Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi

Купить

Al-Hakim at-Termiziy
hayoti va ijodi
Bekmirzayev Asadbek
304-guruh


Bu allomaning to`liq ismi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan
ibn Bashir (ayrim manbalarda Bishr) al-Hakim at-Te rmiziy. Hakim at-
Te rmiziyning ilmiy va ijodiy faoliyati haqida ma`lumot To jiddin Subkiy
("Ta baqot ash-shafi`-iyya al-Kubro"), Xotib al-Bag`dodiy ("Ta rixi
Bag`dod"), Ibn Hajar al-Asqaloniy ("Lison al-miyzon"), as-Sulamiy
("Ta baqot as-sufiyya") va boshqa bir qator olimlar asarlarida keltirilgan.
Xakim at-Te rmiziy o`z hayoti to`g`risida o`zining "Bad`u sha`ni Abu
Abdulloh" asarida bayon etadi. Bu asar 1965 yilda Bayrutda Yahyo
Ismoil tomonidan olimning "Xatmul avliyo" asari bilan birga chop etilgan.


Hakim at-Te rmiziyning tavalludi va vafoti
sanalari yozma manbalar hamda hozirgi
adabiyotlarda turlicha keltiriladi. Ba`zi
mualliflar, masalan, Hoji Xalifa "Kashf az-
zunun"da Hakim at-Te rmiziy vafoti yilini
milodiy 869 yil deb ko`rsatgan.


Allomaning qabr toshida ham shu sana
keltirilgan. Hakim at-Termiziy yuz yildan
oshiq vaqt umr ko`rganidan kelib chiqilsa,
manbalarda ham u 112, 116, yoki hatto 120
yoshgacha umr ko`rgani keltiriladi, u holda
alloma I taxminan 750 — 760 yillar oralig`ida
tug`ilgan bo`lib chiqadi.


Ayni mahalda bundan 30 yil oldin "Al-Hakim at-Te rmiziy va
nazariyyatuhu fil valoyati" asarini yozgan misrlik mashhur olim
Abdulfattoh Abdulloh Baraka Hakim at-Te rmiziy milodiy 820
yilda tavallud topib 112 yil yashab 932 yilda vafot etgan, deb
yozgan. Allomaning bo-lalik va yoshlik yillari haqida
manbalarda batafsil ma`lumot berilmagan. "Ta rjimai hol" iga
ko`ra, u sakkiz yoshidan boshlab diniy ilmlar bilan jiddiy
shug`ullangan, yigirma sakkiz yoshida esa Makkaga haj
safariga jo`nagan. Safardan qaytgach, Hakim at-Te rmiziy
sufiylik yo`lini tutgan: xilvatga ketib, nafsi ammorani yengib,
sufiyona risolalarni o`rgangan.


Uning padari buzukvori Ali ibn Hasan bilimdon muhaddis olim
bo`lgan, ilm izlab Bag`dodga borgan, o`sha davrning taniqli
olimlari bilan xadisning turli masalalari borasida ilmiy
munozaralarda faol ishtirok etgan. Volidai muhtara-masi hamda
tog`asi ham hadisi nabaviyyaning durust bilimdonlari
hisoblanishgan. Binobarin, Hakim at-Te rmiziy o`z
dunyoqarashiga ulkan ta`sir ko`rsatgan bilimli va ilmiy muhitda
voyaga yetgan.


Yozma manbalarda Hakim at-Te rmiziy
ustozlari haqida ishonchli ma`lumotlar
keltirilgan. Uning dastlabki ustozi otasi Ali
ibn al-Hasan at-Te rmiziy bo`lgan. Al-Xotiyb
al-Bag`dodiyning "Ta rixi Bag`dod" asarida
bir muncha ma`lumot keltirilgan. Ustozlari
orasida Qutayba ibn Sa`id as-Saqafiy al-
Balxiy (798 — 888 yillar), Ibn Xib-bonning
"Mashxur kishilar to`g`risida kitob" asarida
ancha dilbar gaplar aytilgan Solih ibn
Abdulloh at-Te rmiziy, bir qancha vaqt
Te rmiz qozisi bo`lgan Solih ibn Muhammad
at-Te rmiziy, Sufyon ibn Vakiy` (vafoti 860
yil), Hasan ibn Umar ibn Shafiq al-Bahriy
(vafoti 840 yil), Ahmad ibn Hadravayh
(vafoti 854 yil), Abu Turob al-Naxshabiy,
Yahyo ibn Maoz ar-Roziylar (vafoti 875 yil)
bo`lishgan.


Hakim at-Te rmiziy xayoti va faoliyatini
tavsiflovchi yozma manbalar ma`lumotiga
asoslangan holda uning uzun hayotini
quyidagi bosqichlarga bo`lish mumkin.


Birinchi bosqich — sakkiz yoshgacha bo`lgan bolalik
yillari. Taassuflar bo`lsinki, uning hayotining bu davri
haqida aniq ma`lumotlarga ega emasmiz. Shunday
bo`lsa-da, u o`z tengdoshlaridan farqli ravishda, shu
yoshga xos turli o`yinlarga ko`ngil ko`ymagan, balki
o`zini istiqboldagi ilmiy hayotga tayyorlab borgan —
ustozlaridan ko`proq dars olgan, turli ilmlarni
(ayniqsa kalom ilmini) o`rgangan, sirli ma`naviy
hayotga o`zini chog`lagan, deb aytish mumkin.


Ikkinchi bosqich Hakim at-Te rmiziyning
sakkiz yoshdan yigirma sakkiz yoshgacha
bo`lgan hayotini o`z ichiga oladi. Bu davrda u
turli shayxlardan bilim o`rgangan. Ilm izlab
Sharqning boshqa shaharlariga borgan,
Makkada bo`lib, Baytullohni ziyorat qilgan.
Hayotining shu davrida u hadis o`rganishga
hamda fiqh masalalariga ko`proq e`tibor
bergan.


Alloma hayotining uchinchi bosqichida
Qur`oni karimni chuqur o`rganish bilan
mashg`ul bo`lgan. U kalomullohni, uning
mohiyatini chuqur o`rganish, ro`za tutish,
ibodat qilish, taqvo va hokazolar bilan
shug`ullangan. Al-Antokiyning "Qalb
muolajasi" falsafiy-tasavvufiy asari unga
ayniqsa qattiq ta`sir ko`rsatgan.


Hakim at-Te rmiziyning shogirdlari ham ko`p bo`lgan.
Bular: Abu Muhammad Yahyo ibn Mansur al-Qoziy
(vafoti 960 yil), Abu Ali Mansur ibn Abdulloh ibn Xolid
az-Zuhliy al-Hiraviy, Abu Ali al-Hasan ibn Ali al-
Jurjoniy, Ahmad ibn Muhammad ibn Iso, Abu Bakr
Muhammad ibn Umar al-Hakim al-Varroq,
Muhammad ibn Ja`far ibn Muhammad ibn al-Xaysam
ibn Umron ibn Burayda va boshqalardir.


Hakim at-Te rmiziyning ilmiy-ijodiy faoliyati uning boshqa mamlakatlar
va shaharlarga sayohati bilan chambarchas bog`liq. U Balxda,
Nishopurda bo`lgan, fan va madaniyat yuksak rivojlangan Bag`dodga
borgan. Bu shaharlarda u mashxur olimlar bilan uchrashgan, ilmiy
munozaralarda qatnashgan. Shunday bo`lsa-da, Hakim at-
Te rmiziyning ilmiy-ijodiy hayotida uning ona shahri — Termiz juda
muhim rol o`ynagan, o`zining asosiy asarlarini alloma shu yerda
yaratgan. Uning mav`izayu xutbalari, shuningdek ayrim asarlari va,
eng avvalo mu-sulmonlik marosimlari, Allohga oshiqlik, sufiylarning
ayrim toifalari, "xotamul anbiyo" bilan bir qatorda bo`lgan "xatmul
avliyo" to`g`risida mulohaza yuritilgan "Xatmul-avliyo", "Ilal ash-shari`a"
faqihlar va arboblarning ma`lum qismida norozilik uyg`otgan. Hakim at-
Te rmiziy badxohlar ta`qibidan qutulish uchun Balxga, so`ng
Nishopurga ketishga majbur bo`lgan. U yerlarda allomani kuvonch
bilan kutib olishgan. Keyinchalik u yerlarda tarafdorlari va izdoshlari
ko`paygan.

Al-Hakim at-Termiziy asarlari

1. Kitob as-salot va maqosidiho.

2. Kitob al-hajj va asrorihi.

3. Kitob al-Ehtiyotot.

4. Kitob al-Jumal al-lozim ma`rifatiho.

5. Kitob al-Furuq va man` at-taroduf.

6. Kitob haqiqat al-odamiyya.

7. Kitob Urs al-muvahhadiyn.

8. Kitob al-A`zo val-nafs va yusammo kazalika g`avr al-umur.

9. Kitob Manozil al-ibod min al-ibodati.

10.Kitob al-Aql val-havo.

11.Kitob al-Amsol min al-Kitob vas-Sunna.

12.Kitob al-Manohiy.


Xakim at-Te rmiziy qalamiga mansub asarlar soni to`g`risida yozma
manbalarda turli raqamlarkeltirilgan. Ba`zi mualliflar uning asarlari
adadi to`rt yuzga boradi, deyishgan. Biroq ko`pchilik mualliflar uning
asarlari soni saksonga yaqin, deb hisoblashadi. Abdulfattox Abdulloh
Baraka yozishicha, Hakim at-Te rmiziyshshg to`rt yuz asaridan
oltmishga yaqini yetib kelgan. Eng muhimi, bizgacha allomaning ilmiy-
ma`naviy merosining asosini tashkil qiluvchi asarlari yetib kelgan (2).
Ular orasidan, eng avvalo, 291 hadisni o`z ichiga oluvchi "Navodir al-
usul fi ma`rifat axbor ar-Rasul" nomli asarini ko`rsatib o`tish zarur. Bu
asarda Hakim at-Te rmiziy dunyoqarashi muayyan darajada bayon
etilgan. "Navodir al-usul"ning bir qo`lyozma nusxasi To shkentda,
O`zbekiston musulmonlari diniy idorasining kutubxona fondida
saqlanadi. Allomaning nashr etilgan boshqa asarlaridan "Kitob xaqiqat
al-odamiya", "Adab an-nafs"ni sanab o`tish lozim.


Damashkda, az-Zohiriyya kutubxonasida Hakim at-
Te rmiziyning ikki asari va besh risolasi qo`lyozmalari
(tasavvuf turkumi, 104-raqami ostida); Misrdagi
Iskandariya shahrida uch risolasi (Maktabat al-
baladiyya, 3585-raqami ostida) saqlanmoqda.
Allomaning Londonda saqlanayotgan asarlari
ro`yxatida beshta risola ko`rsatilgan. Qohirada, "Dor
al-kutub al-ilmiyya"da "Ilal al-u`budiyya" asarining
qo`lyozma nusxasi mavjud. "Kitob as-salot" asarining
qisqartirilgan varianti bo`lgan bu risola ko`proq "Ilal
ash-shariy`a" nomi bilan mashhur.


Hakim at-Te rmiziyning sufiylik tarixidagi ahamiyati asosan uning risolalari bilan
belgilanadi. Ularda "rux" va uning "holati" hamda "harakati" to`g`risidagi, o`zini-
o`zi takomil toptirish hamda tuban xatti-harakatlarni jilovlash usullari haqidagi,
poklanishga olib keluvchi iztirob va shu kabilar sufiylik ruhiyatining rivojlanishiga
ulkan ta`sir ko`rsatdi. Hakim at-Termiziy sufiyona "ma`rifat" ("hikmat")ni inson
yetishishi mumkin bo`lgan oliy bilim deb hisoblagan. Bu bilimni u inson qalbidan
joy olgan "ilohiy nur" ga o`xshatgan. Shariat qoidalarini sharhlash va
qo`llashdan iborat bo`lgan odatiy ilmdan farkli o`laroq "ma`rifat" narsalarning
ichki mohiyatini va oxir oqibatda, "ilohiy mohiyatni" anglab yetadi. Ilmni ta`lim
jarayonida egallash mumkin bo`lsa, "ma`rifat" Allohning suygan bandalariga
nozil qilgan rahmatidir. Ilmni tatbiq etish sohasi hamda vaqti cheklangan,
"ma`rifat"ning esa cheki yo`q. Qalbini dunyo mehridan poklagan va Allohga
oshiq bo`lganlargina ma`rifatga yetishadilar. Hakim at-Te rmiziy sufiy valiylarni
shundaylardan deb hisoblagan. Ular qolgan dindorlardan ayni ma`rifatga
yetishganliklari bilan ajralib turishadi.

Al-Hakim at-Termiziy hayoti va ijodi

Купить

Похожие документы
Aholi va uni ro‘yhatga olish jarayoni
Aholini ro‘yxatga olish
Aholining hududiy joylashuviga ta'sir etuvchi omillar
Aholining turmush darajasi va uning daromadlari
Aleksandr sergeyevich pushkin