Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 200.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Александр Сергеевич Пушкин асарларининг лингвопрагматик таҳлили

Купить
Александр Сергеевич Пушкин асарларининг лингвопрагматик таҳлили Режа: I . Кириш. "Лингвопрагматика" тушунчаси ҳақида. II . А сосий қисм: 1. А.С.Пушкиннинг "Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Ўқ" ҳикояси қаҳрамонига бихевиористик ёндашув. 2. А.С.Пушкиннинг " Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Бўрон" ҳикоясидаги нутқий мулоқот ҳолати. 3. А.С.Пушкиннинг " Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Тобутсоз" ҳикояси даги адресант ва адресат пресуппозицияси . 4. А.С.Пушкиннинг "Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Бекат назоратчиси" ҳикоясидаги интенция . 5. А.С.Пушкиннинг " Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Қишлоқи ойимқиз" ҳикоясига этногпсихолингвистик таҳлил. III. Хулоса. Кириш. "Лингвопрагматика" тушунчаси ҳақида Жаҳон тилшунослигида тилни бир қолипга солиб, уни фақат назарий тушунча сифатида ўрганиш босқичидан амалий тилшуносликка ўтиш даври XX асрнинг иккинчи ярмидаёқ бошланган. Мазкур босқичда тил тушунчаси айнан табиий тил сифатида сунъий тилдан фарқланди ва унинг ўзига хос хусусиятлари муайян матн контекстида қўлланиши ҳолатида чуқур таҳлил қилинди. Биламизки, нутқ жараёнида нафақат тил бирликлари, яъни сўз, сўз бирикмалари, турғун иборалар ва бошқа бирикмалар фаол мулоқотни вужудга келтиради, балки улар билан бирга мулоқот иштирокчилари – шахс омили, замон ва макон омили, нутқ ҳосил қилувчининг ҳаракатлари ва мимикаси каби экстралингвистик омиллар ҳам бевосита нутқ жараёнига ўз таъсирини кўрсатади. Демак, тилнинг фақат семантик, стилистик ва синтактик ўзига хосликларини тадқиқ қилишнинг ўзи етарли эмас, деган хулосага келинди. Бунинг натижасида эса «прагматика» соҳаси ўз мақсад ва вазифаларига эга бўлган ҳолда лингвистикада ўз ўрнини топди. С.Левинсон таърифлаганидек: « Прагматика лисоний структурада кўзга ташланувчи ҳамда тил ва контекст орасидаги грамматикалаштирилган (кодлаштирилган) ўзаро алоқадорликларни ўрганувчи соҳа, ... прагматика семантика назарияси ўз қамровига ола олмаган барча яширин маъно аспектларини ўрганувчи йўналишдир, ... у тилдан фойдаланувчиларнинг жумлалар ва гапларни контекст ҳосил қилиш учун мос келган ҳолда танлай билиш қобилиятларини таҳлил қилади ». Мазкур таърифлардан кўриниб турибдики, прагматика кенг қамровга эга бўлиб; ушбу соҳа дейксис, мулоқот экспликатураси ва импликатураси, пропозиция, интенция, пресуппозиция, инференция, нутқий акт, дискурс каби тушунчалар таҳлилини ўз ичига олади. Қадимий фалсафий қўлёзмаларда «прагматика» терминидан илк маротаба фойдаланилган бўлиб, мазкур сўз юнон тилидан pragma – «иш, ҳаракат» деган маънони англатади. Кейинчалик бу сўз фалсафий термин сифатида Аристотель, Ж.Локк ва Э.Кант каби файласуфлар томонидан ҳам қўлланилган. Бу термин тилшуносликка ХХ асрнинг 60-70 йилларида Ч.Пирс, Р.Карнап, Ч.Моррис, Л.Витгенштейн каби тилшунос олимлар томонидан олиб кирилди ва тилшуносликнинг аниқ бир йўналиши сифатида талқин этилди. Прагматика америкалик олим Чарльз Пирс томонидан барча билим соҳаларини бирлаштирувчи фан сифатида қаралган семиотика доирасида юзага келди ва ривож топди (қаранг: Сусов 2006; Сафаров 2008). Прагматикани семиотиканинг алоҳида соҳаси сифатида қараш ҳақидаги фикрни биринчилардан бўлиб, Ч.Моррис билдирган эди. Лисоний белгилар таснифини яратган бу олим семиотикани уч мустақил қисм, яъни лисоний белгиларнинг предметга нисбатан муносабатини ўрганадиган семантика, белгиларнинг бир-бири билан муносабатини тавсифловчи синтактика ҳамда белгиларнинг улардан фойдаланувчи шахсларга бўлган муносабатини ўрганувчи прагматикага ажратишни таклиф қилди (Арутюнова, Падучева 1985: 8-9). Кейинги йилларда ушбу йўналишлардан семантика ва синтаксис жадал тараққий қилган бўлса, прагматикага эътибор сустроқ бўлди. Фақат ўтган асрнинг охирги чорагига келиб, прагматика тилшуносликнинг мустақил йўналиши сифатида шакллана бошлади. Дастлабки нашрларда прагмалингвистиканинг объектини аниқлашда бир томонлама ёндашув устувор бўлиб, уларда тил бирликларининг таъсир кўрсатиш имкониятлари олдинги ўринда турган эди. Масалан, Л.А.Киселёва тилнинг прагматик ва таъсир кўрсатиш хусусиятларини тўлиғича тенглаштирган бўлса (Киселёва 1978:11), Г.Я Солганик лисоний воситалар танловини прагматик ҳодиса эканлигини қайд этади (Солганик 1981). Шунингдек, В.Л.Наер нутқий тузилманинг прагматик хусусиятини “сўзловчининг онгли равишда, мақсадли таъсир кўрсатиш истаги”, деб таърифлайди (Наер 1981:107). Лисоний бирликлар воситасида тингловчи (ўқувчи)га таъсир кўрсатиш механизмлари Т.А. Дейкнинг ишларида ҳам эслатилган эди. Унинг талқинича, прагматик назариянинг асосий тамойили сўзловчининг тингловчи руҳий ҳолатига таъсир ўтказиши билан боғлиқ. Лекин олим прагматиканинг тор маънода талқин қилинишига қарши. “Прагматика, – деб ёзади у, – тилнинг вазиятли қўлланиши тўпламидир. Прагмалингвистика–тил эгасига нутқий тузилмалар қаторини маълум контекст билан боғлаш имконини берадиган қоидалар тизимини қолиплаштиришдир” (van Djik 1976:26). Т.А. ван Дейк, шунингдек, прагматикани социолингвистика ва психолингвистикадан фарқлаш лозимлигини уқтиради. Бундан ташқари, тавсифий (дескриптив) прагматикада тилдан фойдаланишнинг амалий қоидалари шакллантирилса, назарий, “мавҳум” прагматикада эса кузатувлар асосида умумий категориялар ажратилиб, уларнинг ўзаро алоқаси ўрганилади. Оқибатда, прагматик тадқиқотларда дейктик иборалар ҳам таҳлил қилинади. Олим томонидан нутқий актлар назариясини прагмалингвистиканинг ажралмас қисми, деб таърифланиши алоҳида эътиборга лойиқ. Нутқий актларнинг прагматик тадқиққа тортилиши анъанага айланиб улгурди. Машҳур “Синтаксис ва семантика” сериясининг 3 ва 9 жилдлари шу масалага бағишланган, Ж.Остин, Ж.Сёрль, Ж.Саддок, Х.Грайс, Д.Вандервекин, В.В.Богданов, И.В.Кобозева каби кўплаб олимларнинг ишларида нутқий акт назариясининг асосий тамойиллари батафсил баён қилинган (Демьянков 1986;Демьянков 1995). Прагмалингвистика ривожининг дастлабки босқичларида прагматика ва семаника фарқланиши Г.Морриснинг семантик таълимотига асосланган эди: биринчиси лисоний белги ва ундан фойдаланувчи муносабати билан боғланса, иккинчисида эса, лисоний белгиларнинг номланаётган объект билан муносабати етакчи ўринга чиқади (Терентьева 1983; Азнаурова...). Айтиш жоизки, ушбу ишларда ўрганиш предмети асосан луғавий бирлик–сўз бўлиб, бундай ҳолда сўзнинг маъносида нима акс топишини маълум даражада аниқ кўрсатиш имкони бор ва уни семантиканинг объекти сифатида қарашга ундайди. Сўзнинг номланаётган нарса–ҳодиса билан боғлиқ бўлмаган қўшимча маъноси эса прагматика ҳудудига қолдирилади. Нутқий актлар доирасида, худди матн тилшунослигида бўлганидек, матн мазмуни ва узатилаётган ахборот мундарижасининг қайси қисми доимийлигини ёки муаллиф мақсадига боғлиқ ҳолда шаклланганлигини ажратиш қийин масала. Зотан, муаллиф мақсадининг нутқий тузилмада воқеланиши семантиканинг иштирокисиз кечмайди. Шу сабаб, семантика ва прагматикани “объектив мавжудлик–муаллиф томонидан киритилганлик” қарама-қаршилигида фарқлаш қийинлашади. Оқибатда, ушбу муаммо билан қизиққанларнинг хулосалари турлича: бир гуруҳ тадқиқотчилар (Т.А.ван Дейк, Г.Камп, А.Кашер, Г.Г.Почепцев, В.В. Богданов ва б.) нутқий актлар назариясини тўлиғича прагматика соҳасига оид, деб ҳисоблайдилар. Америкада нашр қилинган Syntax and Semantics (1978) тўпламининг муаллифлари семантика ва прагматикани нутқий формулалар қўлланишининг доимийлиги ёки фавқулодда эканлигига нисбатан чегаралаш йўлини қидирадилар. Бу эса нутқий актларнинг бевосита ва билвосита турларга тақсимлашга олиб келади. Ш.Сафаровнинг қайдича, прагматикани кенг маънода англамоқ даркор, у тилшуносликнинг семантика ва синтаксис соҳаларида ўрганиладиган масалаларни ҳам қамраб олади ва ўзига хос умумлаштирувчи йўналиш вазифасини ўтайди. Шунга нисбатан, прагматик назария сўзловчи ва тингловчининг гап ёки матн пропозициясини бир хилда қабул қилишини эътиборга олади (Сафаров 2008:43). Унутмайликки, семантика ва прагматика муносабати билан қизиққан тадқиқотчиларнинг қарийб барчаси ушбу муносабатнинг мураккаблигини ва фан тараққиётининг ҳозирги босқичида ушбу соҳаларни батамом чегаралаб ташлашнинг имкони йўқ эканини қайд этадилар. Бир пайтлар машҳур инглиз тилшуноси Ж.Лайонз, тил ва нутқ босқичларини қатьиян чегаралаш йўлидан бориб, бир томондан, матн – гап ва тизим гап , гап–тил ва гап белги , иккинчи томондан, нутқий ҳолат ва нутқий – ҳосила , нутқий белги ҳодисаларини фарқлашни таклиф қилган эди (Lyons 1977:64). Бундай тақсимот гап маъносининг (пропозициясининг) семантик ҳудудига қолдириб, нутқий тузилма маъносини прагматика соҳасига қолдиришга ундайди. Г.Г.Почепцов қайд этганидек, “прагматик хусусиятлар кўплаб, қатор қўлланишлар маҳсули сифатида юзага келади ва мавжуд бўлади” (Почепцов 1985: 17). Демак, лисоний бирликларнинг бирор бир аниқ мулоқот вазиятида фаоллашуви прагматик таҳлил объектига айланади. Тилнинг жамиятда бажарадиган муҳим вазифаларидан бири–мулоқот воситаси ролини ўташдир. Прагматик билим, ўз навбатида, инсон фаолияти давомида тўпланган тажриба натижасидир, ахборот алмашинуви жараёнида ушбу билим лисоний воқеланади ва шу йўсинда онгда сақланади. Лекин ҳар бир алоҳида нутқий мулоқот пайтида лисоний белги янгича мазмун ифодалай олиши мумкин. Лингвосоциопсихология соҳаси вакиллари прагматикани икки йўналишда, яъни матн–муаллиф ва матн–адресат муносабатларида тавсифлашни маъқул кўрадилар. Натижада, ахборотни узатувчи ҳамда ахборотни қабул қилувчи прагматикалари фарқланмоқда. Улардан биринчиси “статик” характерга эга, чунки матн фақат биргина талқинга, яъни муаллиф талқинига эга, адресат талқини эса, аксинча, динамик характердадир, зеро “матнни қабул қилувчилар сонига қараб, талқинлар ҳам давомсиз бўлиши кутилган ҳол” (Дридзе 1980:124-125). Психолингвистикада асосан нутқий таъсир механизмлари ёритилганлиги сабабли ахборотни қабул қилувчи прагматикаси олдинги ўринга чиқади. Ушбу йўналишдаги ишларда семантика ва прагматика муносабати муҳокама қилинмайди. Муаллифларнинг эътирофича, матн сатҳида бу масала муҳим бўлмасдан, балки уларнинг фаоллашуви ўзаро боғлиқликда кечади. Прагматиканинг узатилиши ва қабул қилинишига нисбатан тақсимоти турли йўналишдаги тадқиқотларни умумий соҳа атрофида бириктиришга имкон яратади. Ч.Моррис берган таърифдаёқ прагматиканинг социолингвистика ва психолингвистикадан узоқ турмаслиги аён бўлган эди. Чунки инсонга таъсир кўрсатишнинг лисоний механизмлари тадқиқи бу йўналишларнинг барчаси учун бир хилда хосдир. Уларнинг барчаси ягона бир прагматик муносабатнинг турли жиҳатлари билан қизиқади. Аниқроғи, лисоний таъсир механизмларининг синов–тажрибалар орқали ўрганилиши (социолингвистика ва психолингвистикада) қабул қилувчи прагматикасини ўрганиш учун қулай бўлса, нутқий актлар ва дейктик иборалар таҳлили эса ахборотни узатувчининг прагматикасини намоён қилади. Охирги ҳолатда асосий эътибор лисоний шаклнинг сўзловчи мақсадини ифодалашга нақадар мос келиши масаласи муҳимлашади. Прагматикага оид тадқиқотларда асосий таҳлил бирлиги тўлиқ шаклланган матн ёки бошқа турдаги нутқий, дискурсив тузилмалар бўлади. Зеро, лисоний бирликларнинг прагматик имкониятлари фақат уларнинг матн, дискурс шароитида фаоллашувида намоён бўлади. Маънонинг контекстдан ташқаридаги ҳар қандай таҳлили тўлиқ эмас ва лисоний бирликнинг туб моҳиятини аниқлашни қийинлаштиради. Тил бирликлари воситасида бажариладиган таъсир ҳақида гап кетганида тадқиқотчилар “прагматика” терминига мурожаат қилишади. Прагматика тушунчаси, одатда, таъсир кўрсатиш имконияти билан боғлиқ ҳолда қаралиб, мулоқот шароитида юзага келадиган мазмун орқали англашинилади. Шунга биноан, биз прагматикани тилнинг ва унинг алоҳида бирликларининг, нутқий тузилмаларнинг адресатга таъсир ўтказиш хусусияти сифатини талқин қилишни маъқул кўрамиз. Шунингдек, прагматик мазмун нутқий бирликлар ёки матнда ифодаланган ахборотнинг адресат онгида янги тушунчаларни шакллантириш имкониятига эга бўлган қисмидир. “Прагматик воситалар” тушунчаси қўлланилишида эса маънони ёки унинг компонентларини ифодаловчи лисоний воситалар назарда тутилади, аммо ушбу воситаларнинг ассоциатив алоқалари матн, нутқий бирликларнинг прагматик мазмунини шакллантириши шарт. Лингвопрагматиканинг асосида нутқий акт тушунчаси ётади. Бу тушунча, энг аввало, сўзловчининг нутқ жараёнида вужудга келувчи муайян бир интенцияси (мақсади) билан боғлиқдир. Ҳар қандай мулоқот жараёнида лисоний бирликлар уларнинг луғавий маъносидан ташқари таг маънога ҳам эга бўлади, яъни лисоний бирликлар нутқда илтимос, буюриш, тасдиқлаш, хабар бериш, эслатиб ўтиш, огоҳлантириш, ваъда бериш каби мазмунларни ифодалаш имкониятини намоён қилади. Прагматиканинг асосий вазифаларидан бири тил бирликларининг нутқда қандай мақсадда қўлланилишини ўрганишдан иборат эканлигини англаш мумкин. Нутқий акт тушунчасига Ш.Сафаровнинг монографиясида қуйидагича таъриф берилган: «....нутқий акт сўзловчининг маълум муҳитда, аниқ мақсадда тингловчига лисоний мурожаатидир, ... нутқий акт – маълум бир гапнинг аниқ мулоқот муҳитида талаффуз этилишидир» . Демак, айнан матн бирлиги ҳисобланган гап дискурсда ўзининг мазмуни ҳамда мазкур гап муаллифининг уни яратиш ва баён этишдан мақсадини ўзида акс эттирган ҳолда нутқий актни ташкил қила олади. Шуни таъкидлаб ўтиш лозимки, нутқий акт ва гап ҳар доим ҳам ўзаро тенг келавермайди, чунки баъзи ҳолларда контекстда битта нутқий актнинг вужудга келиши учун бир нечта гаплар қўлланилади ёки битта гап мазмунида бир нечта нутқий актлар ифодаланиши мумкин. Жаҳон прагмалингвистлари томонидан нутқий актни 3 та босқичдан ташкил топган жараён деб қараш қабул қилинган. Булар қуйидаги босқичлардир: 1) локутив акт – муайян бир мазмунга ва маълумотга эга бўлган лисоний гапни яратиш ва уни баён этиш; 2) иллокутив акт – гапни баён этиш билан унинг мазмуний «кучи» (ёки шу мазмунни ифодаловчи перформатив (хатти-ҳаракат) усул орқали маълумот бериш, таклиф бериш, ваъда бериш каби мулоқот мақсадини ифода этиш; 3) перлокутив акт – баён этилган гапнинг унинг аудиториясига таъсир этиш босқичи бўлиб, бунда мазкур гап баён этилган ҳолат учун унинг таъсири ёки натижаси муҳим аҳамият касб этади. Иллокутив акт нутқий акт фаолиятининг асоси бўлиб хизмат қилади, чунки ҳар қандай нутқий акт вужудга келиши учун, энг аввало, мақсад – интенция танланиши керак. Иллокутив акт гапнинг асосий мазмунини ифода этувчи босқич бўлганлиги сабабли, у ҳам семантик (гап маъноси), ҳам прагматик (гапнинг мулоқот вазиятидаги баёнининг мазмуни) бирлик ҳисобланади . А.С.Пушкиннинг "Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Ўқ" ҳикояси қаҳрамонига бихевиористик ёндашув Рус адабиётининг энг машҳур, забардаст ёзувчи шоири бўлган Александр Сергеевич Пушкиннинг ижодий мероси нафақат рус адабиёти, балки бутун дунё адабиётининг энг нодир дурдонаси саналади. Биз бу курс ишимизда А.С.Пушкиннинг "Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари"нинг лингвопрагматик таҳлилига тўхталмоқчимиз. Қиссада "Ўқ", "Бўрон", "Тобутсоз", "Бекат назоратчиси", "Қишлоқи ойимқиз" ҳикоялари жамланган. "Ўқ" ҳикоясидаги айрим дискурсларга тўхталамиз. 1. ...бир куни бизнинг офицерлардан ўн киши Сильвионикида тушлик қиларди. Тушликдан сўнг биз уй эгасининг банк тутишини сўрадик. У анчагача унамади, чунки у картани жуда кам ўйнарди; ...Аммо орамизда яқинда бизга ўтказилган бир офицер бор эди. У ўйин устида, паришонхотирлигидан нотўғри ҳисоб қилиб қўйди. Сильвио бўрни олиб ўз одатича ҳисобни тўғрилаб ёзиб қўйди. Офицер уни янглишган ўйлаб изоҳлай кетди. Сильвио индамай карта сузаверди. Офицер бетоқат бўлиб, чўткани олди-да, назарида нотўғри кўринган рақамларни ўчириб ташлади. Сильвио бўрни олиб, яна ёзиб қўйди. Вино, ўйин ва ўртоқларининг кулишидан қизишиб кетган офицер ўзини қаттиқ таҳқирланган деб санади ва аччиғидан столдаги мис шамдонни олиб Сильвиога отди, у зўрға чап бериб қолди. Биз довдираб қолдик. Сильвио ўрнидан туриб ғазабидан кўзлари чақнаган ҳолда: -Муҳтарам жаноб, марҳамат қилиб чиқиб кетинг ва бу ҳодиса менинг уйимда бўлгани учун худога шукур қилинг, - деди. 1 1 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти. 1986. 114-бет. 2.."Жаноблар, -деди Сильвио,-менинг дарҳол кетишим керак бўлиб қолди; бугун кечаси жўнайман. Умид қиламанки, сизлар менинг уйимда сўнгги марта меҳмон бўлишни рад этмассизлар. Мен албатта сизни ҳам кутаман,- деб давом этди у менга қараб,-албатта келинг". .. - Сиз билан сўзлашмоқчиман,- деди секингина. Мен қолдим. Меҳмонлар кетишди; иккимиз қолдик ва бир-биримизга қарама-қарши ҳолда, индамасдан трубка тортиб ўтирдик. Сильвио ташвишли кўринар, унинг хушчақчақлигидан асар ҳам қолмаган эди. Ўзи маъюс, ранги оппоқ оқарган, кўзлари чарақлар, бу ҳолат оғзидан чиқаётган қуюқ тутун билан қўшилиб уни шайтонга ўхшатиб юборган эди. Бир неча минут ўтгач, Сильвио жимликни бузиб: - Балки сиз билан бундан сўнг ҳеч кўришмасмиз,-деди,-жудолик олдидан мен сиз билан гаплашмоқчиман. Бошқаларнинг фикрига унча эътибор қилмаслигимни балки сезгандирсиз; аммо сизни севаман, шунинг учун кўнглингизда нотўғри фикр қолдириш менга оғир. У тўхтади ва тутаб бўлган трубкасига тамаки тўлдира бошлади; мен ерга қараб, жим туравердим. -Ўша бадмаст телба Р... дан қасос олмаганим,-деб давом этди у,-сизга ғалати туюлгандир. Сиз ишонингки, танлаш ҳуқуқи менда бўлганидан, унинг ҳаёти менинг қўлимда бўлиб, менинг ҳаётим эса деярли хавфсиз эди; ўзимни тийишимни фақат олижаноблигимдан деб айтишим мумкин эди, лекин ёлғон гапиришни истамайман. Агар мен ўз ҳаётимни бутунлай таҳликада қолдирмай Р...ни жазолаёлсам эди, у ҳолда мен уни ҳеч қачон кечирмас эдим. Мен ҳайрон бўлиб Сильвиога қарадим. Унинг бу гапи мени хижолатда қолдирди. Сильвио сўзини давом эттирди: -Худди шундай: мен ўзимни ўлимга маҳкум этишга ҳаққим йўқ. Олти йил аввал мен бировдан тарсаки еганман, ўша душманим ҳали тирик. Мен жуда қизиқсиниб қолдим. -Сиз у билан дуэлга чиқмадингизми? Шароит сизни ажратиб юборган бўлса керак?-дедим. -Мен у билан дуэлга чиқдим,-деб жавоб берди Сильвио,-мана ўшандан қолган хотира. Сильвио ўрнидан турди ва заррин попукли қизил шапкасини олиб, бошига кийди. Ўқ унинг пешанасидан бир энли юқоридан тешиб ўтган эди. ...(бўлиб ўтган воқеани батафсил гапириб беради. Ҳикоясини шундай тугатади) ...-Сиз, афтидан, энди ўлиш ниятида эмассиз,-дедим мен унга, -марҳамат қилиб, нонуштангизни қилинг; сизга халал беришни истамайман... - Сиз қитдак ҳам халал бермайсиз,-деб эътироз билдирди у,- марҳамат қилиб ота беринг, тағин ўзингиз биласиз: отиш навбати сизники, мен ҳамма вақт сизнинг хизматингизга тайёрман. Мен секундантларга ҳозирча ўқ узмаслигимни билдирдим ва шу билан дуэль тугади. Мен истеъфога чиқиб шу жойга келдим. Ўшандан бери ўч тўғрисида ўйламаган куним бўлмади. Энди мен кутган вақт келди...Мен Москвага бораман. Хўш, қани кўрай-чи, тўйи олдидан ҳам, бир вақтлар гилос еб туриб ўлим кутгандай бепарво турармикан! 2 3. Мен суратларга кўп ҳам тушунавермайман, аммо булардан биттаси диққатимни жалб этди. Бу сурат Швецариянинг бир манзарасини тасвир этарди; аммо мени ундаги санъат эмас, суратнинг икки ўқ билан бир жойи тешилгани қизиқтирарди. ... ...-Ўша мен,-деди граф кайфи жуда бузилган ҳолда,-бу отилган сурат эса, бизнинг сўнгги учрашувимиз хотирасидир. (граф Сильвио билан дуэлга чиқиш сабабини, дуэл тафсилотини гапириб беради. орадан беш йил ўтиб Сильвионинг ўч олиш учун келган кунини эслайди.) ...Мен ўша хонага кирдим ва қоронғида тош печ олдида соқоллари ўсиб кетган бир одам турганини кўрдим; мен уни танишга ҳаракат қилиб яқинлашдим."Сен мени таний олмадингми, граф?"-деди у титроқ товуш билан. "Сильвио!"-деб қичқириб юбордим мен ва эътироф этаманки, сочларим бирдан тик бўлганини сездим."Худди шундай!-деб давом этди у.-Ўқ узиш навбати менда қолган эди; мен тўппончамни бўшатгани келдим, тайёрмисан?" Унинг ён чўнтагидан тўппончаси кўриниб турарди. Мен 12 қадам 2 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти. 1986. 118-бет ўлчаб, хотиним келиб қолмасидан тезроқ отишини илтимос этиб бурчакка бориб турдим. У пайсалга солди..."Тўппончамга ўқ ўрнига гилос данагини солмаганимга афсусланаман...-деди у,-ўқ оғир. Менга ҳамон бу дуэль эмас, қотиллик бўлиб кўриняпти: мен қуролсиз одамни нишонга олишга ўрганмаганман. Янгидан бошлайлик; чек ташлаймиз, кимга чиқса ўша биринчи отади". Бошим айланиб кетди...Мен рози бўлмадим, шекилли...Ниҳоят, биз яна бир тўппончани ўқладик, чек ташладик.Чекни бир вақт менинг ўқим тешган фуражкасига солди; менга яна биринчи сон чиқди. Сўнг у менга асло мен унутмайдиган истеҳзо билан: "Граф, сен жуда ҳам бахтлисан!"-деди. Мен ўзимнинг нима бўлганимни ва унинг мени бу ишга қандай қилиб мажбур этганини англай олмай қолдим... Лекин мен отдим, отган ўқим мана бу суратга тегди... "Мен отдим,-деб давом этди граф,-тангрига шукурки, ўқим хато кетди; шунда Сильвио...(шу онда у ҳақиқатан ҳам қўрқинчли эди) мени нишонга ола ола бошлади. Бирдан эшиклар очилди-да, Маша чопиб кирди ва чинқириб бўйнимга ўзини ташлади. Унинг келиши мени тетиклантирди. "Севгилим, биз ҳазиллашаётибмиз-ку, кўрмаяпсанми?-дедим мен унга. -Нега сен мунча қўрқиб кетдинг? Бор, бир стакан сув ичиб кел; Мен сени эски дўстим ва ўртоғим билан таништираман". Маша ҳамон ишонмасди.У ҳайбатли Сильвиога қараб: "Айтинг, эрим тўғри сўзлаяптими? Икковингиз ростдан ҳазиллашяпсизми?"- деди. "У ҳамиша ҳазиллашади, графиня!-деб жавоб берди Сильвио.-Бир вақтлар ҳазиллашиб бир шапалоқ ўрган, кейин яна ҳазиллашиб мана бу фуражкамни отиб тешди, ҳозир ҳазиллашиб менга ўқ узди-ю, ўқи хато кетди, менинг ҳам ҳазиллашгим келиб қолди..."Шундай деб, унинг кўз ўнгида мени нишонга олмоқчи бўлди. Маша унинг оёғи остига ўзини ташлади. "Тур, Маша, уят!-деб қичқирдим мен ғазаб билан.-Сиз эса, жаноб, бечора хотинни таҳқирлашдан тўхтайсизми, йўқми? Отасизми, йўқми?"-дедим. "Отмайман,-деб жавоб берди Сильвио,- мен мамнунман.Чунки сенинг гангиганингни, қўрққанингни кўрдим; мен сени ўзимга қаратиб отишга мажбур этдим. Шу билан қаноатландим. Мени эсингда тутасан. Сени виждонингга топширдим",-деди. У чиқиб кета туриб эшик олдида тўхтади ва менинг ўқим тешган суратга қаради. Кейин деярли кўзламасдан суратга қараб бир ўқ узди-да, чиқиб кетди. 3 Юқорида келтирилган учта дискурс Сильвионинг бир қанча характер- хусусиятларини очиб беради. 3 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти.122-бетмеҳмондўст, картага хоҳиши йўқроқ, ҳақиқатпарвар, кишиларнинг ишончини оқлаган, мезбондорчилик одобини ўрнига қўяди,художўй ҳурмат қилган инсонини ҳақиқатдан хабардор қилишга уринган, виждонли киши, қасоскор, кекчи, ғурурлирақибини жисман эмас, руҳан тиз чўктиришни истайдиган, қўрқмас, мерган, кучли инсон Сильвио Ҳикояда ассосациялар ҳам мавжуд: Сильвионинг заррин попукли қизил шапкасидаги ўқ изи Сильвиога биринчи дуэлни эслатса, графнинг суратидаги икки ўқнинг бир жойни тешиб ўтгани Р...га иккинчи дуэлни эслатади. А.С.Пушкиннинг " Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Бўрон" ҳикоясидаги нутқий мулоқот ҳолати “Бўрон ” ҳикоясидаги прагматик ҳолатлардан баъзи бирларига диққатни қаратамиз. Бир куни кампир меҳмонхонада карта билан фол очиб ўтираркан, Бурмин кириб келди-да, Марья Гавриловнани сўради. “У боғда,-деб жавоб берди кампир,-олдига боринг, мен сизларни бу ерда кутаман”. Бурмин кетди, кампир эса чўқиниб: қани энди, иш бугуноқ бита қолса, дерди. Бурмин Марья Гавриловнани ҳовуз бўйида, мажнунтол тагида топди, у қўлида китоб ушлаган, оппоқ кийинган, худди романнинг ҳақиқий қаҳрамони эди. Бир- икки саволдан кейин Марья Гавриловна суҳбатни жўрттага давом эттирмади ва шунинг билан икки орадаги довдирашни кучайтирмоқчи ва фақат узил-кесил муҳаббат изҳор этилиши билан қутулмоқчи бўлди. Дарҳақиқат, шундай бўлди. Бурмин ўзининг қийин вазиятга тушиб қолганини сезиб, розини айтмоқ учун анчадан буён фурсат ахтариб юрганини билдирди ва бирпасгина эътибор беришини сўради. Марья Гавриловна китобни ёпди ва розилик ишорати ўлароқ бошини қуйи эгди. “Мен сизни севаман,-деди Бурмин,-мен сизни зўр эҳтирос билан севаман...” (Марья Гавриловна қизариб кетди ва бошини яна ҳам пастроқ эгди.) “Мен сизни ҳар куни кўрмоқ ва сўзингизни эшитмоқ каби ёқимли одатга берилиб, эҳтиётсизлик қилибман...”. “Энди тақдиримга қарши чиқиш вақти ўтди: сизнинг хотирангиз, сизнинг гўзал, мислсиз жамолингиз бундан буён менинг ҳаётим изтироби ва севинчим бўлиб қолажак; аммо мен даҳшатли бир сирни очишим ва ўртамизга ўтиб бўлмайдиган ғов қўйишим керак”. “Бу ғов ҳамма вақт бор эди,- деб унинг сўзини бўлди дарҳол Марья Гавриловна,-мен ҳеч қачон сизнинг хотинингиз бўла олмасдим...” “Биламан,- деб жавоб берди секингина Бурмин,-ўтмишда сиз бир кимсани севгангизни биламан, лекин у йигитнинг ўлими ва сизнинг тутган уч йиллик мотамингиз...Марҳаматли,севимли, Марья Гавриловна...Мени энг сўнгги умидимдан маҳрум қилишга тиришманг: менинг учун бахт яратишингиз мумкин эканлиги фикри ...сўзламанг,худо ҳаққи, сўзламанг. Сиз мени азобда куйдиряпсиз. Шундай, мен биламан, мен сезаман, сиз менинг хотиним бўла олардингиз, аммо мен бадбахт...уйланганман!” Марья Гавриловна ҳайратда қолиб, унга қаради. -Мен уйланганман,-деб давом этди Бурмин,-уйланганманга тўрт йил бўлди-ю, аммо хотинимнинг ўзи ким, қаерда ва умуман уни кўрармикинман-билмайман! -Нима дедингиз?-деб таажжубланди Марья Гавриловна. –Жуда қизиқ!...Давом этаверинг; мен кейин айтиб бераман...Қани, давом этинг-чи, марҳамат. 4 Нутқий мулоқотнинг ҳолати Ким билан гаплашади? 1. бир киши билан 2. бир неча киши билан Қаерда? 1. қулай/ ноқулай шароитда 2. расмий муҳитда 3.расмий бўлмаган муҳитда Қайси мақсадда? 1. мулоқот 2. таъсир этиш 3. хабар Юқоридаги Бурмин, Мария Гавриловна ва Мария Гавриловнанинг онаси билан бўлган дискурснинг нутқий мулоқот ҳолатига эътибор қаратадиган бўлсак, Бурмин ва Мария Гавриловнанинг онаси билан бўлган суҳбат бир киши билан бўлган; Бурмин учун ноқулай шароитда, чунки у Мария Гавриловнага бўлган туйғуларини очиқчасига тан олиш учун, умидворлик 4 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти.131-бет. туйғусини парчалаш учун келган бўлса, Мария Гавриловнанинг онасида эса қулай муҳит(у картасида фол очиб ўтирарди), қулай вазиятда қизи ва Бурминнинг топишиб кетишига, қизининг бахти очилиб, ғамгинлиги кетишига умидвор эди. Бурмин Мария Гавриловнанинг онаси билан хабар олиш мақсадида гаплашади(ундан қизининг қаерда эканлигини сўрайди). Мария Гавриловнанинг онаси эса Бурминга таъсир ўтказишни истайди. “У боғда, мен сизларни бу ерда кутаман” деган жумладан онанинг қизи ва Бурмин ўртасида муҳаббат пайдо бўлганига ишончи борлигини, уларнинг холи гаплашиб, муносабатларига ойдинлик киритиб олишига шаъма қилганини, Бурмин қизи билан сўзлашгач, онанинг ёнига биргаликда келишлари кераклиги каби прагматик мақсадлар яширинган. Онанинг Бурмин кетгач, чўқиниб, “қани энди, иш бугуноқ бита қолса” деган гапидан онанинг йигит ва қиз ўртасидаги бу мўжмал муносабатлар тезроқ ижобий томонга бурилиши, қизининг бахти очилишига истаги жуда кучли эканидан далолат беради. Бурмин ва Мария Гавриловна ўратсидаги суҳбат боғда бўлиб ўтади. Бу мулоқот бир киши билан бўлади. Боғда улардан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Бурмин учун мулоқоти анчадан бери режалаштирилган бўлса- да, ноқулай эди. У бор ҳақиқатни тан олиши ва бу тан олиш уни Мария Гавриловнанинг суҳбатидан бутунлай айириши мумкин эди. Мария Гавриловна учун бу мулоқот расмий муҳитда бўлди. У қўлида китоб ушлаган ҳолда, ҳовуз бўйида, мажнунтол тагида ўтирарди, ўзини Бурмин билан муносабатига Бурминнинг ўзи узил-кесил ойдинлик киритишини, ундан муҳаббат изҳор эшитишни кутиб суҳбатни давом эттирмасдан Бурминнинг довдирашини кучайтиради. Бурмин учун эса бу мулоқот ноқулай шароитда бўлаётган эди, у ўзини айбдор санар, шу билан бирга қизни алдаб, уни умидлантиришни истамас, ҳақиқатни айтишга, уни тан олишга қасд қилиб келган эди. Мария Гавриловнанинг мулоқотдан мақсади ўртадаги муносабатларни ойдинлаштириш, унинг муҳаббат изҳорини эшитиш бўлса, Бурминнинг мулоқотдан мақсади эса унга ўз ўтмиши ҳақида, бир вақтлар ёшлик ўйинқароқлиги натижаси бўлган никоҳини тан олиш, Мария Гавриловнани умидлантирмаслик хабарини бериш эди. А.С.Пушкиннинг " Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Тобутсоз" ҳикояси даги адресант ва адресат пресуппозицияси “Тобутсоз” ҳикоясидаги тобутсоз Адриан Прохоров янги уйга кўчиб ўтишади. Уларни янги қўшниси меҳмонга таклиф қилади. Адриан икки қизи билан меҳмондорчиликка боради. У ерда рус амалдорларидан ўзининг камтар унвонига қарамай, хўжайиннинг алоҳида хайрихоҳлигини ўзига қарата билган миршаб чухон(фин) Юрко ҳам бор эди. Базм, ичкилик авжига чиқади. Тўсатдан меҳмонлардан бири, семиз булкачи қадаҳ кўтариб хитоб қилди: “Биз ким учун ишласак-ўшаларнинг,unserer Kundleute(немисча- мижозларимизнинг) ларнинг соғлиғи учун!”. Бу таклиф ҳам ҳамма таклифлар сингари хурсандчилик билан қабул қилинди. Меҳмонлар бир-бирларига таъзим қилишди; тикувчи этикдўзга, этикдўз тикувчига, булкачи уларнинг ҳар иккаласига, уларнинг ҳаммалари булкачига ва ҳоказо. Юрко бу ўзаро таъзимлар орасида қўшнисига қараб қичқириб: “Хўш, қани бўлмаса, тақсир, ўз ўликларингизнинг соғлиги учун ичинг!”-деди. Ҳамма қаҳ-қаҳ уриб кулиб юборди, аммо тобутсоз хафа бўлиб қовоғини солди. Аммо буни ҳеч ким сезмади. Меҳмонлар ичаверишди. Улар столдан қўзғалганларида кеч кириб қолган эди. 5 Адресант ва адресат пресуппозицияси масаласи нутқий актларда баҳолашнинг амалга ошишида муҳим аҳамият касб этади. Баҳолаш дискурсида адресатнинг функционал имкониятлари бир мунча чекланган. У фақат ахборотни қабул қилиб олади ва уни ўз ўлчовлари асосида қайта ишлайди. Конкрет вазият, маданий муҳитда алоқа боғлаш қоидалари ҳамда меъёрлари кабилар ҳақида етарли ахборотнинг мавжудлиги ҳаракат амалга ошишининг шарти ҳисобланади. Бу маълумотлар пресуппозицияни ташкил 5 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти. 136-бет этади. “Нутқий коммуникациянинг тўғри ва реал амалга ошиши учун коммуникантлар нутқ моментига қадар муайян фактлар билан таниш бўлиши, умумий вазият билан боғлиқ муайян билим-хабардорликка эга бўлишлари лозим. Ана шу фактлар, билим тилшуносликда пресуппозиция номи билан умумлаштирилади” 6 Кишининг пресуппозицияларни танлаши ўз фикрлари ва саволлари асосида белгиланади. Пресуппозициялар-нутқий ахборот берилмасдан олдин тушунилиши номаълум бўлган нарсалардир. Сўзлашув жараёнида тил бирликларининг қай даражада қўлланиши нутқ иштирокчиларини бир-бири билан таниш даражасига ҳам боғлиқ. Агар бу даража кўп вақтни ташкил этса, суҳбат мавзуси, нутқ объекти адресантга ҳам, адресатга ҳам бирдай тушунарли бўлганлиги учун баҳолашда умумийлик ҳосил қилинади. Кам миқдордаги лисоний бирликлар воситасида умумий яхлит фикрлар ифодаланади. Бу эса баҳолашда ўзига хос нутқий тежамкорликни юзага келтиради. “Тобутсоз” ҳикоясидан келтирилган юқоридаги нутқий актда пресуппозиция қўлланган. Адресант Юрко адресат Адрианга ичкилик устида, ҳазил аралаш унинг касбига ишора қилиб кулгини юзага келтиради. Адресатнинг имконияти чекланаганлиги учун Юрконинг “Хўш, қани бўлмаса, тақсир, ўз ўликларингиз соғлиги учун ичинг” деб айтганини хафа ва қовоғини солган ҳолда қабул қилишига ҳеч ким эътибор ҳам бермайди. Улар ҳали Адриан билан яқиндан таниш бўлмаса-да, унинг касби нима эканлигини билишгани Адрианни баҳолашда нутқий тежамкорликни юзага келтирган, лекин тобутсознинг бу ҳазил аралашган кинояли таклифни қандай қабул қилишларини билмасликлари нутқий актда тил бирликларидан қай даражада қўлланишидан бехабар эдилар. Бу ерда суҳбат мавзуси ва нутқ объекти адресантга ҳам, адресатга ҳам бирдай тушунарли-қадаҳ сўзлар. 6 Махмудов Н. Пресуппозиция ва гап.// Ўзбек тили ва адабиёти.- Тошкент,1986, 6-сон,29- б. А.С.Пушкиннинг "Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Бекат назоратчиси" ҳикоясидаги интенция “Бекат назоратчиси” ҳикоясидаги қуйидаги дискурсга эътиборни қаратамиз. Уч йил аввал, бир куни қиш кечаси, назоратчи янги дафтарга чизиқлар тортаётган, қизи эса тўсиқ орқасида ўтириб ўзига янги кўйлак тикаётган бир пайтда, уч отлиқ арава етиб келади ва черкас телпакли, ҳарбий шинель кийган, бўйнига жун бўйинбоғ ўраб олган йўловчи от талаб қилиб уйга киради. Отлар ҳаммаси ҳар ёққа жўнатилган бўлади. Буни эшитган сайёҳ жаҳл билан қичқириб, қамчи ўйната бошлайди, аммо бундай ҳодисаларга ўраганиб қолган Дуня тўсиқ орқасидан югуриб чиқади ва мулойимлик билан: “Бирор нарса еб олгингиз келмаяптими?”-деб савол беради. Дунянинг пайдо бўлиши ўзининг одатдаги таъсирини кўрсатади. Йўловчи жаҳлдан тушади; отни кутишга кўниб, ўзига таом буюради. Ҳўл, сержун телпагини ечиб ташлагач, йўловчининг қора мўйловли, ёш, қадди-қомати келишган гусар(отлиқ аскарда хизмат қилувчи офицер) экани маълум бўлади. Гусар назоратчининг олдига ўтириб, қизи иккаласи билан хушчақчақ гаплашиб кетади. Овқат келтирилади. Шу орада отлар келиб қолади ва назоратчи: отларга ем бермасданоқ шу замон йўловчининг кибиткасига(ўша замонда одам ташийдиган бир хил арава) қўшилсин деб буйруқ беради. Сўнг назоратчи қайтиб уйга кирган пайтда йигит ҳушидан кетиб, тахта устида ўзини билмасдан ётган бўлади; унинг тоби қочиб, боши қаттиқ оғрий бошлабди, жўнаб кетишнинг иложи бўлмабди... Нима қилиш керак!...Назоратчи унга ўз каравотини берибди ва эртага касалнинг ҳоли яхшиланмаса, С*** га одам юбориб, табиб келтирадиган бўлибди. 7 Ўрта асрларда интенция фалсафий тушунча сифатида пайдо бўлиб, мақсад, ният, мўлжал маъноларини англатган 8 . Психологияда интенция субъект онгида фикр ифодалаш мақсади туғилишининг дастлабки даври 7 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти. 144-бет 8 Стариченок В.Д. Большой лингвистический словарь.-Ростов-на-Дону: « Феникс » , 2008, - С.523. сифатида тушунилади.Ундан кейин эса мотив, ички нутқ ва ва унинг воқеланиши содир бўлади. Мазкур жараённинг шаклланиши бир қатор когнитив босқичларда намоён бўлади. 1.Инсонда сўзловчи шахс сифатида воқелик фактларига(объектга хос бўлган у ёки бу хусусиятлар)қизиқиш пайдо бўлади. Буни симптоматик жараённинг инсон онгида кечувчи дастлабки босқич дейиш мумкин. 2.Инсонда маълум бир ҳис-туйғуларнинг пайдо бўлишига йўл очади. Ҳис- туйғулар асосида турли эмоционал муносабатлар шаклланади. 3.Инсон ўзи тўплаган маълумотларни умумлаштиради ва унга ўз ҳис- туйғулари асосида юзага келган муносабатни қўшади. Натижада баҳо юзага келади. Фикр ифодалаш эҳтиёжи сўзловчида коммуникатив интенцияни шакллантиради. Бундан кейинги жараён лисоний бирликлар иштирокида кечади, яъни онгида шаклланиб бўлган фикрлар нутққа кўчади. Лингвистикада интенция нутқий мўлжал, фикр ифодалаш мақсади ва улар ёрдамида сўзловчи эришиши мумкин бўлган исталган натижа сифатида тушунилади. Коммуникатив мақсад прагматик таҳлилнинг асосий таркибий қисмидир. Мақсаднинг самарали ёки самарасиз натижаси-сўзловчининг нутқий актлардан, шунингдек, тилнинг экспрессив-стилистик ва образли имкониятларидан фойдаланиш лаёқати ҳамда новербал ёрдамчи воситаларни танлаш маҳорати билан боғлиқ. Коммуникатив мақсаднинг амалга ошишида нутқий вазият муҳим аҳамиятга эга. Коммуникатив мақсадга эришиш учун сўзловчи ўз жумласини шундай тузиши лозимки, у учун энг муҳим бўлган хабарни таъкидлаш биринчи навбатда туриши лозим. Шунга кўра сўзловчи ҳамсуҳбатида кутилган реакцияни қўзғатади, яъни унга таъсир ўтказади. Шу фикрларга таянган ҳолда, “Бекат назоратчиси” ҳикоясида биз бир қанча интенцияларни учратдик дея оламиз. Дуня –бекат назоратчисининг қизи, у жуда чиройли ва латофатли, бу ҳусни унга ҳамиша қўл келган ва йигитларни шайдо қилишини билади. Шу мафтункорлиги ҳар қандай кишини мафтун этиши сир эмас. Ўша қиш кечасида қамчисини ўйнатиб, жаҳл билан отасига дўқ қилаётган гусарга бир мулойимлик билан “Бирор нарса еб олгингиз келмаяптими?” деган жумласида Дуня гусарнинг бу важоҳатини фақат аёллик мафтункорлиги билан енгишини билди. Унинг совуқда қорни оч келаётганилигини фаҳмлади. Аксарият кишилар қорни оч қолганда сержаҳл бўлиб қолишади. Қорни тўқ бўлгач, анча мулойимлашишади. Дунянинг стратегияси иш беради. Гусар жаҳлдан тушиб, овқат буюртиради. Асар давомида биз гусарнинг тактика ва стратегияларига ҳам дуч келамиз. У ўзини касаликка солиб, бекат назоратчисининг хонасида қолади, Дуня ҳар доим унинг олдида қолади, унга меҳрибонлик кўрсатади. Кетиши олдидан бекат назоратчисига мўмайгина хизмат ҳақини беради. Дуня қишлоқ черковига боришга тараддудланганда уни ўз араваларида ташлаб қўймоқчи бўлишади. Бу ўйланган стратегик тактика ўз натижасини беради: гусар бекат назоратчисининг қизи Дуняни ўзи билан олиб кетиб, бекат назоратчисини ғафлатда қолдиради. А.С.Пушкиннинг " Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари" асаридаги "Қишлоқи ойимқиз" ҳикоясига этногпсихолингвистик таҳлил “Қишлоқи ойимқиз” ҳикоясидаги қуйидаги нутқий актларга эътиборни қаратамиз. 1.-Баринни шундай яхши, оқкўнгил, хушчақчақ йигит дейишади. Фақат бир айби бор: қизларнинг кетидан югуришни яхши кўрармиш. Менимча, бу айтарли айб эмас: вақти ўтиб қуюлиб қолади. -Мен уни шундай кўргим келадики!-деди Лиза уҳ тортиб. -Нимаси қийин? Тугилово биздан унча узоқ эмас, ҳаммаси бўлиб уч чақирим, ўша томонга сайр қилиб боринг ё отга миниб кетинг, сиз, албатта, унга дуч келасиз, чунки у ҳар куни милтиқ билан овга чиқар экан. -Йўғ-э. Яхшимас.У қиз менинг орқамга тушган экан, деб ўйлаши мумкин. Бунинг устига, оталаримиз орасида можаро бор, шундай қилиб, ҳар ҳолда у билан танишувим мумкин бўлмас...Оҳ, Настя! Биласанми нима, мен оддий қишлоқи қиз бўлиб кийинаман! -Ростанам, кенг кўйлак, сарафан кийиб олинг-да, қўрқмасдан Тугиловога тўғри жўнанг: кафил бўламанки, Берестов сизни кўздан қочирмас. -У ерликлар лаҳжасида бўлса гаплашишни яхши биламан. Оҳ, Настя, севикли Настя! Қандай яхши фикр! 9 2. “Қўрқма, нозанин, -деди у Лизага,-итим қопмайди”. Лиза бу вақт қўрқувдан ўзини анча тутиб олган бўлиб, дарҳол фурсатдан фойдаланишга ўтади. “Йўғ-э, барин,-деди у, қўрққансимон ва уялгансимон бўлиб,-қўрқаман, итинг жуда қопағонга ўхшайди. Яна менга ўзини ташламасин”. Алексей ёш қишлоқи қиздан кўзини узмай қарарди. “Агар қўрқсанг, мен сени кузатиб қўяман,-деди у Лизага.-Ёнингда боришга унайсанми?” “Ким сенга халақит беради?-деб жавоб қилди Лиза.-Йўл элники, хоҳлаган томонга юриш мумкин”. “Ўзинг қаердансан?” “Прилучинаданман, темирчи Василийнинг қизиман, қўзиқорин териб юрибман”. “Сен-чи,барин? Тугиловоликмисан дейман?” “Худди шундай, -деб жавоб берди Алексей,-мен ёш бариннинг хизматкори бўламан”.Алексей ўзини қиз билан тенг кўрсатмоқчи эди. Аммо Лиза унга қараб, кулиб юборди. “Алдайсан,-деди у,-эси пастга ишинг тушгани йўқ, кўриб турибманки, ўзинг баринсан”. “Нега сен бундай деб ўйлайсан?” “Ахир ҳаммаси кўриниб турибди-ку”. “Нимадан?” “Баринни хизматкордан ажратиб бўлмайдими? Кийиминг ҳам ундай эмас, гапинг ғам бўлакча, итни ҳам биздақанги чақирмайсан”.... 10 Э тнопсихолингвистика қуйидагиларни тасвирлаш ва тавсифлашни ўз олдига мақсад қилиб қўяди: 1) миллий тилнинг миллий ментал-лингво мажмуа сифатида акс эттирадиган ўзига хос функсияси; 2) муайян миллий-лингвомаданий ҳамжамият вакилларининг коммуникатив, хусусан, нутқий муомаласининг ўзига хосликлари; 3) миллий дискурснинг ўзига хос жиҳатлари ва унинг миллий-маданий хусусиятларини белгилайдиган омиллар. 9 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти. 154-бет 10 А.С.Пушкин. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Тошкент. Ғафур Ғулом нашриёти. 157-бет Этнопсихолингвистика қуйидаги масалаларни тадқиқ етади: - дискурснинг универсал ва миллий ўзига хос жиҳатларини белгилаш; - дискурснинг миллий-маданий таркибини тадқиқ етиш; - дискурснинг миллий-маданий ўзига хослигини таъминловчи омилларни аниқлаш ва уларни таснифлаш; - оламнинг миллий манзарасини акс эттирдиган ўзига хос жиҳатларни тасвирлаш; - маданият кодлари ва еталонларини аниқлаш ва тасвирлаш ва ҳ.к. Алоқанинг асосий компонентлари:  суб ъ ектлар;  лисоний ва нолисоний воситалар;  э ҳтиёж, мотив ва коммуникатив мақсад;  нутқий стратегия ва тактика, ўзаро таъсирнинг алоқа жараёнида акс етиши;  нутқий самара. Ассардан парча сифатида берилган нутқий актда биз Лизанинг юқори табақа вакиласи эканлигини, хизматкорлар ва хўжайинлар орасидаги мулоқотда тавофутлар бўлишини биламиз. Андрей ва Лизанинг оталари ўртасида қандайдир бир келишмовчилик бор: бу келишмовчилик жиддий эмас, шунчаки табақа нуқтайи назаридан, бойликларини ва яшаш тарзини бири иккинчисидан юқори деб билади. Лиза мана шу келишмовчилик сабаб отасининг якка эрка қизи бўлишига қарамай, Алексейга бўлган қизиқишини жиловлаб келган. Лекин бутун қишлоқ қизларининг у ҳақдаги гаплари унда йигитни кўриш истагини кучайтиради. Шу сабаб у хизматкорини уларнинг хизматкори уюштирган йиғинга жўнатади ва йигит ҳақидаги маълумотларни билиб олади. Йигит билан юзма–юз кўришмоқ истаги уни оддий қишлоқ қизи қиёфасига киришга ундайди. Қишлоқ қизлари каби кийинади, уларнинг лаҳжасида йигит билан сўзлашади. Мулоқот давомида киборларга хос баъзи жиҳатларни намоён этиб қўйганда бу ҳолатини олий табақа қизларига хизмати давомида ўргангани билан изоҳлайди. Алексей Акулина(асл исми Лиза)ни ноқулай вазиятда қолдирмаслик учун ўзини бариннинг хизамткори деб таништиради. Лекин буни Лиза рад этади. Бир тилда гаплашса-да табақалар ўртасидаги тавофутлар нутқий актларда намоён бўлади, деган хулосага келамиз. Мулоқот жараёнининг асосини тил воситасида ўзаро муносабатга киришиш имконига эга бўлган шахслар ташкил қилади. Алоқанинг амалга ошиши ана шу шахсларнинг мавжудлигига боғлиқ. Бошқача айтганда, алоқанинг бўлиши учун сўзловчи ёки ёзувчи ҳамда нутқ қаратилган шахс – тингловчи ёки ўқувчининг бўлиши шарт. Агар улардан бирортаси бўлмас экан, нутқий алоқа амалга ошмайди. Уларнинг ҳар бири мулоқот жараёнида тутган ўрнига кўра алоқанинг объекти ёки субъекти бўлиши мумкин. Инсон бир мулоқот жараёнида ўрни билан сўзловчи ёки тингловчи вазифасида иштирок етади. Бунда у мулоқот характери, мавзуга боғлиқлиги ва мазкур жараёнда тутган ўрнига қараб ўз вазифасини ўзгартириши мумкин. Умуман олганда, диалогик нутқда мулоқотчиларнинг нутқ жараёнида сўзловчи ёки тингловчи вазифасида иштирок этиши қатъий белгиланган емас. Нутқ ишти- рокчиларининг сўзловчидан тингловчига ёки тингловчидан сўзловчига айланиб туриши нутқ жараёнининг ривожланиши, янги нутқий вазиятларнинг юзага келиши учун йўл очади. Кишилар орасида алоқа имконияти мавжуд бўлиши учун мулоқотни таъминлашга хизмат қилувчи воситалар бўлиши зарур. Ўзаро алоқада мазмунли бўлган ва лисоний, маданий ва тасвирий воситаларга бой нутқ асосий ўрин тутади. Мулоқотда иштирок этувчи воситаларни қуйидаги турларга ажратиш мумкин: ♦ Нутқий мулоқотнинг вербал воситалари ♦ Нутқий мулоқотнинг новербал воситалари Нутқ тилнинг оғзаки ёки ёзма кўринишида жуда аҳамиятли бўлса-да, бор-йўғи инсоний алоқаларда қурол ёки воситадир. Бу алоқанинг вербал воситасидир. Алоқанинг новербал воситалари: мимика, кўз ифодаси, пантомимика (туриш, ишора, ҳаракат, юриш) ўзини тутиш тарзи, алоқачиларнинг ўзаро масофаси, айниқса, кишининг тасвирий мимикаси жуда муҳимдир. Асардан келтирилган нутқий актларда баъзан Лиза субъект, Настя ва Алексей объект бўлса, баъзан Лиза объект, Настя ва Алексей суюъект вазифасини бажарган. Мулоқот жараёнида Лиза, Настя, Алексей ўз фикрларини сўзлар орқали вербал воситалардан унумли фойдаланиш билан бирга новербал воситалар-уялиш, кийиниш, мимикалар, ўзини тутиш, кўз ифодалари кабилар ҳам ифодаланиши бой нутқий актни юзага келтирган. Хулоса Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, тилшуносликда коммуникация жуда кенг маънода тушунилади. Инсонда ҳамма нарса - нутқнинг тузилишидан гавданинг қай ҳолатда туриши, имо-ишора, мимика ва товушнинг жаранглашигача маълумот маъносига эга. Аммо бу бошқалар уни қабул қилиш ва тушунишлари учун тайёр бўлгандагина маълумотга айланади. Тилшуносликка оид замонавий адабиётларда тилнинг, асосан, тўрт-беш вазифаси қайд этилади. Тадқиқотларда тилнинг коммуникатив (алоқа қуроли, воситаси), экспрессив (фикрларни ифодалаш), конструктив (фикр ларни шакллантириш), аккумулятив (ижтимоий тажриба ва билим ларни тўплаш, сақлаш) вазифалари мавжудлиги ва уларни фарқлаш лозимлигини таъкидланади 11 . Тилнинг ўз коммуникатив хусусиятларини намоён этиши бевосита мулоқот иштирокчиларининг руҳий ҳолатига боғлиқ бўлади. Нутқнинг қандай вазиятда амалга ошаётганлиги, мулоқот иштирокчиларининг ижтимоий мавқейи ва ўзаро муносабати, сўзловчининг коммуникатив мақсади ва унинг қандай нутқий стратегиялардан 11 Аврорин В.А. Проблемы изучения функииональной стороны языка. - Л.,1975. - С. 44 . фойдаланиши тил бирликларининг алоқа жараёнида қандай вазифа бажаришини белгилаб беради. Асарни ўқиш орқали биз нафақат сюжетнинг орқасидан қувиб, бирон бир воқеа ҳақида хабар топамиз, балки биз қаҳрамоннинг нутқидан унинг характер –хусусиятини фаҳмлаймиз, унинг бу сўзларидан ниятини биламиз. Ҳозирги кунда кўпчилик тилшунослар айрим тил фактларини тўлиқ ўрганиш учун лингвистик рамкадан чиқиб, инсон миясида ташкил бўладиган тил материалини зарур моментда олиш учун индивиднинг психик жараёнлари сферасига кириш кераклигини тан олишади. Мантни лингвистик нуқтайи назардан ўрганишда тадқиқотчини биринчи навбатда матннинг умумий моҳияти ва эмоционал мазмунини очиб берадиган тил воситалари қизиқтиради. Матнни психолингвистик нуқтайи назардан таҳлил қилишда эса, матнни яратадиган ва уни қабул қиладиган индивиднинг тил ва тафаккур фаолияти, яъни “тил системаси элементлари ёрдамида ҳақиқатни онгда акс эттира оладиган тил шахси” диққат эътиборда бўлади. Агар тилшунослик матнга “маълум тил фактларини кузатишга хизмат қиладиган материал, реал айтилган (ёзилган) жумлалар ёки жумлалар йиғиндиси” сифатида қараса, психолингвистика матнга “коммуникация актининг шакли, коммуникация предметининг зарурий таркибий қисми, муаллиф ва ресипиент” сифатида қарайди. Бунда барча матн аниқ коммуникатив ҳолат рамкасида ўрганилади, матнларнинг шакли ва мазмуни коммуникациянинг иштирокчилари – индивидларнинг психологик хусусиятлари орқали аниқланади. Психологик нуқтайи назардан матн яратиш ва унинг мазмуний идроки индивиднинг нутқий тафаккури маҳсули, обектив борлиқни тил тизими воситасида акс эттириш қобилияти сифатида намоён бўлади. Бунда матннинг шакли ва мазмуни муайян коммуникатив вазият қатнашчиси – конкрет шахснинг психологик хусусиятлари асосида аниқланади 12 . 12 Зорькина О.С. О психологическом подходе к изучению текста // Язык и культура. –Новосибирск, 2003. –С. 205-210. Фойдаланилагн адабиётлар рўйхати 1. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. -Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси давлат илмий нашриёти, 2008. 2. Абдуллаева Наргиза Эркиновна. Инглиз ва ўзбек мақолларининг лингвопрагматик хусусиятари. -СамДЧТИ. Хорижий филология журнали . 3. Холматова Вазира Нарзуллаевна "Прагматика "тушунчасининг талқини ҳақида. СамДЧТИ Хорижий филология журнали . 4.Пардаев Азамат.Прагмалингвистика.СамДУ.2020. 5.Пардаев Азамат.Психолингвистика.СамДУ.2020. 6.Пушкин Александр Сергеевич. Марҳум Иван Петрович Белкин қиссалари.Т.:Ғафур Ғулом нашриёти,1986 7. Махмудов Н. Пресуппозиция ва гап.// Ўзбек тили ва адабиёти.- Тошкент,1986, 6-сон

Александр Сергеевич Пушкин асарларининг лингвопрагматик таҳлили

Купить