Aksiologik ong va qadrlash tuyg‘usi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Aksiologik ong va qadrlash tuyg‘usi

Купить

Aksiologik ong va qadrlash tuyg’usi.
Reja:
1. Aksiologiyaning asosiy mavzulari va ularning ilmiy- nazariy tavsifi.
2. Qadriyatli munosabat va uning ahamiyati.
3. Baholash: funktsiyalari, turlari va strukturasining xilma-xilligi.

1. Aksiologiyaning asosiy mavzulari va ularning ilmiy- nazariy tavsifi.
Aksiologiya qadriyatlar va qadriyat sistemalarining jamiyat hamda inson
hayoti uchun ahamiyatini, ularning ijtimoiy funksiyalarini ham o‘rganadi.
Bunda asosiy e’tibor tarixni aksiologik tushunishga qaratiladi. Tarixni
materialistik, idealistik, metafizik, politologik, kulturologik tushunish usullari
borligi ko‘pchilik mutaxassislarga ma’lum. Sobiq ittifoq davrida tarixni
materialistik tushunishga eng asosiy e’tibor qaratilar, idealistik, teologik, metafizik
tushunishlar asosan tanqid qilinar edi. Uni politologik, kulturologik tushunish
yaqindan boshlab keng e’tirof etila boshlandi. Ammo tarixni aksiologik tushunish
to‘g‘risida tadqiqotlar yo‘q hisobi, u endigina e’tirof etilmoqda.
Ma’lumki, qadriyatlarning regulyativ funksiyasi va ma’naviy mezon
sifatidagi ahamiyati yaqqol namoyon bo‘ladi. Muayyan qadriyatlarni barqaror
qilish butun xalq, millat, davlat yoki qavmlarni bir muddat yoki uzoq vaqtga qadar
aniq maqsadlar yo‘lida birlashtiradi, ular faoliyatining yo‘nalishini belgilaydi.
Aksiologiya ana shunday jarayonlarning umumiy jihatlari va o‘ziga xos
xususiyatlarini ham o‘rganadi.
Jahon xaritasidagi o‘zgarishlar, sobiq SSSRning parchalanishi, uning
qadriyatlar tizimining o‘tmishdagi ahamiyatsizligi, O‘zbekistonning mustaqillik
yo‘lida rivojlanishi va respublikamizda mustaqillikka asoslangan yangi qadriyatlar
tizimini shakllantirish zarurati, qadriyatshunoslik sohasidagi yangi izlanishlar
uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu jarayonning umumiy aksiologik
qonuniyatlari, mintaqaviy xususiyatlari va O‘zbekistonga xos o‘ziga xos jihatlarini
ilmiy tahlil qilish dolzarb aksiologik vazifaga aylanmoqda. O‘zbekistonda qadimgi
sharqona qadriyatlarni hurmat qilish, umuminsoniy qadriyatlarga sadoqatni
tarbiyalash, milliy qadriyatlarni tiklash va saqlash, insonning qadr-qimmati, huquq
va manfaatlarining ustuvorligini ta’minlash borasidagi vazifalar ham muhim
masalalar qatoriga kiradi.
Qadriyatshunoslik mavzularining sof ilmiy, ya’ni bevosita aksiologiya
fani bilan bog‘liq jihati ham bor. Bunda masalalar qadriyatshunoslik sohasining
muhim bahsli mavzularini aniqlash, ularni ilmiy jihatdan asoslash, aksiologik
tushunchalar, kategoriya va qonunlar hamda jarayonlarni nazariy nuqtai nazardan
tasvirlash kabi masalalarni o‘z ichiga oladi. Qadriyatshunoslikning boshqa fanlar
bilan aloqasini o‘rganish ham muhim. Bu sohada falsafa, huquqshunoslik
fanlarining yutuqlaridan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Bo’larga
aksiologiyaning tarixiy ildizlarini nafaqat G‘arbdan, balki Sharqdan izlash,
qadriyatshunoslikdagi zamonaviy yo‘nalishlar va turli xil qadriyat nazariyalarini

ilmiy tavsiflash, ularning ilmiy va amaliy ahamiyatini ko‘rsatish vazifalari ham
qo‘shilishini hisobga olsak, masalaning muhimligi yanada oydinlashadi. Bu borada
olib borilayotgan ilmiy izlanishlardagi har bir ijodiy va ijobiy natija
aksiologiyaning rivojiga yordam beradi, unga xos mavzularni izohlash,
muammolarni baholi qudrat echish imkoniyatini yaratadi.
Aksiologik ong va qadriyatli dunyoqarash
Olam cheksiz, ko‘p qirrali, uni insoniy o‘zlashtirish, anglash, unga
munosabat bildirish ham xilma-xil. Bu xilma-xillik olamga qadriyatli munosabat,
qadriyatli yondashuv va aksiologik ongni ham o‘zida aks ettiradi. Aksiologik ong -
qadriyatlarni anglash jarayonida yuzaga keladigan va qadrlash hissi, aksiologik
tushunchalar hamda xulosalarni ifodalovchi va aks ettiruvchi ijtimoiy ongning bir
turi hisoblanadi. Ushbu ongda qadriyatlarning mohiyati, mazmuni, shakllari,
ahamiyati va o‘ziga xos xususiyatlari o‘z aksini topadi. Ijtimoiy fanlarda, siyosiy
ong, ekologik ong, estetik ong kabi tushunchalar ilmiy jihatdan tan olingan
tushunchalar sifatida ko‘rib chiqiladi. Ammo aksiologik ong iborasi ko‘pchilikka
notanish, uning mazmuni to‘g‘risida fikr-mulohazalar nihoyatda kam.
Aksiologik ong ijtimoiy ongning o‘ziga xos shakli bo‘lib, olam, voqelik
va hayotni qadrlash hissi asosida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Ushbu ongga
asoslangan qarashlar, yondashuvlar, amaliyot va faoliyatlar boshqa shakllardan
farq qiladi. Misol uchun, huquq odamlarning huquqiy aloqalari va bu sohadagi
faoliyatini aks ettiradi. Huquqiy talablar va me’yorlar esa qonun yoki qoidalarga
aylangan va muayyan hujjatlarda ifodalangan bo‘ladi. Ularga rioya qilish ko‘p
hollarda majburiy bo‘lib hisoblanadi, bu borada bir qator idora va tashkilotlar ish
olib boradilar. Axloq, estetika va aksiologiya esa huquqdan farq qiladi. Ular bilan
bog‘liq qoida va talablarni hayotga joriy etadigan maxsus tashkilot va idoralar yo‘q
hisobi. Ushbu qoida va talablar esa ko‘p hollarda jamoatchilik fikri, faoliyat va
yashashning ma’naviy mezonlari sifatida namoyon bo‘ladi. Ularning foyda yoki
ziyonini aniqlashning aniq o‘lchami yo‘q. Bu, ayniqsa, qadrlash tuyg‘usi, qadrni
anglash hissi va aksiologik ongning boshqa jihatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Qadriyatlar va ularni qadrlash hissi asosida shakllangan aksiologik
qarashlar ilmiy nuqtai nazardan mustahkamlangan, nazariy jihatdan chuqur
o‘rganilgan va ma’lum bir prinsiplar asosida yig‘ilgan bilimlar to‘plamini
ifodalaydi. Bu qarashlar qadriyatlar bilan bog‘liq o‘tkazilgan tadqiqotlar, ilmiy
izlanishlar, turli nazariyalar, kitoblar va risolalarda o‘z aksini topadi. Mazkur
fikrlar to‘liq, izchil va o‘zaro bog‘liq tarzda bayon qilingan bo‘lib, qadriyatlar
haqida tuzilgan sistemali bilimlar jamlanmasi aksiyologik qarashlar majmuasini
tashkil etadi. Aksiologik qarashlar tarixida qadriyatlar, ularning turli shakllari va
amaliyotdagi xususiyatlari haqida ko‘plab nazariyalar va aksiyologik

kontseptsiyalarni uchratish mumkin. Bular, o‘z navbatida, insoniyat tomonidan
qadriyatlar to‘g‘risida olib borilgan ilmiy va falsafiy izlanishlarning keng
spektrini o‘z ichiga oladi.
Ba’zi insonlarda aksiologik idrok va qadrlash tuyg‘usi boshqalarga
nisbatan yanada kuchliroq ko‘rinishi, ularning qalbida qadrlash bilan bog‘liq
hislar ko‘proq jonzor bo‘lishi mumkin. Bunday odamlarda muayyan qadriyatni
qadrlash va unga bog‘liq bo‘lgan mas’uliyat hamda shu asosda amalga
oshirilgan faoliyat boshqalarga qaraganda aniqroq va ko‘zga tashlanadigan
darajada bo‘lishi tabiiy holdir.
Aksiologik bilish da qadrlash qadrlash his-tuyg‘usi va aksiologik idrok
katta ahamiyatga ega. Qadrlash his-tuyg‘usi aksiologik ongning asosiy va
ajralmas qismlaridan biri bo‘lib, u odamlarning tabiiy va ijtimoiy hodisalarni
tushunishi, ularning ahamiyatini anglab yetishi, shu bilan birga zavq olish,
lazzatlanish, va mas’uliyatni sezish bilan bog‘liqdir. Bu tuyg‘u nafaqat o‘zida,
balki boshqalarda ham namoyon bo‘lishi mumkin. Olamning o‘zi, shuningdek,
undagi voqea, hodisa va jarayonlarning insonlar uchun ahamiyatga ega bo‘lishi,
ularning qalbida qadrlash tuyg‘usini uyg‘otadi va bu, o‘z navbatida,
odamlarning dunyoni anglash va unga munosabatda bo‘lishida katta rol
o‘ynaydi. Odamlar va voqelik orasidagi bu o‘zaro aloqalar, o‘z ahamiyatini
namoyon etuvchi hodisalar va jarayonlar orqali, qadrlash tuyg‘usi shakllanadi.
Shu ma’noda obyektiv voqelikka, uning namoyon bo‘lish shakllari,
ko‘rinishlariga bevosita va bilvosita bog‘liq bo‘lmagan qadrlash tuyg‘usi hamda
uning mutlaq subyektiv xususiyat ekanligini e’tirof etish qiyin. Zero qadrlash
uchun qadrlanadigan «nimadir», ya’ni moddiylik yoki ma’naviylik bo‘lmog‘i,
qadrlash tuyg‘usini uyg‘otish uchun esa, ana shu tuyg‘uni vujudga kelishi uchun
sabab bo‘ladigan «obyekt» bo‘lmog‘i lozim. Shu ma’noda, olam, odam va hayot
deb atalmish serqirra ma’volar qadrlash tuyg‘usini shakllantiradigan asosiy
mezonlardir.
Aksiologik dunyoqarash -ijtimoiy dunyoqarashning o‘ziga xos tarkibiy
qismlaridan biri sifatida, kishilarning voqelikka qadriyatli munosabati va
faoliyatining yo‘nalishini belgilaydigan aksiologik qarashlar, prinsiplar va
maslaklarning majmuasidir. Aksiologik dunyoqarashning umumiy dunyoqarash
tizimiga qo‘shilishi bilan ijtimoiy subyektlar voqelikka bo‘lgan munosabatlarida
qadrlash, qadriyatli yondashuv va baholash ko‘rinadi. Aksiologik prinsiplar esa
kishilarning faoliyatini va o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi ma’naviy
mezon sifatida namoyon bo‘ladi.
Ixtiyori sohaga yo‘naltirilgan qadrlash tuyg‘usi va bu asosdagi bilimlar,
intilishlar, maqsadlar va manfaatlar insonlarning amaliy faoliyatida ma’naviy

boshqaruv (regulyatsiya) funksiyasini bajaradi. Bu jarayonda, albatta,
qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan omillardan tashqari, boshqa turli sabablar ham
muhim o‘rin tutadi. Biroq, kishilarni birlashtirib, umumiy maqsadga intilishdagi
birlashgan faoliyatni ta’minlashda qadriyatlar omili boshqalariga qaraganda
alohida ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, bugungi kunda
O‘zbekistonning mustaqilligini saqlash va uni yanada mustahkamlash kabi
masalalar jamiyatda barqarorlikni ta’minlash va demokratik prinsiplar asosidagi
turmush tarzini shakllantirish jarayonlarida qadriyatlar omili muhim rol
o‘ynamoqda.
Olamga qadriyatli munosabat shakllanishi har bir insonning kamolotga
erishish jarayonining bir qismidir. Kishi o‘zini, boshqalarni, atrof-muhitni, vaqt
va olamning haqiqiy qiymatini anglashga intiladi. Bu jarayonda insonning
o‘tkinchi hayot va uning maqsadiga bo‘lgan munosabati shakllanadi. Aksiologik
munosabat faqat shaxsiy emas, balki ijtimoiy guruhlar, millatlar va jamiyatlar
uchun ham xos bo‘lishi mumkin. Bunday munosabat individual va ijtimoiy
shakllarda namoyon bo‘ladi. Bu borada quyidagi misolga murojaat qilaylik.
Sobiq ittifoq miqyosidagi g‘ayriaksiologik yondashuvga ko‘ra, Markaziy Osiyo
xom ashyo etkazib beradigan xudud sifatidagi ahamiyatini saqlab qolaverdi.
Unga ana shunday yondashuv sobiq SSSR hayotining so‘nggi davrlarigacha
davom etdi. Amu va Sirdaryolarga solingan to‘g‘onlar, qurilgan kanallar,
cho‘llarning o‘zlashtirilishida Ona-Vatanimizning tabiatini qadrlash, uning
kelajagini o‘ylash hissini topa olmaysiz. Aynan g‘ayriaksiologik munosabat
Orolning asta-sekin yo‘qolib borishiga, Markaziy Osiyoning «sho‘r yuvgichlari»
bo‘lgan Amu va Sirdaryolarning sho‘r tuzlarni dengizga emas, balki ona-
zaminimiz hududiga quyishi oqibatida misli ko‘rilmagan ekologik halokat sodir
bo‘lishiga, Orol fojiasiga olib kelgan asosiy sabablardan biridir. To‘g‘ri, o‘sha
asrimizning o‘rtalaridan boshlab qurilgan kanallaru suv omborlari qanchalar
foyda keltirgandir. Ammo ular Orolning qadrini bosa olarmikin? Ular yana
Orolni qayta to‘lg‘izish va ro‘y berayotgan ekologik halokatning oqibatlarini
tugatishga etarmikin? Yo‘q! Ko‘hna va navqiron tarix soxta qadriyatlarni
ustuvor bilishga asoslangan g‘ayriaksiologik yondashuvning bu kabi fojeaviy
misollariga ko‘p bora guvoh bo‘lgan. Bu tushunchalar odamning o‘z jamiyatiga,

atrofidagi insonlarga va tabiatga bo‘lgan mas’uliyatini anglash jarayonida
muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy hushyorlik, asosan, jamiyatda sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlarni, ijtimoiy muammolarni va ehtiyojlarni his qilish va ularga javob
berish qobiliyatini anglatadi. Bu, o‘z navbatida, insonning atrof-muhitga,
boshqalarga va o‘ziga nisbatan qadriyatli munosabatni shakllantirishga olib
keladi.
Ma’naviy mas’uliyat esa, shaxsning o‘z hayotidagi harakatlarining
ma’naviy va axloqiy jihatlarini hisobga olgan holda, o‘zini va boshqalarni
qadrlash, jamiyatda adolat, tenglik va hurmatni targ‘ib qilish, shuningdek,
insoniyatning umumiy qadriyatlariga sodiqlikni ta’minlashni anglatadi. Bu
tushunchalar shaxsning ijtimoiy faoliyatini, uning jamiyatga bo‘lgan
mas’uliyatini va o‘zini qadrlash darajasini oshiradi. Bunday munosabatni to‘g‘ri
shakllantirish, jamiyatda barqarorlikni va rivojlanishni ta’minlashda muhim
o‘rin tutadi. Insonlar o‘rtasidagi hurmat va adolat asosida qurilgan qadriyatlar,
nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy farovonlikni ham ta’minlaydi.
2. Qadriyatli munosabat va uning ahamiyati.
Inson va jamiyat uchun ahamiyatli bo‘lgan narsa, hodisa qadriyatga,
qadriyatli xislatlarga ega bo‘ladi. Inson voqelikka nisbatan turli munosabatlarda
(ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, mafkuraviy va hokazolar) bo‘ladi. Voqelikka bo‘lgan
munosabatlar doirasida inson predmet va hodisalarni, o‘zini ehtiyojlarini qondirish
uchun o‘rganadi, biladi, o‘zlashtiradi, ularga baho beradi, ahamiyatini aniqlaydi.
Mana shu baho berish, ahamiyatini aniqlash paytida inson va predmet o‘rtasidagi
qadriyatli munosabatlar paydo bo‘ladi. Bilishda narsa va hodisalarning mohiyati
xususiyatlari in’ikos etiladi, ularga baho berishda inson uchun ahamiyati, uni qaysi
ehtiyoji qondirilishi aniqlanadi. Birinchi gnoseologik munosabat doirasida amalga
oshirilsa, ikkinchi qadriyatli munosabatlarni bildiradi.
Munosabatni asosida, aloqadorlik, bog‘lanish, o‘zaro bo‘yso‘nish yotadi.
Qadriyatli munosabatlar zaminida esa inson va tevarak – atrof o‘rtasidagi
bog‘lanishga olib keladi va u quyidagicha bo’ladi:
- birinchidan, zaruriyatchilik, insonning tevarak – atrofsiz (undan moda,
energiya, ashyo, bilish uchun in’ikos, obrazlar olmasdan) yashay olmasligi:
- ikkinchidan, tabiat va jamiyatdagi predmetlar va tizimlarga nisbatan
muhtojlik, talab, hojat, kerakli shaklda qadriyatli munosabatni yuzaga keltiradi.
jamiyatda bor bo‘lgan narsalar, turli xil ehtiyojlarni qondirishlari
mumkin, shu bois xilma-xil qadriyatli belgilarga, hislatlarga ega bo‘ladilar.

Masalan, ichish texnolgiyasi bo‘lgan piyola o‘zining, foydali
xususiyatlari tufayli, iste’mol qiymati, moddiy ne’mat sifatida qadriyatli tomonini
namoyon etadi. Mehnat mahsuloti va tovar ayriboshlash buyumi sifatida piyola
iqtisodiy qadriyat, qiymat sifatiga maydonga chiqadi. Agar piyola o‘tmish
an’nalarini o‘zida aks ettiruvchi san’at buyumi bo‘lsa, u vaqtda piyola estetik
qadriyat, estetik zavq oladigan obyektga aylanadi. Qadriyatli munosabatda turli
ijtimoiy manfaatlar va ehtiyojlarni qondiradigan g‘oyalar, ta’limotlar (qondirish,
baho berishda namoyon bo‘ladi; yaxshilik va yomonlik, adolat va adolatsizlik,
axloqiy qoidalar va hokazolar) qadriyatga aylanadilar.
Inson faoliyatini barcha sohasi qadriyatli munosabatlar bilan o‘ralgan,
ijtimoiy munosabat doirasida doim ahamiyatli, foydalilik belgilari insonlarni
faoliyatini asosini belgilab kelgan.
3. Baholash: funksiyalari, turlari va strukturasining xilma-xilligi.
Inson tabiatni, real voqelikni ikki yo‘l bilan o‘zlashtiradi: moddiy va
ma’naviy. Moddiy o‘zlashtirish – tabiatni o‘zgartirishda, uni energiyasi va
ashyolaridan foydalanishda ikki tu rda namoyon bo‘ladi:
1) narsalar ning mohiyatini anglash, bilish, aks ettirish, tegishli
g‘oyalarni ishlab chiqish, ijtimoiy ongni shakllantirish, rivojlantirish va nazariyalar
yaratish jarayoni. (Qadimda Ynonistonda Atomni tuzilishi va joylashishiga
qadriyatli yondashilgan.)
2) bilishni obyekti, vositasi va natijalarini baholash, ularni bilish va
amaliyot uchun ahamiyatini belgilash, anglash.
Baholashni obyektiv mezon va amaliyot, amaliy natija sifatida qaraladi.
Shuningdek, turli ijtimoiy-gumanitar fanlar o‘zlarining maxsus ishlab chiqqan
baholash mezonlari va vositalariga ega. Masalan, mantiq fanida bildirilgan
hukmlarni chin va yolg‘onligini aniqlash vositalari ishlab chiqilgan. Falsafa va
fanda ishlab chiqilgan tamoyillar (masalan, fizikada saqlanish, simmetriya,
falsafada obyektivlik, tolerantlik, tizimlilik tamoyillari) izlanishda baholash
vositasi sifatida amal qilishlari mumkin.
Baholash turli funksiyalarni (vazifalarini) bajaradi: qadriyatlar
ahamiyatini asoslash, faoliyatini boshqarish, sifatini aniqlash va boshqalar.
Baholashni funksiyalari amal qilish qadriyatlarni qadrlash imkoniyatini beradi,
bilish natijalarini amaliyotga tadbiq qilishi yo‘lini ochadi.
Baholash jarayoni tanlovni o‘z ichiga oladi, bunda subyekt (insan) o‘ziga
xos obyektlarni yoki hodisalarni tanlab, ularning xususiyatlari va o‘zaro
bog‘liqliklarini afzal ko‘rishini anglatadi. Baholash esa, asosan, hodisalarni
taqqoslash va ularning jamiyatda mavjud me’yorlar, qadriyatlar, ideal va talablar

bilan o‘zaro aloqasini, mosligini aniqlash orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonda
subyekt, turli hodisalar va ularning jamiyatdagi ahamiyatini, ularga beriladigan
qiymatlarni baholashni, umumiy qabul qilingan ijtimoiy me'yorlar va qadriyatlar
asosida baholaydi 1
.
Inson nafaqat qadriyatlarni yaratadi, balki ularni baholaydi, qiyosiy
tahlildan o‘tkazadi. SHu bois qadriyat tushunchasi «baholash» tushunchasi bilan
bog‘langan. Baholash gnoseologik kateogriya bo‘lib, uni estetik va hissiy –
emotsional tomonlari haam mavjud. Baholash gnoseologik kategoriya bo‘lib, uni
estetik va hissiy - emotsional paytda, qadriyatni o‘zi ham moddiy, ham ma’naviy
(ideal) bo‘lishi mumkin. Falsafada ta’kidlashicha baholash ikkilamchi xislat, u
qadriyatga bo‘lgan munosabatdan kelib chiqadi.
Ayrim falsafiy yo‘nalish namoyondalari (yangi kantchilik,
ekzistensializm) bilish va baho berishni qarama-qarshi tomonlari sifatida talqin
qiladilar. Bilish «bu narsa nima?» degan savolga, baholash esa «bu narsa biz uchun
qanday ahamiyatga ega?» degan savolga javob beradi.
Qadriyatni belgilash va bilish natijasida baholovchi bilim yuzaga keladi.
Bunda bilishva baholash birlashadi. Baholashni ng turlari mavjud?
1.Ilmiy baholash. Fanda ilmiy tadqiqot natijalarini ilmiy baholash
bo‘lib, ularni yangi haqiqatni qo‘lga kiritishi, amaliyotga tadbiq qilish imkoniyatini
belgilashdir. Ilmiy natijalarni baholash turli shaklda sodir bo‘ladi. Buni zaminida
tadqiqot natijalarini qanday ahamiyati borligi, qanday funksiyalarni bajarishi
yotadi.
2.Siyosiy baholash. Bu ma’lum hodisalarni siyosiy hayotda qanday
o‘rinni egallash mumkinligini , qanday ahamiyati boriligini anglash, belgilashdir.
Siyosiy baholashni yo‘nalishini ijtimoiy, guruhiy va boshqa uyushmalarini,
manfaatlari, maqsadlari va harakat dasturlari belgilaydi.
3.Etik (axloqiy baholash). Bunda odamlarning hatti-harakati qabo’l
qilingan axloqiy normalar asosida baholanadi. Axloqiy qoidalar va ideallar
(ezgulik) insonni h atti-harakatini baholash uchun masshtab va mezon funksiyasini
bajaradilar.
4. Estetik baholash. Voqelikni badiiy obrazini ishlab chiqarish orqali
o‘zlashtirish, Ayni paytda, unga baho berishni taqozo etadi. Nafosat ideallari
asosida abadiyatni yaratish obrazlarga baho beradi. Baholash esa san’at, estetik
faoliyat natijalarida obrazdagi kamolot darajasi aniqlanadi. Estetik ehtiyojni
qondirish miqyosi belgilanadi. Hayotga, muloqotga bilishdan baho berish yaqinroq
turadi. SHunday bo‘lsada, bilish va baholash, in’ikos va qadriyat o‘rtasida
1
Шермухаммедова Н.А. Қадриятларни баҳолашнинг категориал тизими // ЛСА – Япония
ҳамкорлик агентлигининг Ўзбекистондаги ваколатхонаси билан ҳамкорликда 2012 йил 13 апрелда
Тошкент шаҳрида бўлиб ўтган “Шахс баркамоллиги: ахлоқий-эстетик жҳатлар” мавзуидаги
халқаро конференция материалларидан.Б-127

dialektik aloqadorlik mavjuddir. Bu dialektik aloqadorlik shunda namoyon
bo‘ladiki, bilish va baholashni yuzaga keltiradigan ehtiyojlar bir-biridan farq
qiladi. Mazmunan turli tomonga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Lekin biri ikkinchisini
taqozo etadi.
Bilish qonuniyat, mohiyat, uni mazmuni insonga, uni baholab berishga
bog‘liq bo‘lmaydi. Bu jarayonda bilish obyektini obrazi, modeli shakllanidi.
Baholashda esa subyektivlik jihati ustun bo‘ladi, uni predmetga xos bo‘lgan inson
ehtiyojini qondiradigan hislatni miqyosi belgilanadi. Belgilash uchun esa
baholovchi bilim kerak. Demak, bilimni gneseologik (in’ikos etuvchi) va
akseologik (baho beruvchi) jihatlari bo‘ladi. Bilishni akseologik jihati bog‘lovchi
bilishda ifodalanadi. Bilishni aniqlash darajasini belgilashda uning natijalarini
ishlab chiqarishga tadbiq qilish zaruriyatchiligi paydo bo‘lganda baholash ehtiyoji
vujudga keladi. Baholashda bilimni dolzarbligi, ahamiyati, aniqligi, mintaqaviyligi
va boshqa hislatlari aniqlanadi.
Baholash jarayonining tarkibi da ikki asosiy jihatni shartli ravishda
ajratish mumkin. Birinchi jihati, bu narsalar, xususiyatlar, jarayonlar yoki boshqa
ob'ektlarning ayrim obyektiv xususiyatlarini aniqlashni o‘z ichiga oladi. Bu
yondashuvda, baholashning asosiy maqsadi obyektlar yoki hodisalarning aniq,
o‘lchanadigan va izohlanadigan xususiyatlarini qayd etishdir. Bunday baholash
ilmiy va objektiv bo‘lib, real faktlar va mavjud ma'lumotlarga asoslanadi.
Ikkinchi jihati esa, baholash subyektning obyektga bo‘lgan munosabatini
o‘z ichiga oladi. Bu tomonda baholash, insonning axloqiy qarashlariga, shaxsiy
his-tuyg‘ulariga, hissiyotlariga asoslangan bo‘ladi. Bu munosabatlar o‘zgarib
turadi va ma’qullash yoki qoralash, sevish yoki nafratlanish, hamda boshqa shaxsiy
yoki jamoaviy qiymatlarning tasdiqlanishi shaklida namoyon bo‘ladi. Ushbu
baholash mezonlari, asosan, axloqiy va madaniy me'yorlar asosida amalga
oshiriladi, va bu nuqtai nazardan, baholashning mazmuni ko‘pincha subyektiv
xarakterga ega bo‘ladi .
Y u qorida aytib o‘tilganidek, baholash uchun ham bilim kerak. Lekin
baholashni birinchi navbatdagi vazifasi o‘rganish, tadqiqot olib borish emas. Bilim
gneseologik munosabat doirasidan tashqariga chiqqanda baholanadi. Har bir fan
bilish va baholash jihatlariga ega. Bilish bilan hayotni, amaliyotni bog‘lovchi
muhim bug‘in - baholashdir. Baholashsiz bilish, uning natijasini tadbiq qilib
bo‘lmaydi.
Globallashuvni o‘tkirlashib borishi, bir ijtimoiy-siyosiy tartibotdan
boshqasiga o‘tish qadriyatlar muammosi va ularning ahamiyatini oshiradi.
Baholash tarixiy shakl va vositalar orqali namoyon bo‘ladi. U jamiyatni taraqqiyoti
darajasiga bog‘liq.

ADABIYOTLAR:
1. Tulenov J.Hayot falsafasi.-T.:O‘zbekiston.1993 .
2. Falsafa ensiklopedik lug’at. - T . : O‘zbekiston ilmiy nashriyoti. 2010.
3. Aymatov A. Q . Shaxsning tabiatga ekoestetik munosabatini shakllantirish masalalari .
Monografiya.-T.:2017.
4.Шермухаммедова Н.А. Қадриятларни баҳолашнинг категориал тизими // ЛСА – Япония
ҳамкорлик агентлигининг Ўзбекистондаги ваколатхонаси билан ҳамкорликда 2012 йил 13
апрелда Тошкент шаҳрида бўлиб ўтган “Шахс баркамоллиги: ахлоқий-эстетик жҳатлар”
мавзуидаги халқаро конференция материалларидан.Б-127
AXBOROT MANBALARI :
1 . www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Aksiologik ong va qadrlash tuyg‘usi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish