Alisher Navoiy ijodida Husayn Boyqaro timsoli - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Alisher Navoiy ijodida Husayn Boyqaro timsoli

Купить

Alisher Navoiy ijodida Husayn
Boyqaro timsoli

M U N D A R I J A
Kirish. ……………………………………………………………….5
I bob. Tarixiy manbalarda Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabati………………………………………………………………10
Navoiy davri tarixnavisligida Navoiy va Husayn Boyqaro munosabatlarining
yoritilishi…………………………………………..11
XX asr o‘zbek navoiyshunosligida Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabatlarining o‘rganilishi………………………………………...21
II bob. Navoiy she’riyatida Husayn Boyqaro timsolining badiiy
ifodasi………………………………………………..……………….…35
2.1. Navoiyning lirik janrdagi asarlarida shoh madhi va Husayn Boyqaro
shaxsiyati …..............................................................................................…35
2.2. Navoiy qasidalarida Husayn Boyqaro shaxsiyatiga ta’rif..................48
III bob. Navoiy dostonlari va nasriy asarlarida Husayn Boyqaro
shaxsiyatining badiiy ko‘rinishi......………………………… ………..55
3. 1. Dostonlarida shoh va shoir munosabatining badiiy talqini….………55
3. 2. Navoiy va Husayn Boyqaro ijodiy hamkorligi tasviri………….…..67
Umumiy xulosa …………………………………………………….…..78
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………80

Husayn Boyqaro haqida Navoiyning bir
qancha asarlarida, jumladan, “Xamsa”
dostonlari tarkibida , “Tarixi mulki
ajam”, “Majolis un- nafois”, “Hiloliya”,
“Vaqfiya” kabi asarlarida ma’lumot
beriladi. Shuningdek, Alisher Navoiy va
Sulton Husayn Boyqaro o‘rtasidagi
munosabatlardan darak beruvchi eng
ishonchli manbalar bu o‘sha davrda
yaratilgan tarixiy asarlardir:
Mirxondning “Ravzat us-safo”,
Xondamirning “Makorim ul-axloq”,
“Habib us-siyar”, Zayniddin Vosifiyning
“Badoye ul-vaqoe”, Boburning
“Boburnoma” asarlaridir. Bu asarlarda
Husayn Boyqaroning taxtga chiqishi,
undan keyingi faoliyati, Alisher
Navoiyning o‘ziga xos sifatlari, ularning
do‘stona munosabatlarida bir-birini
tinglay olishi yoki sulton Husayn
Boyqaro bilan Yodgor Muhammad mirzo
(Shohrux nevarasi Sulton
Muhammadning o‘g‘li) o‘rtasida toj-u
taxt uchun davom etgan qonli kurash
mobaynida g‘alabaga erishish uchun
mashvaratlarda Navoiyning fikrlariga
alohida e’tibor qaratishida ko‘rishimiz
mumkin. Sulton Husayn va Alisherning ijod suhbati

MAMLAKAT OBODCHILIGI YO‘LIDA NAVOIYNING HISSASI
BEHAD KATTA. ROBOTLAR, XONAQOH, MASJID VA
MADRASALAR QURILISHIDA HAM AYNAN HUSAYN BOYQARO
BILAN BAMASLAHAT FIKR YURGIZIB, KO‘PDAN KO‘P
QURILISHLAR PULINI O‘Z YONIDAN TO‘LAYDI. U TAMOM
HIMMATINI VA MO‘TABAR ISHTIYOQINI OXIRAT ISHLARIGA
SARF QILDI, O‘Z MULKINI XAYR-EHSON QILDI VA XAYRLI
ISHLARGA KETQAZDI. DAVLATSHOH SAMARQANDIYNING
E’TIROF ETISHICHA, O‘SHA JOYLARGA QILGAN VAQFLARI
MUOMALADA YURGAN PUL HISOBIDA TAXMINAN 500 TUMAN
KEPAKIYNI TASHKIL ETADI. Mirxondning “Ravzat us-safo” asarida va XX asr yozuvchisi Oybek
qalamiga mansub “Navoiy” romanida Majididdin Muhammad boshliq ba’zi
saroy a’yonlari o‘z manfaatlarini o‘ylab, Navoiydek xalq dardini o‘ylovchi
va xalq ichida rivojlanish, to‘kin-sochinlik bo‘lsagina podsho taxti
muqarrar bo‘lishini anglovchi shaxsni podshodan uzoqlashtirishga
uringanliklari va bu borada hech narsadan qaydmasligini ularning
amallarida ham ko‘rishimiz mumkin. Hattoki bu o‘rinda Majididdindan
so‘ng bosh vazirlik maqomini qo‘lga kiritgan Nizomulmulkni ham keltirish
mumkin.


Ikki do‘st keksayganda ham doim birga bo‘lib, ortda ancha yillarni
bosib o‘tishda bir qancha sinov, mashaqqat va ziddiyatlarga duch
kelinganda ham qiyin bo‘lsa-da, bu rishtalarni uzmadilar. Navoiy
Sulton Husayndan marhamat ham ko‘rdi va kezi kelganda undan
boshiga tushgan kulfatlardan aziyat ham chekdi. Mamlakatda siyosiy
tanglik yuz berganida davlat butunligi , birligini saqlash va Husayn
Boyqaroga bunda ko‘maklashish mushkul ham edi(atrofini yaxshi
kishilardan tashqari o‘z manfaatini ko‘zlovchilar ham borligi nuqtayi
nazaridan olib qaraganda). Ikkinchi tomonda esa fitna va
fasodchilarning ta’siri sezilarli darajada ham edi. Bu o‘rtada esa
avvalgidek sadoqat va samimiyat, ishonch bir qadar pasaygan ham edi.

Navoiy o‘ziga qarata otilgan fitna-fasodlarga e’tibor qilmasdan xalq
manfaatini o‘ylab, o‘zining orzu-maqsadlaridan chekinmadi va podshohni ham
mamlakat va xalq ishiga qarashga da’vat etdi:
Mulku kishvor eliga dod ayla,
Adl ilan ikkisin obod ayla.
Ozod Sharafiddinovning 1971-yilda nashr etilgan kitobida Navoiyning saroy
muhitini yoqtirmaganligi asoslab berilgan: Alisherning dushmanlari uni
obro‘sizlantirish, saroydan haydash va yumshoq iroda egasi bo‘lgan Husayn
Boyqaronio‘z ta’sirlariga olib, mamlakatning xo‘jayini bo‘lib olish niyatida
edilar. Shuning uchun turli bo‘htonlar to‘qib, podshohga yetkazadilar va uni
do‘sti Alisherdan sovuta boshlaydilar. Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat
ush-shuaro” asarida aytiladiki, Navoiy bir vaqtda podshohning undan
aynaganini sezadi va vazirlikdan chetga qochdi, Husayn Boyqaroning
Navoiyga qarshi uyushtirilgan yolg‘on-yashiqlar, ig‘volar ta’siriga tushganini
juda ochiq bayon qilganki, shuning natijasida Husayn Boyqaro Alisherning
fikriga, istaklariga e’tiborsizlik bilan qaray boshladi. 1476-yilda vazirlikdan
iste’foga chiqqani bilan mamlakat aholisini shunday tashlab qo‘ymadi:
mamlakatning siyosiy, ijtimoiy ishlarida jiddiy qatnashdi. Олим
Шарафиддинов. Алишер Навоий. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги
бадиий адабиёт нашриёти, 1971. 64-б.


, Navoiy Husayn Boyqaro taxtga
o‘tirganidan boshlab umrining
oxirigacha deyarli hamma
asarlarida, tuzgan hamma
devonlarida uni adolatli, insof-
diyonatli, raiyatparvar shoh,
ma’rifatga oshno, ilm ahliga homiy
sifatida madh etadi: “…Shukrkim, bu
banda nazm vasilasiyu she’r vositasi
bila tamom umrumni ul hazratning
madhi bila kechurdim va barcha
hayotimni aning duosi bila
o‘tkardim.”

“ Vaqfiya”da Sulton Husaynni
Sulaymon payg‘ambarga qiyos
qiladi Bu devu pari uzra sulton
malak, Ne sultonki, alhaq,
Sulaymon malak.

Азиз Қаюмов. Дилкушо такрорлар
ва руҳафзо ашъорлар. – Тошкент,
2014. 68- б.


Husayn Boyqaroning adolatparvar shoh ekanligi tarixiy kitoblarda
ham yozilgan. Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sa’dayn va
majmai bahrayn” asarida Husayn Boyqaroni Xuroson
mamlakatining oliy sha’n sulton, yuksak makon, podshohlik
osmonining quyoshi, shahanshohlik ayvonining Jamshidi, - misra
– mashriq yerlari sultoniyu mag‘rib yerlari shahanshohi, saltanatu
dunyo va dinni ulug‘lovchi Abu-l-G‘oziy mirzo Sulton Husaynga
azaldan inoyat qilib, qazodek o‘tkir farmonini u mamlakatda imzo
va joriy etgan, deya keltiriladi. Shu bilan birga uning taxtga
o‘tirishi bilan el-u yurtda emin-erkinlik va xalq, hatto hayvonlar
ham halovat va orom topa boshlaganligi haqida ta’kidlanadi:
Vaxshiy hayvonlaru qushlar eminlik quchog‘ida orom
topdi,
Insu jonlar adolat soyasida osudalik kasb etdi.

Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. –
Toshkent, 2008. 621-b.

Xalq dardini tinglamagan, uning joniga oro bo‘lmagan shoh taxti bardavom
bo‘lolmasligi haqida ko‘p bora podshohga ta’kidlaganligi, shu qatorda
o‘g‘illarini ham insofga chaqirishda tarixda padarkushlikning oqibati
yaxshilikka olib kelmaganligi, to‘g‘ri yo‘lga o‘tishlari kerakligini
uqtirishga urinadi. Bu yo‘lda o‘zini ayamaydi:
Taollohu zihi har pokdin pok,
Ki, ne shah, ne gadodin bor anga bok,
Gadoni shoh etardin yo‘q xaroson,
Anga shohni gado qilmoq ham oson.
Yuqorida keltirilgan fikrlarini dalillashda Navoiyning “bir soatlik adolat
yuz kunlik toat-ibodatdan afzalroq” jumlasini keltirish asoslidir. Quyidagi
masnaviy ham ushbu fikrlarimizga isbotdir:
Agar yuz qatla bulbul cheksun afg‘on.
Bahor o‘lmay gul ochilmoq na imkon,

Agar olamni tutsun shomi dayjur,
Tong otmay kun chiqarmoq kimga maqdur?

Алишер Навоий, МАТ. 14 -том. : Муншаот - Тошкент, 19 98 . 153- 156-
б.

Navoiyning mashhur qasidasi bo‘lmish “Hiloliya”
boshidan oxirigacha Husayn Boyqaroga
bag‘ishlangan bo‘lib, 90 baytdan iborat, unda
Navoiy Samarqanddan Hirotga qaytar ekan, do‘sti
Husayn Boyqaroni hokimiyat tepasiga kelishi
munosabati bilan “Hiloliya” qasidasini yozadi. Uni
yangi oyga mengzaydi:
Chun nihon qildi turunji mehr raxshon tal’atin,
Oshkor etdi falak bir tavqi g‘abg‘ab hay’atin.
Bas xayoli ravshani erdi bale andoq daqiq
Kim, nazargoh anglar erdi gah yo‘q aning diqqatin.

Fors tilida yozilgan “Sittai zaruriya” qasidasining beshinchisi “Tuhfat
un-najot” ham Husayn Boyqaroga atab yozilgan. Buni Navoiy “Sittai
zaruriya” qasidasining debochasida aytib o‘tadi, debochada Alisher
Navoiy Sulton Husayn Boyqaroni quyidagicha madh va duo qilib
o‘tadi:
“Haq soyasi – Iskandar martaba quyosh – u ham oftob, ham soyadir.
Uning harakatidan millatning bilagi kuchli, uning zamonida din
bayrog‘i porladi.
Sulton o‘g‘li sulton, saltanat va xilofotni e’zoz qiluvchi – Abulg‘ozi
Sulton Husayn Bohodurxon Alloh taolo uning bayrog‘ini Surayyoda
abadiy aylasin, mag‘rib va mashriqda uning buyruq va hukmlarini
nufuzli (ta’sirli) qilsin.”
Shu bilan birga ikkisining shoh va gadolik, ustoz-shogirdlik
munosabatlariga ham to‘xtalib o‘tarkan, uning xizmatiga hamisha
tayyorligini va do‘sti shoh Husaynning so‘z qo‘llash mahorati va
bunda barchani lol qiladigan aqli , zehniga maqtov bitib, she’r san’ati
va nazm borasida o‘quvchilik va shogirdlik munosabati borligi va
shuning uchun qaidalar va she’rlar yozishga buyurilganini bayon
qiladi.

“ Hayrat ul-abror” dostoniga tegishli umumiy muqaddimaning 16-bobi Sulton
Husayn Boyqaro madhiga bag‘ishlangan va unda Sulton Husaynni osmonni
egallagan quyoshga mengzatadi, kuch-qudratda Firdavsiy qahramoni Rustamga
va adolat, komillik borasida Jamshidga tenglashtiradi. U mingan ot yugursa
yashindek tez va kishi anglab qolmas darajada shiddatli deb ta’riflarkan, uni
Badpo deb atashlarini ham aytib o‘tadi.
27-bobida Husayn Boyqroning adolatli ish tutgani va qaysiki
podshoh bo‘lmasin xalqiga shunday adolat bilan javob qaytarishi lozimligi
uqtiriladi: Shoh G‘oziy qahrining garmseli bir qaysar boshoqni barbod etgani,
adolatining suvi esa o‘sha boshoq bitgan buzuq ekinzorni obod qilgani, ya’niki
uning qo‘l ostidagi yigitlaridan biri jang vaqtida vafot etgan va shu yigitning
onasi uning xunini talab qilib shoh huzuriga keladi va undan adolat talab qiladi,
shunda shoh G‘oziy kampirning yoniga qopda oltin va bir yoniga tig‘ qo‘yib,
agar pul dardida kelgan bo‘lsa, qopdagi oltinlarni olishini, agarda xun talabi
bo‘lsa boshini o‘sha tig‘ bilan olishi mumkinligini aytadi, kampir uning bu
harakatidan ta’sirlanib, bu ishda yengilgani va da’vosidan kechganini aytadi.
Saroy uning adolatidan yanada munavvar bo‘ladi.


“ Navoiyga armug‘on” 4-kitob (81-82-betlar)da ham ayana Huasayn
Boyqaro tomonidan devon tartib berilishi hukmi haqida ma’lumot keltirib o‘tilgan:
“ - Ey qadimiy bandayi xosu ey boyiriy xodimi zoviy ul-ixtisos, burung‘i ikki
devonkim, bizning hukmi xitobimiz bila murattab qilding. Andin so‘ngra yig‘ilg‘on
ash’oringu nazm rishtasig‘a tortilg‘on durri shahvoring adadi burung‘i devonlardan
ortqan chog‘lig‘dur va bu latofati xo‘blar va malohati simoti mahbublar bila yana
ikki devon tartib bersa bo‘lurdek ma’lum bo‘ladur. Emdi avlo budurkim, bu g‘arib
ishga ko‘ngul keltirgaysen, balki hukm erurkim, bu ajoyib amrg‘a xoma
surgaysenu tafakkur xilvatgohida xayol sho‘xu ra’nolar bila bazm tuzgaysen va to
falak gardish qilur bashar jinsini xayoliga kelmagan a’jubani elga ko‘rguzgaysen”.
Navoiy bu hukmni eshitganidan so‘ng bu xayoldan voz kecholmaganki,
o‘tirsa va tursa ham shu xayol uni butun tanini larzaga solib, bu xayol uni shu
fikrlar tomon qo‘zg‘atavergan. Bu vajdan quyidagi ruboiyni keltiradi:
Dedimki bu ishdakim, bo‘lurmen ma’mur,
Har nechakim tutmasam o‘zumni ma’zur,
Lek ishtaki, ajdahoga kelturgay zo‘r,
Zo‘r etkay o‘ziga, istasa qilmoq mo‘r.
Алишер Навоий, МАТ. 3-том: Хазойин ул-маоний: Ғаройиб ус-сиғар. –
Тошкент: Фан, 1988. 12- б.

Navoiyning boy ijodiy merosidagi nafaqat yuqorida shohga qarata
aytilgan pand, nasihat va madhiyalar va boshqa nazariya – qarashlari
chuqur didaktik ahamiyatga egaligi va o‘z g‘oyaviy mazmun va
mundarijasiga ko‘ra umumbashariyligi bilan alohida ahamiyat kasb
etadi.
Alisher Navoiy mashhur va taniqli, dunyoga tanilgan shoirgina bo‘lib
qolmasdan o‘z davrining (va hozirgi kunda ham) eng ma’lumotli
kishisi, fan va san’atni yaxshi tushunadigan, balki chuqur egallagan
olim va mutafakkir, tadbirli va e’tiborli, kelajakni ko‘ra oluvchi,
mamlakat va xalq manfaatlarini ko‘zlovchi, istiqboli haqida qayg‘urgan
siyosatchidir.

E’tiboringiz uchun rahmat

Alisher Navoiy ijodida Husayn Boyqaro timsoli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish