Aleksandr makedonskiy - makedoniya podshosi
![KIRISH
ASOSIY QISM
I BOB. ALEKSANDR MAKEDONSKIY - MAKEDONIYA PODSHOSI.
I.1. Aleksandr Makedonskiy davri manbashunosligi va tarixshunosligi.
I.2. Aleksandr Makedonskiyning yoshligi
I.3. Aleksandr Makedonskiyning siyosiy hokimiyat tepasiga kelishi
II. BOB. ALEKSANDR MAKEDONSKIYNING SHARQQA YURISHI VA
UNING HOKIMIYATINI PARCHALANISHI.
II.1. Eronga qarshi yurishlar (Granik, Iss va Gavgamela janglari)
II.2. Misr, O rta Osiyo va Hindistonga qarshi yurishlar.ʻ
II.3. Aleksandr Makedonskiy vafoti va Diadohlar urushi.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
[ 1 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_1.png?v=1)
![KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Ushbu ishning dolzarbligi zamonaviy fan va
jamiyatdagi shaxsning tarixiy jarayondagi roliga bo‘lgan qiziqishi bilan
belgilanadi. Aleksandr Makedonskiy, Yuliy Sezar, Napoleon Bonapart kabi
shaxslar har doim odamlarning ongini hayajonlantiradi.
Makedoniyalik Aleksandrning fathlari tarixi haqida minglab kitoblar va
maqolalar yozilgan. Ushbu tarixiy davrga qiziqish endi yo‘qoladi va yana paydo
bo‘ladi, chunki u qadimgi xalqlar hayotidagi muhim xalqlardan biridir. Miloddan
avvalgi IV asrning oxiri qadimgi Yunoniston tarixida burilish nuqtasi hisoblanadi,
klassik davr ellinizm bilan almashtirildi. Bu davrda yunon tarixining hududiy
doirasi Gretsiyaning o‘zidan ancha kengaydi, shu jumladan Misr, O‘rta er
dengizining Sharqiy qirg‘og‘i, kichik Osiyo, Sharq ham.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Nemis tarixchisi I. G. Droysenning
"Aleksandr Makedonskiy tarixi" asari bugungi kungacha eng puxta asarlardan biri
hisoblanadi . U ma’lum darajada nemis tarixiy tafakkurining yangi maktabining
xabarchisi bo‘lib, Dreuzenning o‘zi Hegel ta’limotidan olgan kuch va
muvaffaqiyatning idealizatsiyasini namoyish etdi. Droysenning yana bir mashhur
asari: uch jildli "Tarix" bo‘lib , u ilm-fan sohasida chinakam yutuqni amalga
oshirdi va qadimgi tarixning nisbatan kech davrini batafsil tanishtirish uchun ochib
berdi, bu haqda ilgari deyarli hech narsa ma’lum bo‘lmagan va unda faqat urushlar,
sulolalar janjallari va siyosiy to‘ntarishlarning xaotik to‘plami ko‘rilgan. G‘arb
tadqiqotchilari , xususan Tarn, Aleksandrning harakatlarini o‘sha davrdagi axloqiy
me'yorlar bilan oqlagani uchun mahalliy mualliflar tomonidan faol tanqid
qilinmoqda 1
.
G‘arb mualliflarining asarlari orasida Makedoniya shohini "yuksaltirish"
tendentsiyasi mavjud. Ularda Aleksandrning shaxsiyati va uning psixologik
xususiyatlariga katta e'tibor beriladi. Fath kampaniyalarining muvaffaqiyati
1
Ботвиник М.Н. Новые работы буржуазных историков об Александре Македонском // ВДИ. 1952. N1. С. 173-
179
[ 2 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_2.png?v=1)
![xarakter xususiyatlari bilan bog‘liq va faqat qo‘mondonning dahosi bilan
izohlanadi. Yana bir tendentsiya - tasdiqlash yoki rad etish mumkin bo‘lmagan
kichik muammolarni tahlil qilishdir.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu ishning maqsadi Aleksandr
Makedonskiyning siyosiy maqomini qayta tiklashdir. Belgilangan maqsad bir
qator muammolarni hal qilishni talab qiladi:
Makedoniya taxtida hukmronlik qilgan davrda Aleksandrning siyosiy
maqomini tavsiflash;
Fors shohligini zabt etish paytida Iskandar Zulqarnaynning siyosiy mavqeini
tavsiflovchi xususiyatlarni ajratib ko‘rsatish;
Fors taxtini olgandan keyin hukmdor maqomini tavsiflash;
Aleksandrning hokimiyat maqomining o‘zgarishini kuzatish.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, 2 bob, 6 ta mavzu, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I BOB. ALEKSANDR MAKEDONSKIY - MAKEDONIYA PODSHOSI.
[ 3 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_3.png?v=1)
![I.1. Aleksandr Makedonskiy davri manbashunosligi va tarixshunosligi.
Zamonaviy tarixchilarning Aleksandrga bo‘lgan munosabati A. S. Shofman
tomonidan batafsil ko‘rib chiqilgan. XX asrning G‘arb tarixchilaridan faqat
ikkitasi-Nibur va Belox-Aleksandrning o‘zini va uning tarixga qo‘shgan hissasini
juda past baholaydilar. Nibur unda hech qanday yaxshi xususiyatni topa olmaydi
va blok Aleksandrni otasi Filippga qarshi qo‘yadi va Filipp o‘g‘lidan ancha
muhimroq degan xulosaga keladi. Shohlikka kirib, Aleksandr davlatni ham,
qo‘shinni ham tayyor holda oldi.
Makedoniyani kichik davlatdan yirik davlatga aylantirgan Filipp edi, u
buyuk fathlarga qodir bo‘lgan doimiy armiyani yaratgan edi. Belox Aleksandrning
qo‘mondon iste'dodini ham, davlat faoliyati qobiliyatini ham rad etadi.
Aleksandrning barcha janglarda oddiy jangchi sifatida bevosita ishtirok etishi,
Bloxga bu janglarni boshqarolmasligini aytishga imkon beradi. Sharqiy yurish va
barcha janglarga strategik rahbarlik Belok Filippga xizmat qilgan harbiy rahbar
Parmenionga beradi.
G‘arb tarixchilarining aksariyati Aleksandrni yuksaltiradi, uning obrazini
idealizatsiya qiladi, xarakterining barcha ijobiy xususiyatlarini ta’kidlaydi va uning
yomon ishlari va moyilliklarini yashiradi. Buni aniq kuzatish mumkin, deydi
Shofman, nemis, frantsuz, ingliz-Amerika va italyan tarixshunosligining taniqli
vakillari asarlarida. I. G. Droyzen "Ellinizm tarixi" ning birinchi jildida (1890)
Aleksandrning yurishi bir jahon davrining oxiri va boshqa davrning boshlanishi
bo‘lganligini ko‘rsatadi. U Sharqni G‘arbga ochdi, ularni birlashtirish uchun asos
yaratdi. Fath qilingan xalqlar uchun, Droysenning so‘zlariga ko‘ra, Aleksandr
rahmdil va otalik tuyg‘ulariga to‘la hukmdor edi. Droysenni R. Pelman va Ed
takrorlaydilar 2
.
Zamonaviy davrda Aleksandrni idealizatsiya qilish tendentsiyasi faqat
kuchaydi. U. Vilken Aleksandrni xalq shohi deb ataydi, u barcha qiyinchiliklarni
o‘z jangchilari bilan baham ko‘radi, o‘z odamlariga g‘amxo‘rlik qilish, shaxsiy
2
https://history.wikireading.ru/324906
[ 4 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_4.png?v=1)
![qurbonlik va mahrumlikka erishish uchun ajoyib insoniylik bilan. Vilken
Aleksandrning o‘z missiyasiga bo‘lgan mutlaq ishonchiga asoslangan iblis
irodasini ta’kidlaydi. Aleksandra Vilken uni tug‘ma qo‘mondon daho deb ataydi,
ammo Sharq tomon, deydi tadqiqotchi, u bosqinchi sifatida emas, balki ozod
qilingan xalqlarga hayotni tartibga solishning yangi insoniy an'analarini beradigan
qullikdan ozod qiluvchi sifatida kelgan. Vilken Aleksandrni dunyo tarixining yangi
davrlarini kashf etgan kam sonli shaxslar qatoriga kiritadi: Aleksandrdan keyin
dunyo boshqacha bo‘lib, ko‘p asrlar davomida u belgilagan yo‘nalishda rivojlandi.
Aleksandr va F. Shahermayr xalq shohi deb atashadi. Uning fikricha, shoh
oddiy jangchi, cho‘pon va dehqon huquqlarini himoya qilgan, buning uchun
askarlarning sadoqatini olgan. Shu bilan birga, Shahermayr Aleksandr tabiatining
nomuvofiqligini ta’kidlaydi: uning buyukligi nafaqat ulug‘vor, yorqin, balki shu
bilan birga eng qorong‘i narsalarni ham qamrab oladi; uning buyukligida bir
vaqtning o‘zida mehr bilan his qiladigan do‘st va makkor dushman, universal
xayrixoh va shafqatsiz zolim, mehribon o‘g‘il va qarindoshlarning otliq qotili,
tinchlik keltiradigan odam va otliq zo‘rlovchi, eski xurofotlardan xalos qiluvchi va
erkinlik zolim, insonning eng yuqori qadr-qimmati sohasidagi novator va bu qadr-
qimmatni izchil yo‘q qiluvchi. Aleksandra Shahermayr tarixdagi eng buyuk
"mo‘jiza yaratuvchisi" deb hisoblaydi. U o‘zining aql-idrok qobiliyatidan keng
foydalanib, yo‘lidagi barcha to‘siqlarni supurib tashlagan buyuk qo‘mondon edi.
Aleksandr qanday vaziyatga duch kelmasin, u eng yaxshi echimni allaqachon
bilgan 3
.
F. Altgeym Aleksandrning davlatning roli haqidagi fikrlarini juda qadrlaydi.
Aleksandr, uning fikriga ko‘ra, g‘ayritabiiy kattalikdagi shoir va ijodkor edi.
Aleksandr va uning faoliyatining idealizatsiyasi, A. S. Shofmanning fikricha,
frantsuz tarixchiligida ham kuzatilgan. Per Juge, Anri Burr, Jan Remi Palank, Pol
Kloche, Jyul Romain, Jak model, Jan Benoit-meshen, M. Karpontier Aleksandrni
erni kashf etuvchi va insoniyatning tashkilotchisi, yangi tartibni yaratuvchisi,
supermen, odamlarning eng olijanoblari, zo‘ravon daho, g‘ayratli fe'l-atvori va
3
https://history.wikireading.ru/324906
[ 5 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_5.png?v=1)
![aqldan ozgan jasorati bilan maqtashadi. Aleksandrning orzusi-insoniyatning Sharq
va G‘arbni, bo‘lingan dunyoning ikki yarmini birlashtirish orzusi. Frantsuz
tarixchisi General M. Karpantye Aleksandrni tengsiz qo‘mondon daho deb ataydi.
Olijanob temperament, harakatga bo‘lgan ishtiyoq uni tezkor hujum
operatsiyalariga undadi. U qasddan tavakkal qilishni yaxshi ko‘rardi; jangning
qalinligida u oddiy askar kabi jang qildi, lekin boshida hamma narsani o‘lchab,
vaziyatni tahlil qildi, tezda qaror qabul qildi va harakatga o‘tdi.
Aleksandrning Sharqiy yurishi haqida yozgan va Shofman tomonidan
eslatilmagan boshqa G‘arb mualliflaridan qadimgi geografiya bo‘yicha nemis
tadqiqotchisi Richard Hennig va ingliz tarixchisi J. O. Tomson Tomonidan. Ushbu
mualliflarni kampaniyaning geografiyasi ko‘proq qiziqtirgan. Xennig
Aleksandrning sharqqa, odatda ishonilganidan biroz uzoqroq yurganini taxmin
qildi. Tomson "Dorodan keyin" geografik muhitning chalkashligini tinimsiz
ta’kidladi.
Rus tarixchilari Aleksandrni turlicha baholadilar. I. Reznikov, G‘arb
mualliflari singari, Aleksandrning maqtoviga ziqna emas. "Chaqmoq zarbasining
eng buyuk ustasi, u jang taqdirini o‘zining sevimli usuli bilan hal qildi, otliqlar
boshida qarama-qarshi dushman qanotini yorib o‘tdi va yirtib tashladi, so‘ngra
qanotni dushman markaziga urib, orqa tomondan ikkinchi dushman qanotini
chetlab o‘tdi ... Gannibal, Yuliy Tsezar, Napoleon singari, u nafaqat buyuk
qo‘mondon, balki buyuk siyosatchi hamdir. qaysi urush siyosatning eng muhim va
almashtirib bo‘lmaydigan vositalaridan biridir. U o‘zining qo‘rqmas jasorati va
shiddatli jasorati, shuningdek, eng og‘ir mahrumlik va mehnatning doimiy va
quvnoq bardoshliligi bilan askarlarda kuchli taassurot qoldirdi" 4
.
A. S. Shofman Aleksandrning tarixiy jarayonga qo‘shgan hissasini yanada
ehtiyotkorlik bilan baholadi, uni odatiy g‘olib deb hisobladi va Aleksandr
tomonidan zabt etilgan skiflar va hindular doimiy ravishda isyon ko‘tarib,
mustaqillikka intilishlarini ta’kidladi. Men akademik B. G. Gafurovning yunon
professori D. I. Cibukidis bilan hamkorlikda yozgan monografiyasini
4
https://history.wikireading.ru/324906
[ 6 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_6.png?v=1)
![Aleksandrning Sharqiy yurishi haqidagi eng yaxshi mahalliy asar deb bilaman.
Mualliflar Aleksandr Makedonskiyni shafqatsiz bosqinchi sifatida baholaydilar,
ammo u hech qachon skif va so‘g‘diy qarshiliklarini engishga qodir emas edi.
Mualliflarning argumentatsiyasi tasdiqlangan havolalarga asoslanadi. Mualliflar
Hind janglarida qatnashgan Klitning "hayotiyligini" ta’kidladilar, ammo bu
bema’nilikdan hech qanday xulosa chiqarmadilar 5
.
I.2. Aleksandr Makedonskiyning yoshligi
Aleksandr miloddan avvalgi 356-yil 21-iyulda Makedoniya poytaxti Pella
shahrida Makedoniya qiroli Filipp II oilasida tug‘ilgan. Aytishlaricha, Aleksandr
yunon Gerostrat o‘z ismini hech bo‘lmaganda biron bir narsa bilan ulug‘lashga
intilib, dunyoning yetti mo‘jizasidan biri hisoblangan kichik Osiyoning Efes
shahrida ma’buda Artemis ibodatxonasini yoqib yuborgan kuni tug‘ilgan 6
.
Plutarx uning tashqi qiyofasini quyidagicha tasvirlaydi: "Aleksandrning
tashqi ko‘rinishi Lisippus haykallari tomonidan eng yaxshi aks ettirilgan va uning
o‘zi faqat bu haykaltarosh uning tasvirlarini haykalga solishga loyiq deb
hisoblagan. Ushbu usta keyinchalik shohning ko‘plab vorislari va do‘stlari taqlid
qilgan narsani aniq takrorlashga muvaffaq bo‘ldi — bo‘ynining chapga ozgina
egilishi va qarashning sustligi. Apelles Aleksandrni momaqaldiroq shaklida
chizganida, shohga xos bo‘lgan terining rangini bermadi, balki uni o‘zidan ko‘ra
quyuqroq tasvirladi. Xabar qilinishicha, Aleksandr juda engil edi va terining oqligi
joylarda, ayniqsa ko‘krak va yuzida qizarishga aylandi" 7
.
"Kimga ko‘p narsa beriladi — bundan ko‘p narsa kutiladi" — bu printsipga
ko‘ra, Makedoniya qiroli Filipp II va Olimpiada malikasi o‘g‘li Aleksandr
tarbiyalangan. Aytgancha, u erining engil qo‘li bilan Olimpiada deb nomlana
5
https://history.wikireading.ru/324906
6
https://kartaslov.ru/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA
%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE
%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/2
7
Плутарх . Александр / Пер. М. Ботвинника и И. Перельмутера // Избранные жизнеописания: В 2 т. М.:
Правда, 1987. Т. 2.
[ 7 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_7.png?v=1)
![boshladi, shuning uchun uni sport o‘yinlari nomi bilan atadi. Olimpiada va
Filippning ikkita farzandi bor edi: o‘g‘li Aleksandr va qizi Kleopatra.
Olimpiada Yunonistonning shimoli — g‘arbiy qismida (hozirgi Albaniya
hududi) Epira-yarim varvariya kichik davlatining malikasi edi. Uning otasi, shoh
Neoptolemus II, o‘zini yarim afsonaviy Axillesning avlodi deb hisoblagan.
Afsonaga ko‘ra, Gerkules (Gerakl)dan boshlangan. Aleksandrning otasi qirol
Filipp II edi. Onasi Epir shohi Olimpiadaning qizi, uning asoschisi Axillesning o‘zi
edi. Ikki buyuk sulolaga mansub bo‘lish yigitning shaxsiy fazilatlarini
shakllantirishga ta’sir ko‘rsatdi. Aleksandrning otasining ko‘pxotinliligi tufayli bir
nechta o‘gay opa-singillari va aka-ukalari bor edi, ammo faqat aqli zaif deb tan
olingan katta akasi Filipp qarindosh deb hisoblangan. Bola noaniq sharoitda o‘sdi:
otasining Yunonistonning siyosati bilan urush olib borgan jasoratiga qoyil qolgan
holda, u onasining ta’siri ostida bo‘lganligi sababli unga nisbatan shaxsiy adovatni
his qildi 8
.
Epir Makedoniya va Shimoliy Gretsiyaga muntazam ravishda talon-taroj
qilgan Shimoliy varvar qabilalari bilan qulay qo‘shni edi. Ushbu ittifoq Filippga
Makedoniyaning shimoli-g‘arbiy chegaralarida juda zarur bo‘lgan xotirjamlikni
berdi. Neoptolem uzoq vaqt hukmronlik qilmadi, uning akasi Arriba Epir taxtiga
o‘tirdi, u miloddan avvalgi 359 yilda Filipp uchun Olimpiada o‘tkazdi.e.
Aleksandrning otasi Filipp emas, balki momaqaldiroq paytida Olimpiadani
o‘zlashtirgan Zevs degan afsona bor edi. Aleksandrning o‘zi bu afsonani siyosiy
maqsadlarda qo‘llab-quvvatlagan, ammo Filippni otasi deb bilgan.
Aynan Filipp II yagona davlatni yaratdi, tarqoq shaharlarni o‘z qo‘liga oldi
va shu bilan o‘g‘li uchun ishonchli plyaj boshini tayyorladi. Merosxo‘r otasining
yutuqlaridan juda samarali foydalanib, unga berilgan harbiy kuchni o‘sha davrning
insoniy tasavvuriga bo‘ysunmaydigan ko‘plab erlar va bo‘shliqlarni zabt etishga
qaratdi.
Bolaligida Aleksandr tengdoshlaridan farq qilardi. U tanadagi quvonchlarga
befarq edi, ammo Aleksandrning ambitsiyasi cheksiz edi. 16 yoshida Aleksandr
8
И.М. Дьяконова. История Древнего мира, том 2. Расцвет Древних обществ.( текст лекции:
https :// studfile . net / preview /7738130/ page :15/ )
[ 8 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_8.png?v=1)
![harbiy harakatlarga borgan Filippning o‘rniga bir muncha vaqt mamlakatni
boshqarib, xarakterining kuchi va qat'iyligini namoyish etdi. Olimpiada Filippning
o‘g‘lini jangchi qilib tarbiyalash harakatlarini ma’qulladi. Yoshligidan Aleksandr
spartalik tarbiyaning barcha jozibalarini, o‘zining qattiq harbiy maktabini, ochlik
va sovuqqa chidamli munosabatini, katta jismoniy mashqlar, mashg‘ulotlar paytida
doimiy jarohat va ko‘karishlarni boshdan kechirdi.
Yoshligida Aleksandr an'anaviy ravishda uyda emas, balki qarindoshlari
bilan ta’lim olgan. U Miezada yashagan va uning o‘qituvchilari Spartan turmush
tarzini talab qilgan Leonid va taxt vorisiga axloq va ritorikani o‘rgatgan Lisimax
bo‘lgan. O‘n uch yoshidan boshlab Aleksandr faylasuf Aristotel tomonidan
tarbiyalangan. Mutafakkir u kelajakdagi hukmdorga nimani o‘rgatayotganini
tushundi va axloq, siyosat va falsafani o‘rganishga e'tibor qaratdi. Tsarevichga
klassik ta’lim berish uchun o‘qituvchi palataga adabiyot, tibbiyot va poetikani
o‘rgatdi. Yoshligidan Aleksandr o‘jarlik, shuhratparastlik va qat'iyatlilikni
namoyon etdi. Shu bilan birga, u jismoniy obsesyonlarga befarq bo‘lib qoldi.
Bolaligidan bo‘lajak strateg ajoyib aql va zukkolikni namoyish etdi. Otasi
yo‘qligida forslar delegatsiyasini uchratganida, u hech qanday jiddiy savol
bermadi. Bola yo‘llarning sifati, shahar hayotining o‘ziga xos xususiyatlari va
xorijiy davlat madaniyati bilan qiziqdi. O‘n yoshida o‘smir Butsefal nomli
isyonkor otini minib, ayg‘ir o‘z soyasidan qo‘rqayotganini payqadi 9
.
Otasi birinchi marta o‘g‘liga mamlakatni boshqarishni Aleksandr 16 yoshida
ishonib topshirgan. Vizantiya va shu vaqt ichida o‘z vatanida Frakiya
qabilalarining qo‘zg‘oloni boshlandi. Yosh hukmdor isyonni bostirdi va Frakiya
aholi punkti o‘rnida Aleksandropol shahriga asos soldi. 2 yildan so‘ng u yana
o‘zini muvaffaqiyatli qo‘mondon sifatida ko‘rsatdi, Xeroneya jangida Makedoniya
armiyasining chap qanotini boshqardi. Miloddan avvalgi 336-yilda Filipp
o‘ldirilganidan so‘ng, Aleksandr Makedoniya shohi deb e'lon qilindi 10
.
Makedoniyalik Filipp II ning o‘ldirilishi haqida quyidagi versiyalar mavjud:
1. Makedoniyalik Filipp II ning o‘ldirilishi odatiy hol edi.
9
Аристотель. Политика. М., 2006, 393 с
10
https :// spravochnick . ru / istoriya / aleksandr _ makedonskiy _ kak _ istoricheskaya _ lichnost /
[ 9 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_9.png?v=1)
![2. Pavsanniy Makedoniyalik Filipp II ni o‘ldiradi, ammo buyurtma yo‘q edi, ya’ni
o‘ldirish haqida buyruq berilmagan.
Agar Makedoniyalik Filipp II odamning buyrug‘i bilan o‘ldirilgan deb
taxmin qilsak, savol tug‘iladi-kimning buyrug‘i? Ba’zi tarixchilar va boshqa
mutaxassislarning fikricha, Pavsanniy ikkinchi Makedoniyalik Filipni xotini
Olimpiada buyurtmasi bilan o‘ldiradi. Olimpiada erini o‘ldirishni buyurishi
mumkinmi? 11
.
Miloddan avvalgi 337-yilda Makedoniyalik Filipp II Kleopatraga uylanadi.
Olimpiada bu voqeadan norozi bo‘lib, o‘g‘li Aleksandr bilan birga Epirga akasi,
Shoh Aleksandr Molosskiyga ketadi. Manbalarga ko‘ra, Olimpiada rashkchi
bo‘lgan. Uning rashki Filippga nisbatan his-tuyg‘ularini sovutishga olib keldi.
Shuningdek, Filipp Olimpiada zino qilgan deb gumon qilgani haqida ma’lumotlar
mavjud. Ular aytganidek, hamma narsa chalkash. Filippning Kleopatraga uylanishi
Olimpiada o‘g‘li Aleksandrning taxtga o‘tirishi uchun xavf tug‘dirdi, chunki
Kleopatra Filippning o‘limidan oldin Evropa ismli qiz tug‘di. Olimpiada
Filippning o‘ldirilishiga buyurtma bergan bo‘lishi mumkin, chunki u vafotidan
keyin o‘g‘li Aleksandrni taxt vorisi sifatida ko‘rishni xohlagan. Olimpiada ikkinchi
Makedoniyalik Filipp vafotidan keyin qirol taxtini Kleopatraning bolasi meros
qilib olishini istamadi. Yuqorida aytilganlarning barchasidan xulosa shuki,
Olimpiada ikkinchi Makedoniyalik Filippni o‘ldirishning buyurtmachisi bo‘lishi
mumkin, shunda shoh taxtini faqat uning o‘g‘li meros qilib oladi.
To‘g‘ri, ba’zi tarixchilar va boshqa mutaxassislarning fikriga ko‘ra,
Filippning o‘ldirilishining buyurtmachisi Olimpiada bo‘lishi mumkin, ammo u bu
harakatni o‘g‘li uchun emas, balki o‘zi uchun qilgan 12
.
I.3. Aleksandr Makedonskiyning siyosiy hokimiyat tepasiga kelishi
11
И.М. Дьяконова. История Древнего мира, том 2. Расцвет Древних обществ.( текст лекции:
https :// studfile . net / preview /7738130/ page :15/ )
12
https :// proza . ru /2016/04/28/821
[ 10 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_10.png?v=1)
![Miloddan avvalgi 336-yilda Filipp o‘ldirilganidan so‘ng, Aleksandr
Makedoniya shohi deb e'lon qilindi. Hokimiyat Filipp II dan meros bo‘lib o‘tdi-
to‘ng‘ich o‘g‘il Aleksandr taxtga o‘tirdi. Istisnolar kamdan-kam uchraydi, chunki
ular hovlining fitnalari tufayli. Ko‘pincha otasi o‘g‘lini ham hukmdor qilib
qo‘ygan. Shoh o‘zini hovli bilan o‘rab oldi, xlamida va dubulg‘a yoki kausia
(makedoniyalik kigiz shlyapa), shuningdek buyuk shohlarning diademini kiydi.
O‘z uslubida uning saroyi Sharq shohlarining ulkan binolariga o‘xshamas edi, u
qulay, ammo ayni paytda hashamatli edi. Asta-sekin odob-axloq qoidalari joriy
etildi, uning maqsadi shoh va uning yaqinlarini oddiy odamlar ommasidan ajratish
edi. Sud unvonlari paydo bo‘ldi, ularning egalari nasldan naslga emas, balki
shaxsiy bo‘lgan o‘ziga xos olijanoblikni ifodaladilar. Ko‘pincha (bu suloladan
sulolaga o‘zgargan) "qirolning do‘stlari" va "qirolning qarindoshlari" (masalan,
"boquvchi ota" yoki "sutli birodar"-Qirollik binafsha rangini kiyishga imkon
beradigan, ammo haqiqiy oilaviy aloqalarni aks ettirmaydigan faxriy unvonlar) 13
.
Hukmdor o‘z qarorlarini biron bir kengash yoki yig‘ilish tomonidan
muhokama qilinishiga hojat qoldirmasdan qonunlarni o‘rnatdi. Ko‘pincha xat
shaklida bo‘lgan qonunlar, qoidalar, farmonlar mavjud edi. Tabiiyki, podshoh
qudratli bo‘lsa ham, hamma narsani bila olmadi va hamma narsani o‘zi hal qila
olmadi. U turli masalalarni hal qilish uchun "do‘stlar" Kengashiga chaqirdi.
Ulardan ba’zilariga u asosan vazirlarga mos keladigan lavozimlarga ishonib, ikkita
sof shoh vazifasini saqlab qoldi: armiya qo‘mondonligi va oliy sud hokimiyati.
Eng katta xavf Troadga qo‘ngan armiyaning bir qismi qo‘mondoni Attaldan
kelgan. O‘sha davrdagi Makedoniyaning nikoh qonunlari noma’lum , ammo P.
Giro afinaliklardan ajralish odatlarini tasvirlab, erining talabiga binoan "er o‘z
xotinini istalgan vaqtda qaytarib yuborish huquqiga ega bo‘lganida" yuborish
"tartibi haqida gapiradi ... bunday holda, u otasiga yoki vasiysiga qaytib keldi va
bolalar erida qolishdi". Filippning ikkinchi nikohi tugashidan oldin, Olimpiada
Epirga, vasiy akasiga yuborildi, shundan xulosa qilish mumkinki, nikoh bekor
qilingan deb hisoblangan va qonuniylikka ega bo‘lgan Kleopatra bilan nikoh .
13
Левек П. Эллинистический мир. М. 1989. С. 47.
[ 11 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_11.png?v=1)
![Shunga ko‘ra, uning bolalari Makedoniya taxtining qonuniy vorislari bo‘lishdi,
Attal esa Filipning o‘limidan so‘ng vasiy sifatida Makedoniyaning to‘liq
hukmdoriga aylandi. O‘sha paytda Aleksandr hokimiyatni yo‘qotmaslik uchun
zodagonlar va qo‘shinlarning barcha yordamiga muhtoj edi. Shuning uchun o‘gay
ona va merosxo‘rni (merosxo‘rni) o‘ldirish Attal qotillar qo‘liga tushguncha va
armiya Aleksandrga sodiq Parmenion boshchiligida birlashguncha kechiktirildi.
Ehtimol, Antipater va Parmenionga kelajakdagi imtiyozlar va sharaflar va’da
qilingan.
[ 12 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_12.png?v=1)
![II. BOB. ALEKSANDR MAKEDONSKIYNING SHARQQA YURISHI VA
UNING HOKIMIYATINI PARCHALANISHI.
II.1. Eronga qarshi yurishlar (Granik, Iss va Gavgamela janglari)
Makedoniya mustahkamlangach, Aleksandr mil. avv. 334-yilning bahorida
Osiyoga yurish boshladi. Uning anniyasi to‘liq 37000 kishi edi, bundan
Makedoniya falanga piyodalari 12000 nafar, qo‘shimcha 3000 kishilik “ qirol
gvardiyasi” va 1800 kishilik otliq askarlar edi. Bundan tashqari, Illiriya va
Tihrasaning 9000 ga yaqin yunon piyoda va otliq askarlari ham mavjud edi.
Qo‘shinlarning transport vositasi bo‘lib 200 ta yunon kemalari xizmat qiladi.
Aleksandming Osiyodagi dastlabki harakatlari xuddi teatr sahnasidagiday bo‘ldi. U
Osiyo tuprog‘iga qadam qo‘ygan ilk Makedoniya podshosi bo‘ldi. Keyinchalik
Aleksandr Troya shahriga bordi, afsonaviy Troya shohi Triamdan Afinani bosib
olgani uchun kechirim so‘radi va ajdodi Axillesga hurmat ko‘rsatdi 14
.
Forslar Aleksandrni dastlab hozirgi Turkiya hududida kutib olishdi. Ilk
to‘qnashuv Granik daryosi, hozirgi Ko‘chabosh bo‘yida, Anatoliyaning shimoli-
g‘arbida bo‘ldi. Bu davrda forslar tomonida yunon yollanma askarlari ham
bo‘lgan. Jangda Aleksandr Troyadan Afinaga keltirilgan zirhda tushdi. “Axilles
zirhi” deb nom olgan bu zirh forslarni sarosimaga soldi. Jangda Aleksandr
yaralanib, uning hayotini hamshirasining akasi Klit qutqarib qoldi. Jangda
Aleksandr 2. 000 nafar vatan xoinini qatl ettirdi, tirik qolganlarini
Makedoniyagacha bo‘yinlarida zanjir bilan olib bordi. Aleksandr askarlari
Anatoliyaning janubi bo‘ylab g‘arbga harakat qila boshladi va fors satrapliklari
Lidiya, Kariava Lusiani egalladi. Mil. avv. 333-yil bahorigacha Aleksandr hozirgi
Anatoliya markazi Anqara, o‘sha paytdagi Frigiya poytaxti Gordiumga yetib bordi.
Kichik Osiyodagi mag‘lubiyatlardan keyin Doro III qo‘shinga iste’dodli sarkarda
Memnonni qo‘mondon qilib tayinlaydi. Memnon Milet shahrini mustahkam
qilishga harakat qiladi, lekin tasodifiy halokat tufayli vafot etadi. Aleksandr
ixtiyorida otliq va piyoda qo‘shinlardan tashqari, harbiy flot ham bo‘lganligi va
14
D . J . Urakov , R . N . Tursunov , A . A . Biykuziyev , B . B . Xaynazarov Jahon tarixi / o ‘ quv qo ‘ llanma /. – T .:
“ Innovatsiya - Ziyo ”, 2020- y , 202- b .
[ 13 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_13.png?v=1)
![qamal dengizdan ham amalga oshirilganligi hisobiga Milet shahri egallandi. Endi
Aleksandr Kichik Osiyoning ichiga qarab – Kappadokiyaga qarab harakat
boshladi. Bu yerlarda yashovchi mahalliy qabila va elatlar Eron hokimiyati ostida
bo‘lsalar ham, mustaqillikka intilar va Eron zulmidan aziyat chekar edilar. Shu
tufayli ular Aleksandr va Makedoniya armiyasini xursandchilik bilan kutib
oldilar 15
.
Kichik Osiyo yarimorolida, O‘rtayer dengizi shimoli-sharqiy qirg‘og‘idagi
Iss shahri yaqinida Fors podshosi Doro III va Makedoniya podshosi Aleksandr
o‘rtasida dastlabki yirik jang bo‘lib o‘tdi. Doro III taktikasiga ko‘ra, podsho
otryadi va eng yaxshi harbiy tuzilmalar qo‘shin markazida joylashgan edi. Eron
armiyasida chap qanot ham kuchli bo‘lgan. Jang davomida forslar Filippning yaqin
do‘sti Pannenion boshchilik qilayotgan Makedoniya armiyasining o‘ng qanotini
qisib qo‘ydilar. Natijada, Aleksandr yordamga yetib keldi va forslarning rejasini
barbod qildi. Aleksandr fors qo‘shinlari markaziga nisbatan kuchli bo‘lgan otliq
qo‘shinlarini yuboradi. Jang maydoni noqulay bo‘lganligi sababli forslar butun
boshli qo‘shinni ishga sola olmaydilar. Jang og‘ir bo‘ldi va yakunda Eron qo‘shini
tor-mor keltirildi. Aleksandr shohning barcha aravalarini egalladi, ularning orasida
Doro III ning oilasi ham bor edi. Iss jangidan keyin forslar qarshiligini yetarli
miqdorda yenggan Aleksandr Suriya va Finikiya tomon yo‘l oldi. Lekin, bu
hududda Tir shahrigina ma’lum vaqt qarshilikni ko‘rsatdi. Qattiq qamal bo‘lganiga
qaramasdan Aleksandr Tir shahrini egalladi va shahami vayron etdi, 30000 ga
yaqin shahar aholisi qul qilib sotib yuborildi 16
.
Aleksadr yurishni Finikiyadan janubga qarab davom ettiradi. mil. avv . 332-
yilda Aleksandr Misrga yurish qildi. Misrliklar Makedon qo‘shinlarini
xursandchilik bilan kutib oldilar. Misrdagi Eron satrapi Aleksandrga qarshilik
ko‘rsatish o‘rniga unga xayrixohlik bildirdi va kohinlar bilan birga Aleksandrni
kutib olgani chiqdi. Misrliklar Eron asoratidan qutulganlariga xursand edilar.
Ularning xursand bo‘lishiga yana bir sabab Aleksandming Misr xudolariga
15
И.М. Дьяконова. История Древнего мира, том 2. Расцвет Древних обществ.( текст лекции:
https :// studfile . net / preview /7738130/ page :15/ )
16
D . J . Urakov , R . N . Tursunov , A . A . Biykuziyev , B . B . Xaynazarov Jahon tarixi / o ‘ quv qo ‘ llanma /. – T .:
“ Innovatsiya - Ziyo ”, 2020- y , 203 - b .
[ 14 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_14.png?v=1)
![qurbonlik qilish haqida buyruq berganligi va Misr kohinlaridan bu diniy msum
qanday bajarilishi haqida so‘raganligi bo‘ldi. Nafaqat oddiy Misrahli, balki,
zodagonlar va kohinlar ham yosh Aleksandming Misr dini va urf-odatlariga
muhabbatini ko‘rib xursand bo‘lganlar. Kohinlar Aleksandmi fir’avn deb e’lon
qildilar va o‘z-o‘zidan Aleksandr quyosh xudosi Amon-Raning o‘g‘liga aylandi.
Mil. avv. 332-yilda Aleksandr Nil daryosi quyilish joyidagi deltada Aleksandriya
shahrini qurdirdi. Bu shahar keyinchalik shakllangan ellinistik dunyoning eng
ravnaq topgan shahriga aylandi. Aleksandriyada qisqa vaqt to‘xtagan Aleksandr
Misrni tark etdi va Doro III bilan qat’iy yuzlashishga yo‘l izladi. Doro III unga
jang oldidan o‘zining to‘ng‘ich qiziga uylanishni va Frot daryosidan g‘arbdagi
barcha yerlarni olishi va oilasining barcha a’zolarini katta pul evaziga qutqarib
qolishni taklif qildi. Parmenion Aleksandrga Doro III ning taklifini qabul qilish
kerakligini aytdi. Biroq, Aleksandr unga rad javobini berdi va “Men Parmenion
bo‘lganimda rozi bo‘lardim, lekin unday emas” deb javob berdi. Aleksandrdan rad
javobini olgan Doro III shoshma-shosharlik bilan makedoniyaliklarga qarshi
qo‘shin to‘pladi. Ikki o‘rtadagi hal qiluvchi jang mil. avv. 331-yil 1-oktyabr kuni
shimoli-sharqiy Iroqdagi Gavgamel qishlog‘ida bo‘ldi. DoroIII boshliq forslarning
mag‘lub bo‘lishi tufayli bu jang yunon tarixidagi eng yaxshi ta’riflangan jang
bo‘ldi.
Iss jangida mag‘lub bo‘lganidan keyingi yillar davomida Doro III
armiyasiga askarlarni ehtiyotkorlik bilan tanladi. Yangi armiyaning otliq qo‘shini
ayniqsa kuchli edi. Lekin, piyoda askarlarning oldingi qatori kuchsiz edi. Doro III
Gavgamel jangida qo‘llagan rejasi bo‘yicha otliq qo‘shinlar Aleksandr
qo‘shinlarini o‘rab olishga umidqildi. Doroning ehtiyotkorlik bilan qilgan
tadbirlariga qaramasdan Gavgamel jangi natijasi ham Issga o‘xshash bo‘ldi. Jangda
Aleksandr otliq qo‘shini Fors armiyasining markaziga hujum qildi. Doro III jang
maydonini tark etdi va Eronning sharqi tomon qochadi. Aleksandr Doro III ni
asirga ololmagan bo‘lsa-da, Fors imperiyasining markazini egalladi. Doro III ning
omon qolgan askarlari Aleksandmi Osiyoning shohi deb olqishlashdi. Aleksandr
Bobil, Suza va Persepolni egalladi. Bular Aleksandr uchun berilgan uch ulkan
[ 15 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_15.png?v=1)
![in’om bo‘ldi. Aleksandr Bobilga mil. avv. 331-yil oktabr oyi o‘rtalarida tantana
bilan kirib keldi. Misrdagidek, Aleksandr ruhoniylarni tinchlantirish yo‘lini qidirdi,
Bobilning bosh xudosi Marduqqa qurbonlik qilishni taklif qildi va forsliklar deyarli
bir asr oldin qo‘zg‘olonchilarni jazolash uchun buzgan ibodatxonasini qaytadan
qurish to‘g‘risida buyruq berdi. Aleksandr taslim bo‘lgan va uning tomoniga o
‘tgan Suza va Bobil satraplarini mukofotlaydi. Lekin, Persepol shahri va
aholisining ahvoli boshqacha bo‘ldi 17
.
Persepol Fors imperiyasining markazi bo‘lib, forslarning ommaviy tadbirlari
va yangi yil bayramlari, shuningdek, soliq topshirishga oid diniy marosimlari ham
shu yerda o‘tkazilgan. Bu yerda Doro I hukmronligi davrida yunon elchilari
kamsitilgan edi. Persepol yunonlarga va boshqa xalqlarga forslar hukmronligini
ko‘rsatishi kerak edi, shuningdek, boshqa insonlarga bu qo‘rquvni tarqatishi kerak
bo‘lgan. Aleksandr bu ishlarni mil. avv. Vasrda yunon-fors urushlarida vayron
etilgan shaharlar uchun o ‘ch olish maqsadida tanladi. Mil. avv. 330-yil aprelida
Persepolni tark etishdan oldin makedoniyaliklar shahardagi saroylarga o‘t
qo‘ydilar.
Harbiy bo‘lmagan ko‘pchilik aholi xususan, ayollar, bolalar va barcha
xohlovchilar armiyaga qo‘shilishdi. Aytishlaricha, shirakayf ahvolda bo‘lgan
afinalik Tais Aleksandrga mil. avv. 480-yil forslar tomonidan vayron etilgan Afma
uchun qasos olish maqsadida Persepolni yondirishni taklif qildi, Persepolni
yondirishga askarlarni ruhlantirdi, lekin Aleksandr shahami butunlay zabt etish va
vayron qilishga qaror qildi. Taslim bo‘lganiga qaramasdan, Persepolning taqdiri
Fiva va Tirga o‘xshash bo‘ldi. XX asrda amerikalik arxeologlar Persepolni qazib
topishdi. Qazishmalar shuningdek, bu yerdagi saroylar xazinalarga boy bo‘lgani,
ular Fors imperiyasi hukmronligi davrida ikki asr davomida to‘plangani va
haqiqatan yong‘in natijasida vayron bo‘lganini ko‘rsatdi. Persepolning yondirilishi
bilan Aleksandr yunon yurishlarining oxiri g‘alaba bilan tugaganiga ishora berdi.
Aleksandr Persepolning yonishini kuzatar ekan, oldinda uni to‘rt yillik
mashaqqatli yurishlar kutayotganini bilmagan edi. Birinchidan, uning omadli
17
И.М. Дьяконова. История Древнего мира, том 2. Расцвет Древних обществ.( текст лекции:
https :// studfile . net / preview /7738130/ page :15/ )
[ 16 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_16.png?v=1)
![taqdiri chegarasi davom etayotgandek tuyulardi. Doro III Midiyadan sharqqa
tomon qochdi. Aleksandr Ekbatanni va Doro III ning xazinalarini to‘laligicha
egalladi. Fors va Midiya xavfsiz bo‘lgach, Aleksandr Doro III ning yunon
askarlarini ozod qildi. Bularning barchasi Doro III ni asirga olish va Ahmoniylar
sulolasini tugatish uchun qaratilgan edi. Aleksandr Doro III Baqtriyaga, hozirgi
Afg‘onistonga, yetib olmasidan avval xalaqit qilishga umid qildi va uni ta’qib
etishni davom ettirdi. Biroq, sharqiy satrapliklardagi siyosiy to‘da boshlig‘i
Baqtriya satrapi Bess tomonidan mil. avv. 330-yilda Doro III o‘ldirildi. Afsuski,
Bess Baqtriyaga qochdi va u yerda Artakserks IV nomi bilan Fors taxtiga o‘tirdi. 18
II.2. Misr, O rta va Osiyo Hindistonga qarshi yurishlar.ʻ
Doroning o‘limidan Aleksandr Makedoniya va Eronni birlashtirish uchun
o‘ziga xos belgi sifatida foydalanmoqchi bo‘ldi. Doroning jasadi Eronga qaytarildi
va udumga ko‘ra shohona e’tibor bilan yondirildi. Shundan keyin, “Aleksandr
Doroning qasdini oldi”, degan mish-mish tarqaldi. Aleksandming strategiyasi aqlli
va foydali edi. Chunki, omon qolgan Ahmoniylar oilasi vakillari va Fors
zodagonlari Aleksandr Makedonskiyga qo‘shildi. Unga qarshi bo‘lib qolgan Bess
kuch-quvvatdan siqib qo‘yildi. Qarshilik natijasida Aleksandr Iroq sharqigacha
siljidi. Oxiri, mil. avv. 329-yil bahorida, Bessning do‘stlari uning tirik qolishidan
xavfsirab, uni Aleksandrdan kechirim so‘rashga majbur qilishdi. Ahmoniylar
davomchilarining bu harakatlari tufayli Aleksandr Makedonskiy Bessni sudga
keltirdi va qatl hukmini ijro etdi.
So‘g‘diyona va Baqtriya chegaralari bo‘ylab makedonlarga qarshi ozodlik
kurashi boshlandi. Qo‘zg‘olon uchyil davom etdi. Qo‘zg‘olon tugaguncha, ya’ni
mil. avv . 327-yilgacha Aleksandr Makedonskiy harbiy mag‘lubiyatlardan aziyat
chekdi va hududni nazorat qilish bo‘yicha qiyinchiliklarga uchradi. Hukmdor Eron
satraplari o‘miga yunon va makedon rasmiylarini qo‘ydi. U shuningdek, armiyada
18
D . J . Urakov , R . N . Tursunov , A . A . Biykuziyev , B . B . Xaynazarov Jahon tarixi / o ‘ quv qo ‘ llanma /. – T .:
“ Innovatsiya - Ziyo ”, 2020- y , 204- b .
[ 17 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_17.png?v=1)
![bo‘shab qolgan o‘rinlarni to‘ldirish uchun So‘g‘diyona va Baqtriya yoshlarini
tanladi. Yunon va makedoniyaliklardan iborat bo‘lgan armiya uzoq vaqt uydan
olisda bo‘lishdan charchagan edi. Aleksandr Makedonskiy qo‘shinlarga ortga
qaytish muddatini Doroning o‘limi deb aytgan edi. Lekin, Baqtriya va So‘g
‘diyona bosib oiingani bilan ham ortga qaytish haqida buyruq berilmadi.
Ko‘pchilik makedoniyaliklar podshoni tashlab ketib, Eron hududida Makedoniya
qirolligi nusxasidagi qirollik tuzish niyatida edilar. Norozilikning eng yuqori
cho‘qqisi mil. avv. 327-yil bahorida Aleksandr Makedonskiyning obro‘li Sug‘d
zodagonining qizi Roksanaga uylanishi bo‘ldi. Nikohdan albatta siyosiy manfaat
ko‘zlangan edi. Endi Baqtriya va So‘g‘diyona qabila yo‘lboshchilari unga
ittifoqchi edilar. Aleksandr Makedonskiy bu keng hududni ular orqali
boshqarmoqchi edi. Aleksandr Makedonskiyning muvaffaqiyatsiz qarorlaridan biri
bu diniy sohaga oid edi. Aleksandming xudo Amonning o‘g‘li deb e’lon qilishi
ham qo‘shin orasida ma’lum noroziliklarni keltirib chiqargandi. Bu haqidagi
qarashlarni Arrian va Plutarx asarlarida ham ko‘rishimiz mumkin. Muammoning
dastlabki belgisi mil. avv. 330-yil oxirida otliq qo‘shinlar sarkardasi,
Parmenionning o‘g‘li Filotas bilan sodir bo‘ldi. U podshoga qaratilgan fitnada
aybdor sifatida qatl etildi. Shuningdek, ushbu fitnaga aloqador deb topilgan
Antipateming o‘g‘li Aleksandr Linkestis bam o‘ldirildi.
Eng dahshatli fojia mil. avv . 328-yil kuzida ro‘y berdi. Klit Qora
Aleksandrning hayotini Granik jangida asrab qolgan edi. Keyinchalik, Klit
hukmdoming forslarni qo‘llab-quvvatlash siyosatiga qarshi chiqdi. Aleksandr
Makedonskiyning tarixchisi Kallistenisning ma’lumotlariga ko‘ra, u qo‘lga olindi
va o‘ldirildi. Mil. avv. 327-yiI yozigacha So‘g‘diyona va Baqtriya
mustahkamlandi. Bu Aleksandr Makedonskiyga holdan toygan va ma’lum
miqdorda zerikkan armiyani qaytadan to‘ldirish va shakllantirishga imkon yaratdi.
Aleksandrning atrofida muhim o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Perdika, Krater, Lusimax
va Ptolomeylar Makedoniyaning “eski qo‘shin”iga aylandi. Ular Aleksandr
o‘limidan keyin bo‘lgan siyosiy o‘zgarishlarda muhim rol o‘ynadi 19
.
19
И.М. Дьяконова. История Древнего мира, том 2. Расцвет Древних обществ.( текст лекции:
https :// studfile . net / preview /7738130/ page :15/ )
[ 18 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_18.png?v=1)
![Aleksandr Makedonskiy mil. avv. 327-yil Hindistonga yetib kelganida,
noma’lum dunyoning oxiriga yetib keldim deb ishongan edi. Yunonlar va forslar
hozirgi Pokiston hududidagi Hind daryosini yerning oxiri deb ishonishgan.
Aristotel Hindistondan chetda bor-yo‘g‘I buyuk cho‘l va okean bor deb aytgan.
Dorol davrida forslar Hindistonni Fors imperiyasi tarkibiga qo‘shib olganlariga
qaramasdan ular yunonlar borgan hududlarga yetib bormagan edilar. Aleksandr
Makedonskiy Dionis va Gerakl, afsonaviy Ossuriya qirolichasi Semiramida bora
olmagan afsonaviy hududlar, daraxt yaproqlaridan kiyim kiyadigan odamxo‘r va
vahshiy odamlar va hayvonlar yashaydigan, chumolilar oltin qazib oladigan
yerlarga yetdim, deb hisoblagan. Aleksandr Makedonskiy qo‘shinlari dastlab Hind
vodiysidagi Panjobga kiradi. U tarqoq holda bo‘lgan hind knyazlaridan ma’lum
qismini o‘z tomoniga og‘dirdi. Panjob o‘lkasida Aleksandr Makedonskiyga taniqli
hind sarkardasi Por qarshilik ko‘rsatdi. Gidasp jangida makedon va hind
qo‘shinlari to‘qnash keldilar. Hind armiyasining asosiy yutug‘i jangovar fillarning
mavjud bo‘lganligi edi. Makedonlarning kuchli otliq qo‘shinlaridagi otlar fillardan
qo‘rqar edi. Biroq, Aleksandr Makedonskiy buyrug1 bilan askarlar fillarning orqa
tarafidan borib, ularning maxsus oyoq tomirlarini kesib tashlash orqali fillarni
zararsizlantirishdi. Shiddatli jang natijasiga ko‘ra, makedonlar g‘alaba qozonishdi.
Aleksandr Makedonskiy ulkan imperiya tarkibiga kirgan Hindiston hududini
bevosita Makedoniyadan turib boshqarish mumkin emasligini yaxshi tushunar edi.
Shuning uchun ham u Hind vodiysidagi yerlarni boshqarishni mahalliy hukmdorlar
ixtiyorida qoldirdi. Natijada, bevosita ulkan hudud Makedoniyaning vassaliga
aylandi. Aleksandr Makedonskiy Gang daryosi vodiysigacha boorish niyatida edi,
lekin bu davrda mamlakatda boshlangan kuchli yog‘ingarchilik oqibatida qo‘shin
orasida bezgak va boshqa kasalliklar tarqala boshladi. Natijada, qo‘shin podsho
bilan Gang vodiysiga borishdan bosh tortdi 20
.
Aleksandr Makedonskiy ortiga qaytishga qarorqilar ekan, yangi hududlar
orqali qaytishga qaror qildi. Uning buyrug‘iga ko‘ra, harbiy kemalar qurildi va
qo‘shin Hind daryosi orqali Hind okeanigacha suzib boradi. Shundan keyin
20
D . J . Urakov , R . N . Tursunov , A . A . Biykuziyev , B . B . Xaynazarov Jahon tarixi / o ‘ quv qo ‘ llanma /. – T .:
“ Innovatsiya - Ziyo ”, 2020- y , 205- b .
[ 19 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_19.png?v=1)
![qo‘shin ikki qismga bo‘linadi. Quruqlikdagi qo‘shinga shaxsan Aleksandr
Makedonskiy boshchilik qiladi va Gedroziya cho‘li orqali ortga qaytadi. Ikkinchi
qismi Aleksandming yordamchisi Nearx boshchiligida kemalarda Hind okeani
orqali Fors ko‘rfazidano‘tib, Frot orqali Bobilga chiqishi lozim edi. Aleksandr
Makedonskiy ulkan imperiya poytaxti etib aynan Bobil shahrini tanladi. Gedroziya
cho‘li orqali orqaga qaytar ekan, qo‘shin juda ham mashaqqatli sinovlarni boshdan
kechirdi. Cho‘ldagi suvsizlikdan qutulish uchun quduqlar qazildi, lekin suvsizlik o
‘z kuchini ko‘rsatdi. Natijada qo‘shirming uchdan bir qismi qirilib ketdi. Og‘ir
qiyinchiliklarga qaramay armiyaning ikki qismi ham Bobilga yetib keldi.Mil. avv.
323-yil bahorida Bobil shahrida Aleksandr Makedonskiy o‘zi bosib olgan
davlatlardan kelgan delegatsiyalarni qabul qildi. Jumladan, yunonlarning ham
maxsus delegatsiyalari kelgan edi. Aleksandr marosim davomida kelgusi rejasi
Arabistonni bosib olish kerakligini aytdi. Lekin, hech qancha vaqt o‘tmay
mash’um voqea sodir bo‘ldi. mil.\avv. 323-yil 29-may kuni bo‘lgan bazmda
Aleksandr Makedonskiy o‘z askarlari tomonidan zaharlandi. Ikki haftalik og‘ir
betoblikdan so‘ng, mil. avv. 323-yil 10-iyun kuni Aleksandr vafot etdi. Bobilda
vafot etgan paytida, Aleksandr Makedonskiy hali o‘ttiz uch yoshga ham to‘lmagan
edi.
II.3. Aleksandr Makedonskiy vafoti va Diadohlar urushi.
Miloddan avvalgi 323-yilda Iskandar vafotidan miloddan avvalgi 281-yilda
Kurupediya jangigacha bo‘lgan Makedoniya davlati tarixining davri alohida
ahamiyatga ega. Uning asosiy mazmuni Buyuk Iskandarning zabt etilishi va yangi
ellinistik davlatlarning shakllanishi natijasida vujudga kelgan ulkan "jahon"
imperiyasining qulashi jarayonidir. Bu jarayon juda murakkab edi. Yunon-Sharqiy
dunyoning turli burchaklarida sodir bo‘lgan voqealarning rang-barang
o‘zgarishida, Aleksandrning vorislari (yunon tilida — diadoxlar) o‘rtasidagi
shiddatli to‘qnashuvlarda ma’lum bir bog‘liqlik va naqshni tushunish qiyin.
Shunga qaramay, "dunyo" monarxiyasining parchalanishi va yangi davlatlarning
[ 20 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_20.png?v=1)
![shakllanishi tasodifiy holatlar yoki shaxslarning intilishlari natijasi emasligi aniq,
ammo ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy sabablarga ko‘ra muqarrar jarayon sifatida
qaralishi kerak.
Aleksandr vafot etganidan so‘ng, hokimiyat aslida qo‘shin ixtiyorida bo‘lib,
u hokimiyatning vorisi va keyingi kurashda hal qiluvchi kuch sifatida harakat
qiladi. Aleksandr armiyasidagi rahbarlik lavozimlari va saroydagi yuqori
lavozimlarni, yuqorida aytib o‘tilganidek, shohning "do‘stlari" va tansoqchilari,
asosan Makedoniya aristokratiyasi vakillari egallagan. Makedoniya va Gretsiyada
qoldirilgan qo‘shinlarga qo‘mondonlik qilgan Antipaterdan tashqari, ular orasida
birinchi o‘rinlardan biri Filipp va Aleksandr maktabidan o‘tgan tajribali
qo‘mondon Perdikka edi. Boshqa Makedoniya arboblaridan Antigon ajralib
turardi, keyinchalik u bir ko‘zli, Buyuk Frigiya satrapi va Aleksandr
hukmronligining oxiriga kelib paydo bo‘lgan Ptolemey deb nomlangan.
Geterlarning komandiri Evropos shahridan bo‘lgan makedoniyalik Selevk edi.
Makedoniyaning qolgan rahbarlari-Lisimax, yunon Evmen va boshqalar ham
mustaqil rol o‘ynashga intilishgan. Makedoniyaliklar bilan bir qatorda Sharqiy
viloyatlardagi satrap lavozimlarini Eron aristokratlari — Baqtriya Oksiart,
Roksananing otasi, Fratafern, Atropat va boshqalar egallagan 21
.
Shohning "do‘stlari" asosan geterlar qatoriga kirgan. Piyodalarning asosiy
qismini falanks tashkil etdi, bu makedoniyalik jangchilarning massasini ifodalaydi,
ular o‘z manfaatlarining geterlarning manfaatlariga qarama-qarshi ekanligini his
qilishdi. Bu qarama-qarshilik darhol namoyon bo‘ldi, bu deyarli qurolli
to‘qnashuvga olib keldi, ammo baribir ikkala tomon ham kelishuvga erishdilar.
Ushbu Geter va piyodalar kelishuvi natijasida Aleksandrning o‘gay ukasi, hozirda
Filip nomini olgan, aqli zaif Arridiy shoh deb tan olindi. Shuningdek, agar
Roksananing o‘g‘li bo‘lsa, u shoh deb e'lon qilinadi; u ikki oydan keyin tug‘ilgan
va Aleksandr deb nomlangan.
Aslida, Makedoniya, Frakiya va Hellas ustidan hokimiyat Antipatr —
Evropaning oliy strategiyasida qoldi. Osiyodagi harbiy kuch Osiyoning oliy
21
Смирнов С.В. Формирование государства Селевкидов при Селевке I (политический и социально-
экономический аспекты): Авт. дисс… к.и.н. М., 2011.
[ 21 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_21.png?v=1)
![strategisti Perdikka qo‘lida to‘plangan. Shu bilan birga, satrapiyalar masalasi hal
qilindi. Osiyodagi ba’zi viloyatlar avvalgi hukmdorlarga tegishli edi. Antigon,
Frigiyadan tashqari, Pamfiliya va Likiya, Evmen — Paflagoniya va Kapadokiyani
ham oldi (ammo oxirgi g‘alaba qozonishi kerak edi). Ptolemey lag Misrga
boshchilik qildi, Frakiya va Ionia Lisimaxga, Bobil Salavkaga o‘tdi 22
.
Lamiya urushi. Ellada Aleksandrning o‘limi Makedoniyaga qarshi
harakatning yangi ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi, bu esa Lamiya deb nomlangan
urushga olib keldi, uning atrofida harbiy harakatlar to‘plangan shahar nomi bilan.
Ushbu urush davomida miloddan avvalgi 321-311-yillarda diadoxlarning chuqur
ijtimoiy kurashlari aniqlandi. Yunon jamiyatining turli qatlamlari o‘rtasidagi
ziddiyatlar. Afinada mavjud qatlamlar Makedoniya bilan urushga qarshi, demos
esa urush uchun edi. Ustunlik demokratiya tomonida edi va Afina xalq yig‘ilishi
Hellas ozodligi uchun urush e'lon qildi. Afinaga Gretsiyaning Etoliya, Fokida va
boshqa viloyatlari qo‘shildi. Butun yunon qo‘shinining rahbari yollanma
askarlarning qo‘mondoni Leosfen edi. Dastlab yunonlar muvaffaqiyatli harakat
qilishdi: Antipatr, Fessaliyadagi Gerakley jangida muvaffaqiyatsiz bo‘lganidan
so‘ng, Lamiya shahrida panoh topishga majbur bo‘ldi. O‘sha paytda o‘z vataniga
qaytgan afinaliklar Demosfenni sharaf bilan kutib olishdi, u boshqa mashhur notiq
— Giperid bilan birga boshqarma boshlig‘i bo‘ldi.
Biroq, tez orada yunonlarning tarqoqligi va ularning etarli darajada tashkil
etilmaganligi ta’sir ko‘rsatdi. Osiyodan kelgan qo‘shinlar Antipatrga yordamga
kelishdi. Miloddan avvalgi 322 yilda Fessaliyada Krannon yaqinidagi jang bo‘lib
o‘tdi, unda makedoniyaliklar ustunlikka ega edilar. Bu hal qiluvchi rol o‘ynadi: har
bir yunon davlati endi faqat o‘z najoti haqida o‘ylay boshladi. Antipater Afinaning
so‘zsiz taslim bo‘lishini talab qildi. Giperid makedoniyaliklar qo‘lida vafot etdi va
Demosfen o‘z joniga qasd qilishga majbur bo‘ldi. Shaharni "notinch", kam
ta’minlangan elementlardan tozalash uchun Antipater eng kam ta’minlangan Afina
fuqarolarini Frakiyaga ko‘chirdi, u erda ularga yer berildi. Siyosiy huquqlar faqat
22
Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до н.э.) // Известия Алтайского
государственного университета. История. 4-1 (68). 2010.
[ 22 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_22.png?v=1)
![kamida 2 ming draxma mulkka ega bo‘lgan afinaliklarga berilgan. Munixiyada
Makedoniya garnizonlari o‘rnatildi 23
.
Shu bilan birga, Sharqda diadoxlarning hokimiyat uchun yarim asrlik
shiddatli kurashini boshlagan voqealar boshlandi. Uning sabablari va yo‘nalishi
Sharqda yunonlar va makedoniyaliklarning kirib kelishi, joylashishi va iqtisodiy
mustahkamlanishi va ellinistik davlatlarning shakllanishi jarayoni bilan
chambarchas bog‘liq.
Ushbu kurash davomida ko‘p narsa u yoki bu hokimiyat uchun da’vogar
qanday kuchlarga ega bo‘lishiga bog‘liq edi. Diadoxlarning eng kuchlisi ishonchli
va sodiq armiyani yaratish uchun eng katta moliyaviy resurslarga ega bo‘lganlar
edi. Biroq, diadoxlar kurashidagi muvaffaqiyatga boshqa omillar ham ta’sir
ko‘rsatdi: "barbarlar" va yunonlar o‘rtasidagi munosabatlarning tabiati,
diadoxlarga bo‘ysunadigan shaharlar hududining mavjudligi va ularning siyosiy
pozitsiyalari, nihoyat, satraplarning ijtimoiy siyosatining yo‘nalishi 24
.
Diadoxlarning ochiq kurashi Perdikkaning Misrga Ptolomeyga qarshi yurishi
bilan boshlanadi (miloddan avvalgi 321). Nil daryosidan o‘tishga uringanida
Perdikka qo‘shini yo‘qotishlar ko‘rdi, Perdikkaning o‘zi fitnachilar tomonidan
o‘ldirildi. Perdikkaning ittifoqchisi Eumenning kichik Osiyodagi yutuqlari hal
qiluvchi ahamiyatga ega emas edi. Suriyadagi Triparadeysda siyosiy vaziyat
o‘zgarishi munosabati bilan satrapiyalarni taqsimlash masalasi qayta ko‘rib
chiqildi. Miloddan avvalgi 319 yilda Eumenga qarshi urush Antigonga
topshirilgan.E. Antipater vafot etdi, uning o‘rniga o‘g‘li Kassandrni emas, balki
Aleksandrning sheriklaridan biri — Poliperxontni tayinladi. Shu munosabat bilan
Osiyodagi urush bilan bir vaqtda Makedoniyadagi Poliperxont va Kassandra
o‘rtasida hokimiyat uchun kurash boshlandi. Polyperhont yunonlarning qo‘llab-
quvvatlashini ta’minlashga intilib, "Elladani ozod qilish" shiorini ilgari surdi va
farmonni e'lon qildi, unga ko‘ra Gretsiya shaharlarida demokratik tuzum tiklandi
va ularga surgun qilinganlar qaytarildi. Bu darhol harakat qildi. Afinadagi
23
Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до н.э.) // Известия Алтайского
государственного университета. История. 4-1 (68). 2010.
24
Смирнов С.В. Формирование государства Селевкидов при Селевке I (политический и социально-
экономический аспекты): Авт. дисс… к.и.н. М., 2011.
[ 23 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_23.png?v=1)
![oligarxlarning kuchi pasayib, ularning rahbarlari qatl etildi (miloddan avvalgi 318
yil) 25
.
Shundan so‘ng Poliperxont Evmen bilan kelishuvga kirdi, u uchun
Regentlikni va Osiyo strategist-avtokratorining hokimiyatini tan oldi. O‘sha paytda
Antigon bilan kurashgan Evmen uchun Finikiyadagi flot uchun baza sotib olish va
Makedoniyaning qo‘llab-quvvatlashiga erishish muhim edi. Biroq, Polyperxont
flotining mag‘lubiyati Vizantiya Eumenni qirg‘oqda ushlab turishga to‘sqinlik
qildi. Keyin u Osiyoga, yuqori, ya’ni shimoli-Sharqiy satrapiyalarga ko‘chib o‘tdi.
Ammo bu erda ham kurash sharoitlari u uchun noqulay edi. Evmen Antigonga
dushman tomonidan qo‘lga olingan vagon evaziga o‘z qo‘shini tomonidan
berilgan.
Evmen qo‘shinlari Antigon tomon o‘tganidan so‘ng, ularning kuchlari
sezilarli darajada oshdi. Shu bilan birga, Antigonus o‘zi uchun xavfli bo‘lgan
Midiya satrapi Pifonni o‘ldirdi. Bobil hukmdori Selevk Pifonning taqdiridan
qo‘rqib, Misrga qochib ketdi. Shunday qilib, Antigon o‘z hukmronligi ostida
Frigiya va Kapadokiya, Finikiya, Mesopotamiya va yuqori satrapiyalarni
birlashtirishga muvaffaq bo‘ldi.
Shu bilan birga, Balkan yarim orolida muvaffaqiyat Kassandra tomonida
bo‘ldi. Hatto Afina ham u bilan ittifoq tuzishga va oligarxik tizimni tiklashga
majbur bo‘ldi. Afina hokimi sifatida faylasuf va qonun chiqaruvchi sifatida
tanilgan Demetriyfaler "saylandi". Aleksandrning onasi bo‘lgan Olimpiada
Makedoniyada hokimiyatni qo‘lga kiritishga urinishi faqat Filipp Arridey va uning
xotini uning buyrug‘i bilan o‘ldirilishiga, so‘ngra Olimpiadaning o‘zi Kassandra
tomonidan qatl etilishiga olib keldi.
Miloddan avvalgi 316-yilda umumiy holat quyidagicha edi: Osiyo ustidan
hokimiyat ulkan harbiy va moliyaviy mablag‘larni boshqargan Antigonus qo‘lida
edi; qolgan diadoxlar — Kassander, Ptolemey, Selevk va Lisimax — unga qarshi
koalitsiya tuzdilar. Boshlangan shiddatli kurash o‘zgaruvchan muvaffaqiyat bilan
25
Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до н.э.) // Известия Алтайского
государственного университета. История. 4-1 (68). 2010.
[ 24 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_24.png?v=1)
![davom etdi. Unda yunon siyosati iqtisodiy hayot markazlari va strategik nuqtalar
sifatida katta ahamiyatga ega edi.
Diadox urushlari boylar va kambag‘allar, oligarxlar va demokratlarning tez-
tez va shiddatli to‘qnashuvlari, surgunlar, musodara va qatllar bilan birga bo‘lgan.
Diadoxlarning Yunonistonning "erkinligi" haqidagi deklaratsiyalari dahshatli
shafqatsizlik bilan birlashtirildi. Argosdagi strateg Kassandra Pritaniya binosida
500 kishini tiriklayin yoqib yubordi. Antigon tomonidan yuborilgan aristodemus
Korinfning erlarini vayron qildi. Qo‘riqxonalar kuch bilan egallab olindi,
shartnomalar doimiy ravishda buzildi. Harbiy harakatlar Bolqon yarim orolida va
Suriyada bir vaqtning o‘zida amalga oshirildi. Ptolemey va Antigonning o‘g‘li
Demetrius o‘rtasidagi G‘azo jangi (miloddan avvalgi 312 yil) Ptolemeyning to‘liq
g‘alabasi bilan yakunlandi. Selevk Bobilga qaytish imkoniyatiga ega bo‘ldi 26
.
Miloddan avvalgi 311-yilga kelib, ikkala jangchining kuchlari tugadi,
urushdan oldin mavjud bo‘lgan yarim jazo asosida tinchlik shartnomasini tuzish
kerak edi. Aslida u Aleksandr Makedonskiy davlati parchalanib ketgan alohida
hududlarning siyosiy mustaqilligini mustahkamladi. O‘sha davr hukmdorlarining
eng qudratlisi Antigon bo‘lib qolaverdi. Uning hukmronligi ostida deyarli butun
kichik Osiyo, Suriya va Shimoliy Mesopotamiya bo‘lgan. Antigon davlatining
markazi frigiyadagi Kelena shahri bo‘lib, u savdo yo‘llari kesishgan joyda
joylashgan. Kichik Osiyo va Egey dengizi orollarida shaharlar uyushmalari tashkil
etildi. Ulardan eng muhimi orolliklar Ligasi edi. Bular butunlay Antigonga bog‘liq
bo‘lgan tashkilotlar bo‘lib, ular doimiy ravishda siyosatning ichki ishlariga
aralashishgan 27
.
Antigon shohligining zaif tomoni unda kuchli ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashning yo‘qligi edi. Bunday qo‘llab-quvvatlash na Antigonus mulkidagi
ahamiyati unchalik katta bo‘lmagan polislar aholisi, na Makedoniya hukmronligini
qo‘llab-quvvatlashdan manfaatdor bo‘lmagan Frigiya dehqonlari emas edi.
26
Смирнов С.В. Формирование государства Селевкидов при Селевке I (политический и социально-
экономический аспекты): Авт. дисс… к.и.н. М., 2011.
27
Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до н.э.) // Известия Алтайского
государственного университета. История. 4-1 (68). 2010.
[ 25 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_25.png?v=1)
![Armiyaga kelsak, qo‘shin tarkibi juda beqaror edi: qo‘shin asosan yollanma
askarlar bilan to‘ldirilib, ularga ishonish qiyin edi.
Diadoxlar kurashini yangidan boshlanishi. Miloddan avvalgi 311-yildagi
kelishuv tez orada buzildi. Aleksandrning nasli to‘xtadi: Roksana va uning o‘g‘li
miloddan avvalgi 309 yilda Kassandrning buyrug‘i bilan o‘ldirilgan.E. endi kurash
mustaqil hukmdorlar o‘rtasida bo‘lib o‘tdi. Miloddan avvalgi 307 yilda
Antigonning o‘g‘li Demetrius Afina — Pirey va Munichiya portlarini egallab oldi.
Afina hukmdori Demetrius Falerskiy shahardan qochib ketdi. Afinada demokratik
tuzum tiklandi. Afinaliklar Antigon va Demetriyga katta sharaflar berishdi: oltin
haykallar o‘rnatildi, oltin gulchambarlar sovg‘a qilindi, ularning Najotkor xudolar
sifatida sig‘inishi o‘rnatildi. Ularning hayoti nomi bilan ikkita yangi FILA
nomlangan, ularning sharafiga bayramlar va ajoyib yurishlar tashkil etilgan.
Demetriyning Gretsiyadagi yutuqlari, aslida, to‘xtadi. Tez orada Antigon o‘g‘lini
Osiyoga chaqirib oladi 28
.
Keyingi yillar Antigon va Demetriyning g‘ayrioddiy, ammo ko‘pincha
tartibsiz faoliyati bilan to‘ldiriladi. Manbalarda ko‘plab yurishlar, yorqin g‘alabalar
haqida xabar berilgan, ammo ularning natijalari odatda mustahkam bo‘lmagan va
psbzdlardan keyin mag‘lubiyatlar bo‘lgan. Kiprdagi Salamis shahridagi dengiz
jangida Ptolemey Demetriy kuchlari tomonidan mag‘lub bo‘ldi va deyarli butun
flot va qo‘shinini yo‘qotdi. Ushbu g‘alabadan so‘ng Antigonus va uning o‘g‘li
Demetrius Qirollik unvonlarini qabul qildilar (miloddan avvalgi 306). Ptolomey,
Selevk, Lisimax, Kassander ham shunga ergashdilar. Tez orada Antigon Misrga
qarshi jangga chiqdi va bu safar to‘liq muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Uning floti
bo‘ron tufayli o‘z vaqtida yaqinlasha olmadi va ulkan armiya cho‘lda bo‘lganida,
ta’minot yetishmay qoldi. Armiyada, qadimgi muallifning so‘zlariga ko‘ra,
Ptolemey tomoniga o‘tish uchun "qandaydir istak" boshlandi. Keyin Antigonus
Ptolemey qirolligi bilan yaqin aloqada bo‘lgan boy Rodosni qo‘lga olib, Misrga
zarba berishga qaror qildi. Demetriy boshchiligidagi 40 ming kishidan iborat
armiya kemalarga qo‘yildi, u bilan birga og‘ir qamal qurollari va jihozlari
28
Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до н.э.) // Известия Алтайского
государственного университета. История. 4-1 (68). 2010.
[ 26 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_26.png?v=1)
![yuborildi. Demetrius qo‘shiniga ko‘plab o‘lja ixlosmandlari, savdogarlar,
qaroqchilar qo‘shildi. Orol va uning nomi bilan atalgan shahar juda
mustahkamlandi, rodosliklar Vatanni himoya qilish uchun hamma narsaga tayyor
edilar. Himoyachilar safiga fuqarolar, chet elliklar, hatto qullar ham kiritilgan;
jasorat bilan kurashadiganlarga erkinlik va’da qilingan 29
.
Diadoxlar kurashining yakunlanishi. Demetriyning qulashi natijasida
Lisimax eng ko‘p g‘alaba qozondi. Pirni quvib chiqargan Lisimax miloddan
avvalgi 285 yilda Makedoniya shohi bo‘ldi. Shu bilan birga, u Frakiya va kichik
Osiyoning katta qismiga egalik qilgan. Uning keng, ammo qisqa muddatli
davlatining tuzilishi kam ma’lum. Shaharlarga nisbatan u kuchli va kuchli harakat
qildi: ularga soliq to‘ladi, oligarxlar va zolimlarni qo‘llab-quvvatladi, bu borada
aholining xohish-istaklarini inobatga olmagan holda, sinoykizmlar orqali
siyosatlarni kengaytirish siyosatini olib bordi. Masalan, Efes dengizga yaqinroq
yangi joyga ko‘chirildi. Trakya Xersonesida shohlikning poytaxti Lisimaxiya
joylashgan. Lisimax Sharqiy Frakiyada (Pontusning g‘arbiy sohilida) o‘z
hokimiyatini kengaytirish va mustahkamlashga intilgan, ammo u erda yunon
shaharlari tomonidan qattiq qarshilikka duch kelgan va oxir-oqibat uni
bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘lgan. Biroq, uning frakiyaliklar va getlar
mamlakatiga borishga urinishi muvaffaqiyatsiz tugadi 30
.
Lisimax davlatining ichki holati mo‘rt va notinch edi. Lisimaxning buyrug‘i
bilan uning o‘g‘li agafoklning, qobiliyatli qo‘mondonning qatl qilinishi
norozilikning kuchayishiga sabab bo‘ldi. Selevk bundan foydalanib, Lisimaxning
mulkiga ko‘chib o‘tdi. Miloddan avvalgi 281 yil bahorida Lidiyada, Kurupediya
davrida hal qiluvchi to‘qnashuv yuz berdi. Lisimax to‘liq mag‘lubiyatga uchradi,
o‘ldirildi va uning qo‘shini g‘olib tomon o‘tdi. Shundan so‘ng Selevk frakiyalik
Xersonesga o‘tdi. Biroq, Selevk o‘z hokimiyatini Makedoniyaga bo‘ysundirib
bo‘lmadi, chunki u butun kurash davomida o‘z mustaqilligini saqlab qoldi. Tez
29
Смирнов С.В. Формирование государства Селевкидов при Селевке I (политический и социально-
экономический аспекты): Авт. дисс… к.и.н. М., 2011.
30
Смирнов С.В. Формирование государства Селевкидов при Селевке I (политический и социально-
экономический аспекты): Авт. дисс… к.и.н. М., 2011.
[ 27 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_27.png?v=1)
![orada Selevk Lisimaxiya yaqinida Ptolemey Lagning o‘g‘li, Misrdan
Makedoniyaga qochgan Ptolemey tengsiz tomonidan o‘ldirilgan 31
.
31
Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до н.э.) // Известия Алтайского
государственного университета. История. 4-1 (68). 2010.
[ 28 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_28.png?v=1)
![XULOSA
Shunday qilib, o‘tkazilgan tadqiqot asosida quyidagi xulosalar chiqarish
mumkin:
Makedoniyalik Aleksandrga maxsus vakolatlar bergan titulatura va uning
qo‘lida to‘plangan hokimiyatning xususiyatini farqlash kerak. Fathlar rivojlanib
borgan sari, uning hokimiyati maqomining evolyutsiyasi o‘z xalqining urf-odatlari
doirasida vakolatlarga ega bo‘lgan Makedoniya qiroli unvonidan rivojlanib,
qo‘shin tanlash bilan cheklanib, "butun Osiyo" shohiga qadar, uning kuchi bosib
olingan xalqlarga nisbatan zolim edi. Ellada uchun Aleksandr ittifoqning
gegemonligi bo‘lgan va shartnoma doirasida harakat qilishga harakat qilgan,
chunki despotizmning namoyon bo‘lishi qarshilik ko‘rsatgan. Diniy jihatdan tan
olinishi ("Ammon-Zevsning o‘g‘li"), shuningdek, u bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan
Fir'avn unvoni, ushbu diniy tizimga kiritilgan xalqlar orasida uning ta’sirini
kuchaytirdi, ma’lum bir homiylik shioriga aylandi, ammo yunonlar va
makedoniyaliklar bu unvonni muqaddas deb qabul qilmadilar. Shunga qaramay,
hatto Afina ham Aleksandrning hayotining oxirida uning uchun ilohiy kuchni tan
oldi. Bir paytlar mavjud bo‘lmagan ulkan imperiyaning hukmdori bo‘lgan
Aleksandr hech kim va hech narsa bilan cheklanmagan holda hokimiyatni qo‘lga
kiritdi, bu uning ruhiy yolg‘izligi va shubhasining natijasi edi, chunki unga teng
keladiganlar va uning qarashlarini baham ko‘radiganlar yo‘q edi, chunki kimdir
haqiqatni u ko‘rgan "balandlikdan" ko‘ra olmadi.
Aleksandr Makedonskiy faoliyatining turli bosqichlarida muxolifat
kuchlarining tarkibi o‘zgargan va agar muxolifat dastlab Makedoniya zodagonlari
tomonidan taqdim etilgan bo‘lsa, keyin - qo‘shinning bir qismi bo‘lgan
Makedoniya xalqi. Muxolifatning yana bir qismi ittifoq shartnomasini imzolagan
va ushbu shartnomadan tashqarida bo‘lganlar siyosati edi. Yunoniston
oppozitsiyasi Buyuk Iskandar hukmronligi davrida mavjud bo‘lgan va Makedoniya
qirolining hokimiyat sifati va siyosati o‘zgarishi bilan kuchaygan. Bunga yunon
siyosatlarining alohida pozitsiyasi yordam berdi.
[ 29 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_29.png?v=1)
![Hokimiyatning to‘liqligini bir qo‘lda to‘plash va yakka o‘zi qaror qabul
qilish uchun barcha shart-sharoitlarga qaramay, Aleksandr Makedonskiy ellinlar va
makedoniyaliklarning muxolifat kuchlarining qarshiligini sindira olmadi. Ammo
shuni ta’kidlash kerakki, harbiy muvaffaqiyat makedoniyaliklarga shohning o‘z
qo‘shini bilan "patriarxal" aloqasi butunlay yo‘q qilinmaguncha, shohning
"manfaatlari" Makedoniya aristokratiyasi va jamoatchi-dehqonlarning orzulariga
mos kelgunga qadar hamroh bo‘ldi. Natijada, uning kuchini qo‘llab - quvvatlash
dushman deb hisoblanganlarga-yangi fors sulolasining ajdodi maqomi sifatida
ellinlar uchun olingan Aleksandr unvonlari unchalik muhim bo‘lmagan fors
zodagonlariga qaratilgan. Sharqda muvaffaqiyatli zabt etish siyosatini amalga
oshirish uchun Aleksandr Makedoniya aristokratiyasiga tayanishga majbur bo‘ldi;
zabt etilganlarni saqlab qolish uchun esa u fors aristokratiyasini o‘z tomoniga
egishi kerak edi. Tez orada bu ikki guruh o‘rtasida antagonistik qarama-qarshilik
mavjud bo‘lganligi sababli (va bu, albatta, dastlab mavjud edi, ularning manfaatlari
bir-biriga mos kelmadi), dunyo hukmronligi g‘oyasi dastlab faqat g‘oya bo‘lib
qolishga mahkum edi. Bosib olingan erlarni (iqtisodiy, madaniy va siyosiy) saqlab
qolish va rivojlantirish zarurati ma’lum bir bosqichda jahon hukmronligi g‘oyasini
amalga oshirishga zid keldi.
Shuni ta’kidlash kerakki, kuchli, yagona imperiya yaratilmagan, chunki
imperiya qismlari o‘rtasidagi munosabatlar Aleksandr va uning tarafdorlari
o‘rtasida shaxsiy aloqalar sifatida qurilgan. Ehtimol, imperiya rahbarning
xarizmatikligi va uning yengilmas sarkarda va fathchi sifatidagi yuksak maqomi
hisobiga saqlanib qolgan. Shuni ham aytish kerakki, Iskandar hukmronligi zabt
etilgach, qadimgi Sharq despotizmining xususiyatlariga ega bo‘ldi. Ammo shuni
ta’kidlash kerakki, imperiyani "sementlashi" mumkin bo‘lgan mahalliy byurokratik
apparatni saqlab qolish rivojlanmagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
[ 30 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_30.png?v=1)
![1. D.J.Urakov, R.N. Tursunov, A.A.Biykuziyev, B.B. Xaynazarov Jahon
tarixi /o ‘quv qo‘llanma/. –T.: “Innovatsiya-Ziyo”, 2020-y.
2. L.B.Qodirova. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O‘quv-uslubiy qo‘llanma. –
Guliston, 2015-y.
3. И.М. Дьяконова. Исторd Древнего мира, том 2. Расцвет Древних
обществ.( текст лекци: https :// studfile . net / preview /7738130/ page :15/ )
4. Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). - Т .: “Fan va
texnologiya”, 2009-y.
5. Jahon tarixi (Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarixi) /o‘quv
qo‘llanma/ - T.: “NAVRO‘Z” 2018-y.
6. Ботвиник М.Н. Новые работы буржуазных историков об Александре
Македонском // ВДИ. 1952. N1.
7. Плутарх . Александр / Пер. М. Ботвинника и И. Перельмутера //
Избранные жизнеописанd: В 2 т. М.: Правда, 1987. Т. 2.
8. Аристотель. Политика. М., 2006, 393 с
9. Левек П. Эллинистическs мир. М. 1989. С. 47.
10. Смирнов С.В. Формирование государства Селевкидов при Селевке I
(политическs и социально-экономическs аспекты): Авт. дисс…
к.и.н. М., 2011.
11. Абакумов А.А. Слоновый корпус Селевка в битве при Ипсе (301 г. до
н.э.) // Известd Алтайского государственного университета. Исторd.
4-1 (68). 2010.
12. Арриан. Поход Александра / сер. Античная библиотека. СПб. 1993
13. Геродот "Исторd", М., 2006,
14. Плутарх. Александр // Сравнительные жизнеописанd / сер. Античная
библиотека. СПб., 1993.
15. Полиэн. Стратегемы./Под. Ред. А.К. Нефедкина/ СПб., 2002.
16. https://history.wikireading.ru/324906
17. https :// kartaslov . ru /% D 0% BA % D 0% BD
% D 0% B 8% D 0% B 3% D 0% B 8/% D 0%90% D 0% BB % D 0% B 5% D 0% BA
[ 31 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_31.png?v=1)
![% D 1%81% D 0% B 0% D 0% BD % D 0% B 4% D 1%80_% D 0%9 C
% D 0% B 0% D 0% BA % D 0% B 5% D 0% B 4% D 0% BE % D 0% BD
% D 1%81% D 0% BA % D 0% B 8% D 0% B 9/2
18. https :// spravochnick . ru / istoriya /
aleksandr _ makedonskiy _ kak _ istoricheskaya _ lichnost /
19. https://proza.ru/2016/04/28/821
20. https://studwood.net/1423379/literatura/literatura_ellinizma
[ 32 ]](https://docx.uz/documents/67c601c9-0762-4f64-93d9-91d6e7e4d67b/page_32.png?v=1)
Aleksandr makedonskiy - makedoniya podshosi