularning hayotda o'z- o'ziga bo'lgan ishonchini mustahkamlab
boradi va u shaxs o'z -o'zini anglay boshlaydi, axloqiy tushunchalar haqida
mustaqil fikr yurita boshlaydilar. .
Musiqa vositasining eng muhim jihati ham shundaki, u barcha
organizmdagi o'sish jarayonini boshqaruvchan bosh miya yarim sharlari
faoliyatiga o'z ta'sirini o'tkaza oladi. Musiqa sadolari yarim sharlarida
joylashgan asab to'qimalarining tub-tubida joylashgan boy energiya
zahirasida o'z ta'sirini o'tkaza oladi va o'smirlarni his hayajonga sola olish
imkoniga ega bo'ladi. Psixolog olimlarning ta’kidlashlaricha, bu zahira
qatlamlariga faqat musiqa vositasida ta'sir etish mumkin. Asab hujayralari
va ularni bir-biri bilan bog'lab turuvchi neyronlar mantiqiy, abstrakt va
umumlashgan tafakkuz jarayonini keltirib chiqaradi.
Ayni paytda po st va po'st usti zahiralarini o'rta darajada harakatga
’
keltirish oqibatida paydo bo'ladigan jizzakillik, o'zi bilarmonlik va
qo'polliklarini tormozlashtirib ularni mo'tadil holatga keltira olishga ham
alohida e’tibor berib borish tavsiya etiladi.
44

Shuni hisobga olish kerakki, qo'zg'alish protseslari tez sodir bo'lganidek
u tezda o'tib ham ketadi. Bu jarayon anchagina murakkab jarayon bo'lib, u
yosh o'tishi bilan mu’tadil holatga keladi. Asabiylik holatida yo'l qo'ygan
kamchiliklaridan o zlari keyinchalik uyalib ham yuradilar. ’
O'smirlarda suyak va muskullarining o'sishida farq sezila boshlaydi,
gavda suyaklarining yiriklashuvi natijasida o'smirlarning harakatlanish
tezligi susaya boradi. Ular qo polroq harakat qiladilar. Chaqqonlikni
’
ma'lum darajada yo'qotadilar.
O'smirlik yoshida o'pkaning hajmi anchagina kengayadi va natijada
nafas olish tezlashadi. Barcha harakarlarni bajarish va ayniqsa, qo'shiq
kuylash jarayonida bunga alohida etibor berish zarur bo'ladi. O'ta darajada
katta organizmi cho'zib, nafasni tiqiltirib qo'yish o'smirlar uchun zarardir.
Yurak faoliyatining intensiv tezlashuvi ham ularni toliqtirib qo'yishi
mumkin.
O'smir yoshlarda yuz beradigan o'zgarishlarning eng muhimi, bu ularda
mutatsiya holatining yuz berishidan iboratdir. O'smirlik yoshida bo'ladigan
o'zgarishlar ularning ovoz paylariga ham o'z ta'sirini o'tkazmay qolmaydi.
Ovoz paylari va ovoz pardalari bu o'g'il bolalarda ikki hissa bo'ladi.
Ma'lumki, torlar qanchalik uzun bo'lsa, undan shunchalik past ovoz hosil
bo'ladi.Ovoz paylarining ikki hissa o'sishi ham ularning ovozlarini ikki
hissa pasaytirishga olib keladi. Ovoz pardalarining yo'g'onlashib borishi
ham ulardagi ingichka nafis ovoz o'rniga qo'pol, yo'g'on ovozning paydo
bo'lishiga olib keladi.
Mutatsiya bu ovozning bir turdan –ikkinchi turga o tish jarayonidir.
’
Endi o'g'il bolalarning ovozida erkaklarga xos yo'g'on, qo'polroq ovoz hosil
bo'ladi. Ammo u darrovgina yuz beradigan hodisa bo'lmay ikki-uch yil
davomida ba'zan ingichkalashib, ba'zan yana yo'g'onlashib turadi.
45

Yettinchi sinfning oxirlariga borib ovoz endi anchagina mustahkam,
o'zining yangi holatiga o'tgan bo'ladi.
Qiz bolalarda mutatsiya davri deyarlik sezilmasdan o'tishi mumkin.
Ularda ham ovoz paylari qisman uzayadi va ovoz pardalari yo'g'onlahsadi.
Natijada, ilgari bolalarcha ovoz o'rnini endi katta qizlarga xos yo'g'onroq,
kuchliroq ovoz egallaydi.
O'g'il bolalarda ham, qizlarda ham mutatsiyaning o'tayotganligini
ularning hiqildoq atrofidagi paylarining, pardalarning qizarib qolishidan
bilib olish mumkin.
Ayni shu o'smirlik yoshidagi o'quvchilarni, loringologlar tez-tez
ko'rikdan o'tkazib turishlari tavsiya etiladi.
5- sinf o'quvchilarining ovozi musiqa o'qituvchisining ham qat'iy
nazoratida bo'lishi kerak. Ayrim metodist o'qituvchilar qo shiq ayttirishni’
mutlaqo taqiqlab qo'yishni maslahat beradilar. Ammo bunga mutlaqo
qo'shilib bo'lmaydi. Ularni doimiy nazorat ostida ushlab borish va zarur
bo'lgan hollarda, loringolog maslahati bilan ularni kuylashdan ozod
qilishni tavsuya etiladi.
Musiqa o'qituvchisi o'smirlarning ovozlarini tekshirish jarayonida ham
mutatsiyaning yuz berayotganligini hisobga olib borishlari lozim
bo'ladi.O'g'il bolalarning ovozlarida bo'ladigan o'zgarishlarni kuzatib
borish natijasida ularni ovoz diapazonlari endi katta oktava "lya"- "si"
notasidan to 1- oktava "mi"- "fa" notalarigacha bo'lgan oraliqni ola
olishlari mumkinligini kuzatdik. Ayni paytda ularni differensial guruhlarga
ajratib olishni ham tavsiya etadilar.
2 ovozdagi o'g'il bolalar katta oktava "lya" pardasidan 1-oktava "re"
gacha bo'lgan oraliqda kuylay olishlari aniqlandi.
1 ovozdagi o'g'il bolalar esa "do" kichik oktavadan "re" gacha bo'lgan
oraliqda kuylay olishlari mumkin.
46

Qizlar ovozi esa deyarlik o'zgarmaganligi uchun, ilgarigiday skipka
kalitida yozilaveradi va skripka va al't singari o'zgartirmasdan kuylanadi.
Soprano, partiyasining ovoz diapazoni "si" kichik oktavadan 2-oktava
"fa" gacha bo'lgan oraliqni o'z ichiga oladi.
Al't partiyasi esa "lya" kichik oktavadan 2-oktavagacha bo'lgan
oraliqda kuylaydi.
Ayni paytda shuni hisobga olish lozimki, ularning ovozlari hali yetilib,
qotmagan bo'lganligi uchun o'ta darajadagi past va ayniqsa o'ta darajadagi
baland tovushlarda kuylatmaslik lozim.
Shunday ovozlar ham borki, ularning ovoz diapazonlari 4-5 notadan
nariga o'tmaydi. Dars jarayonida ular bilan alohida mashq olib borishning
imkoniyati bo'lmasada, ular bilan ba'zi-ba'zida alohida ish olib borish
lozim bo'ladi.
Musiqa o'qituvchisining muhim ishlaridan biri barcha o'quvchilarga
issiq va sovuq taomlarni iste'mol qilishdan saqlanish loziligini maslahat
berib borishdan iboratdir.
Yangi paydo bo'lgan ovozlarda haddan tashqari ko'p kuylash, qattiq
baqirish ham ovozning buzilib qolishiga olib kelishi mumkin.
O quvchilarning musiqa madaniyati darsiga bo lgan qiziqishini’ ’
o stirish uchun dars samaradorligini oshirish, o quvchilarning yosh
’ ’
xususiyatlarini hisobga olgan holda darslarni to g ri tashkil etish davr
’ ’
talabidir. Musiqa ta limi jarayonini nazariy jihatdan tahlil qilish, ilg or
’ ’
muallimlar tajribalarini o rganish shuni ko rsatadiki, darsni turli
’ ’
bosqichlarga bo lib o tish o zini ijobiy natijalarini beradi.
’ ’ ’
1.O quvchilarni darsga moslashtirisgdan iborat bo lib, o quvchilarda
” ’ ’
hayrihohlik munosabatlarini hosil qilinishi, bajariladigan ishlar bilan
tanishtirishni yakka tartibdagi va jamoa vazifalarini belgilashni
ta minlaydi.
’
47

2.O quvchilarni bilim va malakalarini mustahkamlash bilan’
bog liqdir. Bunda o quvchilarning mustaqil fikrlay olishlari uchun
’ ’
bilimlari doirasini kengaytirishga, mavzuga ijodiy yondashish
ko nikmalarini o stirishga, fikrlash qobiliyati faolligini
’ ’
takomillashtirishga erishiladi.
3.Eshitish, idrok etishi orqali bilimlar darajasi aniqlanadi. Shu
jarayonda o quvchilarning idrok etish qobiliyatlari tekshirib ko riladi.
’ ’
O qunchilarni musiqa darsiga moslashish alomatlarini shakllantirib
’
borishga ham e tiborni qaratmoq lozim.
’
Darsning boshlanish qismida quvnoq sho x, jozibali biror musiqa asari
’
tinglash tavsiya etilsa , bu musiqa o quvchilarda ko tarinkilik kayfiyati
’ ’
hosil qiladi. Eng muhimi darsning sifatli, qiziqarli o tishiga yordam
’
beradi.
O qituvchi tomonidan o quvchilarda hosil bo lgan bilim darajasini
’ ’ ’
o rganish hamda oldingilari bilan taqqoslab borish muhim ahamiyat kasb
’
etadi.
Ijod o quvchilarni xotirasini aktivlashtiradi, fikrlashni,
’
kuzatuvchanlikni, maqsadga intilishni rivojlantiradi.
Musiqiy ijodkorlik-fikrlash bilan birga emotsional aktivlikni hamda tez
bir qarorga kelish qobiliyatlarini shakllantiradi. O quvchilarni ijodi bu
’
mustaqil faoliyat bilan bog liqdir. Musiqa madaniyati darslarida
’
o quvchilar ijodida asosan musiqiy amaliyotni o rganish va qiziqtirishda
’ ’
namoyon bo ladi.
’
Ijodiy faoliyatga tayyorlash uch yo nalishda kuzatiladi.
’
1. Hayotiy musiqiy taassuritlar bilan boyitishda. Masalan: Ertaklar,
she rlar, milliy an analar, kitobdagi asar qahramonlari va musiqiy
’ ’
o yinlarni o tkazishda asosiy negizni yaratadilar.
’ ’
48

2.Bu o quvchilarni ijodiy harakat usullari bilan tanishtiradi. Bu‘
maqsadda ularga sodda asarlar, qo shiqlar, ritmik usullar bilan ohang
‘
talaffuzlari beriladi. Musiqiy ijod namunalaridan: Masalan, asarga ritmik
kirish qismini yaratish ( O rganiladigan qo shiq asarlariga kirish qismi
‘ ‘
berilishi mumkin bu ijodiy harakat qobiliyatini rivojlantirishga qaratiladi.)
3.Bunda oldin o qituvchi ko rsatadi, keyin hamkorlikda qo shiq
‘ ‘ ‘
tahlili va maqsadga yo naltirilgan ijro rejasi aytiladi. Bu yaxshi tanish
‘
qo shiqlar orqali tushuntiriladi. Bir xil va har xil ohang har xil musiqiy
‘
obraz va musiqiy xarakterlarni ifodasiga bog liq bo lgan asarlar orqali
‘ ‘
o quvchilarni ijodiy faoliyatga tayyorlash katta ahamiyatga egadir.
‘
Masalan: ohang kuylarining variantlarini yaratish uchun, o quvchi
‘
talaffuzi, ritmik tajriba va ohanglarni mavjudligini tushunishi lozim ( she‘r
matni, musiqaning ritmik tuzilishi, ohang tuzilishi)
4. O quvchilarda ijodiy faoliyatlarini shakllantirishda ijodiy
‘
topshiriqlar katta rol o ynaydi. Buni bajarish ko proq o qituvchiga
‘ ‘ ‘
bog liqdir. O qituvchi ijodiy topshiriqlarni taklif etishda o yin
‘ ‘ ‘
formasini qo llaydi. Topshiriqni bajarishda o yin qoidalari va
‘ ‘
mazmun aytib turiladi. O yin darsda emotsional hozirjavoblikni tashkil
‘
etishi kerak. Bu juda muhim bo lib, o quvchilarda ijodiy
‘ ‘
yo nalishlarini shakllantiradi.
‘
6-sinfda vokal-xor ishlari quyi sinflarda hosil qilingan kuylash
malakalarini yanada takomillashtirishga qaratilgan, ya’ni;
1. “Kontilenali” stakkatoli kuylash malakasini rivojlantirish;
2. Ovoz diapazonlarining о‘rta registrini mustahkamlash;
3. Ovoz diapazoniga mos mashq va qо‘shiqlarni nota yozuviga qarab
kuylash;
49

4. Kuylashda talaffuz aniqligi va uning ansambliga erishish;
5. Kuylashda forsirovkaga (zо‘riqishga) yо‘l qо‘ymaslik;
6. Ikki va uch ovozli asarlarni kuylash;
7. Qо‘shiq repertuarida turli mazmun va xarakterli qо‘shiqlarni badiiy
jihatdan mukammal bо‘lgan asarlarni kuylatish;
Ovozlarni maromiga tushirib kuylash va nutqni rivojlantirish uchun vokal
aytim mashqlariga e’tibor qaratiladi. Mashqlarni ma’lum tizim asosida kuylash
muhimdir. Birinchi turdagi mashqlarga turli tonalliklardagi tovush qatorlarini
(gammalar) qismlarini yuqoridan pastga va pastdan yuqoriga harakatda–
kuylash (arpedjio holida ham) mumkin.
Yuqorida aytilganidek bolalarda ovoz diapazoni bir oz kengayib, past
(kо‘krak) о‘rta (aralash) va yuqori (bosh) registrlar aniq bilina boshlaydi va bu
xususiyatdan о‘qituvchi ikki ovozli kuylash malakalarini tarbiyalash bilan
birgalikda olib boriladi. О‘z navbatida bu jarayon о‘quvchilarda eshituv,
diqqatni kuylashda mustaqillikni rivojlantiradi. Jamoaviy aytim xor ijrochiligini
tushunish kо‘p ovozlik gо‘zalligini tushunish va his etishga yordam beradi.
Musiqiy eshituvchi xususan, garmonik eshituvni samarali rivojlantirishga
yordam beruvchi usullardan biri, oddiy uch ovozli akkordlarni kuylash. Bunda
ikkinchi ovozlar ikki guruhga bо‘linadilar.
Birinchi guruhp pastki ovozni, keyingi guruh, о‘rta ovozni kuylaydilar.
О‘rta ovoz eng murakkab hisoblangani uchun о‘qituvchi bu guruhni sof va
aniq kuydovchi о‘quvchilardan tuzadi. О‘qituvchi akkordni chaladi va har bir
partiyaga о‘z tovushini topishni taklif etadi. Oldin patki, keyin о‘rta va
nihoyat yuqori ovozlar о‘z tovushlarini kuylab, hosil bо‘lgan akkordni
о‘qituvchi kо‘rsatmasiga kо‘ra chо‘zib turadilar. Akkord – tovushlarni
unlilarga yoki yopiq ovozda kuylash mumkin. Vokal xor ishlarida xromatizm
elementlaridan foydalanish, uning tuzilishini kо‘rgazmali qurol va fortepiano
ijrosida tushuntirish lozim.
Asarning cholg‘u jо‘rligi qо‘shiq kuyini aniq kuylashga yordam beradi.
50

Ikkinchi turdagi mashqlarni yirik asarlar-maqom, opera, balet, simfoniya
konsertlardan fragmentlar (qismlar) kuylash hosil qiladi. Shu о‘rinda 6-sinf
Feruz – I, Savti suvora, Nasrullo I, Ushshoqi Samarqand kabi о‘zbek
an’anaviy musiqasining nodir namunalari, G.Mushelning “Raqqosa” baleti,
Monsartning “Figaroning uylanishi” operasi, L.Betxovenning “Uch
qahramonlik” simfoniyasi, S.Jalilning “I simfoniyasi”, N.Norxо‘jayevning
“Uvertyura” kabi kompozitorlik musiqa san’atining murakkab va yirik
janrlarini о‘rganish nazarda tutilgan. Shunday asarlardan baholi qudrat
parchalar kuylash yirik asarlarning mazmun doirasini chuqurroq tushunishni,
ulardan emotsional ta’sirchanlikni о‘stirishga yordam beradi. Har bir dars
mavzusini yoritishda mazmunan yaxlitlikka erishishda salmoqli omil bо‘la
oladi.
6-sinf musiqa madaniyati dasturiga 20 ta qо‘shiq asari kiritilgan. 4

Ularning aksariyati о‘quvchilarda vatanparvarlik ruhini, о‘z vatani
tarixidan mag‘rurlanish, kelajak ravnaqi uchun xizmat qilishiga da’vat, his-
tuyg‘ularni tarbiyalashiga xizmat qiladi. Bunday qо‘shiqlarga “О‘zbekiston
madhiyasi” (M.Burhonov) musiqasi, “Yoshlar ramziy qо‘shig‘i”,
“Istiqlolim”(A.Mansurov musiqasi), “Yurtim kamoli” (N.Norxо‘jayev),
“Gulshan diyor-О‘zbekiston” (SH.Ramazonov), “Biz tinchlikni istaymiz”
(K.Kenjayev) asarlarini misol keltirish mumkin.
Yana bir turkumni “Ey mehribonim”, “Mustahzod”, “Pari navo” kabi
musiqiy folklor asarlari tashkil qilinadi. Bu qо‘shiqlarning badiiy va
tarbiyaviy ahamiyati haqida qancha aytilsa ham oz.
“Yoshlik deydi”, “Eh, orzular”(N.Norxо‘jayev musiqasi), “Yoshlik
yо‘llari chaman” (K.Kenjayev), “Chamandagi gullarmiz” (N.Norxо‘jayev
musiqasi) asarlari yoshlikning yirik, beg‘ubor orzulari, rang-barang dunyosini
aks ettiruvchi qо‘shiqlardir.
4
.Begmatov S, Mamirov Q, Mansurov A, Karimova D, Rо‘ziyev I. 6-sinf
uchun darslik. G‘.G‘ulom nomidagi “Adabiyot va san’at” nashriyoti. Toshkent 2001 yil. -88 bet.
51

Kо‘rinib turibdiki, 6-sinf uchun mо‘ljallangan vocal va zamonaviy
qo`shiqlar badiiy va mazmun jihatdan rang-barang, ma’lum bir ijrochilik
malakalarini talab etadigan, shu bilan birga ular yoshiga mos holda tanlangan.
7-sinf musiqa madaniyati darsini о‘tilishining oxirgi sinfi hisoblanadi.
Shuning uchun bu sinf dasturiga kо‘proq mumtoz о‘zbek qо‘shiqlari, ya’ni
maqomlarga keng о‘rin berilgan. Bu sinfda I chorak yil mavzusi Surxandaryo
–Qashqadaryo, Samarqand-Buxoro vohalarining musiqiy uslublari, II chorak
Farg‘ona – Toshkent va Xorazm vohalarining musiqiy uslublari, III chorak
Shashmaqom, IV chorak Xorazm maqomlari, Farg‘ona – Toshkent maqom
yо‘llari deb nomlangan. Shular bilan birgalikda, о‘zbek bolalar
kompozitorlari yaratgan asarlarga ham keng о‘rin berilgan.
7- sinf dasturida jami 50 ta qо‘shiq kiritilgan. Shulardan 30 ga yaqini milliy
mumtoz qо‘shiqlarimiz, ya’ni maqomlardan iborat. Bu vocal va mumtoz
qо‘shiqlarni о‘rganish orqali yuqori sinf о‘quvchilarining ifodali kuylash
malakalari shakllarini yanada takomillashtirish, xalq musiqa madaniyatini
chuqur о‘rganish, uning asosida vokal va zamonaviy musiqa tafakkurini
rivojlantirish maqsadida folklor va maqom, vokal ansambllariga о‘quvchilarni
jalb etishning ahamiyati katta. 5
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak o‘quvchilarning estetik madaniyatini
shakllantirishda opera asarlarini tinglash va bolalar opera asarlaridagi
qo‘shiqlardan namunalar kuylashning ahamiyati kattadir.
Shuningdek bolalar vokal va zamonaviy qo`shiqlarni zamonaviy
pedagogik texnologiyalar asosida o‘rgatish orqali o‘quvchilarning
tarbiyasini yanada rivojlantirish mumkin.

5
.Begmatov S, Mamirov Q, Mansurov A, Karimova D, Rо‘ziyev I. 6-sinf
uchun darslik. G‘.G‘ulom nomidagi “Adabiyot va san’at” nashriyoti. Toshkent 2001 yil. -88 bet.
52

II .3. Tajriba-sinov ishlarini olib borish va natijalarini aniqlash

Men o‘tkazgan ilmiy tadqiqot ishlarim yuzasidan shunday xulosaga
keldimki, o‘quvchilarni vokal va zamonaviy qo`shiqlar asosida estetik
tarbiyalashni maktab, bog‘cha, oiladan boshlash lozim. Radio, televidenie,
kino, multfilmlar orqali olinadigan axborotlar o‘quvchilar ongini
o‘stirib,ularda estetik tuyg‘ularini shakllantirishga yordam beradi. Musiqa
madaniyati darslarining asosiy maqsadi yosh avlodni qo‘shiqlar tinglash va
kuylatish orqali axloqan pok, vijdonli vatanparvar, barkamol inson qilib
voyaga yetkazishdan iborat. O‘quvchilar ulg‘aygan sari ularni vatan
haqida, ona zamin haqida tasavvurlari kengayib boradi. Shunday ekan,
musiqa madaniyati darslarini shunday tashkil etishimiz kerakki,
o‘quvchilar umumiy ta’lim olish bilan birga,estetik tarbiyani
shakllantiruvchi vocal va zamonaviy qo`shiqlardan bahramand bo‘lsinlar.
Interfaol uslublarning samaradorligi musiqiy ta`limni ma`lum maqsad
asosida, shunigdek maqbul shakl, usul va vositalar yordamida tashkil etilishi
bilan ta`minlanadi. Jumladan: texnik vositalar, kompyuter va boshqa musiqiy
cholg‘u uslublari, ko‘rgazmali jihozlar, amaliy mashg‘ulotlar, pedagogik va
psixologik vositalar o‘qituvchilarning ilg‘or tajribalari darslarning noan’anaviy
shakllari, baholashning yangi tuzimi kabilar, pedagogik texnologiyalarning
samaradorligini aniqlashning mu h im mezonlari bo‘lib x izmat qiladi.
Interfaol uslublarning samaradorligini aniqlash me`zonlari dars jarayonida
o`quvchilar tomonidan quyidagicha o`quv faoliyatlarini nazariy hamda amaliy
tarzda bajarish borasidagi bilim, ko`nikma va malakalarning o`zlashtirish
darajasi bilan belgilanadi.
Musiqiy o h angni tinglay olish va kuylash ta’lim mazmunining asosini
tashkil etish. Shuningdek, cholg‘uchilik, musiqiy harakatlar, ijodkorlik
faoliyatini keng ko‘lamda tashkil etish, musiqiy tavsiflarini ifodalash
imkoniyatini yaratadi. O‘zbek xalq musiqiy asarlaridan namunalar: shashmaqom
53

sho’balari, mahalliy musiqa uslublaridan namunalar tinglash orqali
o‘quvchilarda musiqiy savodxonlik shakllanadi.Dars olib borishdan avval
albatta texnologik xarita tuziladi.
Masalan: O`zbek xalq qo`shiqlarini o`rganish mavzusi bo‘yicha
Tashkiliy qism:
Mavzu: “Vokal va zamonaviy qo`shiqlarini o`rganish”
Hurmatli o‘quvchilar, bugun biz sizlar bilan yangi pedagogik texnologiya
bo‘yicha dars o‘tamiz. Buning uchun 4 guruhga bo‘linamiz (kartochkalar
yordamida)
1.“Bumerang texnologiyasi”. “Guruh nomi, shiori, ramzi, qo‘shig‘i, sardorni
aniqlaymiz”.Men sizlarga qog‘oz, qalam tarqataman, sizlar esa yuqorida
berilgan vazifani muddatida bajarasiz.
2.“Aqliy xujum” texnologiyasi. Har bir guruh sardori meni qo‘limdan kartochka
olib, qaysi qo`shiqlari va cholg`ularini ta’riflashni belgilab oladi va quyidagicha
savollarni izohlab beradi:
1. O`zbek kompozitorlari yaratgan romanslar
2. O`zbek operalaridagi ariyalar
3.Vokal asarlari
4. Bolalar zamonaviy estrada qo`shiqlari
Umumlashtirish:
1. O‘zbek romanslari va ariyalarining bir-biridan farqi nimada ekan?
2. Mashg‘ulotni o`tishda qanday interfaol uslublardan foydalandik?
3. Mashg‘ulotda qaysi guruh mashg‘uloti yoqdi?
O‘quvchilarni yiqqan ball tizimi asosida baholaymiz mashg‘ulotni yakunlab
uyga vazifa beraman.
Mazkur mavzu bo‘yicha tajriba sinov ishlarimizni quyidagi anketa
savollari asosida olib bordik.
Buning uchun bir-biriga yaqin bo‘lgan sinflardan 2 ta guruhni tanladik.
Uning biri nazorat sinfi tarzida olinib, unda darslar qanday tarzda o‘tilgan
bo‘lsa, shu holda tabiiy ravishda davom ettirildi.
54

Ikkinchi guruh esa tajriba guruh tarzida olinib, unda maxsus ishlar olib
borildi va mavzuga oid bilim, qo‘nikmalar bilan o‘quvchilar tayyorlanib
borildi. Bunda biz o‘quvchilarda milliy g‘urur va milliy iftixor tarbiyasini
shakllantirish uchun maxsus tayyorlangan dastur asosida, aniq talablar
qo‘yilgan holda darslarni tashkil qilishga harakat qildik.
Tajriba-sinov o‘tkazilgan sinf o‘quvchilari olgan bilimlari va
ko‘nikmalarini nazariy guruhi o‘quvchilari bilan solishtirish uchun ushbu
bilimlarni asosiy mezonini ochib beruvchi anketa savollar tuzib chiqdik,
hamda bu savollar bilan har ikki guruh o‘quvchilariga tarqatma material
sifatida berdik. Anketa savollari quyidagilarhni o‘z ichiga oldi
1.O’zbekiston kompozitorlaridan kimni asarlarida estetik tarbiyaga
mansub bo‘lgan g‘oyalar ochib berilgan?
2.Vatanga muhabbat tuyg‘ularini tarbiyalovchi vokal asarlarini
tinglaganingizda nimalarni tasvirlaysiz?
3.Vatanni madh etuvchi vokal asarlarining ahamiyati, mamlakatimizni
rivojlantirishdagi o‘rni haqida ma’lumot bering?
4.Musiqa madaniyati darslarida o‘tilgan vokal va zamonaviy qo‘shiqlarda
qaysilarini ko‘proq eslab qoldingiz?
5.O‘zbekistonda vatanparvarlik,ttarbiyasiga oid bayramlarni aytib bering.
6.Vatanparfvarlikni madh etuvchi vokalva zamonaviy qo`shiqlar.
Tajriba va nazariy guruhlari o‘rtasidagi tafovutni aniqlab olish uchun
o‘quvchilar bergan javoblarini uch asosiy darajaga bo‘lib chiqdik. Ularning
ilm va malakalari, o‘quvchilarining ko‘rsatgan ballari asosiy mezon qilib
olindi.
Maxsus topshiriqlar olib borilgan tajriba sinfi o‘quvchilari yaxshi
javoblar berdilar. Ularning bilimini quyidagi darajalarga bo‘lib chiqdik:
yuqori, o‘rta va past daraja tarzida.
55

Yuqori daraja - biz o‘rgangan bilim va axbrotlarga tegishli xulosalar
chiqara olgan, puxta bilimga ega bo‘lgan o‘quvchilar kiritildi.
O‘rta daraja - berilgan savollarga yetarlicha javob bera olmagan
bo‘lsalarda, ma’lum bilimga "ega ekanligi, aniq fikrlari, bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘lgan o‘quvchilar kiritildi.
Past daraja - savollar haqida shunchaki ega ekanliklari yaqqol sezilib
turgan o‘quvchilar, umumiy gaplardan nariga o‘ta olmagan, aniq
bilimlarga ega bo‘lmagan o‘quvchilar kiritildi. Nazorat sinfidagi aksariyat
o‘quvchilarni bergan javoblari aynan shu darajaga to‘g‘ri keladi.
Tajriba va nazorat sinf o‘quvchilarining anketa savollari
quyidagi jadvalda o’z aksini topgan.Anketa savollariga o‘quvchilardan
olingan javoblar.1-jadval
Guruh
vazifasi O’ quvchilar
soni Javoblar
sifati Anketa savollariga berilgan javoblar
1 2 2 4 5 6
Sinov
tajriba
o‘tkazilgan
guruh 27
Yuqori 20 20 19 18 19 18
O’ rtacha 4 5 5 4 5 4
Past 3 3 3 4 4 4
Jami 27 27 27 27 27 27
Nazorat
guruhi 27 Yuqori 5 7 6 6 5 7
O’ rtacha 5 5 4 4
5 6
Past 17 15 17 17 '17 14
Jami 27 27 27 27 27 27
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, maxsus ishlar olib borilgan tajriba
sinf guruhi yuqori darajada.
Javoblar soni 27 kishidan - 28 kishini tashkil etsa, nazorat sinfida esa bu
ko‘rsatkich 27 kishidan hammasi bo‘lib 3-6 kishini tashkil etmo q da. Olib
borilgan sinov-tajriba kuzatuvlarimiz shuni ko‘rsatdiki, dar s berayotgan
56

o‘quvchilarni mavzu yuzasidan bilim malakalari past darajada ekanligi va
o‘zlari ham yetarlicha ma’lumotga ega emasliklarini ko‘rsatdi. Bu ikki
guruh o‘rtas i d a g i tafovutlarni farq qilishi, nazorat sinflarda bu borada
berilgan bilimlar qanchalik past ekanligini ko‘rsatdi.
Ushbu tafovutlarni quyidagi jadvalda ko‘rish mumkin
Yuqori daraja tajriba sinf i da 20 20 19 18 19
18
Yu q ori daraja nazorat sinf i da 5 7 6 6 5 7
Farq 15 13 13 12 14 11
Olingan natijalarda n shu narsa ma ’ lum bo ` ldiki o‘qitish samaradorligini
baholash mezonida tajriba sinfining , nazorat sinfidan o‘zlashtirish darajasi
yuqoriligi ayon bo ` ldi . Bundan xulosa shuki , tajriba sinfidagi o‘zlashtirish,
nazorat sinfdagi o‘zl ashtirishdan yuqori ekan ligi ko ‘ rindi Umumiy xulosa
qilib aytganda o‘ q uvchilar da musiqa madaniyati darslarida vocal va
zamonaviy qo ` shiqlarni kuylatish asosidaestetik tarbiyani s hakllantirish
bo‘yicha o‘tkazilgan tajriba sinov ishlarining samaradorligi aniqlandi.
Xulosa
57

Musiqa san’ati insonni axloqiy, madaniy-ma’rifiy tarbiyalshda muhim
vosita hisoblanadi. Shu bois, hamma davr va jamiyatda musiqa san’ati va
uning taraqqiyotiga katta e’tibor berib kelingan.
O’zbek musiqa madaniyati qadimiy va boy merosga ega. Uning
mazmunida xalqimizning milliy ruhiyati hayoti oliy insoniy faoliyatlari,
badiiy ma’naviyati istiqlol va mustaqillik uchun kurashi, orzu umidalri aks
etadi. Musiqa ta’lim tarbiyasining maqsadi yosh avlodni, maktab
o’quvchilarini, milliy musiqa merosimizga vorislik qila oladigan,
umumbashariy musiqa boyligini idrok eta oladigan madaniyatli inson
darajasida voyaga yetkazib tarbiyalshdan iboratdir. Buning uchun
o’quvchilar musiqa san’atini butun nafosati, go’zalligi bilan o’rganishalri,
uni badiiy idrok etish, jamoaviy tarzda kuylash, raqs tushish va ijodkorlik
malakalarini egallashlarida musiqa madaniyati mashg’ulotlarida keng
foydalanish talab etiladi. O’quvchilarning musiqiy iqtidorini rivojlantirish,
musiqa san'atiga mehr-ishtiyoqini oshirish, musiqadan zarur bilim va
amaliy malakalar doiarasini tarkib toptirish ularning musiqa haqidagi
bilimlarini kengaytirishda jumladan opera asarlarini tahlil eta olish
mazmuni-mohiyatini to’g’ri tushinish kabilarni amalga oshirish ustoz-
o’qituvchidan katta mahorat, samarali uslublardan foydalanishni taqozo
etadi. Musiqa sabog’iga badiiy axloqiy “Shuni unutmasligimiz lozimki,
kelajagimiz poydevori bilim dargohlaridan yaratiladi. Boshqacha aytganda,
xalqaimizning ertangi kuni qanday bo’lishi farzandlarimizning bugun
qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog’liq”.(I.Karimov”Yuksak ma’naviyat-
yengilmas kuch” 61-bet).
O’quvchilarda vokal va zamonaviy qo`shiqlarni o‘ragatish uslublarini
maktabda tajribada tadqiq qilish jarayonida quyidagi xulosalarga keldik
58

1. Vokal va zamonaviy qo`shiqlarni tarbiyaviy imkoniyatlaridan
foydalanish ma'naviy barkamol insonni shakllantirishda muhim omil bo’lib
xizmat qiladi.
2.Bolalar zamonaviy qo`shiqlaridan namunalar kuylash jarayonida
o’quvchilar qo’shiq matnida mazmun moqiyatini go’zallikka yanada oshno
bo’lishni, xullas insoniylikka xos barcha ijobiy fazilatlarni o’zida
mujassamlashtira boradi.
3. Vokal janrining qamrovi ancha kеngdir, uning tarbiyaviy
imkoniyatlari insonni ma'naviy jihatdan kamol topishida muhim o’rin
tutadi va yaxshi samaralar bеradi.
4.Tinglangan vokal asarlari tinglovchi tomoshabin va o‘quvchilarning
badiiy estеtik tafakkurini shakllantirshga yordam bеradi.
5.Opera asarlarini o‘rganish orqali bolalarning estetik madaniyati
rivojlanadi. Yosh avlodning musiqa madaniyatini shakllantirish va
rivojlantirishda opera san’atini o‘rganish muhim o‘rin egallaydi.
Mustaqil rivojlanish davrida xalqimiz o‘z oldiga qo‘ygan buyuk
maqsadlarining ushalishini ta’minlovchi eng ishonchli yo‘llaridan biri: bu
– ta’lin va tarbiya, yosh avlodni har tomonlama kamol toptirish ma’naviy
va ma'rifiy rivojlanishini eng yuksak darajaga ko’tarishdir. Bu ulkan
vazifalarni bajarishda “Musiqa madaniyati” mashg‘ulotlaridan unumli
foydalanish, musiqaning ta’sirchan vositalarini ishga solish kerak. Bugungi
kunda amalga oshirilayotgan tub yangilanishlar yangi shart-sharoitlar
o‘qituvchining mehnat faoliyatiga salbiy-pedagogik tayyorgarligiga ham
talablar qo‘ymoqda. Ilgari fan o‘qituvchisi asosiy e’tiborni o‘z predmeti
bo‘yicha ta’lim metodlarini takomillashtirishga qaratgan bo‘lsa, bugun
ta’lim jarayonuda o‘quvchilarning tarbiyasini va rivojlanishini
umumlashtirgan holda olib borish talab etiladi chunki musiqa sa’ati
59

bugumgi kunda yoshlarimizga yetuk ma'naviyat ruhida kamol topishida
boshqa san’at turlariga qaraganda kuchliroq ta’sir etmoqda.
Xullas komil insonni tarbiyalashda biz ustoz o‘qituvchilar birdek
harakat qilishimiz, barcha imkoniyatlardan samarali foydalanishimiz
lozim.
60

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1 . KarimovI.A. - Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi yo`lida xizmat
qilish –eng oliy saodatdir. Toshkent “O'zbekiston” 2015– yil. 240-bet.
2.Karimov I.A Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
far ovonligini yanada yuksaltirishdir. Toshkent “O'zbekist on” 2010 – yil.
3.Karimov I.A - Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil
davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir. Toshkent
“O'zbekiston” 2010 – yil.
4. Karimov I.A - Yuksak manaviyat yengilmas kuch Toshkent
“Ma’naviyat” 2009-yil.130-140 betlar
5. KarimovI.A. Demokratik islohotlarni chiqurlashtirish va modernizatsiya
jarayonlarini izchil davom ettirish yo’lidir. 20-jild. Toshkent “O'zbekiston”
nashriyot- matbaa ijodiy uyi. 2012 –yil. -319 bet.
6. Karimov I.A. O”zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent.
O’zbekiston -2011 yil
7 . Abdullaev R. Opera dramaturgiyasi. Toshkent. 2007-yil.
8.Begimatov S. Mamirov Q., Mansurov A., Karimova D, Ro’ziyev I.
Musiqa 6-sinf uchun darslik. G’.Gulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti. Toshkent 2001-yil
9.Jabborov A. Musiqiu drama va komediya janrlari. O’zbekiston
kompozitorlarining ijodiyotida. Toshkent. 2000-yil..
10.Ismoilova.M. E. Xalq qo’shiqlari vositasida o’quvchilarning ma’naviy
ahloqiy fazilatlarini shakillantirish. Toshkent “Istiqlol” 2000-yil.
1 1 .Ismoilova M. Vokal o’qitish metodikasi. Oliy va o’rta maxsus musiqiy ta’lim
talablati uchun o’quv uslubiy qo’llanma.Toshkent ”Musiqa” nashriyoti.2011yil.
-61 bet.
12.Ismoilova M.E. Bayramjonim-bayramjon. Umumiy o`rta ta’lim maktab
o`quvchilari uchun o`quv qo`llanma. Toshkent, “Musiqa” 2016 yil –232 bet.
61

13. Ibrohimov.O. J. Sadoqov. 7-sinf uchun darslik. G’.Gulom nomidagi
manbaa ijodiy uyi. Toshkent 2004-yil.
14.Mansurov A., Hakimova D. Musiqa 5-sinf uchun darslik G’.Gulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent 2001-yil.
15. Hasanboyeva O. Hasanboyev.J, H.Hamidov. Pedagogika tarixi.
Toshkent 2004-yil.
16. Rizayeva M, Yosh xonandaning kamoloti. Toshkent “Cho’lpon”2003-
yil.
17.Sharipova T. M. “Musiqa o’qitish metodikasi” (O'zbekiston’quv
qo’llanma Toshkent 2008-yil).
18.Rahimov.H. O'zbekiston vatanim manim. III kitob mehnati Toshkent
1992-yil
19.Norxo’jayev.N. Rahimov H. O'zbekiston vatanim manim. IV kitob
G’.Gulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. Toshkent 2000-yil
20. Muhammodova G. Xonandalik uslubiyati asoslari. O'z.D.K. Toshkent
2007-yil.
21.KarimovaD. “Musiqiy pedagogik mahorat” asoslari “Iqtisod
moliya”2008-yil.
22.“San’at yo‘nalishlarida yoshlarni na’naviy-axliqiy tarbiyalash: izlanish,
echim, va istiqbollar” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari to’plami. Buxoro-2013-yil.
23. Qodirov D. An’anaviy qo`shiqchilik. O`quv qo`llanma. Toshkent “Turon
Iqbol” 2008-yil
24.Hamidova M.A. Xonandalik san’ati “San'at” jurnali nashriyoti.
Toshkent 2009-yil.
25.Xolboyeva G. Yakkaxon qo’shiqchilik asoslari. Toshkent 2008-yil.
26.Yuldasheva N. Raxmatova N. O’zbek musiqa adabiyoti. “Iqtisod-
moliya” Toshkent. 2010-yil.
62

Купить