Aleksandrning harbiy yurishlari va ellinizmning sharqqa yoyilishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	442.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Aleksandrning harbiy yurishlari va ellinizmning sharqqa yoyilishi

Купить

“ALEKSANDRNING HARBIY YURISHLARI VA ELLINIZMNING
SHARQQA YOYILISHI”

MUNDARIJA
I.KIRISH
II.ASOSIY QISM
I .Bob. Makidoniyalik Aleksandrning harbiy yurishlari va unga qarshi
kurash. Filipp II va Makedoniyaning yuksalishi.
I.1. Makedoniya davlati. Filipp2ning boshqaruvi, vafoti va Aleksandrning
hukumdor qilib kutarilishi
I .2. Aleksandrning Sharqqa yurishi
II .Bob. Ellinizmning vujudga kelishi va yoyilishi
II . 1 Ellinistik bosqich va uning xususiyatlari
II .2 Ellinizm madaniyati. Din, adabiyot, sanat, falsafa, tabiy va aniq fanlar
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI
FOYDALANILGAN INTERNET SAYTLAR
1

KIRISH
Makedoniya — Arkaik va Klassik Yunonistonning chekkasida joylashgan
qadimgi qirollik bo’lib, keyinchalik u ellinistik Gretsiyaning hukmron davlatiga
aylandi. Qadimgi makedoniyaliklar vatani bo’lgan eng qadimgi qirollik
Yunoniston yarim orolining shimoli-sharqiy qismida joylashgan bo’lib, janubi-
g’arbda Epirus, shimoli-g’arbda Illiriya, shimolda Paeoniya, sharqda Frakiya va
janubda Fesaliya bilan chegaradosh edi. Miloddan avvalgi IV asrgacha
Makedoniya Afina, Sparta va Fiva kabi yirik shahar-davlatlar hukmronlik qilgan
hududdan tashqarida kichik qirollik bo lgan va qisqa muddatda Ahamoniylarʻ
Forsga bo ysungan. Argead qiroli Filipp II davrida Makedoniya bosqinchilik va
ʻ
diplomatiya yo li bilan materik Gretsiyani va Frakiya Odrisiya qirolligini o ziga
ʻ ʻ
bo ysundirdi. Filipp II ning o g li Aleksandr Makedonskiy yunon davlatlari
ʻ ʻ ʻ
federatsiyasini boshqarib, otasining butun Yunonistonga qo mondonlik qilish
ʻ
maqsadini amalga oshirib, shahar qo zg olon ko targanidan so ng Fivni vayron
ʻ ʻ ʻ ʻ
qilgan edi. Iskandarning keyingi bosqinchilik yurishida u Ahamoniylar saltanatini
ag‘darib, Hind daryosigacha cho‘zilgan hududlarni bosib oldi. Qisqa vaqt ichida
uning Makedoniya imperiyasi dunyodagi eng qudratli — aniq ellinistik davlat
bo’lib, qadimgi yunon sivilizatsiyasining yangi davriga o’tishni boshlagan.
Aleksandr Makedonskiy — zamonaviy madaniyat kontekstida hozirga qadar
murojaat qilib kelinadigan kam sonli antik davr shaxslaridan biridir. Aleksandrning
faoliyati ko‘p jabhada g‘arb davlatlarining yangi tarixidagi ayrim epizodlarni
yodga soladi. Masalan, uning hozirgi Afg‘oniston va Iroqdagi kampaniyasi
G‘arbning oxirgi o‘n yilliklarda ushbu mintaqadagi aralashuviga o‘xshaydi.
Aleksandr hayotidagi eng muhim inson — bu uning otasi Filipp II
Makedonskiydir. O‘z podshohligi uchun qilgan ishlar nuqtayi nazaridan
qaraladigan bo‘lsa, Filipp Aleksandrdan yaxshiroq shoh edi. Aleksandrdan farqli
o‘laroq u o‘limiga qadar oddiy makedon jangchisiligicha qolgan. Filipp Aleksandr
kabi ulkan imperiyani egallamagan, ammo shoh sifatida xalqining yaxshi yashashi
uchun majburiyatlarini bajargan. Antik davrdagi ayrim tarixchilar uni
Aleksandrdan yaxshiroq deya hisoblagan. Filipp eramizdan oldingi 359-yilda
taxtga o‘tirgan vaqtda Makedoniya ijtimoiy va madaniyat borasida qoloq edi.
Uning na iqtisodiyoti, na tayyorgarlik ko‘rgan muntazam armiyasi bo‘lgan, davlat
harob holatda edi. 23 yillik boshqaruvi davomida u mustahkam armiyani tuzgan,
keyinroq Aleksandr shu armiya yordamida Osiyoni qo‘lga kiritgandi. Filipp II
tomonidan o‘tkazilgan iqtisodiy islohotlar Makedoniyani gullab-yashnaydigan
podshohlikka aylantirgan, keyin esa butun Gretsiya bo‘ylab chegaralarini
uzaytirgan. Aynan Filipp Gretsiyani egallab bo‘lganidan keyin Fors imperiyasiga
hujum qilishni rejalashtirgan, ammo buni boshlashdan bir necha kun oldin
2

o‘ldiriladi. Shunday qilib, Fors imperiyasiga hujum rejasi Aleksandrga tegishli
bo‘lmagan — u Filippdan o‘zib ketish maqsadida aqlbovar qilmas yurishlarni
amalga oshirishga kirishgan. Aleksandrning barcha yutuqlarga erishishiga otasidan
qolgan barqaror va mustahkam podshohlik hamda qudratli armiya xizmat qilgan.
Aleksandr bolaligidan yuqori intellekt sohibi edi. 6 yoki 7 yoshida lirada kuy chala
olgan, katta yoshli insonlar bilan turli mavzularda suhbatlar qurgan. U butun grek
adabiyotini o‘qib chiqqan, Gomer eng sevimli yozuvchisi edi. Aleksandr 14-16
yoshga to‘lganida Aristotel unga ustozlik qila boshlagan. Ammo baribir
Aleksandrga ko‘p ta’sirni Aristotel emas, balki otasi Filipp o‘tkazgan. Aleksandr
hayotining katta qismi davomida unga taqlid qilishga uringan, ulg‘ayib shaxsiy
harbiy muvaffaqiyatlarga erishganidan keyin Filippdan o‘zib ketishni istagan.
Zabt etish strategiyasi quyidagicha bulgan. Har bir strategiya uchun yakuniy
harakatlar rejasi qanchalik muhim ahamiyatga ega bo‘lmasin, Aleksandrda u yo‘q
edi. Strategiyada ma’lum maqsadlar bo‘ladi: masalan, biror joyga bostirib
kirsangiz qayerda to‘xtash kerakligini va yakunda nimani xohlashingizni
bilishingiz lozim. U Fors urushida azob chekkan greklar uchun qasos olish
maqsadida yurish qiladi va oradan to‘rt yil o‘tib, Aleksandr uzoq asrlar davomida
yashab kelgan Fors imperiyasini yo‘qqa chiqargan. Eramizdan oldingi 330-yilda u
o‘zini Osiyo hukmdori deb atay boshlagan.
Fors imperiyasi egallanganidan keyin Aleksandr armiyasi vataniga qaytmoqchi
bo‘ladi, ammo Aleksandr jangchilarni Baqtriya va So‘g‘diyonaga (hozirgi
Afg‘oniston hududlari) yurish qilishga ko‘ndirgan. Bu hujumning ikkinchi fazasi
edi. Baqtriya va So‘g‘diyona egallangach, Aleksandr Hindistonga yurish qiladi.
Panjob tekisliklariga kelganida uning armiyasi isyon ko‘targan. “Jangchilar
yetarlicha yurish qilib bo‘ldik, endi uyga qaytamiz!”, degan. Ushbu isyon
Aleksandrga ham sarkarda, harbiy qo‘mondon, ham shoh sifatida ishonchsizlik
ramziga aylangandi.
Aleksandr Gangaga yetib borishni orzu qilgan bo‘lishi mumkin. Chunki u o‘sha
yerda yashagan xalqlar haqida ko‘p gapirgan. Ammo Ganga egallanganidan keyin
ham uning to‘xtashiga hech kim kafolat bermagan. Faqatgina isyon uni uyiga
qaytishga majbur qilgandi. Aleksandr ortga qaytishni boshlaganida armiya va
nihoyat Gretsiyaga qaytayapmiz deb o‘ylagan, ammo u Arabiston yarimoroliga
hujum haqida gapira boshlagan. U eramizdan oldingi 323-yilda Bobilga yetib
kelgan va janubga yurish qilish rejalarini tuzishni boshlagan. Ammo o‘sha yilning
12-iyunida Aleksandr vafot etadi.
3

ISHNING MAQSADI : Kurs ishining dolzarbligi ustida ko'plab
o'qituvchilar tahdid topadilar. Bu kurs, Aleksandr Makedonskiyning harbiy
strategiyasi, jang urushi taktikasi va qo'shimcha maqollarini o'z ichiga oladi.
Harbiy yurishlar bo'yicha nazariy va amaliy bilimlarni o'rgatadi va talabalarga bu
mavzular asosida amaliy mashg'ulotlar o'tkaziladi. Kurs yakunida talabalar jang
urushi strategiyasini va taktikasini tushunish, jang urushlari haqida tushunish, va
jangga tayyormi bo'lishadi.sandr Makedonskiyning harbiy yurishlari haqida kurs
ishining dolzarbligi.
KURS ISHINING VAZIFASI Yurishlari haqida kurs ishining vazifasi,
Aleksandr Makedonskiyning payg'ambar yurishi va qo'llab-quvvatlashish
stratejilarini o'rgatish va tushuntirish bo'yicha o'quvchilarni o'rgatishdan iborat. Bu
kurs ishi, Aleksandr Makedonskiyning sarguzashtlarini va qilishlarni
o'rganuvchilarga o'rgatish va ularga harbiy yurishlarining muhimligi va
muhimiyatini tushuntirishdan iborat.
KURS ISHINING DOLZARBLIGI Ibtidoiy davir jahon tarixiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatgaligi muhim o‘ringa egaligini ko‘rsatib, bugungi kunda shu ta’sir
qanday rivojlarga olib kelganligni asoslab berish.
4

1 .Bob. Makidoniyalik Aleksandrning harbiy yurishlari va unga qarshi
kurash. Filipp II va Makedoniyaning yuksalishi.

1.1 Makedoniya davlati. Filipp2ning boshqaruvi, vafoti va Aleksandrning
hukumdor qilib kutarilishi
Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari . O‘tgan asrning 40-50
yillaridan boshlab mil.avv. IV – milodiy IV asrlar davri O‘rta Osiyo tarixini
o‘rganish jarayonida «antik», «antik davr» jumlalari muomalaga kirgan edi. Ayrim
tadqiqotchilar bu jumlalarni faqat Gretsiya va Rim tarixiga nisbatan ishlatish lozim
degan g‘oyani ilgari surgan bo‘lishlariga qaramay, O‘rta Osiyo qadimgi davri bilan
shug‘ullanuvchi tadqiqotchi olimlar-arxeologlar, tarixchilar, antropologlar,
san’atshunoslar kabilarning ko‘pchiligi bu atamani O‘rta Osiyo tarixiga nisbatan
ham ishlatish mumkin degan nuqtai nazar tarafdori bo‘ldilar. Mil. avv. IV asrdan
boshlab O‘rta Osiyoning asosiy dehqonchilik vohalari ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishning batamom yangi, faol yo‘liga o‘tdiki, bu rivojlanish milodiy III-IV
asrlarda inqirozga uchray boshlaydi. Shaharsozlik madaniyati va sug‘orish tartibi,
yozuv va pul muomalasi, moddiy va badiiy madaniyatga oid ko‘p sonli va turli-
tuman yodgorliklar aynan mana shu rivojlanish jarayonidan dalolat beradi.
Mil.avv. 334 yil mayida (Granik daryosi yonida), 333 yil oktyabrida (Gavgamela,
ShimoliSharqiy Mesopotamiyada) bo‘lgan janglarda fors qo‘shinlari to‘la
mag‘lubiyatga uchradi. Shundan so‘ng Aleksandr uchun Ahamoniylar davlatining
markazlariga yo‘l ochilgan edi. Aleksandr dastavval Bobilni, so‘ngra Suza,
Persepol, Pasargada Shaharlarini egallab fors podsholarining xazinalarini qo‘lga
kiritdi. So‘nggi Ahamoniy hukmdori Doro III avval Midiyaga, keyin esa
Baqtriyada qochib ketdi. Kursiy Rufning ma’lumotlariga ko‘ra Baqtriyaga Doro III
ga qarshi fitna uyushtirilib u o‘ldiriladi va fitnaga boshchilik qilgan Bess o‘zini
Ahamoniylar podshosi deb e’lon qiladi. Ammo, Bess Aleksandrga harbiy
qo‘shinlarni qarshi qo‘ya olmadi. 1
Mil.avv. 329 yilning bahoriga qadar Aleksandr Ariya, Drang‘iyona, Araxosiya
kabi viloyatlarni egallab Oks-Amudaryo bo‘ylariga chiqib keladi. Arrian va Kursiy
ma’lumotlariga ko‘ra bu paytda daryo juda sersuv bo‘lib, to‘lib oqardi.
Amudaryodan kechuv joyini tadqiqotchilar Kelif atroflari, Chushqago‘zar, Termez
atroflari va Sho‘rob deb hisoblaydilar. Nima bo‘lganda ham, Aleksandr qo‘shinlari
qoplarga somon-xashak to‘ldirib, ular orqali besh kun davomida Amudaryodan
1
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
5

kechib o‘tganligi haqida Yozma manbalarda ma’lumotlar saqlangan. Aleksandr
qo‘shinlari daryodan o‘tgach Bessni ta’qib etib «Sug‘d viloyati Navtakaga» yo‘l
oladilar (Avval Ptolomey Lag boshchiligidagi ilg‘or qism, keyin asosiy kuchlar).
Sug‘d erlarida Spitaman boshliq mahalliy sarkardalar Aleksandrni to‘xtatib qolish
maqsadida Bessni asir olib unga topshiradilar. Ammo, Aleksandrda harbiy
yurishlarni to‘xtatish niyati yo‘q edi. Navtakadan so‘ng Yunon-makedon
qo‘shinlari Sug‘diyonaning poytaxti Smarakandaga yurish qilib uni egallaydilar.
Kursiy Ruf ma’lumotlariga ko‘ra Yunon-makedonlar «Shaharda o‘zlarining kichik
gornizonlarini qoldirib, Yaqin atrofdagi qishloqlarni yondirib va vayron etib»,
Shimoli-Sharqqa tomon harakat qila boshlaydilar. Jizzax va O‘ratepa oralig‘idagi
tog‘li hududlarda Yunon-makedon qo‘shinlari qattiq talofat ko‘radilar.
Aleksandrning o‘zi ham og‘ir yarador bo‘ladi. Shunga qaramasdan tog‘li hudud
aholisini qiyinchilik bilan mag‘lub etgan Yunon-makedonlar dasht ko‘chmanchilari
saklar va sug‘diylar o‘rtasida chegara bo‘lgan YaksartSirdaryoga tomon harakat
qiladilar. 2
Yunon-makedonlar Yaksart bo‘yida to‘xtab bu erdagi Shaharlarga o‘z harbiy
qismlarini joylashtira boshladilar. Ko‘p o‘tmay bu Shaharlar aholisi Aleksandrga
qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Daryoning o‘ng qirg‘og‘idagi saklar ham o‘z
qo‘shinlarini bir erga to‘play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya va
Sug‘diyona hududlarida ham Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olonlar boshlanib ketadi.
Aleksandr dastlab Yaksart bo‘yida o‘z mavqeini mustahkamlashga qaror qilib, bu
erdagi qo‘zg‘olonlarni bostirdi. Sug‘diyonada mil.avv. 329 yil ko‘zida Spitaman
boshchiligidagi qo‘zg‘olonni (Maroqandda) bostirish uchun sarkarda Farnux
boshchiligidagi qo‘shinlarni jo‘natdi. O‘zi asosiy kuchlar bilan saklar ustiga yurish
qildi. Ammo, bu yurish muvafaqiyatsiz tugadi.
Natijada mahalliy zodagonlarning deyarli barchasi Aleksandr hokimiyatini tan olib
uning xizmatiga o‘tib ketdilar. Mil.avv. 327 yilning oxirida Sug‘diyonadagi
qo‘zg‘olonning so‘nggi o‘choqlari ham bostirildi. Aleksandr Makedonskiyning
harbiy yurishlari. Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari. Yunon-makedon
bosqinchilariga qarshi uch yil davomida kurash olib borar ekan, O‘rta Osiyo
xalqlari mislsiz jasorat namunalarini ko‘rsatdilar. Ular Yunonlar o‘ylaganidek,
«varvarlar» va madaniyatdan orqaga qolgan emas, balki o‘z davrining yuksak
harbiy san’ati va madaniyatiga ega ekanliklarini namoyish etdilar. Aleksandr
qo‘shinlari butun Sharq davlatlarini o‘zlariga bo‘ysundirganlarida Sug‘diyona va
Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka uchramagan edilar. Bu holni Aleksandr tarixini
yozgan ko‘pgina qadimgi davr tarixchilari ham e’tirof etadilar. O‘zbekiston
2
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
6

hududlarida yashagan mahalliy aholi o‘z ozodligi va mustaqilligi yo‘lida bir tan-bir
jon bo‘lib harakat qilganlar. Ammo, kuchlar nisbati va harbiy texnikaning teng
emasligi ko‘p hollarda bosqinchilar ustunligini ta’minlagan. Shunga qaramasdan
bunday holatlar davlatchilik tarixida muhim iz qoldirgan. Shunday qilib Xorazm,
Choch (Toshkent vohasi), Farg‘ona va saklar yurti Aleksandrdan mustaqil bo‘lib
qoladi. Sug‘diyona, Baqtriya, Marg‘iyona va Parfiya Aleksandrning davlatiga
qo‘shilib, keyinchalik ularning hududida ayrim Yunon-makedon davlatlari vujudga
keladi. O‘rta Osiyoda istilo etilgan viloyatlar va Shaharlarni boshqarish uchun
Yunon-makedon sarkardalari bilan birga mahalliy hokimlar ham jalb etilgan.
Yozma manbalarning ma’lumot berishicha, Aleksandr davrida mahalliy aholi
vakillaridan Fratafarn-Girkaniyada, Artaboz-Baqtriyada, Oksiart va
XorienSug‘diyona viloyatlariga hokimlik qilganlar. Mil.avv. 325 yilda Oksiart qo‘l
ostiga Paropamis-Hindiqush viloyati topshiriladi. Mil.avv. 325-324 yillarda
makedonlar yaroq-aslahalari bilan qurollangan mahalliy aholi qo‘shinlari Yunon-
makedon armiyasi safiga jalb etiladi. Aleksandr mahalliy hokimiyat vakillariga
nisbatan maqsadli siyosat olib borgan. Mil. avv 324 yilda Suza shahrida o‘n mingta
Yunon-makedon askarlari mahalliy ayollarga uylanadilar. Aleksandrning o‘zi va
sarkarda Gefestion Doro III ning qizlarini hamda sarkarda Salavka Spitamanning
qizi Apamani xotinlikka oladilar. Sagdullaevning fikricha, bunday yondoshuv aniq
siyosiy maqsad – yangi davlatchilik barpo etish g‘oyasi bilan bog‘langan edi. Bu
davlat nafaqat turli halqlarning siyosiy birlashmasi bo‘libgina qolmay, balki uning
kelajakda makedonlar va Sharq zodagonlari qon-qarindoshligi vorisligiga tayangan
davlatga aylanishi rejalashtirilgan edi. Ko‘plab xalqlar va mamlakatlarni
birlashtirib yagona davlat barpo etish g‘oyasi, insonlarni umumiy ong va yagona
tafakkurga bo‘ysundirish g‘oyasi yangilik emas edi. Bunday g‘oyani qadimgi fors
podsholari ham o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘yganlar va oqibatda mil.avv. 490
yilda Yunon-fors urushlari boshlangan. Aleksandrning harbiy yurishlaridan so‘ng
Sharq va G‘arb o‘rtasidagi keng savdo-sotiq va madaniy aloqalar rivojlana
boshladi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy madaniyatning rivojlanishida, qurilish va
me’morchilik, kulolchilik va tasviriy san’at, yangi yozuvlarning tarqalishi,
tangashunoslik hamda diniy e’tiqodlarda ko‘rish mumkin. Yunonlar o‘z navbatida
qadimgi Sharqning juda ko‘plab madaniy yutuqlarini qabul qiladilar hamda
mahalliy aholi madaniyatiga ham ta’sir o‘tkazadilar. Aleksandr davridan boshlab,
bir necha asrlar davomida, Sharqning siyosiy tarixi (davlat tizimi, boshqaruv
usullari, qonunlar va huquq) da turli an’analarning qo‘shilib rivojlanganligini
ko‘zatishimiz mumkin.
7

1.2 Aleksandrning Sharqqa yurishi
Xullas, Aleksandr Makedonskiyning mil.avv.334-324 yillardagi harbiy yurishlari
natijasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi orollari, Kichik Osiyo, Misr, Old va
O‘rta Osiyo, Hind daryosining Yuqori oqimigacha bo‘lgan hududni qamrab oluvchi
ulkan davlat toshkil topdi. Yunon-makedonlarning 330-327 yillardagi O‘rta
Osiyoga bosqinchilik yurishlariga qaramasdan o‘sha davrda bu hududlarning
ijtimoiysiyosiy va madaniy hayotida muhim o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. O‘rta
Osiyoga Ellin (Ellada, Bolqon yarim oroli) madaniyati kirib keldi. O‘rta Osiyoning
janubiy viloyatlari yirik ellinistik davlatlar tarkibiga kirib, bu viloyatlarda yangi
siyosiy-ma’muriy tartib joriy etildi. Bu tartib O‘rta Osiyoda madaniy, iqtisodiy,
tovar-pul munosabatlarining rivojiga turtki bo‘ldi. Mahalliy va ellin
madaniyatining uyg‘unlashuvi bo‘lib o‘tdi. Aleksandr Makedonskiyning harbiy
yurishlari. O‘tgan asrning 40-50 yillaridan boshlab mil.avv. IV – milodiy IV asrlar
davri O‘rta Osiyo tarixini o‘rganish jarayonida «antik», «antik davr» jumlalari
muomalaga kirgan edi. Ayrim tadqiqotchilar bu jumlalarni faqat Gretsiya va Rim
tarixiga nisbatan ishlatish lozim degan g‘oyani ilgari surgan bo‘lishlariga qaramay,
O‘rta Osiyo qadimgi davri bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchi olimlar-arxeologlar,
tarixchilar, antropologlar, san’atshunoslar kabilarning ko‘pchiligi bu atamani O‘rta
Osiyo tarixiga nisbatan ham ishlatish mumkin degan nuqtai nazar tarafdori
bo‘ldilar. Mil. avv. IV asrdan boshlab O‘rta Osiyoning asosiy dehqonchilik
vohalari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning batamom yangi, faol yo‘liga o‘tdiki, bu
rivojlanish milodiy III-IV asrlarda inqirozga uchray boshlaydi. Shaharsozlik
madaniyati va sug‘orish tartibi, yozuv va pul muomalasi, moddiy va badiiy
madaniyatga oid ko‘p sonli va turli-tuman yodgorliklar aynan mana shu rivojlanish
jarayonidan dalolat beradi. Mil.avv. 334 yil mayida (Granik daryosi yonida), 333
yil oktyabrida (Gavgamela, ShimoliSharqiy Mesopotamiyada) bo‘lgan janglarda
fors qo‘shinlari to‘la mag‘lubiyatga uchradi. Shundan so‘ng Aleksandr uchun
Ahamoniylar davlatining markazlariga yo‘l ochilgan edi. Aleksandr dastavval
Bobilni, so‘ngra Suza, Persepol, Pasargada Shaharlarini egallab fors
podsholarining xazinalarini qo‘lga kiritdi. 3
So‘nggi Ahamoniy hukmdori Doro III avval Midiyaga, keyin esa Baqtriyada
qochib ketdi. Kursiy Rufning ma’lumotlariga ko‘ra Baqtriyaga Doro III ga qarshi
fitna uyushtirilib u o‘ldiriladi va fitnaga boshchilik qilgan Bess o‘zini Ahamoniylar
podshosi deb e’lon qiladi. 4

3
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В. B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
4
D.Urakov.Qadimgi dunyo tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020
8

Ammo, Bess Aleksandrga harbiy qo‘shinlarni qarshi qo‘ya olmadi. Mil.avv. 329
yilning bahoriga qadar Aleksandr Ariya, Drang‘iyona, Araxosiya kabi viloyatlarni
egallab Oks-Amudaryo bo‘ylariga chiqib keladi. Arrian va Kursiy ma’lumotlariga
ko‘ra bu paytda daryo juda sersuv bo‘lib, to‘lib oqardi. Amudaryodan kechuv
joyini tadqiqotchilar Kelif atroflari, Chushqago‘zar, Termez atroflari va Sho‘rob
deb hisoblaydilar. Nima bo‘lganda ham, Aleksandr qo‘shinlari qoplarga somon-
xashak to‘ldirib, ular orqali besh kun davomida Amudaryodan kechib o‘tganligi
haqida Yozma manbalarda ma’lumotlar saqlangan. Aleksandr qo‘shinlari daryodan
o‘tgach Bessni ta’qib etib «Sug‘d viloyati Navtakaga» yo‘l oladilar (Avval
Ptolomey Lag boshchiligidagi ilg‘or qism, keyin asosiy kuchlar). Sug‘d erlarida
Spitaman boshliq mahalliy sarkardalar Aleksandrni to‘xtatib qolish maqsadida
Bessni asir olib unga topshiradilar. Ammo, Aleksandrda harbiy yurishlarni
to‘xtatish niyati yo‘q edi. Navtakadan so‘ng Yunon-makedon qo‘shinlari
Sug‘diyonaning poytaxti Smarakandaga yurish qilib uni egallaydilar. Kursiy Ruf
ma’lumotlariga ko‘ra Yunon-makedonlar «Shaharda o‘zlarining kichik
gornizonlarini qoldirib, Yaqin atrofdagi qishloqlarni yondirib va vayron etib»,
Shimoli-Sharqqa tomon harakat qila boshlaydilar. Jizzax va O‘ratepa oralig‘idagi
tog‘li hududlarda Yunon-makedon qo‘shinlari qattiq talofat ko‘radilar.
Aleksandrning o‘zi ham og‘ir yarador bo‘ladi. Shunga qaramasdan tog‘li hudud
aholisini qiyinchilik bilan mag‘lub etgan Yunon-makedonlar dasht ko‘chmanchilari
saklar va sug‘diylar o‘rtasida chegara bo‘lgan YaksartSirdaryoga tomon harakat
qiladilar. Yunon-makedonlar Yaksart bo‘yida to‘xtab bu erdagi Shaharlarga o‘z
harbiy qismlarini joylashtira boshladilar. Ko‘p o‘tmay bu Shaharlar aholisi
Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Daryoning o‘ng qirg‘og‘idagi saklar
ham o‘z qo‘shinlarini bir erga to‘play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya va
Sug‘diyona hududlarida ham Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olonlar boshlanib ketadi.
Aleksandr dastlab Yaksart bo‘yida o‘z mavqeini mustahkamlashga qaror qilib, bu
erdagi qo‘zg‘olonlarni bostirdi. Sug‘diyonada mil.avv. 329 yil ko‘zida Spitaman
boshchiligidagi qo‘zg‘olonni (Maroqandda) bostirish uchun sarkarda Farnux
boshchiligidagi qo‘shinlarni jo‘natdi. O‘zi asosiy kuchlar bilan saklar ustiga yurish
qildi. Ammo, bu yurish muvafaqiyatsiz tugadi. Natijada mahalliy zodagonlarning
deyarli barchasi Aleksandr hokimiyatini tan olib uning xizmatiga o‘tib ketdilar.
Mil.avv. 327 yilning oxirida Sug‘diyonadagi qo‘zg‘olonning so‘nggi o‘choqlari
ham bostirildi. Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari. Aleksandr
Makedonskiyning harbiy yurishlari. Yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uch yil
davomida kurash olib borar ekan, O‘rta Osiyo xalqlari mislsiz jasorat namunalarini
ko‘rsatdilar. Ular Yunonlar o‘ylaganidek, «varvarlar» va madaniyatdan orqaga
qolgan emas, balki o‘z davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega
ekanliklarini namoyish etdilar. Aleksandr qo‘shinlari butun Sharq davlatlarini
o‘zlariga bo‘ysundirganlarida Sug‘diyona va Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka
9

uchramagan edilar. Bu holni Aleksandr tarixini yozgan ko‘pgina qadimgi davr
tarixchilari ham e’tirof etadilar. O‘zbekiston hududlarida yashagan mahalliy aholi
o‘z ozodligi va mustaqilligi yo‘lida bir tan-bir jon bo‘lib harakat qilganlar. Ammo,
kuchlar nisbati va harbiy texnikaning teng emasligi ko‘p hollarda bosqinchilar
ustunligini ta’minlagan. Shunga qaramasdan bunday holatlar davlatchilik tarixida
muhim iz qoldirgan. Shunday qilib Xorazm, Choch (Toshkent vohasi), Farg‘ona
va saklar yurti Aleksandrdan mustaqil bo‘lib qoladi. Sug‘diyona, Baqtriya,
Marg‘iyona va Parfiya Aleksandrning davlatiga qo‘shilib, keyinchalik ularning
hududida ayrim Yunon-makedon davlatlari vujudga keladi. O‘rta Osiyoda istilo
etilgan viloyatlar va Shaharlarni boshqarish uchun Yunon-makedon sarkardalari
bilan birga mahalliy hokimlar ham jalb etilgan. Yozma manbalarning ma’lumot
berishicha, Aleksandr davrida mahalliy aholi vakillaridan Fratafarn-Girkaniyada,
Artaboz-Baqtriyada, Oksiart va XorienSug‘diyona viloyatlariga hokimlik qilganlar.
Mil.avv. 325 yilda Oksiart qo‘l ostiga Paropamis-Hindiqush viloyati topshiriladi.
Mil.avv. 325-324 yillarda makedonlar yaroq-aslahalari bilan qurollangan mahalliy
aholi qo‘shinlari Yunon-makedon armiyasi safiga jalb etiladi. Aleksandr mahalliy
hokimiyat vakillariga nisbatan maqsadli siyosat olib borgan. Mil. avv 324 yilda
Suza shahrida o‘n mingta Yunon-makedon askarlari mahalliy ayollarga uylanadilar.
Aleksandrning o‘zi va sarkarda Gefestion Doro III ning qizlarini hamda sarkarda
Salavka Spitamanning qizi Apamani xotinlikka oladilar. Sagdullaevning fikricha,
bunday yondoshuv aniq siyosiy maqsad – yangi davlatchilik barpo etish g‘oyasi
bilan bog‘langan edi. Bu davlat nafaqat turli halqlarning siyosiy birlashmasi
bo‘libgina qolmay, balki uning kelajakda makedonlar va Sharq zodagonlari qon-
qarindoshligi vorisligiga tayangan davlatga aylanishi rejalashtirilgan edi. Ko‘plab
xalqlar va mamlakatlarni birlashtirib yagona davlat barpo etish g‘oyasi, insonlarni
umumiy ong va yagona tafakkurga bo‘ysundirish g‘oyasi yangilik emas edi.
Bunday g‘oyani qadimgi fors podsholari ham o‘z oldilariga maqsad qilib
qo‘yganlar va oqibatda mil.avv. 490 yilda Yunon-fors urushlari boshlangan.
Aleksandrning harbiy yurishlaridan so‘ng Sharq va G‘arb o‘rtasidagi keng savdo-
sotiq va madaniy aloqalar rivojlana boshladi. Siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy
vaziyatning o‘zgarishi natijasida mahalliy va Yunon madaniyatining qo‘shilish
jarayoni boshlanadi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy madaniyatning rivojlanishida,
qurilish va me’morchilik, kulolchilik va tasviriy san’at, yangi yozuvlarning
tarqalishi, tangashunoslik hamda diniy e’tiqodlarda ko‘rish mumkin. Yunonlar o‘z
navbatida qadimgi Sharqning juda ko‘plab madaniy yutuqlarini qabul qiladilar
hamda mahalliy aholi madaniyatiga ham ta’sir o‘tkazadilar. Aleksandr davridan
boshlab, bir necha asrlar davomida, Sharqning siyosiy tarixi (davlat tizimi,
boshqaruv usullari, qonunlar va huquq) da turli an’analarning qo‘shilib
rivojlanganligini ko‘zatishimiz mumkin.
10

Xullas, Aleksandr Makedonskiyning mil.avv.334-324 yillardagi harbiy yurishlari
natijasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi orollari, Kichik Osiyo, Misr, Old va
O‘rta Osiyo, Hind daryosining Yuqori oqimigacha bo‘lgan hududni qamrab oluvchi
ulkan davlat toshkil topdi. Yunon-makedonlarning 330-327 yillardagi O‘rta
Osiyoga bosqinchilik yurishlariga qaramasdan o‘sha davrda bu hududlarning
ijtimoiysiyosiy va madaniy hayotida muhim o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. O‘rta
Osiyoga Ellin (Ellada, Bolqon yarim oroli) madaniyati kirib keldi. O‘rta Osiyoning
janubiy viloyatlari yirik ellinistik davlatlar tarkibiga kirib, bu viloyatlarda yangi
siyosiy-ma’muriy tartib joriy etildi. Bu tartib O‘rta Osiyoda madaniy, iqtisodiy,
tovar-pul munosabatlarining rivojiga turtki bo‘ldi
Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari. O‘tgan asrning 40-50
yillaridan boshlab mil.avv. IV – milodiy IV asrlar davri O‘rta Osiyo tarixini
o‘rganish jarayonida «antik», «antik davr» jumlalari muomalaga kirgan edi. Ayrim
tadqiqotchilar bu jumlalarni faqat Gretsiya va Rim tarixiga nisbatan ishlatish lozim
degan g‘oyani ilgari surgan bo‘lishlariga qaramay, O‘rta Osiyo qadimgi davri bilan
shug‘ullanuvchi tadqiqotchi olimlar-arxeologlar, tarixchilar, antropologlar,
san’atshunoslar kabilarning ko‘pchiligi bu atamani O‘rta Osiyo tarixiga nisbatan
ham ishlatish mumkin degan nuqtai nazar tarafdori bo‘ldilar.
Mil. avv. IV asrdan boshlab O‘rta Osiyoning asosiy dehqonchilik vohalari ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishning batamom yangi, faol yo‘liga o‘tdiki, bu rivojlanish
milodiy III-IV asrlarda inqirozga uchray boshlaydi. Shaharsozlik madaniyati va
sug‘orish tartibi, yozuv va pul muomalasi, moddiy va badiiy madaniyatga oid ko‘p
sonli va turli-tuman yodgorliklar aynan mana shu rivojlanish jarayonidan dalolat
beradi. Mil.avv. 334 yil mayida (Granik daryosi yonida), 333 yil oktyabrida
(Gavgamela, ShimoliSharqiy Mesopotamiyada) bo‘lgan janglarda fors qo‘shinlari
to‘la mag‘lubiyatga uchradi. Shundan so‘ng Aleksandr uchun Ahamoniylar
davlatining markazlariga yo‘l ochilgan edi. Aleksandr dastavval Bobilni, so‘ngra
Suza, Persepol, Pasargada Shaharlarini egallab fors podsholarining xazinalarini
qo‘lga kiritdi. So‘nggi Ahamoniy hukmdori Doro III avval Midiyaga, keyin esa
Baqtriyada qochib ketdi. Kursiy Rufning ma’lumotlariga ko‘ra Baqtriyaga Doro III
ga qarshi fitna uyushtirilib u o‘ldiriladi va fitnaga boshchilik qilgan Bess o‘zini
Ahamoniylar podshosi deb e’lon qiladi. Ammo, Bess Aleksandrga harbiy
qo‘shinlarni qarshi qo‘ya olmadi. Mil.avv. 329 yilning bahoriga qadar Aleksandr
Ariya, Drang‘iyona, Araxosiya kabi viloyatlarni egallab Oks-Amudaryo bo‘ylariga
chiqib keladi. Arrian va Kursiy ma’lumotlariga ko‘ra bu paytda daryo juda sersuv
bo‘lib, to‘lib oqardi. Amudaryodan kechuv joyini tadqiqotchilar Kelif atroflari,
Chushqago‘zar, Termez atroflari va Sho‘rob deb hisoblaydilar. Nima bo‘lganda
ham, Aleksandr qo‘shinlari qoplarga somon-xashak to‘ldirib, ular orqali besh kun
davomida Amudaryodan kechib o‘tganligi haqida Yozma manbalarda ma’lumotlar
saqlangan. Aleksandr qo‘shinlari daryodan o‘tgach Bessni ta’qib etib «Sug‘d
11

viloyati Navtakaga» yo‘l oladilar (Avval Ptolomey Lag boshchiligidagi ilg‘or
qism, keyin asosiy kuchlar). Sug‘d erlarida Spitaman boshliq mahalliy sarkardalar
Aleksandrni to‘xtatib qolish maqsadida Bessni asir olib unga topshiradilar. Ammo,
Aleksandrda harbiy yurishlarni to‘xtatish niyati yo‘q edi. Navtakadan so‘ng
Yunon-makedon qo‘shinlari Sug‘diyonaning poytaxti Smarakandaga yurish qilib
uni egallaydilar. Kursiy Ruf ma’lumotlariga ko‘ra Yunon-makedonlar «Shaharda
o‘zlarining kichik gornizonlarini qoldirib, Yaqin atrofdagi qishloqlarni yondirib va
vayron etib», Shimoli-Sharqqa tomon harakat qila boshlaydilar. Jizzax va O‘ratepa
oralig‘idagi tog‘li hududlarda Yunon-makedon qo‘shinlari qattiq talofat ko‘radilar.
Aleksandrning o‘zi ham og‘ir yarador bo‘ladi. Shunga qaramasdan tog‘li hudud
aholisini qiyinchilik bilan mag‘lub etgan Yunon-makedonlar dasht ko‘chmanchilari
saklar va sug‘diylar o‘rtasida chegara bo‘lgan YaksartSirdaryoga tomon harakat
qiladilar. Yunon-makedonlar Yaksart bo‘yida to‘xtab bu erdagi Shaharlarga o‘z
harbiy qismlarini joylashtira boshladilar. Ko‘p o‘tmay bu Shaharlar aholisi
Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Daryoning o‘ng qirg‘og‘idagi saklar
ham o‘z qo‘shinlarini bir erga to‘play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya va
Sug‘diyona hududlarida ham Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olonlar boshlanib ketadi.
Aleksandr dastlab Yaksart bo‘yida o‘z mavqeini mustahkamlashga qaror qilib, bu
erdagi qo‘zg‘olonlarni bostirdi. Sug‘diyonada mil.avv. 329 yil ko‘zida Spitaman
boshchiligidagi qo‘zg‘olonni (Maroqandda) bostirish uchun sarkarda Farnux
boshchiligidagi qo‘shinlarni jo‘natdi. O‘zi asosiy kuchlar bilan saklar ustiga yurish
qildi. Ammo, bu yurish muvafaqiyatsiz tugadi. Natijada mahalliy zodagonlarning
deyarli barchasi Aleksandr hokimiyatini tan olib uning xizmatiga o‘tib ketdilar.
Mil.avv. 327 yilning oxirida Sug‘diyonadagi qo‘zg‘olonning so‘nggi o‘choqlari
ham bostirildi. Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari. Aleksandr
Makedonskiyning harbiy yurishlari. Yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uch yil
davomida kurash olib borar ekan, O‘rta Osiyo xalqlari mislsiz jasorat namunalarini
ko‘rsatdilar. Ular Yunonlar o‘ylaganidek, «varvarlar» va madaniyatdan orqaga
qolgan emas, balki o‘z davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega
ekanliklarini namoyish etdilar. Aleksandr qo‘shinlari butun Sharq davlatlarini
o‘zlariga bo‘ysundirganlarida Sug‘diyona va Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka
uchramagan edilar. Bu holni Aleksandr tarixini yozgan ko‘pgina qadimgi davr
tarixchilari ham e’tirof etadilar. O‘zbekiston hududlarida yashagan mahalliy aholi
o‘z ozodligi va mustaqilligi yo‘lida bir tan-bir jon bo‘lib harakat qilganlar. Ammo,
kuchlar nisbati va harbiy texnikaning teng emasligi ko‘p hollarda bosqinchilar
ustunligini ta’minlagan. Shunga qaramasdan bunday holatlar davlatchilik tarixida
muhim iz qoldirgan. Shunday qilib Xorazm, Choch (Toshkent vohasi), Farg‘ona
va saklar yurti Aleksandrdan mustaqil bo‘lib qoladi. Sug‘diyona, Baqtriya,
Marg‘iyona va Parfiya Aleksandrning davlatiga qo‘shilib, keyinchalik ularning
hududida ayrim Yunon-makedon davlatlari vujudga keladi. O‘rta Osiyoda istilo
12

etilgan viloyatlar va Shaharlarni boshqarish uchun Yunon-makedon sarkardalari
bilan birga mahalliy hokimlar ham jalb etilgan. Yozma manbalarning ma’lumot
berishicha, Aleksandr davrida mahalliy aholi vakillaridan Fratafarn-Girkaniyada,
Artaboz-Baqtriyada, Oksiart va XorienSug‘diyona viloyatlariga hokimlik qilganlar.
Mil.avv. 325 yilda Oksiart qo‘l ostiga Paropamis-Hindiqush viloyati topshiriladi.
Mil.avv. 325-324 yillarda makedonlar yaroq-aslahalari bilan qurollangan mahalliy
aholi qo‘shinlari Yunon-makedon armiyasi safiga jalb etiladi. Aleksandr mahalliy
hokimiyat vakillariga nisbatan maqsadli siyosat olib borgan. Mil. avv 324 yilda
Suza shahrida o‘n mingta Yunon-makedon askarlari mahalliy ayollarga uylanadilar.
Aleksandrning o‘zi va sarkarda Gefestion Doro III ning qizlarini hamda sarkarda
Salavka Spitamanning qizi Apamani xotinlikka oladilar.
Sagdullaevning fikricha, bunday yondoshuv aniq siyosiy maqsad – yangi
davlatchilik barpo etish g‘oyasi bilan bog‘langan edi. Bu davlat nafaqat turli
halqlarning siyosiy birlashmasi bo‘libgina qolmay, balki uning kelajakda
makedonlar va Sharq zodagonlari qon-qarindoshligi vorisligiga tayangan davlatga
aylanishi rejalashtirilgan edi. 5
Ko‘plab xalqlar va mamlakatlarni birlashtirib yagona davlat barpo etish g‘oyasi,
insonlarni umumiy ong va yagona tafakkurga bo‘ysundirish g‘oyasi yangilik emas
edi. Bunday g‘oyani qadimgi fors podsholari ham o‘z oldilariga maqsad qilib
qo‘yganlar va oqibatda mil.avv. 490 yilda Yunon-fors urushlari boshlangan.
Aleksandrning harbiy yurishlaridan so‘ng Sharq va G‘arb o‘rtasidagi keng savdo-
sotiq va madaniy aloqalar rivojlana boshladi. Siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy
vaziyatning o‘zgarishi natijasida mahalliy va Yunon madaniyatining qo‘shilish
jarayoni boshlanadi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy madaniyatning rivojlanishida,
qurilish va me’morchilik, kulolchilik va tasviriy san’at, yangi yozuvlarning
tarqalishi, tangashunoslik hamda diniy e’tiqodlarda ko‘rish mumkin. Yunonlar o‘z
navbatida qadimgi Sharqning juda ko‘plab madaniy yutuqlarini qabul qiladilar
hamda mahalliy aholi madaniyatiga ham ta’sir o‘tkazadilar. Aleksandr davridan
boshlab, bir necha asrlar davomida, Sharqning siyosiy tarixi (davlat tizimi,
boshqaruv usullari, qonunlar va huquq) da turli an’analarning qo‘shilib
rivojlanganligini ko‘zatishimiz mumkin.
Aleksandr Makedonskiyning mil.avv.334-324 yillardagi harbiy yurishlari
natijasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi orollari, Kichik Osiyo, Misr, Old va
O‘rta Osiyo, Hind daryosining Yuqori oqimigacha bo‘lgan hududni qamrab oluvchi
ulkan davlat toshkil topdi. Yunon-makedonlarning 330-327 yillardagi O‘rta
Osiyoga bosqinchilik yurishlariga qaramasdan o‘sha davrda bu hududlarning
ijtimoiysiyosiy va madaniy hayotida muhim o‘zgarishlar bo‘lib o‘tdi. O‘rta
Osiyoga Ellin (Ellada, Bolqon yarim oroli) madaniyati kirib keldi. O‘rta Osiyoning
5
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B.
XAYNAZAROV Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
13

janubiy viloyatlari yirik ellinistik davlatlar tarkibiga kirib, bu viloyatlarda yangi
siyosiy-ma’muriy tartib joriy etildi. Bu tartib O‘rta Osiyoda madaniy, iqtisodiy,
tovar-pul munosabatlarining rivojiga turtki bo‘ldi. Mahalliy va ellin
madaniyatining uyg‘unlashuvi bo‘lib o‘tdi. 6
Filipp II va Makedoniyaning yuksalishi. Qadimgi yunonlar tarixining o‘ziga xos
jihatlaridan biri hududda uzoq vaqt davomida o‘z mustaqilliklarini saqlab kelgan
yunon polislarining mavjud bo‘lganligidir. Ulaming kichik hajmi va beqarorligi
antik davrda ham hayratlanarli bo‘lishiga qaramasdan forslar hujumidan omon
qolganlar. Mil. aw. IV asrda xorijliklar bosqini xavfi ajablanarli holat emas edi,
lekin bu xavf-xatar qudratli Fors imperiyasidan emas, balki o‘sha vaqtgacha
unchalik ahamiyatga ega bo‘lmagan Makedon yoki Makedoniya nomlari bilan
tanilgan podsholik tomonidan edi. Makedoniyaning muvaffaqiyatlariga Afmadagi
siyosiy bo‘linishlar va iqtisodiy bosim hamda yunon polislarining parokandalikka
uchrashi sabab bo‘lgan edi. Bulaming barchasi mil.aw . 359 yilda Makedoniya
shohi boigan noyob harbiy va diplomatik mahoratga ega Filipp II uchun imkoniyat
yaratdi. Filipp II mil. aw . 382 -yilda tugilgan, otasi Aminta III va uning Illiriyalik
xotini Evridikaning farzandi boigan. Plutarxning yozishicha Evridika bolalarini
tarbiyalash uchun o‘qishni o‘rgangan, lekin Filippning o'qishi akasi Aleksandr II
magiubiyati natijasida mil. aw. 369-367- yillarda Fivaga garov sifatida asirlikka jo
‘natish bahonasida to‘xtab qoladi. Uning garov sifatida ushlab turilishi unchalik
katta yo‘qotish boimadi. Filipp Fivada bo‘lganida Lektra ustidan g‘alabasi unga
zamonaviy yunon siyosati va harbiy taktikasi bo‘yicha qimmatli ma’lumotlami
o‘rganishiga turtki beradi. Filipp mil. avv. 367 -yilda Makedoniyaga qaytganida
mamlakatda hamon tartibsizlik hukm surardi. So‘nggi yetti yil mobaynida uchta
qirol davlatni boshqargan edi. Siyosiy beqarorlik Filippga kutilmagan imkoniyat
hosil qildi va u Predikass o‘limidan keyin hokimiyatni egallashga da’vo qila
boshladi. Filipp II mil. aw. 359-yilda Makedoniya podshosi boidi. FilippII taxtga
kelganda, Makedoniya har taraflama og‘ir iqtisodiy, siyosiy inqiroz holatida edi.
Filipp II o‘zidan oldingi hukmdorlaming siyosiy harakatlaridan voz kechdi.
Makedoniyani birlashtirib, davlatni mustahkamladi. Undan oldingi podsholaming
markaziy hokimiyatni mustahkamlash borasidagi yagona sistemasini mantiqan
tugatgan. Shu tufayli Filipp II Makedoniyani Yunondunyosidagi kuchli
davlatlardan birigaa ylantirish orqali Forslar bilan raqobatlasha oladigan davlat
maqomiga olib chiqqan. Filipp II birinchi b o iib Makedoniyaning xo‘jalik ishlarini
rivojlantirishga bor e’tiborini qaratgan. U iqtisodiy jihatdan to g ii hududlardan
yangi yerlami o‘zlashtirib, qishloq aholisining bir qismini o‘sha yerga ko‘chirgan.
Bu yangi shaharlar (masalan Filipp shahri) strategik jihatdan qulay joyga
6
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
14

qurilganligidan tashqari iqtisodiy-harbiy tomondan hammarkaz boigan. Filipp II
bor e’tiborini konlami topishga va u yerdan temir ishlab chiqarib, harbiy jihatdan
armiyasini kuchaytirishga jalb etadi. Filipp П Pangeya konlarini bosib olib, u
yerdagi ishlab chiqarishni kuchaytirish orqali, yiliga 1000 talant oltin foyda
ko‘rgan. Bu unga o‘zining oltin tangalarini ko‘pIab ishlab chiqarish imkonini
bergan. Oltin va kumush tangalardan iborat katta zahiraga ega boiishi
Makedoniyaga Egey dengizi, Qoradengiz qirg‘oqlari va Sharqiy 0 ‘rtayer dengizi
hududlarida savdo aloqalarini olib borish imkonini berdi. Ulkan flot qurilishi bilan
dengizda u katta oijalarga ega boidi. Filipp II bir necha yil Yunonistonda (Fivada)
yashagani bois, yunon harbiy qismlari kamchiliklarini yaxshi bilar edi. Filipp II
ning islohotlaridan biri yunon harbiylarining kuchli taraflarini o‘z armiyasiga joriy
qilganida edi. Asosiy harbiy tuzilishga kiritilgan o‘zgarishlardan biri sifatida og‘ir
qurollangan piyoda qismlami joriy qiladi. Agar yunon qo‘mondonlari o‘zining
harbiy qatorlarini bitta qismga birlashtirgan bo‘lsa, Filipp II buni aksini qilgan va
jangda ushbu harbiy taktika ustunlikni ta’minlagan. Bunday taktika va tuzilishi
unga jangda muvaffaqiyatlar garovi boigan: Filipp II davlat boshqaruvida ham
katta islohotlami amalga oshirdi. Birinchi b o iib mustaqil knyazliklami yo‘q qildi.
U aristokratlami to‘plab davlat xizmatiga oldi. 7
Filipp II mamlakatdagi Filipp II va Makedoniyaning yuksalishi. Qadimgi
yunonlar tarixining o‘ziga xos jihatlaridan biri hududda uzoq vaqt davomida o‘z
mustaqilliklarini saqlab kelgan yunon polislarining mavjud bo‘lganligidir. Ulaming
kichik hajmi va beqarorligi antik davrda ham hayratlanarli bo‘lishiga qaramasdan
forslar hujumidan omon qolganlar. Mil. aw. IV asrda xorijliklar bosqini xavfi
ajablanarli holat emas edi, lekin bu xavf-xatar qudratli Fors imperiyasidan emas,
balki o‘sha vaqtgacha unchalik ahamiyatga ega bo‘lmagan Makedon yoki
Makedoniya nomlari bilan tanilgan podsholik tomonidan edi. Makedoniyaning
muvaffaqiyatlariga Afmadagi siyosiy bo‘linishlar va iqtisodiy bosim hamda yunon
polislarining parokandalikka uchrashi sabab bo‘lgan edi. Bulaming barchasi
mil.aw . 359 yilda Makedoniya shohi boigan noyob harbiy va diplomatik
mahoratga ega Filipp II uchun imkoniyat yaratdi. 8
Filipp II mil. aw . 382 -yilda tugilgan, otasi Aminta III va uning Illiriyalik xotini
Evridikaning farzandi boigan. Plutarxning yozishicha Evridika bolalarini
tarbiyalash uchun o‘qishni o‘rgangan, lekin Filippning o'qishi akasi Aleksandr II
magiubiyati natijasida mil.aw. 369-367- yillarda Fivaga garov sifatida asirlikka jo
‘natish bahonasida to‘xtab qoladi. Uning garov sifatida ushlab turilishi unchalik
katta yo‘qotish boimadi. Filipp Fivada bo‘lganida Lektra ustidan g‘alabasi unga
zamonaviy yunon siyosati va harbiy taktikasi bo‘yicha qimmatli ma’lumotlami
7
N.N.Pikus, Yu.S.Krushkol «Qadimgi dunyo tarixi» 2 tom Т.: 1978-yil.
8
A.Kabirov.Qadimgi sharq tarixi.2016
15

o‘rganishiga turtki beradi. Filipp mil. avv. 367 -yilda Makedoniyaga qaytganida
mamlakatda hamon tartibsizlik hukm surardi. So‘nggi yetti yil mobaynida uchta
qirol davlatni boshqargan edi. Siyosiy beqarorlik Filippga kutilmagan imkoniyat
hosil qildi va u Predikass o‘limidan keyin hokimiyatni egallashga da’vo qila
boshladi. Filipp II mil. aw. 359-yilda Makedoniya podshosi boidi. FilippII taxtga
kelganda, Makedoniya har taraflama og‘ir iqtisodiy, siyosiy inqiroz holatida edi.
Filipp II o‘zidan oldingi hukmdorlaming siyosiy harakatlaridan voz kechdi.
Makedoniyani birlashtirib, davlatni mustahkamladi. Undan oldingi podsholaming
markaziy hokimiyatni mustahkamlash borasidagi yagona sistemasini mantiqan
tugatgan. Shu tufayli Filipp II Makedoniyani Yunondunyosidagi kuchli
davlatlardan biriga aylantirish orqali Forslar bilan raqobatlasha oladigan davlat
maqomiga olib chiqqan. Filipp II birinchi b o iib Makedoniyaning xo‘jalik ishlarini
rivojlantirishga bor e’tiborini qaratgan. U iqtisodiy jihatdan to g ii hududlardan
yangi yerlami o‘zlashtirib, qishloq aholisining bir qismini o‘sha yerga ko‘chirgan.
Bu yangi shaharlar (masalan Filipp shahri) strategik jihatdan qulay joyga
qurilganligidan tashqari iqtisodiy-harbiy tomondan hammarkaz boigan. Filipp II
bor e’tiborini konlami topishga va u yerdan temir ishlab chiqarib, harbiy jihatdan
armiyasini kuchaytirishga jalb etadi. Filipp П Pangeya konlarini bosib olib, u
yerdagi ishlab chiqarishni kuchaytirish orqali, yiliga 1000 talant oltin foyda
ko‘rgan. Bu unga o‘zining oltin tangalarini ko‘pIab ishlab chiqarish imkonini
bergan. Oltin va kumush tangalardan iborat katta zahiraga ega boiishi
Makedoniyaga Egey dengizi, Qoradengiz qirg‘oqlari va Sharqiy 0 ‘rtayer dengizi
hududlarida savdo aloqalarini olib borish imkonini berdi. Ulkan flot qurilishi bilan
dengizda u katta oijalarga ega boidi. Filipp II bir necha yil Yunonistonda (Fivada)
yashagani bois, yunon harbiy qismlari kamchiliklarini yaxshi bilar edi. Filipp II
ning islohotlaridan biri yunon harbiylarining kuchli taraflarini o‘z armiyasiga joriy
qilganida edi. Asosiy harbiy tuzilishga kiritilgan o‘zgarishlardan biri sifatida og‘ir
qurollangan piyoda qismlami joriy qiladi. Agar yunon qo‘mondonlari o‘zining
harbiy qatorlarini bitta qismga birlashtirgan bo‘lsa, Filipp II buni aksini qilgan va
jangda ushbu harbiy taktika ustunlikni ta’minlagan. Bunday taktika va tuzilishi
unga jangda muvaffaqiyatlar garovi boigan: Filipp II davlat boshqaruvida ham
katta islohotlami amalga oshirdi. Birinchi b o iib mustaqil knyazliklami yo‘q qildi.
U aristokratlami to‘plab davlat xizmatiga oldi. 9

Filipp II mamlakatdagi yoshlardan shaxsiy gvardiya tuzib, podsho xos soqchilarini
tayyorlagan va o‘ziga sodiqlik ruhida tarbiyalagan. Filipp II o‘z oldiga davlatni
markazlashtirish maqsadini qo‘yadi. Boshqaruvining birinchi besh yilligida bir
qancha islohotlami bajarishga harakat qiladi. Jumladan, o‘zining shimoliy
9
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
16

chegaralarini illeriyalik va frakiyaliklar hujumlaridan himoyalash va o‘z ta’sir
kuchini Xalkidika yarimoroliga yoyish edi. U frakiyalik bilan illeriyaliklarga
qarshi kurashish uchun ittifoq tuzdi. Chunki, ular mamlakat shimoli-sharqini talon-
taroj qilayotgan edi. Keyinchalik u Malos qabilasi oqsoqolining qiziga uylanib ular
bilan ittifoq tuzadi. Illeriyaliklar yengiladi va tinchlik so‘rashadi. Filipp II Olimp
shaharlari bilan kurashish uchun Afinaga yon berishga majbur boiadi. Ayniqsa,
Filipp Anfiopol shahri bilan strategik aloqani y o ig a qo‘yadi. Bu shaharga o‘z
vaqtida Afma da’vogar edi, biroz vaqt o‘tib bu safar Olimp bilan ittifoq tuzib shu
shahami egallaydi. Mil. aw . IV asming 50-yillari o ‘rtasida Filipp Iisharqqa qarab
yura boshlaydi va Frakiyaning Egey dengizi qirg‘oqlarigacha yetib boradi va
Filipp shahriga asos soladi. Makedoniyani Xalkidika yarimoroliga harbiy
yurishlari Frakiya qirollarini birlashishga majbur etdi va Olimp hamda Afma
boshchiligida Xalkidika ittifoqi tashkil etiladi. Lekin Afma ittifoqchilariga o‘z
qo‘shini bilan unchalik ko‘p yordam berolmaydi va makedoniyaliklar tomonidan
magiub etiladi. Filipp II o‘zining shimoliy chegaralari va Xalkidikadagi siyosiy
maqomini mustahkamlab olgandan so‘ng, o‘rta yunon siyosatiga ta’sir ko‘rsata
boshladi. Yunon shaharlarini ichki ishlariga aralashishi oqibatida yunon-shahar
davlatlarining Vatan urushi (mil. aw . 355-346-yy) boshlanadi. Harbiy Yurishlar
natijasida Apollon ibodatxonasiga tegishli bir qancha hududlarni egallab oladi.
Apollon Xudosiga o‘z muhabbatini ko‘rsatish uchun Filipp 3000 ta fakidiyalik
asirlami dengizga cho'ktirib yubordi. 10
Fessaliya ham Filipp II ning qudratini tan olishga majbur bo‘ladi. Filipp II ning
Yunonistonda mavqeyini ortib borishi, doimiy ichki ishlarga aralashuvi Afinani
ehtiyot boiishga undaydi. Makedoniya armiyasini o‘rta Yunonistonga kirib
borishini to'xtatish uchun Fermopil yo‘lini egallab oladi va Filippni Fessaliyaga
kirib borishini to‘sib qo‘yadi. Makedoniyaliklami 0 ‘rta Yunonistonga yurishi
omadsiz tugagandan so‘ng ular yana janubiy Frakiya hududlarini bosib olishni
boshlaydi. 11
Kuchli tayyorgarlikdan keyin Xalkidika ittifoqi markazi bo‘lgan Olimp shahriga
hujum qiladi. Afmaliklar Olimpga yordam berish uchun unga 17 triera 300 otliq va
400 goplit jo ‘natadi. Lekin Filipp yordam kelgunga qadar shahar taqdirini hal
qiladi. Yunonlaming eng katta shaharlaridan biri bo'lgan Olimp vayron qilinadi va
aholisi shahami tark etadi (mil. aw . 348-y.). Xalkidika ittifoqi tarqatib yuboriladi.
Filipp II yana Vatan urushiga aralashishni boshlaydi. Afina esa Xalkidika va
janubiy Frakiyadagi yo‘qotishlardan keyin bu tarafdagi o‘z hududlarini saqlab
qolish maqsadida Filipp II bilan sulh tuzadi. (Bu sulh mil. aw. 346-yiida Filokrad
sulhi nomi bilan tarixga kirgan). Filipp II Afma bilan urushni to‘xtatgandan keyin
10
Античная драма. М., 1970. Антология мировой философии. М., 1969, т. I , ч. I .
11
Каллистов Д. П. Очерки истории античного театра.М., 1969.
17

markaziy Yunoniston ishlariga aralasha boshladi. U Fivani taklifini qabul qilib
o‘zining armiyasini Fakidiya hududlariga olib kiradi. Filipp II o‘zining bor
e’tiborini Fakidiya va Fermopil yaqinidagi muhim strategik punktlarini nazorat
qilishga qaratadi. Mil. aw. 346-yil qariyb o‘n yil davom etgan Vatan urushi
nihoyasiga yetadi. Bu urush bir tarafdan yunon polislarining kuchsizlanishiga olib
kelgan bo‘lsa, Makedoniya davlatining siyosiy hokimiyatini yanada kuchaytirdi.
Korinf Kongressi. Mil. aw. 337-yil Filipp II tashabbusi bilan Korinfda umumyunon
kongressi chaqirildi. Bu yo‘l kongressda Yunonistondagi Makedoniya
gegemonligini huquqiy jihatdan mustahkamlash va yunonlami Makedon podshosi
qo‘li ostida birlashtirish edi. Kongressda yunon xalqlarining Ellin ittifoqi tuzildi,
Filipp П esa gegemon sifatida e’lon qilindi. Filipp II harbiy qo‘shin oliy bosh
qo‘mondoni bo‘ldi va tashqi siyosat boshqaruvini ham o‘z qo‘liga oldi. Barcha
yunon urushlari to'xtatildi va Yunonistonda umumiy tinchlik o‘matildi. Bir-birining
ichki ishlariga aralashish ta’qiqlandi va siyosiy tuzilishni o‘zgartirish man qilindi.
Qaroqchilarga qarshi urush e’lon qilindi. Dengizlarda savdo-sotiq maqsadida
suzuvchilami ozodligi mustahkamlandi. Filipp II mil. avv. 336-yilda Kichik
Osiyoga yurish arafasida o‘z xizmatkori tomonidan oidiriladi. Makedoniyalik
podshoning vorisi sifatida uning o‘g‘li Aleksandr taxtga o‘tiradi. Uning ismi bilan
yunon tarixida ellinizm yangi davrga o‘tadi. Aleksandr Makedonskiy imperiyasi.
Filipp II imperiyani boshqara turib Makedoniyani Dunay daryosidan markaziy
Yunonistongacha cho‘zilgan hududda yetakchi harbiy mamlakatga aylantirdi.
Uning o‘limi Osiyoga rejalashtirilgan hujumlar va barcha yutuqlami xavf ostiga
qo‘ydi. Aleksandr III miloddan awalgi 336 yilda otasi o ig an vaqtda 20 yoshda
edi. Bashoratchilar keyinroq uning hukmronjigi haqida aytgan edilar. Garchi
Filippni bir nechta xotinlaridan merosxo‘rlari bo‘lsa ham, Aleksandrga Filippning
butun hokimiyati merosxo‘ri sifatida qaraganlar va uning kelajagi uchun qattiq
qayg‘urganlar. Aristotel bilan birga bir nechta yunon ustozlari yunon adabiyoti va
madaniyatidan ta’lim bergan. Aleksandr ulardan bir umrlik Gomerga muhabbatni
va afsonaviy ajdodlari Axill va Geraklning qahramonoliklariga tenglashish yoki
o‘tib ketish maqsadini oldi. Aleksandrda, shuningdek, Filipp yo‘q paytida davlatni
boshqarish bo‘yicha amaliy tajriba bor edi va Frakiya qo‘zg‘olonini bostirgan edi.
U hattoki miloddan awalgi 338 yildagi Xeroneya jangida otliq qo‘shinlariga
qo'mondonlik qilgan edi. Shunday boisa-da uning davomchiligini hem kim
kafolatlamagan edi. Filippning eng keksa qo‘mondoni Antipeyter Aleksandmi
xavf-xatarlardan qutqarib hukmronlik ramzi boigan Egey dengizidagi makedon
qo‘shinlarini unga taqdim qildi. Aleksandming shaxsiy mavqeyi imperiyaning
dastlabki inqirozli yilida unchalik mustahkam emas edi. Bunga Filippning ba’zi
amaldorlari Yunonistonni qoidan berish xavfi tufayli Makedoniyaning shimoliy
oikalarini mustaqil qilishga boigan harakatlari sabab boidi. Yunoniston
Aleksandming e ’tiborini tortdi. Filippning dafn marosimi tugashi bilanoq,
18

Aleksandr Filippning o'chini olish uchun o'zini mustaqil deb e’lon qilgan
Yunonistonning asosiy polislari Afina va Fivaga yurish qilishga qaror qildi.
Aleksandr Makedoniyaning Fessaliya va Korinf Ligalaridagi gegemonligini
tasdiqladi. Yunonistondan qaytgan Aleksandr mil. aw . 335-yil bahorida Filipp
o‘limidan keyin Makedoniya asoratidan qulutishga harakat qilgan Tirakiya va
Illiriyaga qarshi yurish qildi. Aleksandr harbiy harakatlami Danube daryosining
shimoligacha uzaytirdi. Filipp II ning mil. aw . 339-yil Skutiyadagi g‘alabasidan
keyin kamsitilgan Triballi Aleksandrdan xotinlari va bolalari bilan yashayotgan
orolga omonlik so‘raydi. Qolgan Tirakiya qabilalari Geta va Danube orasida
qolishga majbur bo‘lishdi. 12
Kichik Osiyoning istilo etilishi. Makedoniya mustahkamlangach, Aleksandr
mil. avv.334-yilning bahorida Osiyoga yurish boshladi. Uning armiyasi to‘liq
37.000 kishi edi, bundan Makedoniya falanga piyodalari 12.000 nafar, qo‘shimcha
3.000 kishilik «qirol gvardiyasi” va 1800 kishilik otliq askarlar edi. Bundan
tashqari, Illiriya va Tihrasaning 9.000 ga yaqin yunon piyoda va otliq askarlari ham
mavjud edi. Qo‘shinlaming transport vositasi bo‘lib 200 ta yunon kemalari xizmat
qiladi. Aleksandming Osiyodagi dastlabki harakatlari xuddi teatr sahnasidagiday
bo‘ldi. U Osiyo tuprog‘iga qadam qo‘ygan ilk Makedoniya podshosi bo‘ldi.
Keyinchalik Aleksandr Troya shahriga bordi, afsonaviy Troya shohi Triamdan
Afinani bosib olgani uchun kechirim so‘radi va ajdodi Axillesga xurmat
ko‘rsatdi. 13
Granik jangi ( mil. aw . 334-yil) . Forslar Aleksandmi dastlab hozirgi Turkiya
hududida kutib olishdi. Ilk to‘qnashuv Granik daryosi, hozirgi Ko‘chabosh
bo‘yida, Anatoliyaning shimoli-g‘arbida boidi. Bu davrda forslar tomonida yunon
yollanma askarlari ham boigan. Jangda Aleksandr Troyadan Afinaga keltirilgan
zirhda tushdi. “Axilles zirhi” deb nom olgan bu zirh forslami sarosimaga soldi.
Jangda Aleksandr yaralanib, uning hayotini hamshirasining akasi Klit qutqarib
qoldi. Jangda Aleksandr 2. 000 nafar vatan xoinini qatl ettirdi, tirik qolganlarini
Makedoniyagacha bo‘yinlarida zanjir bilan olib bordi. Aleksandr askarlari
Anatoliyaning janubi bo‘ylab g'arbga harakat qila boshladi va fors satrapliklari
Lidiya, Kariava Lusiani egalladi. Mil. aw. 333-yil bahorigacha Aleksandr hozirgi
Anatoliya markazi Anqara, o‘sha paytdagi Frigiya poytaxti Gordiumga yetib bordi.
Kichik Osiyodagi magiubiyatlardan keyin Doro III qo‘shinga iste’dodli sarkarda
Memnonni qo‘mondori qilib tayinlaydi. Memnon Milet shahrini mustahkam
qilishga harakat qiladi, lekin tasodifiy halokat tufayli vafot etadi. Aleksandr
ixtiyorida otliq va piyoda qo‘shinlardan tashqari, harbiy flot ham boiganligi va
qamal dengizdan ham amalga oshirilganligi hisobiga Milet shahri egallandi. Endi
12
Ривкин Б. И. В долине Алфея. Олимпийские игры в искусстве Древней Греции.М.,1969
13
Рожанский И.Д. Развитие естествознания в эпоху античности. М., 1979.
19

Aleksandr Kichik Osiyoning ichiga qarab – Kappadokiyaga qarab harakat
boshladi. Bu yerlarda yashovchi mahalliy qabila va elatlar Eron hokimiyati ostida
bo‘lsalar ham, mustaqillikka intilar va Eron zulmidan aziyat chekar edilar. Shu
tufayli ular Aleksandr va Makedoniya armiyasini xursandchilik bilan kutib oldilar.
Iss jangi (mil. aw . 333-yil). Kichik Osiyo yarimorolida, O‘rtayer dengizi shimoli-
sharqiy qirg‘og‘idagi Iss shahri yaqinida Fors podshosi Doro III va Makedoniya
podshosi Aleksandr o‘rtasida dastlabki yirik jang bo‘lib o‘tdi. Doro III taktikasiga
ko‘ra, podsho otryadi va eng yaxshi harbiy tuzilmalar qo‘shin markazida
joylashgan edi. Eron armiyasida chap qanot ham kuchli bo‘lgan. Jang davomida
forslar Filippning yaqin do‘sti Parmenion boshchilik qilayotgan Makedoniya
armiyasining o‘ng qanotini qisib qo‘ydilar. Natijada, Aleksandr yordamga yetib
keldi va forslaming rejasini barbod qildi. Aleksandr fors qo‘shinlari markaziga
nisbatan kuchli boigan otliq qo‘shinlarini yuboradi. Jang maydoni noqulay
boiganligi sababli forslar butun boshli qo‘shinni ishga sola olmaydilar. Jang og‘ir
boidi va yakunda Eron qo‘shini tor-mor keltirildi. 14
Aleksandr shohning barcha aravalarini egalladi, ulaming orasida Doro III ning
oilasi ham bor edi. Iss jangidan keyin forslar qarshiligini yetarli miqdorda yenggan
Aleksandr Suriya va Finikiya tomon y o i oldi. Lekin, bu hududda Tir shahrigina
maium vaqt qarshilikni ko‘rsatdi. Qattiq qamal boiganiga qaramasdan Aleksandr
Tir shahrini egalladi va shahami vayron etdi, 30.000 ga yaqin shahar aholisi qul
qilib sotib yuborildi. Aleksandr Makedonskiy Misrda. Aleksadr yurishni
Finikiyadan janubga qarab davom ettiradi. mil. aw . 332-yilda Aleksandr Misrga
yurish qildi. Misrliklar Makedon qo‘shinlarini xursandchilik bilan kutib oldilar.
Misrdagi Eron satrapi Aleksandrga qarshilik ko‘rsatish o‘miga unga xayrixohlik
bildirdi va kohinlar bilan birga Aleksandmi kutib olgani chiqdi. Misrliklar Eron
asoratidan qutulganlariga xursand edilar. Ulaming xursand boiishiga yana bir sabab
Aleksandming Misr xudolariga qurbonlik qilish haqida buyruq berganligi va Misr
kohinlaridan bu diniy msum qanday bajarilishi haqida so‘raganligi boidi. Nafaqat
oddiy Misrahli, balki, zodagonlar va kohinlar ham yosh Aleksandming Misr dini
va urf-odatlariga muhabbatini ko‘rib xursand boiganlar. Kohinlar Aleksandmi
fir’avn deb e’lon qildilar va o‘z-o‘zidan Aleksandr quyosh xudosi Amon-Raning
o‘g‘liga aylandi. Mil. aw. 332-yilda Aleksandr Nil daryosi quyilish joyidagi deltad
leksandriya shahrini qurdirdi. Bu shahar keyinchalik shakllangan eilinistik
dunyoning eng ravnaq topgan shahriga aylandi. Baqtriya va So‘g‘diyona uchun
kurash (mil. aw . 330-327-yy). So‘g‘diyona va Baqtriya chegaralari bo‘ylab
makedonlarga qarshi ozodlik kurashi boshlandi. Qo‘zg‘olon uch yil davom etdi.
Qo‘zg‘olon tugaguncha, ya’ni mil. aw . 327-yilgacha Aleksandr Makedonskiy
harbiy mag‘lubiyatlardan aziyat chekdi va hududni nazorat qilish bo‘yicha
qiyinchiliklarga uchradi. Hukmdor Eron satraplari o'miga yunon va makedon
rasmiylarini qo‘ydi. U shuningdek, armiyada bo‘shab qolgan o‘rinlami to‘ldirish
14
‘’ Qadimgi Sharq , Qadimgi Yunoniston ’’ D . J . URAKOV , R . N . TURSUNOV
20

uchun So‘g‘diyona va Baqtriya yoshlarini tanladi. Yunon va makedoniyaliklardan
iborat bo‘lgan armiya uzoq vaqt uydan olisda bo‘lishdan charchagan edi.
Aleksandr Makedonskiy qo‘shinlarga ortga qaytish muddatini Doroning o‘limi deb
aytgan edi. Lekin, Baqtriya va So‘g‘diyona bosib olingani bilan ham ortga qaytish
haqida buyruq berilmadi. Ko‘pchilik makedoniyaliklar podshoni tashlab ketib,
Eron hududida Makedoniya qirolligi nusxasidagi qirollik tuzish niyatida edilar.
Norozilikning eng yuqori cho'qqisi mil.aw. 327-yil bahorida Aleksandr
Makedonskiyning obroii Sug‘d zodagonining qizi Roksanaga uylanishi bo‘ldi.
Nikohdan albatta siyosiy manfaat ko‘zlangan edi. Endi Baqtriya va So‘g‘diyona
qabila yoiboshchilari unga ittifoqchi edilar. Aleksandr Makedonskiy bu keng
hududni ular orqali boshqarmoqchi edi. Aleksandr Makedonskiyning
muvaffaqiyatsiz qarorlaridan biri bu diniy sohaga oid edi. Aleksandming xudo
Amonning o‘g ii deb e’lon qilishi ham qo‘shin orasida maium noroziliklami
keltirib chiqargandi. Bu haqidagi qarashlami Arrian va Plutarx asarlarida ham
ko‘rishimiz mumkin. Muammoning dastlabki belgisi mil. avv. 330-yil oxirida otliq
qo‘shinlar sarkardasi, Parmenionning o‘g‘li Filotas bilan sodir boidi. U podshoga
qaratilgan fitnada aybdor sifatida qatl etildi. Shuningdek, ushbu fltnaga aloqador
deb topilgan Antipateming o‘g ii Aleksandr Linkestis ham oidirildi. Eng dahshatli
fojia mil. aw . 328-yil kuzida ro‘y berdi. Klit Qora Aleksandming hayotini Granik
jangida asrab qolgan edi. Keyinchalik, Klit hukmdoming forslami qoilab-
quvvatlash siyosatiga qarshi chiqdi. Aleksandr Makedonskiyning tarixchisi
Kallistenisning maiumotlariga ko‘ra, u qoiga olindi va oidirildi. Mil. aw . 327-yil
yozigacha So‘g‘diyona va Baqtriya mustahkamlandi. Bu Aleksandr
Makedonskiyga holdan toygan va maium miqdorda zerikkan armiyani qaytadan
toidirish va shakllantirishga imkon yaratdi. Aleksandming atrofida muhim
o‘zgarishlar sodir boidi. Perdika, Krater, Lusimax va Ptolomeylar Makedoniyaning
“eski qo‘shin”iga aylandi. Ular Aleksandr oiimidan keyin boigan siyosiy
o‘zgarishlarda muhim rol o‘ynadi. 15
2 .Bob. Ellinizmning vujudga kelishi va yoyilishi
2.1 Ellinistik bosqich va uning xususiyatlari
Ellinizm - O'rta er dengizi , birinchi navbatda Sharq tarixidagi davr bo'lib , u
Iskandar Zulqarnayn vafotidan (miloddan avvalgi 323 yil) bu hududlarda Rim
hukmronligining yakuniy o'rnatilishigacha davom etgan bo'lib , u odatda 2000
15
Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004.
21

yillarning qulashiga to'g'ri keladi. Miloddan avvalgi 30-yillarda ellinistik Misr. Bu
atama dastlab yunon tilini, ayniqsa, grek bo lmaganlar tomonidan to g ri qo llashniʻ ʻ ʻ ʻ
bildirgan, biroq Iogan Gustav Droysenning “ Yellenizm tarixi” (1836-1843) asari
nashr etilgandan so ng bu tushuncha tarix faniga kirib keldi.
ʻ 16
Ellinistik davrning o'ziga xos xususiyati - Makedoniyalik Aleksandr zabt etgan
hududlarda vafotidan keyin tashkil topgan Diadochi davlatlari tarkibiga kirgan
hududlarda qadimgi yunon tili va madaniyatining keng tarqalishi va ularning o'zaro
kirib borishi edi. Yunon va sharqiy - birinchi navbatda fors madaniyatlari,
shuningdek, klassik qullikning paydo bo'lishi. Ellinistik davrning boshlanishi polis
siyosiy tashkilotidan irsiy ellinistik monarxiyalarga o'tish , madaniy va iqtisodiy
faoliyat markazlarining Gretsiyadan Osiyo va Misrga siljishi bilan tavsiflanadi. 17
Eilinistik bosqich va uning xususiyatlari. Makedoniya, Yunoniston, O‘rtayer
dengizining sharqiy sohillari, G‘arbiy Osiyo, Qora dengiz atrofidagi mamlakatlar
tarixining Aleksandri stilosidan mil. aw . 30-yilda Misr Rim qo‘shinlari tomonidan
ishg‘ol etilgan paytgacha boigan davmi o‘z ichiga oladi. Ellinizm atamasi ilk bor
nemis olimi I. G. Droyzenning 1836-1843-yillarda chop etilgan 2 jildlik “Ellinizm
tarixi” asarida qoilanilgan. Unda Yunon madaniyatining Sharq xalqlari madaniyati
bilan uyg‘unlashib hosil qilgan yangi madaniyat tushunilgan. Ellinizm davri
sharqiy mamlakatlar uchun taraqqiyotning yangi bosqichi boidi. Yunonmakedonlar
sharqqa ishlab chiqarish malakalarini, o‘z davlat va huquq me’yorlarini, urf-odat,
din va madaniyatlarini olib keldilar. 0 ‘z navbatida, Sharqning qator yutuqlari ham
o‘zlashtirildi. Yunonlaming qadimiy nomi - “ellinlar” atamasi o‘z etnik mazmunini
asta-sekin yo'qota borib, makedoniyalik, yunon va mahalliy yuqori tabaqaga
mansub kishilami ifodalaydigan so‘zga aylanib qoldi. Bu davrda Aleksandriya,
Antioxiya, Salavkiya Pergam kabi shaharlar savdo va hunarmandchilik markazlari
sifatida yuksaldi. Qizil dengiz hamda Fors q o itig i bo‘ylab Hindistonga savdo y o
ii ochildi. Misr, Qora dengiz atroflari, Karfagen va Rim bilan savdo aloqasini y o
ig a qo‘ydi. Pul va savdo munosabatlari rivojlangan oikalarda polislar ravnaqn
topdi. Polislar o‘zgardi, ya’ni ular mustaqil respublika boimay, ma’lum siyosiy va
iqtisodiy imtiyozlarga ega shahar jamoalarigan aylandilar. Mil. avv. IV asrdan
Markaziy Osiyo xalqlari tarixida yangi davr boshlangan. Hindistondan
Yevropagacha, Yevropadan Misrgacha boigan hududni o‘z ichiga olgan ellinistik
davlatlaming iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy hayotida Markaziy Osiyo xalqlari ham
ishtirok etadilar. Shu tariqa, ellinizm davri Sharq va yunon xalqlari madaniyati,
adabiyotlarining o‘zaro boyishi jarayonining oliy cho‘qqisi boidi. Ellinizm
Aleksandr Makedonskiy bosib olgan yurtlardagi xalqlar hayotining turli sohalari -
iqtisodiyot, siyosat, ijtimoiy-madaniy hayotiga katta o‘zgarishlarni olib kirib,
ellinistik madaniyatning ravnaq topishi va keng tarqalishiga zamin hozirlagan.
Osiyo va Yevropaning hamma mintaqalarida ellininizm bir tekisda rivoj topmagan.
16
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ellinizm
17
N.N.Pikus, Yu.S.Krushkol «Qadimgi dunyo tarixi» 2 tom Т.: 1978-yil.
22

Ammo ellinistik davlatlar inqirozga uchragandan so‘ng bir necha asrlar mobaynida
ellin madaniyati an’analar adabiyot va san’atda davom etib kelgan. 18

Ellinizm davrida ilm-fan. Ellin taraqqiyotini asosan ilm-fan sohasida ko‘rish
mumkin. Avvalo yunonlaming ilk bor sharq madaniyati bilan yaqindan
tanishishlari ulaming ongini yana ham kengaytirib, fanning rivojiga kuchli ta ’sir
ko‘rsatdi. Shu davrda ijod qilgan olimlar Evklid, Arximed-matematikani; Aristarx,
Gipparxastranomiyani; Eratosfen-geografiyani yuksak darajaga ko‘tarib, jahon
ilmining keyingi taraqqiyotiga y o i ochdilar. Buni ayniqsa ptolomeylar
podsholigida yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Aleksandr Makedonskiyga o‘xshab,
Ptolomey I va uning vorislari yunon olim va faylasuflaridan ruhlanishgan. Olimlar,
shoirlar va san’at ahlining ishlari uchun qulay sharoit tug‘dirish maqsadida
Misming dastlabki Ptolomey xoqonlari Aleksandriya shahrida hozirgi fanlar
akademiyasiga o‘xshash muassasa-“muzey”, ya’ni muzalar koshonasini ochadilar.
Ular ma’budlarga bagishlov joyi hisoblangan. Yunonistonning turli yerlaridan
chaqirilgan olimlar muzey darsxonalarida ma’ruzalar o‘qiydilar, laboratoriyalarda
har xil tajriba ishlarini o‘tkazadilar. Muzey qoshida maxsus kutubxona ham
boigan. Muzey olimlariga yordam berish maqsadida Ptolomey I yunon tilida
yozilgan har bir kitobning nusxasidan tashkil topgan kutubxonaga asos soldi.
Kutubxonaning kolleksiyasi 700 ming papirus o‘ramlariga yetgan (700 mingta
kitob). Ptolomeylaming kutubxonalarga qiziqishi afsonaviy edi. Ptolomey II
Bibliyaning yunon tiliga tarjima qilinishiga homiylik qilgan va Ptolomey III esa 3
ta diniy tragediyachilaming asarlarini Afma nusxalarini o‘g‘irlagan. Hattoki olim
va shoir Kallimachus 120 ta kitobni kutubxona katalogiga kiritgan. Ular yunon
adabiyoti tarixi uchun asos bo‘ladi. Aleksandriya yozuvchilari yunon madaniyatida
juda muhim yangiliklami qilishgan. Suqrot g ‘arb adabiyotiga ham dunyoviy ham
diniy usulni tanishtirgan. Aleksandriya juda mashhur shaharlardan biri boiib, unda
Aleksandming qabri joylashgan. U ptolomeylar, misrliklar, yunonlar,
makedoniyaliklami o‘z ichiga olgan eilinistik dunyoning eng mashhur shahri
hisoblanadi. Aleksandriya jo ‘shqinligining va haqiqiyligining eng yaqqol ramzi bu
uning monumenti hisoblangan Faros edi. Ptolomey II tomonidan qurilgan Faros
birinchi osmono‘par bino bo‘lgan. 400 fut balandlikdagi bino Aleksandriya
shahriga kelayotgan kemalami yoritib turadigan mayoq va Zevs haykali tomonidan
yuksaltirilgan. Ptolomeylar Aleksandriyani yunon dunyosining markaziga
aylantirdilar. Ellinizm namoyondalari shuningdek adabiyot sohasiga ham katta
hissa qo‘shdilar. 19
Kalimachus va faylasuflar, masalan, Zenodetus va Aristavchus biz hanuzgacha
foydalanadigan shoirlaming ajdodlari va Gomer she’rlarini tayyorlab, yunon
adabiyoti va yunon tilining tanqidiy ilmiga asos soldilar. Matematik va geograf
18
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
19
Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004.
23

Aristofen ilmiy kartografiya prinsiplariga asos solgan va yeming holatini ishlab
chiqdi. Taniqli bo‘lmagan Ptolomaik esa Sudan va Misr bugungi kungacha hanuz
foydalanilayotgan hayvon kuchi yordamida harakatlanadigan suv g‘ildiraklarini
kashf qilgan. Doktorlar Gerofinlizva Eratistrat anatomiyada asosli kashfiyotlami
amalga oshirib, inson nerv sistemasining funksiyalari, optik va hazm qilish
sistemalari ustida ilmiy izlanishlar olib bordilar.
San’at. Mazkur davr san’ati eilinistik davming yangi va eskiliklari uyg‘unligini
o‘zida aks ettiradi. Klassik san’atkorlar chegaralangan janr va turlami
mukammallashtirilgan. Masalan, ideal hissiz yosh erkak figurasini olaylik. Bunday
turdagi figuralar ellinizm qirollarini qahramon sifatida namoyon etadi. Kichik
geldan figuralar yasash mil. aw . IV asrdan boshlanganva eilinistik davrda gullab
yashnagan. Bunday qolip qilingan figurachalar yunon dunyosi bo‘ylab mashhur
boigan va unchalik qimmat boimagan. 20
Eilinistik din. Yunon dini ellin dunyosida ko‘pqirrali o‘zgarishlarni boshdan
kechirgan. Misrda masalan, Ptolomeyl Aleksandriyaning yangi homiy xudosi
sifatida yangi xudoni yaratishga buyurgan. Yangi xudo Sarapis, Osiris, Zevz,
Dionis, Xadesning umumlashma holatini birlashtirgan Misr xudosi edi.
Aleksandreyadan tashqari yunonlar odatiy Misr xudolari, jumladan, Osirisga
sig‘inishgan. Yunoncha madaniyat ta’sirida Misr xudolarim o‘zgargan, masalan,
Isida (Isis) - Osirisning xotini va Xorusning onasi edi. Uni Afrotida, Demetra,
Afinalar bilan o‘xshatishgan. U koinot qirolichasi, barcha odamlarga muruwat
qiluvchi, sivilizatsiya asoschisi boigan. 21
2.2 Ellinizm madaniyati. Din, adabiyot, sanat, falsafa, tabiy va aniq fanlar
Qadimgi yunon falsafasi miloddan avvalgi VI asrda, qadimgi Yunonistonning
qadimgi aholisi sharqdan vayron qiluvchi bosqinlarni qaytarish uchun kurash olib
borgan bir paytda paydo bo'lgan. Yunon falsafasi butun davr mobaynida davom
etdi Ellinizm davri va davr unda Yunoniston va yunonlarda yashovchi ko'pchilik
yerlar tarkibiga kirgan Rim imperiyasi. Falsafa aql yordamida dunyodan mantiqiy
chiqish uchun ishlatilgan. Unda turli xil mavzular, shu jumladan astronomiya,
20
‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A. A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV
Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
21
http://fayllar.org/2-mavzu-sharq-va-garb-falsafasining-vujudga-kelishi-rivojlanis.html?page=9
24

epistemologiya, matematika, siyosiy falsafa, axloq qoidalari, metafizika,
ontologiya, mantiq, biologiya, ritorika va estetika.
Yunon falsafasi ko'p narsalarga ta'sir ko'rsatdi G'arb madaniyati tashkil topganidan
beri. Alfred Nort Uaytxed bir marta ta'kidlagan: " eng xavfsiz umumiy tavsifi
Evropa falsafiy an'anasi Aflotunning izohlari qatoridan iborat ". Ta'sirning aniq,
uzluksiz chiziqlari qadimgi yunoncha va Ellinizm faylasuflari ga Rim falsafasi,
Dastlabki islom falsafasi, O'rta asrlar Sxolastikizm, Evropa Uyg'onish davri va
Ma'rifat davri.
Yunon falsafasiga ma'lum darajada katta yoshdagilar ta'sir ko'rsatgan donolik
adabiyoti va mifologik kosmogoniyalar qadimgi Yaqin Sharq garchi bu ta'sir
darajasi haqida bahslashilsa ham. Klassikist Martin Litchfild G'arb davlatlar,
"sharq bilan aloqada kosmologiya va ilohiyot ozod qilishga yordam berdi dastlabki
yunon faylasuflari tasavvur; bu, albatta, ularga juda ko'p g'oyalarni berdi. Ammo
ular o'zlarini aqlga o'rgatdilar. Biz tushungan falsafa yunoncha ijoddir ". 22
Keyingi falsafiy an'analar shu qadar ta'sirlangan Suqrot tomonidan taqdim
etilganidek Aflotun Suqrotgacha rivojlangan falsafaga murojaat qilish odatiy holdir
Sokratikgacha bo'lgan falsafa. Ungacha va undan keyingi davrlar Buyuk
Iskandarning urushlari, "klassik yunon" va "ellinizm" falsafasi.Mundarija 1
Suqrotgacha bo'lgan falsafa 1.1 Milesian maktabi 1.2 Ksenofanlar 1.3 Pifagorizm
1.4 Geraklit 1.5 Eleatik falsafa 1.6 Plyuralizm va atomizm 1.7 Sofizm 2 Klassik
yunon falsafasi 2.1 Suqrot 2.2 Aflotun 2.3 Aristotel 2.4 Kinisizm 2.5 Kirenaizm 3
Ellinizm falsafasi 3.1 Pirronizm 3.2 Epikurizm 3.3 Stoizm 3.4 Platonizm 3.4.1
Akademik skeptikizm 3.4.2 O'rta platonizm 3.4.3 Neoplatonizm 4 Vizantiya va
Islom davrida yunon falsafasining uzatilishi 5 Shuningdek qarang 6 Izohlar 7
Adabiyotlar 8 Qo'shimcha o'qish 9 Tashqi havolalar Suqrotgacha bo'lgan falsafa
Asosiy maqola: Suqrotgacha bo'lgan falsafa Ularni bekor qilish to'g'risidagi
konventsiya faylasuflar vafotidan oldin faol bo'lganlar Suqrot sifatida Suqrotgacha
ning 1903 yilda nashr etilishi bilan valyuta oldi Hermann Diels ' Fragmente der
Vorsokratiker, garchi bu atama u bilan paydo bo'lmagan bo'lsa ham. Bu atama
foydali deb hisoblanadi, chunki u "Afina maktabi" deb nomlangan (Sokrat, Platon
va Aristotel ) falsafaga yangicha yondashuv kuchayganidan darak berdi; Fridrix
Nitsshe Ushbu siljish Suqrot bilan emas, balki Platon bilan boshlanganligi haqidagi
tezis (shu sababli uning "Platongacha bo'lgan falsafa" nomenklaturasi)
"Suqrotgacha" tafovutning ustun bo'lishiga to'sqinlik qilmadi.
Suqrotgacha bo'lganlar, avvalambor, ular bilan shug'ullangan kosmologiya,
ontologiya va matematika. Mifologik tushuntirishlarni asosli nutq foydasiga rad
etganliklari sababli ular "faylasuf bo'lmaganlardan" ajralib turardi. Milesian
maktabi Asosiy maqola: Milesian maktabi Miletning talesi tomonidan ko'rib
chiqilgan Aristotel birinchi faylasuf sifatida, hamma narsa bitta moddiy moddadan,
22
https://uzpedia.uz/pedia/ellinizm
25

ya'ni suvdan kelib chiqadi, deb hisoblagan. Buning sababi u a bergani uchun emas
kosmogoniya bu Jon Burnet uni "ilm-fanning birinchi odami" deb ataydi, ammo u
tabiatshunoslik bilan izoh bergani uchun kosmos va buni sabablar bilan qo'llab-
quvvatladi. An'anaga ko'ra, Thales an tutilish va misrliklarga balandligini qanday
o'lchashni o'rgatgan piramidalar.
Thales ilhomlantirdi Milesian maktabi falsafa va unga ergashgan Anaksimandr,
kim substrat yoki ark suv bo'lishi mumkin emas klassik elementlar ammo buning
o'rniga "cheksiz" yoki "noaniq" narsa bo'lgan (yunoncha, the apeyron ). U
dunyoning qarama-qarshi tomonlaridan (masalan, issiq va sovuqdan) iborat bo'lib
tuyuladi, shunga qaramay narsa uning teskarisiga aylanishi mumkin (masalan, issiq
narsa sovuq). Shuning uchun, ular haqiqatan ham qarama-qarshi bo'lishi mumkin
emas, aksincha ikkalasi ham ba'zi bir birlikning namoyon bo'lishi kerak, bu ham
emas. Ushbu asosiy birlik (substrat, ark) klassik elementlardan biri bo'lishi
mumkin emas edi, chunki ular u yoki bu darajada edi. Masalan, suv ho'l, aksincha
quruq, olov quruq bo'lsa, aksincha. Ushbu boshlang'ich holat eskirgan va
buzilmaydi va hamma narsa unga ehtiyojga ko'ra qaytadi. Anaksimenlar o'z
navbatida ark Jon Burnet bu bilan u shaffof tuman, degan ma'noni anglatishini
ta'kidlagan bo'lsa-da, havo edi efir. Ularning xilma-xil javoblariga qaramay,
Milesian maktabi turli xil ko'rinishda bo'lishiga qaramay o'zgarishsiz qoladigan va
shu bilan zamonaviy atom nazariyasining rivojlanishiga olib keladigan savolga
javob berish uchun birinchi ilmiy urinishlardan birini ifodalovchi tabiiy moddani
qidirib topdi; "Milesiyaliklar," deydi Burnet, "buni so'radi ςiς hamma narsadan. " 23
Ksenofanlar Asosiy maqola: Ksenofanlar Ksenofan tug'ilgan Ionia, Milesian
maktabi eng qudratli bo'lgan va natijada Milesiyaliklarning ba'zi kosmologik
nazariyalarini olgan bo'lishi mumkin. Ma'lumki, u har bir hodisada Anaksimandr
nazariyalarini eslatuvchi tarzda ilohiy emas, balki tabiiy izohga ega ekanligini va
faqat bitta xudo, umuman olam borligini ta'kidlagan va u masxara qilgan.
antropomorfizm Efiopiyaliklar xudolarni qoralashgan va qora, frakiyaliklar esa
ularni rangpar va qizil sochlar deb da'vo qilgani kabi, chorva mollari xudolarni
molga, otni otga va sherga sherga o'xshatgan deb da'vo qiladi deb da'vo qilish bilan
yunon dinidan.
Ksenofan keyingi falsafa maktablariga katta ta'sir ko'rsatgan. U nihoyasiga
etgan falsafa yo'nalishining asoschisi sifatida ko'rilgan Pirronizm, ehtimol ta'sir
Eleatik falsafa va uchun kashshof Epikur "fan va din o'rtasidagi umumiy tanaffus.
Pifagorizm Asosiy maqola: Pifagorizm Pifagoralar taxminan Ksenofan yashagan
davrda yashagan va ikkinchisidan farqli o'laroq u asos solgan maktab diniy e'tiqod
va aqlni yarashtirishga intilgan. Uning hayoti haqida hech qanday ishonchliligi
bilan kam narsa ma'lum, ammo tirik qolgani haqida hech qanday yozuv yo'q,
23
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ellinizm
26

shuning uchun u shunchaki sirli uning vorislari Pifagorizmga ratsionalizmni
kiritdilar, u shunchaki a ratsionalist uning vorislari Pifagorizmdagi tasavvuf uchun
javobgardir yoki u aslida doktrinaning muallifi bo'lgan; aniq bilishning imkoni
yo'q. 24
Pifagor shogirdi bo'lgan deyishadi Anaksimandr va singdirilgan bo'lishi kerak
kosmologik Ioniyaliklarning tashvishlari, shu jumladan kosmos sharlardan
qurilganligi, cheksizning ahamiyati va havo yoki efir ark hamma narsadan.
Pifagorizm ham kiritilgan astsetik ideallarni tozalashni ta'kidlab, metempsixoz va
natijada barcha hayvonot dunyosiga hurmat; matematikaning va kosmosning
musiqiy uyg'unlikda yozishmalaridan ko'p narsa qilingan. Pifagoralar narsalarning
paydo bo'lishi ortida matematikaning doimiy printsipi bor va shakllar transandantal
matematik munosabatlarga asoslangan deb hisoblar edi. Geraklit Asosiy maqola:
Geraklit Geraklit Ksenofan va Pifagordan keyin yashagan bo'lishi kerak, chunki u
ularni ham qoralaydi Gomer ko'p o'rganish odamni fikrlashga o'rgata olmasligini
isbotlash sifatida; beri Parmenidlar unga o'tgan zamonda ishora qilsa, bu miloddan
avvalgi V asrga to'g'ri keladi. Aksincha Milesian maktabi, bu barqarorlikni
ta'minlaydi element sifatida ark, Geraklit buni o'rgatgan panta rhei ("hamma narsa
oqadi"), bu abadiy oqimga eng yaqin element olovdir. 25
24
https://uzpedia.uz/pedia/ellinizm_1
25
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yunon_falsafasi
27

Xulosa
Xulosa qilib aytish kerakki Aleksandr Makedonskiy — zamonaviy madaniyat
kontekstida hozirga qadar murojaat qilib kelinadigan kam sonli antik davr
shaxslaridan biridir. Aleksandrning faoliyati ko‘p jabhada g‘arb davlatlarining
yangi tarixidagi ayrim epizodlarni yodga soladi. Masalan, uning hozirgi
Afg‘oniston va Iroqdagi kampaniyasi G‘arbning oxirgi o‘n yilliklarda ushbu
mintaqadagi aralashuviga o‘xshaydi. Aleksandr turli tarix va madaniyatga ega
xalqlarning yetakchisi bo‘lgan. Ba’zida mahalliy odatlar va dinini tushunmagani
bois uning boshqaruvi omadsiz kechgan. Zamonaviy bosqichda Aleksandrning
G‘arb va Sharq o‘rtasida ko‘prik qurishga bo‘lgan urinishlaridan ko‘plab darslar
chiqarish mumkin. Aleksandrni kim va qachon birinchi marta buyuk deb ataganini
bilmaymiz. Aftidan, bu uning tirikligida sodir bo‘lmagan. Tarixchilarning
hisoblashicha, uni ilk bor eramizdan oldingi I asrda Rim komediyasida “buyuk”
deyishgan. Ushbu komediyada Magnum ismi qo‘llanilgan, bu lotinchada “buyuk”
degani. Eramizdan oldingi 323-yilda vafot etguniga va eramizning I asrga qadar
uni “buyuk” deya ta’riflash boshlangan.
Taxminlarga ko‘ra, rimliklarning bunday deyishiga Aleksandr hukmronligi
davrida o‘limlar sonidan kelib chiqilgan: g‘olib rimlik sarkarda Rim ko‘chalari
bo‘ylab olamon orasidan tantanali yurib boriladigan taqdirlash marosimiga qadar 5
ming nafar dushmanni o‘ldirishi kerak bo‘lgan. Aleksandr esa o‘z yurishlarida yuz
minglab insonlar umriga zomin bo‘lgan, hozirgi Afg‘oniston va Hindiston
hududida butun boshli qabilalarni qirib tashlab, haqiqiy genotsid uyushtirgan.
Agarda Aleksandr bugungi zamonda yashaganida uni harbiy jinoyatlari uchun
tribunalga yuborgan bo‘lishardi, ammo antik davrda uning harbiy g‘alabalari
strategik daho sifatida baholangan va qurbonlar sonining ko‘pligi rimliklarni
o‘ziga jalb etgan. Aleksandr favqulodda qobiliyatli hukmdor edi. Uning qo‘l
ostidagi ayrimlar xuddi Xudoga sig‘ingan kabi uning oldida tiz cho‘kkan. U juda
yosh — 33 ga to‘lmay vafot etgan bo‘lsa-da, ko‘plab ishlarni amalga oshirishga
ulgurgan. Ammo uning buyukligi faqat harbiy karyerasiga bog‘liq. Aleksandr
harbiy strategiya va taktikada daho bo‘lgan. Qayerga yurish qilmasin o‘zining
askarlaridan ko‘proq qo‘shinga duch kelgan, biroq doim g‘alaba qozongan.
Aleksandr bir vaqtning o‘zida shoh bo‘lish bilan birga, mohir sarkarda, siyosatchi,
davlat arbobi, diplomat va xalq yetakchisi funksiyalarini bajarardi
Aleksandrning tarbiyasi. Aleksandr hayotidagi eng muhim inson — bu uning
otasi Filipp II Makedonskiydir. O‘z podshohligi uchun qilgan ishlar nuqtayi
nazaridan qaraladigan bo‘lsa, Filipp Aleksandrdan yaxshiroq shoh edi.
Aleksandrdan farqli o‘laroq u o‘limiga qadar oddiy makedon jangchisiligicha
qolgan. Filipp Aleksandr kabi ulkan imperiyani egallamagan, ammo shoh sifatida
28

xalqining yaxshi yashashi uchun majburiyatlarini bajargan. Antik davrdagi ayrim
tarixchilar uni Aleksandrdan yaxshiroq deya hisoblagan.
Shaxsiy hayoti.
Aleksandrni bolaligida qizlar qiziqtirmagan. Hayotining bu tomoni uning ota-
onasini tashvishga solgan: Filipp va Olimpiada o‘g‘li 14—18 yoshga to‘lganida
unga fohisha yollagani haqida ma’lumotlar mavjud, ammo yigit qizni rad etgan.
Ayrim manbalarda keltirilishicha, u birinchi bor Barsina ismli ayol bilan
qovushgan. Bu voqea eramizdan oldingi 333-yilda Issa jangidan keyin sodir
bo‘lgan, qo‘mondonlardan biri Barsinani uning oldiga olib kelgan. Aleksandr bu
vaqtda 23 yoshda edi. Shundan so‘ng Aleksandr va Barsina nikohdan o‘tmagan
bo‘lsa-da, birga yashay boshlagan. Oradan olti yil o‘tgach, Barsina unga Gerakl
ismli o‘g‘il tug‘ib bergan. Shu yillarda Aleksandr baqtriyalik Roksanaga uylangan
edi.
Aleksandr Makedonskiyga taqdim etilgan yaralangan roja Por peyzaji, Sharl
Lebren. Britaniya muzeyi, 1695-yil
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI
1 .‘’Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston’’ D. J. URAKOV, R. N. TURSUNOV A.
A. BIYKUZIYEV, В . B. XAYNAZAROV Toshkent Innovatsiya-Ziyo” 2020
2.D.Urakov.Qadimgi dunyo tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020
3.R.Rajabov.Qadimgi Dunyo tarixi.2009
4.A.Kabirov.Qadimgi sharq tarixi.2016
5.Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. Т.: 1998.
6.Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004.
7.N.N.Pikus, Yu.S.Krushkol «Qadimgi dunyo tarixi» 2 tom Т.: 1978-yil.
8 .Античная драма. М., 1970. Антология мировой философии. М., 1969, т. I , ч.
I .
9 . Виц Б. Б. Демокрит. М., 1979.
10 . История древнего мира/Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С.
Свенцицкой. М., 1983, т. II , лкция
1 1 . Каллистов Д. П. Очерки истории античного театра.М., 1969.
1 2 .Лурье С.Я. Демокрит. Л., 1970.
1 3 . Нерсесянц В. С. Сократ. М., 1977.
1 4 .Ривкин Б. И. В долине Алфея. Олимпийские игры в искусстве Древней
Греции.М.,1969 14. Рожанский И.Д. Развитие естествознания в эпоху
античности. М., 1979.15.Фролов Э. Д. Факел Прометея. Л ., 1981.

FOYDALANILGAN INTERNET SAYTLAR
1 https://uzpedia.uz/pedia/ellinizm_1
2 https://uz.wikipedia.org/wiki/Yunon_falsafasi
3 https://uz.wikipedia.org/wiki/Ellinizm
4 http://fayllar.org/2-mavzu-sharq-va-garb-falsafasining-vujudga-kelishi-rivojlanis.html?page=9
30

Aleksandrning harbiy yurishlari va ellinizmning sharqqa yoyilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish