Alisher navoiy ijodida husayn boyqaro timsoli - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	290.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Alisher navoiy ijodida husayn boyqaro timsoli

Купить

ALISHER NAVOIY IJODIDA HUSAYN BOYQARO TIMSOLI
M U N D A R I J A
Kirish. ………………………………………………………………………….5
I bob. Tarixiy manbalarda Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabati………………………………………………………………………10
1.1. Navoiy davri tarixnavisligida Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabatlarining yoritilishi…………………………………………..11
1.2. XX asr o‘zbek navoiyshunosligida Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabatlarining o‘rganilishi………………………………………...21
II bob. Navoiy she’riyatida Husayn Boyqaro timsolining badiiy
ifodasi………………………………………………..…………………….…35
2.1. Navoiyning lirik janrdagi asarlarida shoh madhi va Husayn Boyqaro
shaxsiyati …...................................................................................................…35
2.2. Navoiy qasidalarida Husayn Boyqaro shaxsiyatiga ta’rif..................48
III bob. Navoiy dostonlari va nasriy asarlarida Husayn Boyqaro
shaxsiyatining badiiy ko‘rinishi......……………………………… ………..55
3. 1. Dostonlarida shoh va shoir munosabatining badiiy talqini….………55
3. 2. Navoiy va Husayn Boyqaro ijodiy hamkorligi tasviri………….…..67
Umumiy xulosa ………………………………………………………….…..78
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………………80
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi va zarurati. Umuman, mustaqillik sharofati tufayli
madaniyatimiz, ma’rifatimizga bo‘lgan e’tibor kuchaydi va shu asosda
adabiyotimiz chuqur o‘rganilib, qadimdagi yozma manbalardan tortib shu bugungi
kungacha yozilgan, yaratilgan asarlar olim- u fozillar tomonidan keng tadqiq
qilinmoqda. Ammo adabiyotimizda ochilmagan jabhalar, muammolar bir qadar
kengroqdir.
Shu bilan birga jahon va mumtoz adabiyotimizdagi janrlar va asar
kompozitsiyasi, sujet rang-barangligi bir qadar o‘rganildi va bu tadqiqotlar ilmiy
jihatdan rivojlanib borayotgan nazariy metodlar, yangicha tahlil va talqinda
ekanligi muhim ahamiyatga ega.
Navoiy yashagan davrda ham uning ijodini o‘rganish keng kurtak ota
boshlagan edi va bu jarayon XIX-XX asrlarda ham davom etdi. Alisher Navoiy
asarlari Sharq mumtoz adabiyotida alohida ahamiyatga ega bo‘lib, uning asarlarida
kim nimani izlasa, o‘shani topa oladigan asar sirasidan bo‘lib, o‘z davri va hozirgi
zamonda ham o‘zining didaktik ahamiyati va qimmatini yo‘qotmagan. Qayd
etilganidek, uning asarlari g‘oyasi va mazmun ko‘lami keng bo‘lib, ularning
adabiy-estetik hamda tipologik xususiyatlarini ilmiy-tasavvufiy g‘oyalar, mezonlar
asosida o‘rganmasdan iloj yo‘q.
Navoiy asarlarining obrazlar tizimi, ifodalanishi, tasvir doirasi, uslub
poetikasi va mohiyatiga tasavvufiy-ma’rifiy masalalar singib ketganligi, bu
tasavvufiy masalalar Najmiddin Komilov, Ibrohim Haqqul, Suyuma G‘aniyeva,
Aziz Qayumovlar tomonidan yoritilgan.
Ammo ushbu dissertatsiyada Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro faoliyati,
ikki do‘stning o‘zaro munosabatlari haqida batafsil ma’lumot berilgan bo‘lib, ular
faoliyati ularga zamondosh va keying davrda ular xarakteriga xos xususiyatlar bir
qancha adiblar va tarixchilar tomonidan yozib qoldirilganligi haqidagi ma’lumotlar
2

yoritilishi bilan birga Navoiy dunyoqarashi, uning odil podshoh , adolatli hukmdor
haqidagi o‘y-fikrlari aks etgan. Shu bilan birga tadqiqotda Husayn Boyqaro
obrazlarining ahamiyati bilan belgilanadi.
Yuqoridagilarni asoslagan holda shuni aytish joizki, prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev Oliy Majlisga qilgan murojaatnomasida: “Biz o‘z oldimizga
mamlakatimizda 3-Renessans poydevorini barpo etishdek ulug‘ maqsadni qo‘ygan
ekanmiz, buning uchun yangi Xorazmiylar, Beruniylar, Ibn Sinolar, Ulug‘beklar,
Navoiy va Boburlarni tarbiyalab beradigan muhit va sharoitlarni yaratishimiz
kerak. Bunda, avvalo, ta’lim va tarbiyani rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzini
qaror toptirish, ilm-fan va innovatsiyalarni taraqqiy ettirish borasida ham milliy
g‘oyamizning asosiy ustunlari bo‘lib xizmat qilishi lozim”, 1
- deya ta’kidlaganligi
ham ahamiyatlidir.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Sharq dabiyotshunosligida, umuman,
mumtoz adabiyotda bir qancha ijodkorlar orasida Navoiy va u yashagan adabiy
muhit, uning shoh Husayn Boyqaro bilan munosabatlar, ularning adabiy hamda
siyosiy aloqalari ko‘pchilikni qiziqtiradi, albatta.
Ushbu dissertatsiya tadqiqidagi asosiy masala Navoiy va Husayn
Boyqarolarning o‘zaro ijodiy munosabatlari va hamkorligi, o‘zaro o‘rganish, bir-
biriga ta’sir doirasi va shakl darajasidadir.
Jahon adabiyotshunosligida Navoiy ijodini o‘rganish bo‘yicha E.E.Bertels,
V.V.Bartoldlarni keltirish bilan birga o‘zbek adabiyotida S.Hasanovning
“Navoiyning yetti tuhfasi”, H.Qudratullayevning “Alisher Navoiyning adabiy-
estetik qarashlari”, S.G‘aniyevaning “Navoiy nasri nafosati”, Najmiddin
Komilovning “Xizr chashmasi”, “Ma’nolar olamiga safar”, I.Haqqulning uch
kitobdan iborat “Navoiyga qaytish”, Aziz Qayumovning “Dilkusho takrorlar va
ruhafzo ash’orlar” 2
kabi bir qancha tadqiqotlarni misol qilib keltirish mumkin.
1
“Yangi O‘zbekiston” gazetasi. Dunyoni ma’naviy tanazzuldan qutqara oladigan mutafakkir. 8-yanvar,2021-y.
https:/yuz.uz>news.
2
Бертельс Е.Э. Избранные труды. Т. Наваи и Джами. – М.:Наука, 1965; Ҳасанов. С. Навоийнинг етти
туҳфаси. – Т.: Ғафур Ғулом, 1991; Комилов. Н. Хизр чашмаси. – Т.: Маънавият, 2005; Қаюмов А. Дилкушо
3

Yaqin yillarda Navoiy va Husayn Boyqaro munosabatlari borasida bitiruv
malakaviy ishi mavjud bo‘lsa-da, unda Navoiyning “Tarixi muluki ajam” asari
xususida to‘xtalingan. Ushbu magistirlik ishida Navoiy asarlari bilan bir qatorda
o‘z davridagi tarixiy asarlarda bu ikki arbob haqida, ular munosabatlari haqidagi
ma’lumotlar berilishi bilan ahamaiyatlidir.
Tadqiqotning maqsadi. Dissertatsiyadan ko‘zlangan maqsad Navoiyning
“Hiloliya” qasidasi, “Majolis un-nafois”, “Xamsa”, “Mahbub ul-qulub”, “Xazoyin
ul-maoniy” debochasida Husayn Boyqaro timsolini yaratishdagi mahorati, Husayn
Boyqaro obrazini gavdalantirishda shoir e’tiboridagi jihatlarni tadqiq qilish,
Navoiy ijodida Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan qismlarni tahlil qilish va Navoiy
va Boyqaro davrida yaratilgan tarixiy asarlar; Zayniddin Muhammad Vosifiyning
“Badoye ul-vaqoe’”, Xondamirning “Makorim ul-axloq”, Mirxondning “Ravzat
us-safo”, Mirzo Haydar Dog‘lotning “Tarixi Rashidiy”, Boburning “Boburnoma”
kabi asarlarini o‘rganishda shoir va shoh Sultonning bolalikdan do‘st ekanligi,
do‘sti Husaynning taxtga chiqqanidan so‘ng saroyda xizmatda bo‘lganligi kabi
ma’lumotlarni yoritishdn iboratdir.
Shularni nazarda tutgan holda dissertatsiya ishining vazifasi quyidagilardan
iborat:
- Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy munosabatlarini o‘rganish;
- Shoh obrazining Navoiy ijodida aks etishi;
- Husayn Boyqaro va Navoiy munosabatlarini o‘rganishda ijodkor va
hukmdor, davlat arbobi va shoh, buyuk mutafakkir va iste’dodli shoir
chizgilarini yoritish;
- Navoiy davri manbalari va keying davr manbalarining solishtirma
o‘rganilishi tadqiqi;
- Navoiy va Husayn Boyqaroga xos bo‘lgan fazilatlarning ham Navoiy
asarlarida, ham zamondoshlari asarlarida qayd etilishiga asosiy e’tiborni
qaratish.
такрорлар ва руҳафзо ашъорлар. – Т.: Шарқ, 2014.
4

Tadqioqot obyekti sifatida Alisher Navoiyning 20 jildlik MAT dan joy
olgan “Xazoyin ul-maoniy”, “Xamsa”, “Badoye ul-bidoya”, “Vaqfiya”, “Majolis
un-nafois”, “Mahbub ul-qulub”, “Munshaot” kabi asarlari va Zayniddin
Vosifiyning “Badoye ul-vaqoye’”, Bobur “Boburnoma”si, Xondamir “Makorim
ul-axloq”, “Navoiy zamondoshlari xotirasida” asarlari, Oybek “Navoiy” romani va
MAT ning 13-jildi va Olim Sharafiddinov “Alisher Navoiy”, Aziz Qayumovning
“Dilkusho takrorlar va ruhafzo ash’orlar”, Suyuma G‘aniyevaning “Alisher
Navoiy” kabi adabiyotimizning bir qator vakillari asarlariga murojaat qilindi.
Tadqiqot predmeti ni Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabatlarining talqin va tahlili tashkil qiladi.
Tadqiqot usullari tasniflash, tarixiy - qiyosiy, statistik, biografik kabi tahlil
usullaridan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Navoiy ijodida shoh madhiga berilgan
o‘rinlar, uning adolatli hukmdor haqidagi qarashlari Husayn Boyqaro timsolida aks
etishi, odil podshoh ekanligini ta’kidlaydigan madhiya, g‘azal, baytlar tahlil
etilganligi.
Zamondoshlari xotirida ikkala yetuk shaxs xatti-harakat va muomala, ishlari
ularning munosabatlarida aks etganligini ochib berilganligi va to‘la qonli
yoritilganligi bilan ahamiyatlidir.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Qo‘llanilgan usullar va nazariy
ma’lumotlarni ochib berishda aniq ilmiy manbalarga tayanilgani, tahlilga
tortilgani, nazariy fikr va xulosalarning amaliyotga joriy etilgani bilan
xarakterlanadi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Dissertatsiyaning nazariy va
amaliy ahamiyati adabiyotdagi asarlar tarkibida yashirin qolayotgan g‘oyaviy-
badiiy sir va haqiqatlarni yanada yorqinroq, aniqroq ochish, Navoiy va Husayn
Boyqaro munosabatlariga bog‘liq bo‘lgan ma’no-mohiyatni to‘g‘ri anglashga
5

xizmat qilishi bilan belgilanadi va e’tibordan chetda bo‘lgan jihatlar bilan yaqinroq
tanishishga imkon beradi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati oliy o‘quv yurtlari, maktablar, akademik
litsey o‘quvchilari uchun manba sifatida xizmat qiladi.
Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, uch bob, xulosa,
adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan bo‘lib, umumiy hajmi 83 sahifadan iborat.
6

I bob. Tarixiy manbalarda Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabati
1.1. Navoiy davri tarixnavisligida Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabatlarining yoritilishi
Bugungi kunda Navoiydek shaxsni tanimagan va bilmagan zot yo‘qki, uning
bu daraja mavqeyi va dunyo tan olgan ijodkor sifatida o‘z davrida ham, bugungi
kunda ham shuhrat topishida oilaviy muhit va otasi G‘iyosiddin Kichkinaning o‘rni
beqiyosdir. Bu esa uning benihoya fozil shaxs bo‘lganligidan darak beradi:
farzandini ilm-hunar bezaklari bilan ziynatlabgina qolmasdan hidoyat nurlari bilan
ongi va shuurini ravshan qilishga urindi va bu qilgan harakatlari behuda ketmadi,
otasidan meros qolgan fazilat sifatida nodiri davronlik, izzati tamkinlik kursisida
muqim qoldi. Davr podshosi Sulton Husayn mirzo uning foydali nasihatlaridan
bahramand, munosib sahobalari, martabali arboblar uning yoqimli suhbatidan
minnatdor va rozi, o‘zgalar yetisholmaydigan yig‘inlari fozillar jam bo‘ladigan joy,
oliy dargohi esa fuqaroning murojaatgohi, karamli eshigi muhtojlar uchun hamisha
ochiqdir… 3
Shu jihatdan Navoiy shaxsiyati va ijodi, kimlar bilan qanday muomalada
bo‘lganligi, ayniqsa, bolalikdan maktabdosh do‘sti, shoh va shoir Husayn Boyqaro
hayot yo‘li, uning Navoiy bilan munosabati ko‘pchilikni qiziqtiradi.
Ular kichikligidan hammaktab bo‘lganligi va birga o‘sib-ulg‘ayishi ularning
kelgusida hamkor bo‘lib siyosiy yo‘lda borishlariga turtki bo‘ladi, hatto ijodiy
faoliyatda o‘zaro bir-birlariga ta’sir qilib, bir-birini ilhomlantirgandir. Ya’niki
Navoiydek Husayn Boyqaro ham ijod bilan shug‘ullanib, o‘ziga “Husayniy”
3
Давлатшоҳ Самарқандий. Шоирлар бўстони. – Т., 1981. 189- б.
7

taxallusini tanlaydi. Bu haqida Boburning “Boburnoma”sida quyidagicha
tavsiflanadi: “Tab’i nazmi bor edi. Devon tartib qilib edi. Turkiy aytur edi.
Taxallusi “Husayniy” edi. Ba’zi baytlari yomon emastur, vale mirzoning devoni
tamom bir vazndadur. Bovujudkim, ham yosh va ham saltanat bila ulug‘ podshoh
edi, kichiklardek qo‘chqor saqlab, kabutar o‘ynar edi, tovuq ham urushqa solur
edi.” Navoiyning Husayn Boyqaro saroyining va demakki, o‘z zamonasining tengi
yo‘q shoiri ekanligi, shoir bo‘libgina qolmay amir-begi va musohib, ya’ni
suhbatdoshi ekanligi barchaga ma’lumdir. Bobur o‘zining esdalik asarida uning
o‘xshashi yo‘q shoirligi, aynan forsiyda emas, turkiyda she’r yozgan shoir sifatida
tilga oladi va olti masnaviy shaklda kitob tartib bergani va ularning beshtasi
“Xamsa”, oltinchisi esa “Lison ut-tayr” bo‘lib, to‘rt devondan iborat “Xazoyin ul-
maoniy” kitobilaridir deb to‘xtalib o‘tadi. 4
Husayn Boyqaro haqida Navoiyning bir qancha asarlarida, jumladan,
“Xamsa” dostonlari tarkibida , “Tarixi mulki ajam”, “Majolis un- nafois”,
“Hiloliya”, “Vaqfiya” kabi asarlarida ma’lumot beriladi. Shuningdek, Alisher
Navoiy va Sulton Husayn Boyqaro o‘rtasidagi munosabatlardan darak beruvchi
eng ishonchli manbalar bu o‘sha davrda yaratilgan tarixiy asarlardir: Mirxondning
“Ravzat us-safo”, Xondamirning “Makorim ul-axloq”, “Habib us-siyar”,
Zayniddin Vosifiyning “Badoye ul-vaqoe”, Boburning “Boburnoma” asarlaridir.
Bu asarlarda Husayn Boyqaroning taxtga chiqishi, undan keyingi faoliyati, Alisher
Navoiyning o‘ziga xos sifatlari, ularning do‘stona munosabatlarida bir-birini
tinglay olishi yoki sulton Husayn Boyqaro bilan Yodgor Muhammad mirzo
(Shohrux nevarasi Sulton Muhammadning o‘g‘li) o‘rtasida toj-u taxt uchun davom
etgan qonli kurash mobaynida g‘alabaga erishish uchun mashvaratlarda
Navoiyning fikrlariga alohida e’tibor qaratishida ko‘rishimiz mumkin.
Ushbu asarlarda Navoiy shoir, davlat arbobi, yetuk mutafakkirligi yoritilgan.
Husayn Boyqarodek shoh va Alisher Navoiydek qalami o‘tkir shoir do‘stligi shu
4
Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. – Toshkent: “Fan” nashriyoti, 2019. 170-179-betlar.
8

qadar mahkam bo‘lganki, Husayn Boyqaro har bir ishni amalga oshirishda goh
yashirin, goh oshkora tarzida maslahat oladi. Gap isboti sifatida Xondamirning
“Makorim ul-axloq” asarida keltirgan hikoyatini keltirish o‘rinli: “Mirzo Yodgor
Muhammad poytaxt Hirotni bosib olgan paytda Sultoni sohibqiron zamon
taqozosiga ko‘ra, Maymana va Faryob tomonga yo‘llandi. U bir kuni shu viloyatda
tadbirli va yo‘l ko‘rsatuvchi Amirni yashirin bir joyga chaqirib, u bilan
maslahatlashish maqsadida shunday dedi:
Eshitishimizcha, turkmanlar saltanat poytaxti Hirotda jabr-zulm bayrog‘ini
tikibdilar. Mirzo Yodgor Muhammad esa o‘ta rohat-farog‘at va g‘aflatda aysh-
ishrat chirog‘ini yoqqanmish. Shunga ko‘ra, ko‘nglimdan shu narsa o‘tmoqdaki,
agar sizning fikringiz shuni taqozo qilsa, u tomonga yurish qilsak. Shoyad ishimiz
o‘ngidan kelib, Yaratguvchi Tangrining omonatlari bo‘lgan xalq zulm va
mashaqqat changalidan qutulsalar.
Ul Hazrat mumkin qadar bu fikrni ma’qullab, ushbu rejaning yashirin
tutilishi lozimligini uqtirdi va Xudo ko‘ngliga solgan narsalarni so‘zlovchi tili
bilan shunday dedi:
-Bu gap menga ham aytilmaganida yaxshiroq bo‘lgan bo‘lardi.
Shunda Sohibqiron Sulton:
-Bu masalada haddan ortiq ehtiyotkorlik qilinishining va bunchalik qattiq
turib so‘rashning sababi nimada? – deb so‘radi.
Ulug‘ martabali Amir shunday javob berdi:
-Bu gapni sir saqlash o‘ta zarurdir. Chunki har kuni bizning odamlarimizdan bir
guruhi Mirzo Yodgor Muhammadning oldiga qochib o‘tmoqdalar. Bunday kishilar
(Mirzo Yodgor Muhammadga) ushbu xabarni yetkazishdan ko‘ra qimmatliroq
sovg‘a topolmaydilar… .”. Bu haqida ma’lumot, Navoiy mulohazalariga e’tiroz
bo‘lmagani Mirxondning “Ravzat us-safo” asarida ham bor. 5
5
Навоий замондошлари хотирасида. “Адабиёт ва санъат” нашриёти, 1985. 32-35- бет.
9

Husayn Boyqaro Alisher Navoiyga kuchli ishonch bildirganligidan uni o‘z
saroyida muhrdor, keyinchalik esa amir, Astrabodga hokim qilib tayinlaydi.
Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” asarida Navoiy do‘sti Husayn
Boyqaro saroyida 20 yil muhrdorlik lavozimida turganligi va qasida, masnaviy va
g‘azal janrlarida ijod qilishi, bu she’rlarini fors-tojik va o‘zbek tillarida yaratgan
yetuk shoir sifatida tilga oladi. Husayn Boyqaro taxtini, yurtni boshqarishda
Alisher Navoiydek do‘stini yonida bo‘lishini xohlagan, chunki Navoiyning o‘tkir
mulohazalari davlat ishlarida doimo foyda bergan. Shuning uchun ham amir
Alisherni oliy martabaga ko‘tarishga harakat qilgan: “Jahongir podshohning fikri
hamisha xayr-sahovatlarga tartib beruvchi, jamoat foydalanadigan imoratlarni
bunyod qiluvchi, latif ta’bi va sof ko‘ngilliligi bilan tengi yo‘q amir Alisherni oily
martabaga ko‘tarishga qaratilgan edi, saltanat va podshohligi tonggi avvalidan
katta qutlug‘ muhrni ul janobning qo‘liga topshirib qo‘ydi. Amir Nizomuddin
Alisher bir necha vaqt muhrdorlik vazifasida turgandan keyin bu mansabdan
iste’foga chiqdi va amir Nizomudddin Shayx Ahmad Suxayliyni muhrdor qilib
tayinlashni podshohdan iltimos qildi. Xoqoni Mansur bu iltimosni qabul qilib, 876
yilning sha’bon (1472-yilning yanvar) oyida bandanavoz podshoh e’zozlash lozim
bo‘lgan amir Navoiyni yuqori mansabga, devoni oliy amirligi mansabiga
tayinlamoqchi bo‘ldi. Amir Nizomuddin Alisher boshda bu mansabni qabul
qilmadi va dediki, “men hozirda nilufar ostonaning ichkilari jirg‘asida o‘ltiribman,
mansab egasi emasman, lekin osmon hashamatli taxtga boshqa ulug‘ amirlardan
ko‘ra yaqinroqman. Bordi-yu, amirlik mansabiga ega bo‘ladigan bo‘lsam
muqarrarki, mavjud turaga binoan ba’zi barlos va orlot amirlar mendan yuqori
o‘tiradigan bo‘ladi, bas shunday ekan, amirlik martabasiga kafillik qilish mening
martabamni pasaytiradi”. Xoqoni Mansur bu uzrni qabul qilmadi va “oily darajali
amirlardan amir Muzaffar barlosdan boshqa hech kim amir Alisherdan avval muhr
bosmasin”,- degan humoyun hukm e’lon qilindi.
10

Shundan keyin sulton hazratlarining yaqin do‘sti xoqonning munosib
xohishiga binoan devoni oliy amirligi mansabini egalladi va tillabof jubba hamda
kulohi navro‘ziy bilan sarafroz etildi…”. 6
Shu bilan birga shuni aytish kerakki, Navoiy sidqi dildan o‘z vazifasini
bajarganki, saroydagi kamchilik, xatolarni to‘g‘rilashga, Husayn Boyqaro
ishonchini oqlashga, umuman, xalq dardini tinglashga va uni daf etishga intilganki,
bu uning oqilona ishlarida yaqqol namoyon bo‘ladi: “Shunday voqealar ham ko‘p
bo‘lganki, hazrati sohibqironning devon xizmatchilari ba’zi bir zarur xarajatlar
uchun xalq ustiga og‘ir soliqlar yuklamoqchi bo‘lganlarida ulug‘ amir xalqning
qiynalmasligi va bu hol saltanat nizomiga buzuqlik solmasin uchun bu
mablag‘larni o‘z hisobidan to‘lab yuborardi”. 7

Xalqning dardini eshitish bilan bir qatorda adolat tomonda turardi: “Bir kuni
Sulton Husayn Mirzo amir Alisher bilan xilvatda o‘ltirib har bobdan suhbat
qurardi. Mirzo hikmat durjini ochib, amir Alisherdan so‘radi: “Xaloyiq faqir
haqqinda na so‘z deyurlar?” Amir Alisher javob berib, Sizni dodu adlda, lutfu
karamda, saxovatu shijoatda, bahodirligu dilovarlikda yagona bilishadi, dedi,
Mirzo: “Mening maqsadim mening g‘iybatimda, mening ayblarim haqinda xalq
nimalar deyayotganin bilmoqdir”, dedi. Amir Alisher:
- Kecha kelayotsam bir bolaxonadan ovoz keldi. Sekin yaqin borib eshitsam,
bir kishi shundoq demoqda edi: “Sulton Husayn Mirzoning barcha qilig‘i, axloqi
joyida, ko‘ngildagidek Benazir odam… Ammo ahvoli peshonasida bemuruvvatlik,
haqiqatsizlik yozilgan. O‘zining eski xizmatkorlarini va qullarini, yillar davomida
unga itoat kamarini jon beliga bog‘lab, qullik yuzini yelkasiga qo‘yganlarni inoyati
nazaridan uzoqlashtirib, ularni oyoq ostiga tashladi…” Men bir kishidan uning
kimligini surishtirdim. Uning ismi Amir Jahongir barlos ekan. “Men ancha muddat
6
Навоий замондошла ри хотирасида. “Адабиёт ва санъат” нашриёти, 1985. 1 21 - бет.
7
Ғиёсиддин Хондамир. Макорим ул-ахлоқ. – Т., 2015. 117-б.

11

o‘z umrim naqdini sarflab xizmat qildim. Hozir ahvolim shu tarzdaki, undan
battarini tasavvur qilib bo‘lmaydi”, debdi.
Buni eshitib Mirzoning avzoyi o‘zgardi. Keyin dedi:
-Maxdum, Siz bilmaysizmi, u qanaqa odam? Men unga bir oz inoyat
ko‘rsatsam, takabbur boshini Surayyo avjiga yetkazib, har kuni bir kishini o‘ldirib
yurmasmikin?!
-Siz to‘g‘ri aytdingiz. Ammo xalq buni tushunmaydi. Unga rioyat
qilganingiz, tarbiyalaganingiz ma’qul. Agar qiyinchiliklar kurasida vujudi naqdi
zanglaridan tozalangan bo‘lsa… har na qilinsa ham arziydi…
-Uning ishini Sizning oliy ixtiyoringizga topshirurmiz.
…Amir Jahongir Turshizga hokim qilib jo‘natildi, lekin u yerning xalqi
sarkash va takabbur edi. Ular ko‘pincha o‘z hokimi yoki dorug‘asini, u agar
o‘zidan ketadigan bo‘lsa, podsho ruxsatisiz yo‘qotishardi. Amir Jahongir bu yerga
kelishi bilan bir necha buzuqilar to‘dasiki, ularni cho‘g‘ul der edilar, uning
huzuriga to‘planib, fitna qo‘zg‘atib, yomon qiliqlar o‘rgata boshladilar. Ish
shungacha borib yetdiki, xalq molu joniga qo‘l uzatadigan, xotinu farzandlari
nomusiga tegadigan bo‘ldi. Amir Alisher yoniga bir to‘da odamlar keldi. U o‘ylab
qarasa, uning ishlari uni qatl etish yoki yo‘qotishga sabab bo‘la olmaydi. Mir
kelgan odamlarga: “Sizlar doim o‘zboshimchalik, fitna va noxushlik qilib yurasiz,
hokimu dorug‘alaringiz bilan kelisholmaysiz. Endi sizlarning adablaringizni
beradigan vaqt keldi”, deb qo‘rqitib, podshoga arzga borishga yo‘l qo‘ymay,
jo‘natib yubordi.
Amir Alisher himoyasiga e’timod qilgan Amir Jahongir arzga kelganlardan
uchta oqsosolni qatl qildirdi. Turshiz xalqi qora kiyib, ikki yuzga yaqin kishi
Johonoro chorbog‘i eshigiga to‘planishdi, nolayu fig‘on chekishdi. Mirzo haram
ichkarisidan turib, bularning dodu faryodidan qo‘rqib so‘radi: “Nima gap, ularning
12

g‘ulg‘ulasi boisi nima?” Unga Javob berishdi: “Turshiz ahli Amir Jahongir
dastidan arzga kelibdi”. Mirzo Amir Alisherni chaqirtirib, ta’na qilibdi: “Tarbiya
qilganingiz ustidan dod deb kelganlarning dodiga yeting! Shariat hukmiga amal
qilish lozim”.
Barcha xatolarini, jinoyatlarini hisobga olib, Amir Jahongirni qatl etish
to‘g‘risida Turshiz xalqi vakillariga nishon yozib berishdi. Ular borib, hokimlarini
olib tashladilar va toshbo‘ron qilib o‘ldirdilar.” 8
Hamma davr va zamonda ham oraga nifoq soladigan kimsalar topilgan,
xuddi shunday ba’zi saroy amaldorlari Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy
munosabatlariga putur yetkazmoqchi bo‘lganlar, ular o‘rtasiga g‘avg‘o solishga
harakat ham qilishar, balki Navoiyni yerga urib, o‘zini undan ustun
ko‘rsatguvchilar ham bo‘lgan. Vosifiyning ma’lumotlarida bu hodisani ko‘rishimiz
mumkin .
Mirxondning “Ravzat us-safo” asarida va XX asr yozuvchisi Oybek
qalamiga mansub “Navoiy” romanida Majididdin Muhammad boshliq ba’zi saroy
a’yonlari o‘z manfaatlarini o‘ylab, Navoiydek xalq dardini o‘ylovchi va xalq
ichida rivojlanish, to‘kin-sochinlik bo‘lsagina podsho taxti muqarrar bo‘lishini
anglovchi shaxsni podshodan uzoqlashtirishga uringanliklari va bu borada hech
narsadan qaydmasligini ularning amallarida ham ko‘rishimiz mumkin. Hattoki bu
o‘rinda Majididdindan so‘ng bosh vazirlik maqomini qo‘lga kiritgan
Nizomulmulkni ham keltirish mumkin.
Alisher Navoiy 1472-yilda amorat mansabiga chiqqanida xoja Nizomulmulk
Havofiy devon vazirligiga tayinlanib, Majduddin Muhammad parvonachilik
mansabiga tayinlanadi. Shu jumladan, podshoh devonxonada bo‘lganda taxtda
ultirishi va hokimlarning ishlari haqida biror ma’lumot kelsa, yozib qolishi farmoni
yoziladi. To‘g‘ri, Majididdin Muhammad sodiqlikda bo‘sh ketmagan esa-da, xalq
8
Зайниддин Маҳмуд Восифий. Бадоеъул вақоеъ. – Т., 1979. 101-102- бетлар.
13

dardini tinglamas va adolat bilan qaror qabul qilmas, Navoiyga esa g‘araz va xasad
ko‘zi bilan boqqan.
Sulton Husayn Boyqaroga bir muhim ish uchun ikki tuman kepakiy muhim
bo‘lib qoladi-yu, ikki vazirdan bu chorasi borligini so‘rab murojaat qilganida xzina
bo‘shligi uchun ular javobi bo‘lmagach parvonachi Majididdin Muhammad
paytdan foydalanib Husayn Boyqaro ishonchioga kiradi: hazrat Sultonga 200
tuman kerak bo‘lganda ham bu ikkisi topishi zarurligi, negaki har yili bu ikkio xoja
mablag‘nki devondan olishganlarini va shu jihatdan ikki tuman emas, undan
ziyodasini topib berishlari kerakligini aytadi. Bu o‘rtaga Navoiyning qurilishga
sarflayotgan pullari xazinadan olinayotganini aytib o‘tadi. Aqcha topishda bemalol
unga – Majididdinga ishonishi mumkinligi aytib, bir zumda “mo‘taman as-saltana
va mo‘tamad al-mulk” (ya’ni “Saltanatning ishongan va podsholikning e’timodli
kishisi”) maqomiga erishib oladi: bu bilan yorliqlarga muhr bosish, arz
qiluvchilarga javob qilish, dodxohlarning muhim ishlarini bajarish, amirlar,
vazirlar, sadrlar, ichkilar va xos xizmatkorlardan birontasi o‘zini undan yuqori
tutmasligi darajasiga erishadi. Ammo undan oldin xalq dardini o‘ylovchi
Navoiydek shaxsni saltanatdan uzoqqa yuborish zarur edi va bunda Astrabod
hokimligiga jo‘natish maqbul yo‘l edi va Navoiy bu vazifani bo‘yniga olib
Astrabodga jo‘nagach, bu oliy farmon amalga oshadi, barcha saroy ayonlari uning
xizmatiga bel bog‘laydilar. Nizomulmulkning qo‘l ostidagi xizmatchilarini hibsga
olib, bor narsalarini tortib oladi va qisqa muddatda 2000 tuman hosil qilib, davlat
xazinasiga topshiradi. Bu vazifada turgan vaqtida Navoiyni o‘ldirishga ham
uringanligi va zulmining, kibrining ortib ketishi oqibatida uch yildan so‘ng jazo-yu
quvg‘inga uchrab, Xurosondan qochish yo‘lini tutadi va muborak Makka yo‘lida
kasalga chalinib, dunyodan o‘tadi. 9
Shu orada Husayn Boyqaro Navoiydek shaxsni oldiga chaqirib, ya’niki
Navoiyning oxirgi maktubiga javoban Hirotga qaytishiga ruxsat beradi.
Navoiyning ukasi Darvish Ali akasiga nisbatan Majididdinning unga muxolif
9
Навоий замондошла ри хотирасида. “Адабиёт ва санъат” нашриёти, 1985. 39-40- бет.
14

bo‘lib, isyon eshiklarini ochganligini va ba’zi gaplarni bir necha marta
eshitganidan so‘ng Husayn Boyqaroga xoja Majididdinning qo‘lini adolatpanoh
amirlarning peshidan olib tashlamagundek bo‘lsa, unga dushmanlik yo‘lini
tutishga qaror qilganligini aytadi va Majididdin shu asnoda vazifasidan
bo‘shatilgach Darvish Ali Husayn Boyqaro oldiga Murg‘ob yoqasiga borib, aybiga
iqror bo‘ladi. Va u avf etiladi. 10
Uzoqni ko‘radigan, ziyrak va dono kishilar sirasidan bo‘lgan Navoiy ibrat
yuzasidan dunyo ishlariga hirs qo‘ymagan va oxiratdan g‘ofil bo‘lmasdan bu
borada 8 marta Makka ziyoratiga borishga taraddudlanadi, ammo xalqqa
kerakligini his qilgan holda yo‘lidan qaytishga majbur bo‘ladi va bu safarga
chiqishda Husayn Boyqaro bilan bamaslahat va uning roziligi bilan yo‘lga chiqqan
edi… , lekin Makka ziyoratiga boruvchilardan o‘z yordamini ayamaydi, o‘z
nomidan ham odam yuboradi.
Mamlakat obodchiligi yo‘lida Navoiyning hissasi behad katta. Robotlar,
xonaqoh, masjid va madrasalar qurilishida ham aynan Husayn Boyqaro bilan
bamaslahat fikr yurgizib, ko‘pdan ko‘p qurilishlar pulini o‘z yonidan to‘laydi. U
tamom himmatini va mo‘tabar ishtiyoqini oxirat ishlariga sarf qildi, o‘z mulkini
xayr-ehson qildi va xayrli ishlarga ketqazdi. Davlatshoh Samarqandiyning e’tirof
etishicha, o‘sha joylarga qilgan vaqflari muomalada yurgan pul hisobida taxminan
500 tuman kepakiyni tashkil etadi.
Xususan, Xondamirning “Xulosat ul-axbor”asarida keltirilishicha, Xuroson
poytaxti Hirotda Navoiy harakatlari bilan Injil yoqasida masjidi jome, madrasa,
xonaqoh, shifoxona va hammom bino bo‘ladi. Navoiy boshchiligida bir qancha
me’mor va odamlar – xalq birgalashib tirishib qilgan harakatlari bilan Tus
viloyatining yuqori qismida joylashgan Chashmayi gul suvi Mashhad shahriga suv
olib kelinadi:
Mazhari davlat Alisher, ulki sheri haq erur,
Har maorikda oning fathu saodat yovari.
10
Oybek . Navoiy. – Toshkent: Yangi nashr, 2019. 455-461- betlar.
15

Sulton Abulfath G‘iyosiddin Muhammad ibn Som o‘z hukmronligining so‘nggi
paytlarida Jome masjidi qurdirgan bo‘lib, Sulton Husayn podsholigida zilzila sabab
uning toqi va maqsurasi shikast topgan bo‘lib, bu ahvol olijanob Sulton hazratlari
Sulton Husayn yaqin do‘sti amir Alisherning ravshan xotiriga nur sochib, tamomi
oliy himmatini ushbu sharofatli masjid binosini yangilash va o‘sha oliy
ibodatxonaning asoslarini mustahkamlash ishini jadallatishga qaratdi, so‘ng
musulmonlar podshosidan ijozat, ulug‘ va muqaddas mashoyixlar arvohidan
ko‘mak olib, 1498-yilning aprel-may oylari orasida dastlab maqsuraning qulab
tushgan gumbaz va peshtoqini tiklashni buyurdi, so‘ngra tajribali me’morlar
hamda mudaqqiq muhandislarning ma’qullashi bilan mustahkam bo‘lmagan o‘sha
binoni tuzatishga amr qildi…
Alisher Navoiy ushbu qurilish jarayonida boshqa ishchilar qatori ular bilan
yelkama-yelka turib, ular kuchiga kuch bag‘ishlardi. Ya’ni har kuni qurilish
bo‘layotgan joyga borib, aksar hollarda etagini qayirib boshqa ishchilar qatorida
ishlardi. Uning ushbu sa’y-harakati va g‘ayrati ushbu qurilishni tugallashga
qaratilgan edi. Alisher Navoiy usta me’morlar va oddiy ustalardan tortib
hunarmandlargacha bo‘lgan kishilarga qimmatbaho kiyimlar kiygizib, ular ishlarini
juda katta e’tibor bilan kuzatib, o‘z mulohazalarini bildirar va bundan ishchilar va
usta hunarmandlar uning bu daraja har ilmdan boxabarligidan hayratlanishar va
unga bu tomondan ham tan berishar edi. Navoiyning bu harakatlari qurilish ishiga
o‘z ta’sirini o‘tkazib, Xudoning marhamati va podshohning cheksiz diqqat-e’tibori
va yordami bilan uch-to‘rt yil cho‘zilishi mumkin bo‘lgan bu ish olti-yetti oyda
poyoniga yetadi. 11
Umuman, Navoiy Husayn Boyqaroning shu qadar yaqin kishisi bo‘lganki,
hatto Sulton Husayn va uning o‘g‘illari bilan aloqasi yaxshi bo‘lishida – o‘zaro
kelishmovchiliklari yuzaga kelganda Navoiy ular munosabatlari bardavom
bo‘lishida o‘z xizmatini ayamagan, aynan insofga chaqirishda Husayn Boyqaro
Navoiyni elchi tarzda o‘g‘li Badiuzzamon mirzo oldiga yuboradi va doim kelishish
11
Ғиёсиддин Хондамир. Макорим ул-ахлоқ. –Тошкент, 2015. 73-бет.
16

muvaffaqiyat bilan yakun topar edi. Faqat Astrabodning Muzaffar mirzoga berilib,
Badiuzzamonning o‘g‘li Mo‘min mirzoning bo‘shatilishi Badiuzzamon mirzoni
ranjitgani evaziga ota-o‘g‘il (Husayn Boyqaro va Badiuzzamon mirzo) o‘rtasida
kurash (1497 -yil ) boshlanib, yakuni Mo‘min mirzoning o‘limi bilan tugagachgina
Navoiy bundan xabar topib, bu voqeaga iztirob ko‘z yoshlarini oqizib, quyidagicha
izoh beradi: “Muhammad Mo‘min mirzo bilan bo‘lgan voqea Majduddin
Bog‘dodiyning o‘limi bilan barobardir, zeroki, o‘shandan keyin tamom
Movorounnahr, Xuroson va Iroq Chingizxonning Turondan Eronga lashkar tortishi
sababli vayron bo‘lib, xalqi qirg‘in qilinganligiga teng” 12
.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ushbu tarixiy asarlar Navoiy
ijodi, shaxsini o‘rganishda, Husayn Boyqaro shaxsiyatini ochishda ham muhim va
zarur manbalar hisoblanadi. Ular bir-birlari uchun maslakdosh, hayotlarida muhim
rol o‘ynagan shaxslar va yuqorida keltirilgan misollarda ham shu narsa aniqki,
davlat boshqaruv ishlarini olib borishda Navoiyning roli qanchalik bo‘lsa,
Navoiyning ijodiy faoliyatida ham do‘sti Boyqaroning o‘rni beqiyosdir. Ular
munosabatlarida bir qancha tushunmovchiliklar va oraga nifoq soluvchilar bo‘lgan
bo‘lsa-da, o‘zaro ishonch va do‘stlik katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Hozirgi kunda insonlar bir-biri bilan o‘zaro munosabatga kirishganda aynan
Navoiy va Boyqaro munosabatlarni misol qilib keltirish mumkin. Podsho va shoir
ham haqiqiy do‘st bo‘lishi mumkin, balki yuksalishiga sabab ham bo‘lishi
mumkinki, buni bu ikki tarixiy shaxs misolida ham ko‘rib o‘tdik. Ular
munosabatlari izchilligi sababi aql va farosatni ishlata bilishda hamdir: “Aqling
pesh – ishing besh, Aqling kech – ishing hech” deb bekorga aytishmagan, zero,
podshoga yaqin yurmoq, ajdarhoga yaqin yurmoq bilan barobardir. Navoiyning
o‘zi ham so‘zni o‘z o‘rnida ishlata bilish o‘z boshingni omon saqlaydi, degan
fikrlarni ilgari surgan.
12
Навоий замондошла ри хотирасида: Хондамир. Ҳабибус-сияр. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1985. 139-б.
17

1.2. XX asr o‘zbek navoiyshunosligida Navoiy va Husayn Boyqaro
munosabatlarining o‘rganilishi
Navoiy ijodiga bo‘lgan qiziqish o‘z zamonasida ham va keyingi asrlarda
ham davom etdi, xususan, yuqoridagi bobimizda bir qadar bunga to‘xtalib o‘tgan
edik, shu jumladan XX asr o‘zbek navoiyshunosligida ushbu ikki do‘st ijodiy va
munosabatlari tavsilotlariga to‘xtalamiz. Ya’niki, o‘zbek adabiyoti vakillaridan
tashqari chet el adabiyoti vakillari ham Navoiy ijodini bir qadar o‘rganib chiqdi:
nemis olimi Purgshtall “Navoiyga oid bitiklar”, rus sharqshunosi P.Savelyev
“Alisher Navoiy” nomli maqolasi, M.Nikitskiyning shoir ijodiga bag‘ishlangan
“ Эмиръ Низам-Эд-Динъ-Али Ширъ. Государственном и литературном его
значении” (Amir Nizomiddin Alisher: davlat arbobi va shoir sifatida) nomli ilk
magistrlik dissertatsiyasi, sharqshunos olim Bertels “Navoiy va Attor”, nemis
olimi Kurellaning “Buyuk shoirning qayta kashf etilishi” kabilar shular
jumlasidandir. Shu bilan birga inglizzabon olimlardan M.Sabtelni, V.Feldmen,
D.Genchturk, D.Devin, K.Adaxl, G.Dik, N.Vomsli, fransuz olimlari M.Tautant,
A.Papaslar Alsher Navoiyni ham buyuk ijodkor, ham davlat arbobi sifatida olib
brogan tadqiqotlarini misol qilib keltirish mumkin. O‘zbek olimlaridan Oybek,
Olim Sharafiddinov, Sadriddin Ayniy, Vohid Zohidov, Izzat Sulton, Aziz
Qayumov, Porso Shamsiyev, Maqsud Shayxzoda, Vohid Abdullayev, Hamid
Sulaymonov, Natan Mallayev, Abduqodir Hayitmetov, Abdurashid Abdug‘afurov,
Alibek Rustamov, Suyuma G‘aniyeva, Boturxon Valixo‘jayev, Najmiddin
Komilovlar navoiyshunoslik taraqqiyotiga alohida hissa qo‘shganlar. 13
Agar bu yuqorida tilga olingan olimlar Navoiy ijodini mustaqillikdan oldin
o‘rganganligini inobatga olsak, mustaqillik yillarida bu ish yanada jadallashdi.
Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro do‘stlik rishtalari davlat obodonchiligi
yo‘lida bir ko‘prik vazifasini o‘tagan va Husayn Boyqaroning taxtga chiqqanidan
so‘ng va do‘sti Navoiyni Samarqanddan Hirotga chaqirib olganidan so‘ng
13
Shuhrat Sirojiddinov, Dilnavoz Yusupova, Olimjon Davlatov. Navoiyshunoslik . – Toshkent : Tamaddun , 2018. 1 2 -
17- betlar .
18

mamlakat asta-sekinlik bilan obodonlashib, Abu Said hukmronligidagi vaqtda
mavjud bo‘lgan zulm va istibdod anchagina chekinib boradi.
Xususan, Sulton Husayn Boyqaro hukmronligi davrida (1469-1506) bevosita
uning rahnamoligi va homiyligida Hirot va uning atrof-janubida madaniyat va
san’at rivoj topdi, adabiyot yangi ko‘tarilish davriga o‘tgan. Hirotda birinchi galda
adabiyot vakillari – shoirlar, shuningdek, rassomlar, musiqashunoslar, olimlar ijod
qilishi uchun juda yaxshi muhitni yaratib bergan. Bu davr haqida Davlatshoh
Samarqandiy bunday yozadi: “Qayerga quloq solmang shoirlarning pichirlashi
eshitiladi, qayerga qaramang nafislik, nazokatlik ko‘rinadi”. Hirot bu davrda
olimlar va mashhur shoirlar, tarixchi va tilshunoslar, adabiyotshunos va
tasavvufshunoslar, musavviru san’atkorlar yig‘iladigan maskanga aylangan. Som
Mirzo Sulton Husayn Boyqaro va uning hukmronlik davri haqida to‘lqinlanib,
obrazli tilde shunday yozadi: “Sulton Husayn Boyqaro adolatli va ra’iyatparvar
shoh edi va uning hukmronlik kunlari bahor fasliga, Xurramga o‘xshar edi. Uning
saltanatida o‘n ikki ming ulamo faoliyat olib boradi”. 14
Uning saltanatida Navoiydan tashqari Kamoliddin Behzod, Abdurahmon
Jomiy, Mirxond va Xondamir kabi mashhur shaxslar o‘z faoliyatlarini olib
borganlar. Bu haqida XX asr yozuvchisi Oybekning “Navoiy” romanida mufassal
yoritilgan.
O‘sha vaqtdagi olimlar uchun yaratilgan sharoitlar natijasida yuqorida
ta’kidlaganimizdek har sohada yuksalish bo‘lganki, Firdavs Abduxoliqovning
“Alisher Navoiy siymosi Sharq miniatyuralarida” nomli maqolasida san’at
sohasida temuriy Sulton Husayn hukmronligi davrida uning vaziri, mashhur shoir
va mutafakkir Alisher Navoiyning sa’y-harakatlari yordamida portret janri
miniatyura san’atining alohida yo‘nalishi sifatida shakllangan 15
, degan ma’lumotlar
keltiriladi va bu Navoiy va Husayn Boyqaro homiyligida XV asr gullagan davr
bo‘lgan deyishimizga to‘la asos bo‘la oladi.
14
Sherzod Karimov. Husayn Boyqaro – madaniyat va ma’naviyat homiysi. www.scientificprogress.uz
15
“Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo konfeensiyasi materiallari: Firdavs Abdulxoliqov. Alisher
Navoiy siymosi Sharq miniatyuralarida. –Toshkent – Boku – 2023. 129-bet.
19

Navoiy mamlakat ma’rifatga oshno bo‘lsagina yuksalish bo‘lishini anglagan
ijodkor bo‘lgan: Navoiy kutubxonada ko‘plab xattotlarning bo‘lishini istagan va bu
Amirning asarlarini ko‘chirish bilan shug‘ullangan (misol uchun Sultonali
Mashhadiy), shu bilan birga ushbu kutubxonada mavjud bo‘lgan kitoblardan ham
nusxalar ko‘chirilishi uchun va ba’zi kitoblarning qo‘lyozma nusxalarini
solishtirilgan holatda asarlarning mukammal shakllari yuzaga kelishiga zamin
yaratgan. Ushbu kutubxona Navoiy va Boyqaro hamkorlikda qurdirgan
madrasalarini kitoblar bilan ta’minlash vazifasini ham o‘tagan.
Navoiy kutubxona fondini boyitish uchun ko‘plab kitoblarning yozilishiga
murabbiylik va muqavviylik ham qilgan. Xondamir “Xulosat ul-axbor”da bobosi
Mirxondning “Ravzat us-safo”dek 7 daftarlik (jild) tarixiy kitobning qanday
yaratilgani haqida shunday ma’lumotlarni bitgan: “…Amir Alisher “Xalosiya”
xonaqosida o‘zining huzur-halovati uchun ajratilgan xonani ul janobga berib,
“Ravzat us-safo”ni yozishni buyurdi.
Janob bobom izzat va barokat egasining qo‘llab-quvvatlashi hamda hidoyat
xislatli Amir Alisherning xayrixohligiga tayanib, o‘sha qimmatli kitobni yozishga
tirishib harakat qildi va qisqa vaqt ichida buyetti iqlimda tengi yo‘q kitobning 7
daftarini yozib tamomladi. Qisqasi janobi muxlisnavoz Amir janobi maxdum
bobomni o‘sha kitobni yozish vaqtida ham, undan keyin ham izzat-hurmat qildi,
qimmatli in’omlar bilan siyladi va sarafoz qildi”. 16
Sulton Husayn hukmronligi haqida Bobur ham o‘z esdaliklarida aynan
Husayn Boyqaro zamoni ajoyib davr bo‘lganligi va birinchi o‘rinda, Hirot
bilimdon va fozil shaxslarga to‘la bo‘lgan, deya keltiriladi.
Saroydagi madaniy faoliyatning rang-barangligini, Sulton Husayn
Boyqaroning hukmronlik davrini tasvirlashda ehtimol, Mirzo Muhammad
Haydarning (v. 1551) “Tarixi Rashidiy” (1547) asari eng yorqin manba bo‘lib
hisoblanadi. U saroyda faoliyat yuritgan turli kotib-u xattotlar, hofiz-u
16
“Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo konfeensiyasi materiallari: Burobiya Rajabova. Navoiyning
shaxsiy kutubxonasi haqida. –Toshkent – Boku – 2023. 148-149-betlar.
20

musiqachilar, miniatyurachi-yu zardo‘zlarni sanab o‘tib, saroyning oliy tabaqali va
zodagonlar hayotining yorqin manzarasini chizadi. 17
Saroyda bunday barqarorlik, uni gullab-yashnatish, rivojlantirishning o‘zi
bo‘lmagan, har vaqt siyosatga aralashuvchi, mamlakatda notinchlik urug‘larini
ko‘paytirish kabi fitna-fasodlarni barham qildirish mushkul bo‘lib, taxtga ko‘z
tikkanlar ham topilgan. Sulton Husayn saltanati hukmronligining ilk davrlaridayoq
Yodgor Mirzoning unga qarshi isyoni, taxtni egallash orzusi yuqoridagi fikrlar
dalilidir. Mana shunday vaziyatlarda Sulton do‘sti Alisherga suyanadi va unga
katta ishonch bildiradi. Ushbu voqealar tavsiloti bir qancha tarixiy asarlarda
yoritilgan va aynan, Oybek ham Navoiy ijodiga qiziqishi asnosida bu voqealarni
o‘ganib, quyidagicha fikr bildiradi: …1470-yilda yana unga (Mirzo Yodgorga)
qarshi Astrabodga boradi. Bu vaqtda Hirot ma’murlarining siquviga qarshi Hirotda
xalq qo‘zg‘alon qilgan edi. Sulton bu fitnani bostirmoq uchun Mir Alisherni
yuboradi. Mir Alisher juma nomozida imom minoridan podshohning farmonini
o‘qib eshittirib, xalqni tinchitgan. Sulton Husayn Hirotga qaytgach, qo‘shin unga
xiyonat qiladi. Shuning natijasida podshoh Hirotni tark etishga majburiyat sezadi
va Yodgor Mirzo taxtga o‘tiradi, ammo uning hokimligi uzoqqa bormay
Muhammad Yodgor uxlab yotgan joyida asir olinadi va o‘ldiriladi. 18
Lekin har doim ham Husayn Boyqaro va Navoiy munosabatlari barqaror
bo‘lavermagan, bunga tarixiy vaziyat va tarixiy sharoit sababchi desak to‘g‘riroq
bo‘ladi. Navoiy sisyosat borasida munavvar podshohlik tarafdori edi. Oybek
MATning 13-jildida Navoiy va Husayn Boyqaro shaxsiyatiga alohida to‘xtalar
ekan, Navoiyni hamma vaqt “ulus” g‘amini yeydigan shaxs sifatida qalamaga oladi
va ta’kidlaydiki, shoir podshohlikdan tortib butun ma’murlarni shu xalq foydasiga
ishlashga undaydi.
Bobur “Boburnoma”siga tayanib Oybek Sulton Husayn Boyqaro “aysh-
ishrat”ga botganda Navoiy uni yo‘lga solib turganligi haqida aytadi va Husayn
17
“Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo konfeensiyasi materiallari: Gulandom Yuldasheva. Mariya
Sabtelni tadqiqotlarida Hirot madaniy muhiti tavsifi. –Toshkent – Boku – 2023. 227-bet.
18
Ойбек. МАТ, 13- том: Адабий-танқидий мақолалар. –Тошкент: Фан, 1979. 20-б.
21

Boyqaroning do‘stligi zohiriy bo‘lib, samimiy emas edi, degan fikrga keladi.
Umuman olganda do‘stiga ishonmasdan uning orqasidan xufiya yuborib, har
qadamini tekshirib turgan, buni hech kim bilmasa-da, Navoiy juda yaxshi
anglaganligini “Badoye ul-vaqoye” asaridan keltirib o‘tadi.
Navoiyning fazilatlari ko‘p bo‘lib, u shoir va siyosatchi bo‘lish bilan birga
rasm, haykaltaroshlik, xattotlik, musiqiy bilan ham mashg‘ul bo‘lgan.
Alisher Navoiy har vaqt xalq dardida yongan va uning mafaatlarini himoya
qilgan. Dehqonlar va kosiblarning turmushini yengillashtirish uchun shijoat va
g‘ayrat bilan kirishib, bu yo‘lda o‘z mol-mulkini ham ayamagan. Bir vaqt Husayn
Boyqaro poytaxt aholisidan va atrofdagi dehqonlardan zarur bo‘lgan harajat –
100ming tanga yig‘ishni buyuradi. Buni eshitgan Navoiy bunday og‘ir soliqni
xalqdan undirishga rozi bo‘lmay, bu harajatni o‘z yonidan berib yuboradi.
Ikki do‘st keksayganda ham doim birga bo‘lib, ortda ancha yillarni bosib
o‘tishda bir qancha sinov, mashaqqat va ziddiyatlarga duch kelinganda ham qiyin
bo‘lsa-da, bu rishtalarni uzmadilar. Navoiy Sulton Husayndan marhamat ham
ko‘rdi va kezi kelganda undan boshiga tushgan kulfatlardan aziyat ham chekdi.
Mamlakatda siyosiy tanglik yuz berganida davlat butunligi , birligini saqlash va
Husayn Boyqaroga bunda ko‘maklashish mushkul ham edi(atrofini yaxshi
kishilardan tashqari o‘z manfaatini ko‘zlovchilar ham borligi nuqtayi nazaridan
olib qaraganda). Ikkinchi tomonda esa fitna va fasodchilarning ta’siri sezilarli
darajada ham edi. Bu o‘rtada esa avvalgidek sadoqat va samimiyat, ishonch bir
qadar pasaygan ham edi.
Ozod Sharafiddinov ham Navoiy hayoti silliq o‘tmaganligini o‘zining
izlanishlarida aytib o‘tgan va bunda Alisherning saroyga va podshohga yaqin
turishining o‘zi ham bir qancha qiyinchiliklarning tug‘ilishi va keskinlashuviga
sababchi bo‘ldi. Bir tomondan uning kata mansabga ega bo‘lishi, ikkinchi
tomondan esa sulton atrofidagi saroy a’yonlari ishlariga diqqatini qaratib, ularning
o‘z bilganlarini qilishlariga yo‘l bermaganligi Alisher Navoiyga qarshi
bo‘lishlariga turtki bo‘lgan. Ko‘pchilik amirlarning Navoiyga hasadi shundan
22

iborat ediki, podshohga yaqin turish, uning eng yaqin amiri bo‘lish butun
mamlakat va xazinaning xo‘jayini bo‘lish bilan barobar edi, shu sabab Navoiyga
qarshi fitnalar ko‘p bo‘lar va ba’zan amirlar bir-birlarining boshiga yetishardi.
Navoiy o‘ziga qarata otilgan fitna-fasodlarga e’tibor qilmasdan xalq
manfaatini o‘ylab, o‘zining orzu-maqsadlaridan chekinmadi va podshohni ham
mamlakat va xalq ishiga qarashga da’vat etdi:
Mulku kishvor eliga dod ayla,
Adl ilan ikkisin obod ayla. 19
Ozod Sharafiddinovning 1971-yilda nashr etilgan kitobida Navoiyning saroy
muhitini yoqtirmaganligi asoslab berilgan: Alisherning dushmanlari uni
obro‘sizlantirish, saroydan haydash va yumshoq iroda egasi bo‘lgan Husayn
Boyqaronio‘z ta’sirlariga olib, mamlakatning xo‘jayini bo‘lib olish niyatida edilar.
Shuning uchun turli bo‘htonlar to‘qib, podshohga yetkazadilar va uni do‘sti
Alisherdan sovuta boshlaydilar. Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-
shuaro” asarida aytiladiki, Navoiy bir vaqtda podshohning undan aynaganini
sezadi va vazirlikdan chetga qochdi, Husayn Boyqaroning Navoiyga qarshi
uyushtirilgan yolg‘on-yashiqlar, ig‘volar ta’siriga tushganini juda ochiq bayon
qilganki, shuning natijasida Husayn Boyqaro Alisherning fikriga, istaklariga
e’tiborsizlik bilan qaray boshladi. 1476-yilda vazirlikdan iste’foga chiqqani bilan
mamlakat aholisini shunday tashlab qo‘ymadi: mamlakatning siyosiy, ijtimoiy
ishlarida jiddiy qatnashdi. Bu davrda ustozi Abdurahmon Jomiyga bag‘ishlab
“Tuhfatul-afkor” nomli forscha bir qasida yozadi. Unda shoirning podshoh va
uning saroyiga qarshi nafrati juda ochiq ifodalangan. Bu qasidani Jomiy
“Toziyona”, ya’ni qamchi deb atagan edi. Alisherga yozgan maktubida qasidaning
mazmuni to‘g‘rida shu so‘zlar bor:
19
Олим Шарафиддинов. Алишер Навоий. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти,
1971. 64-б.
23

- Qasidaning mazmunidan shu ma’lum bo‘ladiki, siz zohiriy
ko‘rinishlardan, podshoh saroyidanqochmoqchimisiz. Sizning bu
irodangiz shukur qilishga loyiqdir…
Shoir Jomiy “Tuhfat ul-afkor”ni to‘g‘ri anglagan edi. Chindan u podshohni
urishga qaratilgan qamchi edi. Alisher Navoiy unda “xom xayollar pishirishgagina
yaraydigan tojni” boshiga kiyib olgan podshohni qattiq zaharxanda bilan
savalagan, beoqibat podshoh mamlakatga zarar yetkazuvchi, shavqat va
marhamatni bilmaydigan yovuz kishi, xalqning boshiga bitgan balo degan
natijalarga kelgan edi. Podshohlarni bunday ayovsiz tarzda tilga olish, albatta,
shohga va uning bek, amirlariga yoqmas edi va bundan foydalanishga ham harakat
qilib, bunday xavfni yo‘ldan olib tashlash uchun Navoiyni vazirlikdan bo‘shatish
barobarida ikki do‘st orasini yomonlashga, ular orasiga dushmanlik urug‘ini
sepishga tirishganlar. Bu borada isbot sifatida Ozod Sharafiddinovning “Alisher
Navoiy” nomli kitobida “Badoyiul-vaqoye” dan quyidagi parcha keltirilgan:
“sulton Husayn bir kishini navkarlik tariqasida Alisher Navoiy xizmatida bo‘lish
uchun tayin qilib edi. Har narsakimmajlisda o‘tsa kiromulkotibin (dinchilarning
e’tiqodiga ko‘ra kishuining yelkasida turib, har vaqt gunoh va savobini yozuvchi
farishtalar) singari tumorga (o‘ralgan qog‘oz) qayd qilib, har kungi yozilganlarni
podshoh mutolaasiga yetishtiradi. Ul voqeanavis (josus) shunday qilar ediki, uning
bu ishidan hech kimning xabari yo‘q edi. Faqat Alisher sezgirlik va farosati
quvvati bilan bu sirni payqagan edi.”
Shu parchaga haqiqatdan ham e’tibor qiladigan bo‘lsak, ikki do‘st o‘rtasiga
nifoq tushirishga harakat qilganlar bunga erishdilar.
Ko‘pgina tarixiy va XXI asr manbalarida Navoiyning qurilish ishlarida keng
va sermahsul faoliyat yuritganligi aytib o‘tilgan. Jumladan, Injil shahri bo‘yida
nihoyat ziynatli va nafis san’atlar bilan ishlkangan madrasa “Ixlosiya” ni soldirdi.
Ulardan yana biri xonaqoh bo‘lib, “Xalosiya” deb atalgan. “Shifoiya” madrasasi
esa “Xalosiya” madrasasining g‘arb tomonida joylashgan edi. Shu bilan bir qatorda
Hirot shahrida “Nizomiya”, Marvda esa “Xisraviya”larni soldirgan edi.
24

Navoiyning Hirotda soldirgan binolaridan yana biri “Unsiya” bo‘lib, bu binoda
Navoiyning o‘zi ham yashagan. Bu yerda kutubxona ham mavjud bo‘lgan. Bundan
tashqari Navoiy rabotlar ham qurdirgani bir necha manbalarda qayd etilgan.
Shu jumladan, Boturxon Valixo‘jayevning “Mumtoz siymolar” kitobida:
“Alisher Navoiyga tegishli bo‘lgan mol-mulk ko‘pgina bo‘lib, Faxriy Hirotiy
“Latoifnoma”sining to‘qqizinchi majlisida uqtirganidek, ulardan tushadigan bir
kunlik daromad 75 ming dinorni tashkil qilsa, xarojoti esa 5 ming dinorga to‘g‘ri
kelar ekan. Mirzo Haydarning “Tarixi Rashidiy”da keltirishicha, “Alisherning bir
kunlik daromadi 18 ming shohruxiy dinor edi va bu daromadning hammasini
xayrli ishlarga sarf etardi”. Bobur Mirzoning “Boburnoma”da quyidagicha
ypozgani ham diqqatga sazovordir: “Alisherbek… Mirzo (Sulton Husayn
Boyqaro)din nima olmas, balki yilda Mirzog‘a kulliy (katta) mablag‘lar peshkash
qilur edi”. Shuning bilan birga Alisher Navoiy ana shu daromadlar hisobida
360dan ko‘proq turli xildagi inshaotlarni- madrasa (Ixlosiya), masjid (Qudsiya),
xonaqoh (Xalosiya), shifoxona (Shifoiya), rabot (Raboti ishq), 70-80 kmlik (o‘n
tosh) kanal (Gulasb), ko‘prik, maqbaralarni (Attor, Qosim Anvor) qurdirdi, ularga
vaqflar ajratdi, xayr-ehsonlarni doimiy tarzda amalga oshirdi; adabiyot, san’at va
ilm sohasi mutaxassislar, talaba va mudarrislarni moddiy jihatdan
rag‘batlantirdi.” 20
Navoiy Astrabodda yashagan vaqtida u joy aholisi ahvoli juda yomon bo‘lib,
poraxo‘rlik, talovchilik, o‘zboshimchaliklar, aysh-ishrat hukmron edi. Bu vaziyatni
ko‘rgan Navoiy anchadan beri o‘ylab yurgan ishini – mamlakatni isloh qilish
lozimligi haqida yana ham qattiq ilgari surishga kirishgan edi va bu borada Navoiy
Husayn Boyqaroga bir necha maktublar yo‘llagan edi: har kuni aniq vaqt
belgilanib, podshoh xalqning arz-dodini tinglashi, adolat bilan qaror qabul qilishi,
zulmkorlarga jazo tayin etishi va vazirlikda ichkari xona mavjud etish va unda
maxsus kengash bo‘lishi, davlat arboblarining har biriga alohida vazifa yuklash va
vazifani bajarish uchun ma’lum bir muddat tayin etish, ishning bajarilishiga doir
20
Ботурхон Валихўжаев. Мумтоз сиймолар. –Тошкент, 2002. 50- бет.

25

hisobot tayyorlash kabilarni nazarda tutgan edi. Bu hammani mansabidan qat’i
nazar qonun oldida baravar javobgarligini belgilar edi. Shuning bilan bir qatorda
soliq, o‘lpon yig‘uvchilar ustidan nazorat o‘rnatish, qozixonalardagi poraxo‘rlikka
barham berish, hukmlarni kechiktirmasdan, mahkamalarga berilgan arizalarni tez
qarash va kerak javobni berish, xalqni nohaq jarimalardan ozod qilish, qoidalarni
buzganlarni javobgarlikka tortish, podshoh va noiblarni maxsus o‘qishlari uchun
vaqt ajratishlari, bo‘sh vaqtlarini ham turli madaniy ishlarga sarf qilishni, har
mahallaning o‘g‘il-qizlariga maktab ochish, o‘qitish kabi g‘oyalarni ilgari surgan
va bunga qo‘lidan kelgancha uringan ham edi.
Vohid Abdullayening “Tanlangan asarlar”i birinchi jildida ham Navoiy va
Husayn Boyqaro munosabatlariga bir muncha to‘xtalingan bo‘lib, jumladan
quyidagicha ma’lumotlar keltiriladi: “Husayn Boyqaro hokimiyati davrida mavjud
bo‘lgan ziddiyatlar, ayniqsa, uning o‘g‘illari va saroy ahllari o‘rtasidagi nizolar XV
asrning 80-90-yillarida jiddiy tus olib borgan. Mamlakatning siyosiy tuzumida va
yerga xo‘jayinlik qilish tartibida mavjud bo‘lgan qarama-qarshiliklar, joylardagi
hukmron doiralarning mehnatkash aholiga qilgan adolatsizliklari natijasida siyosiy
tuzumida va iqtisodiy ahvol og‘irlashib, xalq xo‘jaligi barbod bo‘lmoqda edi.
Shu vaqtlarda Sharq mamlakatlarining - Xurosonning G‘arb bilan
munosabatlari, savdo-sotiq ishlari ham o‘zaro janglar va yangi jug‘rofiy
kashfiyotlar natijasida izdan chiqib ketgan hamda o‘ngarilmas darajada inqirozga
yuz tutgan edi.
Navoiy o‘z dunyoqarashiga ko‘ra ma’rifatli monarxiya, kuchli va
adolatparvar podshohlik, odil hukmdor istab, Samarqanddayoq chora-tadbirlar
izladi. Bu borada ham Husayn Boyqaro harakatlaridan foydalanmoqchi bo‘lib, o‘z
maktabdoshiga yordamda bo‘ldi, uning asir tushgan kishilarini o‘limdan qutqardi,
so‘ngroq esa muhrdorlik, vazirlik lavozimlarida ekan, tahsin va ofarinlarga sazovor
ishlar bilan shug‘ullandi.
Biroq Husayn Boyqaro saroyi xonadonidagi kishilarning hammasi ham
tabiat va maqsad e’tibori bilan Navoiymonand odamlar emas edilar. Biror amal,
26

biror lavozimda bo‘lmagan Abdurahmon Jomiy, Mirxond, Xondamir kabilargina
Navoiyni qo‘llab-quvvatlar edi. Ammo kalomulloni pesh qilib, hiyla-nayrang
ishlatib, vaqti-vaqti bilan saroyda kata mansab va soxta e’tiborga erishgan
Nizomulmulk kabi vazirlar esa o‘z qilg‘iliklarini qilaverdilar, mamlakatni vayron-
talqon, xalqni qon qaqshatdilar.
Ana shuning uchun ham Alisher Navoiy Astrabodga yuborilgandan so‘ng
Husayn Boyqaro pinjiga yana yaqinroq kirib olgan qora guruhlarning ta’siri bilan
Hirotda ham siyosiy-iqtisodiy va madaniy tushkunlik kuchayib, jiddiy tus olib
bordi.
Shu sababdan ham Alisherning do‘sti shoir Pahlavon Muhammad: “EY
Alisher! Sen bizning pirimiz, tayanchimizsen. Biz seni doim yo‘qlaymiz, sening
duogo‘ylaringmiz. Bu shahar sen bilan xushu, biz sen bilan xushvaqtmiz. O‘ldiku
Astrabodingni xarobimiz”, degan mazmunda bo‘lgan quyidagi ruboiysida:
Ey, Mir, tu piru mob a irshodi tuem,
Doim ba duogo‘yu bo yodi tuem.
In shahr bo tu xush astu mo bo tu xushem,
Murdemu xarobi Astrabodi tuem, -
deb yozgan va Alisher Navoiydan Hirotga kelish yoki o‘zlarini Astrabodga
chaqirib olishini so‘ragan edi”. 21

Tarixiy manbalarda keltirilishicha, Astrabodda ekanida Navoiyning eng
ishonchli vakili bu Mir Haydar ismli shaxsa bo‘lganligi, podshohga Navoiy
ovqatiga podshoh odamlari tomonidan zahar qo‘shtirilganligi va shuning uchun
isyon ko‘tarmoqchi va Hirotga qaytmoqchi bo‘lganligi xabari yetkazilgach,
podshoh Navoiyga maktub yo‘llab, bunda uning qo‘li bo‘lmaganligini tushuntiradi
va Navoiy poytaxtga qaytgach bunday narsalardan mutlaqo xabarsizligini aytadi va
shundan so‘ng Hirotda qoldi, ammo davlat mansabini egallamasa-da, davlat
21
Воҳид Абдуллаев. Танланган асарлар. 2 жилдлик: 1-жилд. – Т.: Ўзбекистон Республикаси Фанлар
академияси “Фан” нашриёти, 2002. 35-бет. (77-б)
27

ishlarida Husayn Boyqaroga ko‘mak berib, ijodga shung‘ib ketadi. Ammo bu bilan
Navoiy hayoti silliqlanib qolmadi , bir qancha unga qarshi fitnalar uyushtirilib ham
turdi.
1499-yilda Navoiy go‘zal bir qurilishga boshchilik qilib yurgan kezlarida
o‘zi ham etagini beliga qistirib, ular ruhiyatini ko‘tarib, ishchilar bilan birga
ishlaydi va bu qurilish tezda bitadi.
Bu yil orasida do‘sti Husayn Boyqaro tomonidan Alisher o‘g‘lidek
ko‘radigan Mir Haydar Sabuhiyni o‘ldirtiradi, bunday voqeadan qattiq ta’sirlangan
Navoiy Mir Haydar o‘ligini keltirib ko‘mish marosimini o‘tkazish asnosida
Boyqaroning jallodligiga qarshi nafratini ifodalaydi:
Gahi topdim falakdin notavonlig‘,
Gahi ko‘rdim zamondin kamronlig‘,
Base issig‘, sovuq ko‘rdim zamonda ,
Base achchig‘, chuchuk totdim jahonda. 22
Tarozining ikki pallasi bo‘lganidek, ikki do‘st orasida ham yaxshi va yomon
munosabatlar bo‘lib turgan bo‘lsa-da, ular bu munosabatlarni to‘xtatib qo‘ymadi,
bunda avvalo, ularning aql va zehnni ishlata bilishlari yetakchilik qildi desak,
mubolag‘a bo‘lmaydi.
Bu ikki davlat arbobining o‘zaro faoliyati ular ijodida ham ko‘zga yaqqol
tashlanadi. Xususan, 2000-yilda nashrdan chiqqan “Navoiyga armug‘on” nomli 2-
kitobda quyidagi ma’lumotlarni uchratamiz: Husayn Boyqaro taxtga chiqqanidan
so‘ng ular orasidagi do‘stlik, hamma sohada bir-biriga suyanish tuyg‘usi yanada
kuchaydi. Ayni vaqtda ularning o‘zaro munosabatlari samimiylikka, bir-biriga
talabchanlikka asoslangan bo‘lib, har qanday masalani, shu jumladan ijodiy
masalalarni ham aql bilan to‘g‘ri hal etish, gapning rostini aytish nuqson va
kamchiliklardan ko‘z yummaslik ularga xos eng yaxshi fazlatlar edi. Navoiy
she’rlarini jamlab devon tuzmaganida Husayn Boyqaro taklifi bilan , balki shohlik
22
Олим Шарафиддинов. Алишер Навоий. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти,
1971. 91-б.
28

mavqeyidan ham foydalanib, Navoiyga o‘z she’rlaridan devon tuzishni buyuradi.
Navoiyning “Badoye ul-bidoya” devoni shu tarzda yuzaga kelgan edi. Husayn
Boyqaro uning she’riyatini qanday baholaganini Navoiy o‘z asarlari debochasida
to‘xtalib o‘tganki, bunga keyinroq alohida to‘xtalamiz. Husayn Boyqaro ulug‘
shoir she’rlariga millat va davlatning boyligi sifatida qarab, ularni qadrlagan va
shoir devoni, undagi har bir she’r mumkin qadar yuksak saviada bo‘lishini istagan.
Husayn Boyqaroning Navoiy ijodi va uning mamlakat hayotidagi muhim
ahamiyati haqidagi fikri mashhur risolasida, ayniqsa, yorqin aks ettitilgan. 23
Sulton Husayn Boyqaro ma’rifatga oshno podshoh sifatida ko‘pdan ko‘p
tarixiy asarlar va kitoblarda tilga olinadi. Botirxon Valixo‘jayevning “Mumtoz
siymolar” kitobida ham bu haqida ma’lumotlarni uchratishimiz mumkin. Uning
ma’rifatga oshno podshoh ekanligi uning saroyida va atrofida dunyo tan olgan
olimlar-u, shoirlar ijod qilganliklaridan bilishimiz mumkin. Shu jumladan, jahon
madaniyati xazinasiga qimmatbaho durdonalar bo‘lib qo‘shilgan asarlarning
mualliflari qatoriga movlono Lutfiy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy,
Kamoliddin Behzod, Sulton Ali Mashhadiy, Husayn Voiz Koshifiylarni
kiritishimiz mumkin.
Sulton Husayn Boyqaro she’riyatida “Husayniy” taxallusini qo‘llar edi, bu
haqida Zahiriddin Muhammad Bobur shunday yozgan edi: “(Husayn Boyqaroning)
tab’i nazmi bor edi… Taxallusi “Husayniy” edi”. 24
Bu ijodiy hamkorlik ular umri yakunigacha davom etdi, Navoiy umri
yuakunlarida ham jo‘shqin ijodiy faoliyat bilan mashg‘ul bo‘ldi. Shu ijodiy
faoliyati oxirlarida Astrabodda qo‘zg‘alon ko‘tarilgan edi va bu qo‘zg‘alonni
bostirib qaytayotgan Sultonni kutib olishga chiqqan amaldar va saroy a’yonlari
orasida Mir Alisher Navoiy ham bor di, barcha sulton bilan kurishar ekan Navoiy
ham uni muborakbod etgach holida o‘zgarish sodir bo‘lib, ahvoli kundan kun
og‘irlashib, tabiblar ham davo topisholmaydi va kunlardan bir kuni tongda ushu
23
Навоийга армуғон. 2-китоб. – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2000. 12-13-
бетлар.
24
Ботурхон Валихўжаев. Мумтоз сиймолар. –Тошкент, 2002. 32- бет.
29

yorug‘ olamdan ko‘z yumadi. Botirxon Valixo‘jayevning “Mumtoz siymolar”
asarida ushbu hol haqida Navoiyning o‘z ahvolotini yaxshi anglaganligi va
quyidagi bayt bilan ifodalaganini keltiradi:
Bu dard ilaki o‘larman, maraz chu zohir emas,
Tabiblar bu balog‘a ne chora qilg‘oylar.
Navoiyning qabri va motam marosimlari haqida tarixiy asarlarda ham
keltirilgan va bu asrlarni o‘rgangan XX va XXI asr olimlari ham o‘z
tadqiqotlarida keltirib o‘tgan va aynan Botirxon Valixo‘jayevning ushbu kitobida
ham Navoiy qabri haqidagi ma’lumotlarni uchratamiz.
Navoiyning vafoti haqidagi xabar butun shahrga tarqalib, butun Xuroson
ahli Navoiyni so‘nggi manzilga kuzatish uchun chiqadi va butun xalq dod-faryod
solib, ushbu ovoz karnay-surnaylar kabi olamni zir titrargan edi. Ushbu holatdi
juda ta’sirli qilib tasvirlagan Xondamirning “Makorim ul axloq”ida: “…Barcha
g‘amnok ahllarning dudi yangi davlatga erishgan xasislarning kattaligi va kibri
kabi ko‘kka yetdi. Ko‘z yo‘lidan oqqan dil xunoblari davlatlari va baxtlari qaytgan
saxiylarning gavhar muhralari kabi ketma-ket yerga yumalab tushar edi.
Bu fursatda havo javharishoh gadoga qo‘shilib, donalab yosh tomchilari
yog‘dirdi. Xush islar va rayhonlar bulutlarning tomchilari Navoiyning arsh kabi
tobuti atrofiga to‘kildi. Keyin o‘zining masjidi jome’ yonidagi, ilgaridan shu
hodisa uchun yasalib qo‘yilgan gumbazga keltirib ko‘mdilar…
Bu mudhish musibat va fojiali o‘limdan har bir tosh vat emir ko‘ngilli
kishilar diliga ham otash tushdi”.
Shuni aytish mumklinki, Husayn va Navoiy o‘zlarining faoliyati davomida
do‘stlik va yaqinlikni (shu qadar ko‘p ziddiyatlarga uchrashgan bo‘lsa-
da,)qadrlaganlar va o‘z navbatida Husayn Boyqaro Alisher Navoiyning do‘sti
bo‘lish bilan birga maslakdosh hamdir. Podshoh Husaynning uzoq yillik saltanati
davomida u, asosan, siyosatchi sifatida faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, ijod bilan ham
mashg‘ul bo‘lgan shohdir.
30

Alisher Navoiy ham Sulton Husaynga siyosat, davlat muqarrarligi va
rivojida o‘zining yordamini ayamadi va mamlakatning ichki dushmanlariga, ichki
urush va isyonlarga qarshi kurashda to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatdi. Mamlakatda tartib va
osoyishtalik o‘rnatish, zulm-adolatsizlikni yo‘qotish uchun kurashlarga bel
bog‘ladi va bir qadar muvaffaqiyatga ham erishdi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, mustaqillikdan oldingi davr adabiyotida
Navoiy ijodiy faoliyati bir qadar o‘rganilgan bo‘lsa-da, uning asarlari har
tomonlama ochilmay qolgan qirralari ham mavjud edi, shu nuqtayi nazardan
ko‘pchilik olimlar va tadqiqotchilar o‘zbek tili asoschisi, o‘zbek tili va adabiyotiga
tamal toshini qo‘ygan ijodkor hayotiga yanada chuqurroq kirib bordi va
mustaqillik sharofati bilan bu ish yanada jadallashdi, endi uning ijodi qirralari,
faoliyati, do‘stlari va podshohlar bilan bo‘lgan munosabatlari keng qamrovda
o‘rganilib, o‘quvchilarga taqdim etila boshladi. Bu ishlarni amalga oshirishda
Oybek, Aziz Qayumov, Natan Mallayev, Shuhrat Sirojiddinov, Dilnavoz
Yusupova, Suyima G‘aniya, Aftondil Erkinov, Abduqodir Hayitmetov, Olim
Sharafiddinov, Sultonmurod Olim, Ibrohim Haqqul, Boturxon Valixo‘jayev, Vohid
Abdullayev kabi bir qancha olimlarni misol qilib keltirish mumkin.
II bob. Navoiy she’riyatida Husayn Boyqaro timsolining badiiy ifodasi
2.1. Navoiyning lirik janrdagi asarlarida shoh madhi va Husayn
Boyqaro shaxsiyati
31

Alisher Navoiyning har bir asari yuksak gumanizm - insonparvarlik
g‘oyalariga asoslangan bo‘lib, insonni ulug‘lash, ma’rifatga oshno bo‘lish, yurt
farovonligi, xalq orzu istaklari, bu istaklar ro‘yobida adolatning ustunligi va uni
har narsadan ustun qo‘yish asarlari bosh mavzusi, desak yanglishmaymiz, albatta.
Shuningdek, o‘z davri hayotida mavjud bo‘lgan illatlar, ya’ni kishilikni
kamsituvchi va tahqir etuvchi nuqsonlarni zimdan payqab, unga qarshi turib,
hayotni izga solishda Husayn Boyqaroga yelkadosh bo‘ldi. Aynan zamonasi
hayotidagi mavjud ushbu kamchilik va yuzaga chiqib turgan xalqqa qarshi jabr-
zulm va sitamlarga qarshi adolat bilan ish ko‘radigan podshohgina yechim topa
olishi va bu aynan Husayn Boyqarodek shaxs ekanligini hamma asarlarida ko‘p
bor ta’kidlaydi va o‘zi ham xalq kamchilik va iltimoslarini qondirishda, xalqqa
jabr-zulm yetkazgan zolimlarni jazolashda Husayn Boyqaroga ham yordam
ko‘rsatdi. Tarixiy asarlarda (Xondamir va Mirxond asarlarida) bu haqida batafsil
yoritilgan bo‘lib, biz Navoiyni bu o‘rinda davlat arbobi va yetuk siyosatchi saroy
vakili sifatida tanib olishimizni mumkin. Navoiyning o‘zi “Vaqfiya”da bu borada
quyidagilarni izohlaydi: “Ilgimdan kelgancha zulm tig‘ini ushotib, mazlum
jarohatig‘a intihol marhamin qo‘ydim. Va ilgimdin kelmaganni ul hazrat arzig‘a
yetkurdim. To zulm palangi terisidin kiyik sur’atlik bodpolar g‘oshiyasig‘a ziynat
berdi va mazlum joni kiyigi ko‘ziga amniyat marg‘zorida qoplon dog‘lar o‘rniga
lola dog‘lari ko‘rguzdi.
Ruboiy:
Shah adli uyini aylayin deb ma’mur,
Sa’y ayladim ul qadarkim, erdi maqdur.
Har nechaki tengridin yetar sham’g‘a nur,
Parvona erur joni kuyardin ma’zur. 25
25
Алишер Навоий, МАТ. , 14- том: Вақфия. -Тошкент, 1998. 247-259- б.
32

Umuman, Navoiy Husayn Boyqaro taxtga o‘tirganidan boshlab umrining
oxirigacha deyarli hamma asarlarida, tuzgan hamma devonlarida uni adolatli,
insof-diyonatli, raiyatparvar shoh, ma’rifatga oshno, ilm ahliga homiy sifatida
madh etadi: “…Shukrkim, bu banda nazm vasilasiyu she’r vositasi bila tamom
umrumni ul hazratning madhi bila kechurdim va barcha hayotimni aning duosi bila
o‘tkardim.”
“Vaqfiya”da Sulton Husaynni Sulaymon payg‘ambarga qiyos qiladi:
Bu devu pari uzra sulton malak,
Ne sultonki, alhaq, Sulaymon malak. 26
Ya’niki, Sulaymon payg‘ambar Dovud o‘g‘li, podshoh bo‘lgan, Quddus shahriga
asos slogan, shu bilan bir qatorda hayvonlar va qushlar tilini bilar, parilar uning
xizmatida bo‘lgan. Aynan Sulaymon kabi Husayn Boyqaro ham devu parilarga -
butun dunyoga sultondir, deb ta’riflamoqda. Ayni vaqtda Jamshid mamlakatidagi
kabi baxtli hayot hukm surushi, quyosh doim porlab nur sochishini, Husayn
Boyqaro jamolida quyoshdagi nur kabi porloq nur yog‘ilib turishi haqida kuylaydi.
Bu nur mamlakatning nuri bo‘lib, butun dunyoni mahv etishi, yanada kurtak
yoyishi shohga bog‘liq deya ta’kidlaydi, bu borada adolat yo‘li eng to‘g‘ri yo‘l
ekanligini podshohga aytishdan tashqari o‘z asarlarida ham bu konsepsiyaga
alohida e’tibor beradi va shu sabab vajidan ham Husayn Boyqaroni “shoh G‘oziy”
deb ulug‘laydi:
Falakqadrlarning niyozi anga,
Falakdin laqab shohi G‘oziy anga,
Dema ayni insonki, insoni ayn
26
Азиз Қаюмов. Дилкушо такрорлар ва руҳафзо ашъорлар. – Тошкент, 2014. 68- б.
33

Ham insonu ham aynu Sulton Husayn. 27
Yoki “Mahbub ul-qulub”da:
Bori benavolar navosozi ul,
Hamul nav’kim, Shoh Abulg‘ozi ul,
Kelib ayni insonu insoni ayn,
Jahon vorisi Shoh Sulton Husayn. 28
Shohning adolatli bo‘lishi to‘g‘risidagi qarashlarini Najmiddin Komilov
birlashtirib, quyidagilarni asoslaydi:
Shohning adolatli bo‘lishi to‘g‘risidagi qarashlarini Najmiddin Komilov
birlashtirib, quyidagilarni asoslaydi:
- Shohning o‘zi shariat talablariga amal qilishi va boshqalardan ham shuni
qat’iy talab etishi lozim.
- Raiyatning ahvolidan doimo xabardor bo‘lib turish, adolat istab
kelganlarning arzini muntazam ravishda eshitib, zolimlarni jazolash, shoh va
fuqaro orasida o‘zaro ishonch va muhabbatni qaror toptirish.
- Devonda ish yuritishni qt’iy intizom asosida yo‘lga qo‘yish, ta’magirlik,
poraxo‘rlik, sustkashlikka yo‘l qo‘ymaslik.
Navoiy yana shuni ta’kidlaydiki, mamlakatning halol, vijdonli kishilarni,
obro‘-e’tiborga ega ulamolar, arboblarni qadrlash va ularga suyanish lozim. 29
27
Алишер Навоий, МАТ., 14-том: Вақфия. -Тошкент, 1998. 24 7-259- б.
28
Алишер Навоий, МАТ., 14-том: Махбуб уль- қ улуб . -Тошкент, 19 9 8. 7-9- б.
29
Навоий ижодида миллий давлатчилик ва ҳуқуқ. Давра суҳбати ва Алишер Навоий олами. (Н.Комилов)
9.02.2018. ҳттпс://кҳ-даврон.уз
34

Husayn Boyqaroning adolatparvar shoh ekanligi tarixiy kitoblarda ham
yozilgan. Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sa’dayn va majmai bahrayn”
asarida Husayn Boyqaroni Xuroson mamlakatining oliy sha’n sulton, yuksak
makon, podshohlik osmonining quyoshi, shahanshohlik ayvonining Jamshidi, -
misra – mashriq yerlari sultoniyu mag‘rib yerlari shahanshohi, saltanatu dunyo
va dinni ulug‘lovchi Abu-l-G‘oziy mirzo Sulton Husaynga azaldan inoyat qilib,
qazodek o‘tkir farmonini u mamlakatda imzo va joriy etgan, deya keltiriladi.
Shu bilan birga uning taxtga o‘tirishi bilan el-u yurtda emin-erkinlik va xalq,
hatto hayvonlar ham halovat va orom topa boshlaganligi haqida ta’kidlanadi:
Vaxshiy hayvonlaru qushlar eminlik quchog‘ida orom topdi,
Insu jonlar adolat soyasida osudalik kasb etdi. 30
Adolat bor joyda gullab-yashnash, rivojlanish, xalq farovon bo‘ladi. Navoiy tili
bilan aytadigan bo‘lsak, qaysi mamlakatning podshohi odil bo‘lsa, Allohdan
xalqqa marhamat yog‘ilgandir va bunday podshohni bog‘bonga qiyos qiladiki, ayni
quyoshli bahor chog‘ida qora tuproqdan gul undiradi. Oddiy va zaiflar odil va
marhamatli shohning mehribonchiligidan sokin va baxtiyor, zolim va sitamgarlar
esa qilichi tig‘idan ozurda. Hattoki, qo‘y-qo‘zisi bo‘rilardan xavfsiramaydi, yo‘llar
qaroqchilardan holi, elida kam-kust, ochlik yo‘q, o‘g‘rilar el moliga ko‘z
tikolmaydiki, intiqomi dahshatligidan jur’at topa olishmaydi. Tunda ham savdosi
avjida, nurga to‘la ko‘chada tunda ham otlar tuyog‘i tovushi tinmaydi.
Xonaqohlarda kecha-kunduz ibodat tinmaganidan hamma joy nurga to‘la, deb
to‘xtaladi.
Ba’zi bir shohlar ham borki, ularning zolimligidan mamlakat va xalq ahvolining
og‘irligi uni o‘ylantirmaydi, bundan faqat dili shod va hotirjamligida ko‘rinadi.
Obod joylar uning zulmidan vayron, kabutar uyi boyqushlarga oshiyon, nohaq qon
30
Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. –Toshkent, 2008. 621-b.
35

to‘kish uning hunari, undagi xaloyiq zindonband ahvolidek, deb aytish barobarida
bunday shohlarni tanqid qilish va fosh qilishga bel bog‘laganligini aytib o‘tadi.
Xalq dardini tinglamagan, uning joniga oro bo‘lmagan shoh taxti bardavom
bo‘lolmasligi haqida ko‘p bora podshohga ta’kidlaganligi, shu qatorda o‘g‘illarini
ham insofga chaqirishda tarixda padarkushlikning oqibati yaxshilikka olib
kelmaganligi, to‘g‘ri yo‘lga o‘tishlari kerakligini uqtirishga urinadi. Bu yo‘lda
o‘zini ayamaydi:
Taollohu zihi har pokdin pok,
Ki, ne shah, ne gadodin bor anga bok,
Gadoni shoh etardin yo‘q xaroson,
Anga shohni gado qilmoq ham oson.
Yuqorida keltirilgan fikrlarini dalillashda Navoiyning “bir soatlik adolat yuz
kunlik toat-ibodatdan afzalroq” jumlasini keltirish asoslidir. Quyidagi masnaviy
ham ushbu fikrlarimizga isbotdir:
Agar yuz qatla bulbul cheksun afg‘on.
Bahor o‘lmay gul ochilmoq na imkon,
Agar olamni tutsun shomi dayjur,
Tong otmay kun chiqarmoq kimga maqdur? 31
Shoh qanday bo‘lsa uning xalqi uning aksidir: agar shoh o‘z siyosatida adolatni
shior qilgan ekan, uning xalqi turmushida ham adolatdan nishon bor –
yolg‘onchilik, ikkiyuzlamachilikni hech qayerda ko‘rmaysan. Demakki, zulmni
31
Алишер Навоий, МАТ. 14 -том. : Муншаот - Тошкент, 19 98 . 153- 156- б.
36

shior qilgan ekan, xalqi ham zulmkor, dono shoh suvi serob daryo, uning qavmi
esa daryo atrofidagi anhordir:
Arig‘larki, ul bahrdin ayrilur,
Biliklik alarming suyin ham bilur,
Chu birdur suv daryo bila nahr aro,
Emas ta’mida hojati mojaro. 32

Alisher Navoiy g‘azallarida ijtimoiy-siyosiy hayotning muhim
muammolari, shu davr xos madaniy hayoti va o‘sha zamon kishilari haqidagi
mulohaza va fikrlari, pand-nasihatlarga keng o‘rin berilgan.
Ushbu muammolardan bo‘lmish jamiyatni boshqarish, boshqaruvchilarning
qanday bo‘lmog‘i lozimligi haqida diqqatga sazovor mulohazalar bayon etilgan:
Yordin ayru ko‘ngil mulkedurur sultoni yo‘q,
Mulkkim, sultoni yo‘q, jismedururkim joni yo‘q.
Bu baytda asosiy diqqat ko‘ngulning yordan ayrilmog‘i mumkin emas,
chunki ko‘ngul mulkining joni-sultoni yordir, degan fikrga qaratilgan bo‘lsa-da,
ammo shoir bu fikrni kuchaytirish maqsadida uni ijtimoiy-siyosiyhodisa –
mamlakatning sultonsiz (boshqaruv boshlig‘i ma’nosida) bo‘lishi mumkin
emasligi, ya’ni sulton mamlakatning joni ekanligi bilan qiyoslaydi. Bu bilan
Alisher Navoiy o‘zining jamiyat va uning boshqaruvi (sulton, shoh) to‘g‘risidagi
ijtimoiy-siyosiy qarashlarini ifoda etadi. Shuning bilan birga podshohning qanday
fazilatlar sohibi bo‘lmog‘i lozimligiga ham e’tiborni qaratib, shunday yozadi:
Vasl ila qilg‘il buzuq ko‘nglum ilojinkim, qilur
Shoh adl etmak bila vayronalar ta’mirini.
32
Алишер Навоий, МАТ., 14-том: Махбуб уль-Кулуб . -Тошкент, 19 9 8. 17- б.
37

Demak, shohning asosiy fazilati – odil-adolatli bo‘lmoq, chunki ana shunday
shoh vayrona-xarobalarni obod qila oladi, ya’ni mamlakat obod va osoyishta
bo‘ladi. Buning uchun sulton, uning yonidagi vazir va amirlar ham xuddi shunday
fazilatli bo‘lmoqlari lozim. Agarda ularning orasida “farzin kabi kajlar”, ya’ni
asosiy bosh yo‘l – adolat yo‘lidan chekinuvchilar bo‘lsa, unda adolat mezoniga
darz ketib, adolatsizlik yuzaga chiqib, “rostravlar” – adolat yo‘li bilan boruvchilar
chetda qoladilar:
Shoh yonin farzin kibi kajlar maqom etmish ne tong,
Rostravlar arsadin gar tutsalar ruhdek qiroq. 33
Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan asar “Nazm ul-javohir”da Husayn
Boyqaro haqiqatda adolatparvar shoh deya ta’riflar ekan, arabcha kalimalar
keltirish bilan ushbu fikrlarini isbotlashga urinadi. Qalamidan noyob dur-u
gavharlar sochilishidan yuzaga kelgan “Risola” asari muallifi shoh Husayndurki,
olam shohlari unga bo‘ysunuvchi va ular xalifalik taxti (o‘rinbosar)dadirlar: “Inna
joila filarzi xalifata” (men yerga xalifa qilib tayinlayman) tirozidurur, aning qomati
iqbolig‘a loyiq adolat dastgohekim, “Adl soatin xayrun min ibodati sitiyna
sunnatun” (bir soatlik adolat oltmish yillik ibodatdan yaxshidir)davojibdurkim,
“Innal-lohu ya’miru bil-adli val ehsoni” (Haqiqatda Olloh adolat va yaxshilik
qilishni buyuradi) lam’adur aning mir’oti lomi’ muxolifguzore “Va yanhi an
alfuhasho val-munkar va bug‘o” (Va faxsh, ifloslik va adolatsizlikni rad etadi)
ashi’adurur aning tig‘i qahrida sote’, safshikanekim: “Inno fathno laka mubinan”
(Va Ollohning senga kuchli yordam berishi uchun) debochadurur qazo kilkidin
aning shuqqai livosig‘a yoqilg‘an a’do afganikim: “Va yansuraka Allohu nasran
azizan” (Va Ollohning azizlarga yordami surasi) oyati durur qadar xomasidin
aning tig‘I yuziga qazilg‘on fasohat shiorekim: “Aynan tasammo Salsabilan” (U
yerdagi atalmish Salsabil chashmadan) zuloli aning daryoyi hayot tab’idin rashhai
33
Ботурхон Валихўжаев. Мумтоз сиймолар. –Тошкент, 2002. 69 - бет.

38

bo‘la olg‘ay, balog‘atdisorekim: “Va qiyl yorzi ablag‘i ma’hudi” (Aytildiki, ey
yer-suvingni yutgil) aning huqqai pur gavharig‘a takallum vaqti diqqati kalom bila
tatabbu’ qila olg‘ay. Ruboiy:
Jism o‘ldi jahon bu jisming joni ham ul,
Taxt o‘ldi falak bu taxt sultoni ham ul,
Bahr o‘ldi maoni guharafshoni ham ul,
Olam elining shohi suxandoni ham ul.
Ofoq ganji zoti farxundasy bil,
Aflok charog‘i royi raxshandasi bil,
Jamshedni hashmat ichra sharmandasi bil,
Donishda Skandari kamin bandasi bil.
Har kimki zaif dilnavozi de ani
Har kimki fitoda chorasozi de ani,
Har kimki g‘amin mahrami de ani,
Shohiki bu nav’ Shohi G‘ozi de ani.
Ya’ni, zilillohi taolo al-arzin va qahramoni alma’ va l-tiyn as-sulton ibn as-
sulton Abulg‘ozi Sulton Husayn Bahodurxonkim,
ruboiya:
Ko‘p yil ani haq jahonda tutsun yorab,
39

Va har ofatdimn omonda tutsun yorab
Ham hashmati begarona tutsun, yorab,
Ham davlati jovidona tutsin, yorab.
Ofoq muluki xoki roh o‘lsun anga,
Ko‘k masnadi taxti izzu joh ulsun anga,
Anjum adadi haylu sipoh o‘lsun anga
Ul elga yana tengri panoh o‘lsun anga. 34
Navoiy Husayn Boyqaroning taxti bardavom bo‘lib, osmon kotibi uning
vasfi ta’rifini osmon ko‘kida chizdiki, rangli insho bo‘lganini va u yuziga fotiha
tortsa, so‘zlari xuddiki oyatlar bilan bezalgandek va ular s.a.v. hadislaridek va
mo‘jizakor baytlaridan Zahir (Zahir Farobiy mashhur shoir bo‘lgan (vafoti 598 –
1201-1202, Tabriz). Yoshligidan ilm-fan, she’r, adabiyot, hikmat, ilmi nujum
o‘rganishga kirishadi. Xuroson, Mozandaron, Ozarbayjonga safar qiladi. Qasidalar
devoni bor.) va Anvariy (Avhadudin Ali ibn Muhammad (1105, Abivard 1187,
Balx) mashhur fors shoiri. Tus madrasasida tehsil topgan. Ilmi njum, hikmat,
handasa, falsafa va tibbiyot ilmlarini puxta bilgan. Marv va Nishopurda isiqomat
qilgan. Anvariyning hajviyalari g‘oyat o‘tkir. Shoirni qasidanavislikning
payg‘ambari deb ta’riflaganlar. 15000 baytli devonida qasida, g‘azal, ruboiy, va
qit’alar mavjud.) uyaladilar va parchalaridagi ifodada ravshanlik sehrgarlik bilan
payvand qilinganidan Vassof va Tabariylar hijolatda (Vassof – Sharafuddin A
bdulloh, Mo‘g‘ul sultonlaridan G‘iyosiddin davrida yashagan olim va atoqli
tarixnavis; Tabariy – Muhammad ibn Jorif, fors donishmand tarixchilaridan.
“Tarixi Tabariy” nomi bilan mashhur asar muallifi). [Alisher Navoiy. 15-tom:
34
Алишер Навоий, МАТ, 15-том: Назм ул-жавоҳир. -Тошкент, 19 9 9. 158-159 - бетлар.
40

Nazm ul-javohir, 160-bet] Navoiy Hazrat ta’rifini tugallash uchun qo‘liga qalam
olsa, uning vasfida qog‘oz qoralashga aqli lol ekanligi haqida yozarkan, shu
qatorda u kishi uchun qo‘lini duoga ochsa-yu, hayoti ming yil bo‘lsa va har sari
tilim duoga ketar va u duolar albatta ijobat bo‘ladi. Qo‘limdan kelsa,falakning
to‘qqiz xonida yulduzlar javohiri va yulduzday marvaridlarni Hazratning boshiga
sochsam, balki oyog‘iga to‘ksam, Hazrat uchun sochilgan durlar u kishi sochgan
durlar oldida nima bo‘libdi va uning himmati oldida bu arzimasdir, deya ta’rif
qiladi Navoiy.
Umuman olganda, Navoiy mamlakat podshohlari xalqni o‘ylaydigan shaxs
sifatida ko‘rishni xohlaganidan va xayolotidagi podsho tasvirini real hayotda ham
ko‘rishni xohlaganidan asarlaridagi kabi chizib ko‘rsatadi. Barcha asarlari kabi
“Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida ham Husayn Boyqaroni mulk xonadonining
saltanat taxtiga muhr, toj egasi, asil dengizning duri, adolat toshining –
ma’danining oliy gavhari, Somi Narimondek (Firdavsiy asari qahramoni) qo‘shinli,
Rustami Dostondek qo‘shin boshlig‘i, Iskandar- u Jamshiddek jahondor,
jahongirlikda quyosh kabi olampanoh (ya’ni, quyoshdek butun dunyoni yorug‘ va
issiq tutuvchi), adolat osmonining sohibi, fazl- u kamol bog‘I kishilarining
ziyraklisi, so‘z va maqolda bulbul xush navosidek shoh, xoqon, din va dunyo,
saltanat egasi Abulg‘oziy Sulton Husayn Bahodirxon, Alloh uning saltanati va
mulkini ziyoda qilsin, deya madh etadi.
“Tarixi muluki ajam” asari yakunida berilgan masnaviyda Navoiy
podshohning qanday bo‘lishi, sifatlari haqida to‘xtalib:
Birovgaki ro‘zi bo‘lib shohlik,
Zamirig‘a solsa haq ogohlik,
Ki bilsa jahong‘a vafo yo‘qturur,
Jahon ahlig‘a ham baqo yo‘qturur.
41

Ko‘ziga jahon hashmatin ilmasa,
Haq amridin o‘zga amal qilmasa,
Adolat uchun istasa mulku joh,
Sitam daf’ aylarg‘a cheksa sipoh,
Har ishkim bo‘lur muddaosi anga,
G‘artaz bo‘lsa Tengri rizosi anga.
Bo‘lub saltanat taxtida faqrjo‘y,
Shah o‘lsa vale bo‘lsa darvishxo‘y,
Muni shohlig‘ desa ermas yiroq,
Ki g‘aflatdin ogohlik yaxshiroq,
Vale qilmadi shohlardin kishi,
Ki bu ish erur Shoh G‘ozi ishi.
Demay ayni insonki inson ayn,
Ham insonu ham ayn Sulton Husayn. 35
Ayni ushbu misralar bilan Husayn Boyqaroni darveshvash va adolatli,
faqrjo‘y bo‘lishga chaqirgan.
Alisher Navoiy Husayn Boyqaroni so‘zning asl mohiyatini teran anglagan va
so‘zni to‘g‘ri va o‘rinli ishlatgan shoir va shoh sifatida ham tilga oladi. Hazrat
Navoiy “Muhokamatu-l-lug‘atayn”da Husayn Boyqaroni “…salim (tab’i) gavhari
koni maoniy erdi”, - deya ta’riflasa, “Mezon ul-avzon”da: “ul hazratning sharif
majlislari maoniy javohirining koni” bo‘lganini aytadi. Nomida “maoniy” istilohi
qo‘llangan “Xazoyin ul-maoniy” debochasida ushbu kulliyot dunyo yuzini
35
Алишер Навоий, МАТ, 1 6 -том: Тарихи мулуки ажам. – Тошкент: Фан, 2000. 252-б.
42

ko‘rishida Sulton Husayn Boyqaroning xizmatlari katta ekanini mana bu tarzda
ta’kidlaydi: “Bu devonlarda dag‘i hamul dastur bila maoniy javohiri shohvoridin
va alfoz naqshu nigoridin va tarkib salosatu latofatidin va choshniy holatu
haroratidin hech juzve juz’iyotdin yo‘qturkim, ul hazratning muborak tab’ining
anda kulliy daxli bo‘lmamish bo‘lg‘ay. Balki asli xayol ul hazratning bo‘lub, bu
banda ham ul hazratning buyrug‘i ta’limi bila anda juzviy daxle qilmish
bo‘lg‘aymen. Bu jihatdin bo‘la olg‘ayki, bu devonlar ul hazratning adilsiz tab’idek
benaziru har shohbayti o‘z humoyun zotidek olamgir bo‘lg‘ay. Chun bu ma’no
gavharlari barcha ul hazratning tab’i bahridinu zehni konidin hosil bo‘ldi va alfozu
iborat xazoyini hamul ma’nolar gavharidin to‘ldi, bu ma’nodin aning otin
“Xazoyin ul-maoniy” qo‘yuldi”. Bu so‘zlar orqali kulliyotga kirgan devonlardagi
maoniy javohiri ning shohlarga monandligi, so‘zlarning naqshu nigori (badiiy
go‘zalligi), tarkibining mukammalligi va o‘qiganlarga bahra berishida sultonning
xizmatlari katta bo‘lgani e’tirof etilgan. Kulliyotning “Xazoyinu-l-maoniy” deb
nomlanishi sababi ham shunda ekani ta’kidlangan. Ushbu devon tarkibidagi
“Navodir ush-shabob”da:
Anga bu baski jahon mulkin oldi so‘z birla,
Chekib sipohi maoniy dami fusunsozi. 36
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Navoiy o‘zi yashagan davr
qiyinchiliklari, makr va xiylalari, saroy ziddiyatlarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rib, unga
yechim qidirar ekan, xayolotida yaratgan dunyosi, mamlakatini, uning shoh va
a’yonlarini qanday ko‘rishni istagan bo‘lsa, shunday holatda asarlariga ko‘chirib
o‘tadi. Xalq dardini tinglab, unga sharoitini to‘g‘irlab bergan podshohning umri
boqiydir. Bu o‘rinda tarixda o‘tgan odil podshohlarni: Faridun, Anushervon,
Manuchehr, shoh Tahmosb kabilarni keltiradi. Ammo beparvo, aysh-ishratni
36
“ Alisher Navoiy va XXI asr ” mavzusidagi uluslararo konferensiyasi materiallari : Nurboy Jabborov . Alisher
Navoiy va maoniy ahli. –Toshkent: Boku, 2023. 20 - bet .
43

sevuvchi podshohlar uzoqqa bormaganligi, taxtda ko‘p vaqt turolmaganligi haqida
yozadi. Albatta, xalq bunday podshohlarni taxtda muqim ushlab turmasligi
ma’lumdir va nomi ham abadiyatda yaxshi va a’lo sifatlar bilan yodga olinmaydi.
2.2. Qasidalarida Husayn Boyqaro shaxsiyatiga ta’rif
Umuman, Alisher Navoiy ijodi keng bo‘lib, har bir asari o‘ziga xoslikka ega
va unda do‘sti, shoh Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan madhiyalar har o‘rinda
mavjud. Bu borada qasidalari ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Qasida arabcha “maqsad”, “niyat” ma’nolarini bildirib, biror tarixiy shaxs
yoki voqeaga bag‘ishlab yoziladigan katta hajmli she’r turi hisoblanadi. Qasidalar
44

hajman 12 baytdan bir necha yuz baytgacha bo‘lishi mumkin. Qasida g‘azal singari
a-a, b-a, d-a, e-a… tarzida qofiyalanadi. Ayrim hollarda masnaviy singari
qofiyalanishi mumkin. Qasida tuzilishiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi:
1. Qasidayi tom, ya’ni to‘liq qasida to‘rt qismli: nasib – lirik kirish (tabiat
tasviri); gurizgoh – nasib bilan madhni bog‘lovchi, 4-5 baytdan tashkil
topuvchi qism; madh – asosiy qism; qasd – mamduh (madh etilayotgan
shaxs)ga niyat va istaklar bildiriladigan qism.
2. Qasidayi mujarrada (chala qasida) – faqat madhdangina iborat bo‘ladi.
Qasidalar mavzusiga ko‘ra vasf, madh, hajv,marsiya, munojot va falsafiy
qasidalarga bo‘linadi.
Navoiyning mashhur qasidasi bo‘lmish “Hiloliya” boshidan oxirigacha
Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan bo‘lib, 90 baytdan iborat, unda Navoiy
Samarqanddan Hirotga qaytar ekan, do‘sti Husayn Boyqaroni hokimiyat tepasiga
kelishi munosabati bilan “Hiloliya” qasidasini yozadi. Uni yangi oyga mengzaydi:
Chun nihon qildi turunji mehr raxshon tal’atin,
Oshkor etdi falak bir tavqi g‘abg‘ab hay’atin.
Bas xayoli ravshani erdi bale andoq daqiq
Kim, nazargoh anglar erdi gah yo‘q aning diqqatin.
Ya’niki, quyosh botgach, osmon aylana shaklida ko‘rinish berganki, shundan so‘ng
osmonda juda nozik, goh ko‘zga tashlanuvchi, goh ko‘rinmay qoluvchi narsa
yuzaga chiqqan – bu yangi oy edi. Hilol bu osmonda yangi paydo bo‘lgan 3 kunlik
oy, bu bilan Navoiy demoqchiki, yangi oy yangi hokimiyatdan darakdir, bu davr
Husayn Boyqaro bilan ajoyib o‘tishi, ya’ni Navoiy Husayn Boyqaroni madh qilish
barobarida uning saroyida adolat hukm surishi, taqvo, ilm, aql, baxt
umrguzaronlikda ekanligini aytib o‘tadi, hatto saroyi jannat bog‘idirki, unda har
45

tomonni yoritib turuvchi shamlardan muattar hid taralib turishini ajoyib badiiy
tasviriy vositalar bilan yoritadi va o‘z navbatida Rustam singari pahlavonlar
saroyni va shohni qo‘riqlashga xizmat qilayotgani bayoni beriladi. Husayn
Boyqaroning ichki dunyosi jannat bog‘idan ham munavvar va go‘zalroq deya
yozadi.
Shoh Abulg‘oziy saodat axtari Sulton Husayn
Kim, quyoshni zarra der ko‘rgan sipehri hashmatin.
Shohlar shohi demay, ul shohlarning shohikim,
Har biri yuz shohlar shohicha tutqay muknatin.
Husayn Boyqaroni shohlarning shohi deb ulug‘lar ekan, yana shuni ham
ta’kidlaydiki, shohlarning darveshnamosi deya ataydi, ko‘rinishi shoh , ammo
siyratida darveshlik mujassam- xalqi, yurti kelajagini o‘ylaydigan shoh deya
ta’riflaydi. Ushbu qasida shoh umrining tuganmas bo‘lishi – Zuhalchalik va aql
dargohi bilan ming yildan ziyod el orasida yashashini niyat qiladi va do‘sti Husayn
Boyqaroni duo qilish bilan yakunlaydi:
Har kuning bayram bo‘lub, joming hilol o‘lsin mudom,
Ko‘rmagil beaysh umrung muddati bir soatin.
Oxirgi bayti esa:
Yangi oyu iyd ikki qullug‘ching o‘lsun, aylagan
Sen hilol aning otin, bayram bu yerning kunyatin. 37
Navoiy Husayn podshoning umri ziyoda-yu mol-mulk, davlati benihoya
bo‘lishini Allohdan so‘rab, “G‘aroyib us-sig‘ar”da yozadi:
Har lahza qil anga yuz inoyat, yo rab,
37
Алишер Навоий . МАТ, 5 -том : Ҳилолия. – Тошкент: Фан, 19 90 . 486-495- б.
46

Ollig‘a yorut sham’i hidoyat, yo rab,
Ham umrini ayla benihoyat, yo rab,
Ham davlatig‘a yeturma g‘oyat, yo rab.
Qasidadan ko‘rinib turganidek, Navoiy Husayn Boyqarodan umid qiladi:
uning adolatli, odil, xalqparvar bo‘lishi haqidagi orzularini bayon etadi.
Fors tilida yozilgan “Sittai zaruriya” qasidasining beshinchisi “Tuhfat un-
najot” ham Husayn Boyqaroga atab yozilgan. Buni Navoiy “Sittai zaruriya”
qasidasining debochasida aytib o‘tadi, debochada Alisher Navoiy Sulton Husayn
Boyqaroni quyidagicha madh va duo qilib o‘tadi:
“Haq soyasi – Iskandar martaba quyosh – u ham oftob, ham soyadir. Uning
harakatidan millatning bilagi kuchli, uning zamonida din bayrog‘i porladi.
Sulton o‘g‘li sulton, saltanat va xilofotni e’zoz qiluvchi – Abulg‘ozi Sulton
Husayn Bohodurxon Alloh taolo uning bayrog‘ini Surayyoda abadiy aylasin,
mag‘rib va mashriqda uning buyruq va hukmlarini nufuzli (ta’sirli) qilsin.”
Shu bilan birga ikkisining shoh va gadolik, ustoz-shogirdlik munosabatlariga
ham to‘xtalib o‘tarkan, uning xizmatiga hamisha tayyorligini va do‘sti shoh
Husaynning so‘z qo‘llash mahorati va bunda barchani lol qiladigan aqli , zehniga
maqtov bitib, she’r san’ati va nazm borasida o‘quvchilik va shogirdlik munosabati
borligi va shuning uchun qaidalar va she’rlar yozishga buyurilganini bayon qiladi.
Jomiyning “Daryoi abror”iga tatabbu’ sifatida yozilgan uchinchi qasida
“Tuhfat ul-afkor”ning boshi xudduki podshohga maslahat va nasihat sifatida
bitilgan: podshohlar boshiga ilib yuruvchi qizil la’l insonni aldovchi, o‘tkinchi
dunyoning lazzati bo‘lib, xom xayolga berilish to‘g‘ri emasligi, o‘limni
eslamaydigan shohning mamlakati, albatta, vayron bo‘lib, oqibatsiz shoh yurtiga
ziyon keltirishi, xuddi Xusrav kabi bo‘lishi, zeb –ziynatdan ko‘zlar shira va xira
47

tortib, uni halokatga muqarrar qilishi xuddi o‘rmon sheriga nisbatan zanjirband
sherning savlati bilan taqqoslanadi.
“Hiloliya” qasidasida Husayn Boyqaro oyga o‘xshatilsa, “Sittai
zaruriya”ning beshinchisi “Minhoj un-najot” (Najot yo‘li) qismida quyoshga
o‘xshatiladi, ya’ni davlatni quyoshga o‘xshab boshqaradi. Uni aslzodalardan v
axon o‘g‘li xon, Yofas o‘g‘lonidir. Shu jumladan, izzat-u hurmat martabasida
shohligi va xoqonligi Yofasgacha boradi, podshohlik sulolasidagi xonligi Odam
Atogacha yetadi. Buyuklik borasida falakning qadri pastroq, shon-shavkati butun
jahonga yetgan, qavm-qarindoshlari aqlga sig‘mas darajada bisyor va qadri imkon
darajasidan ham ortiq. Shohning buyukligini o‘lchayman desak, tarrozi pallasini
bitta tariqning teng bo‘linganidagi po‘stidek gap va sening yuzingdagi poklik
hammaga tiniqlik, ravshanlik beradi. Mehring o‘tining tutuni Bahromga (Mars
yulduzi nazarda tutilgan) o‘xshaganlarga tushadigan bo‘lsa, u ham, Zuhal yulduzi
ham zavol topadi, deya nafaqat shoh do‘stiga qarata yozilgan ushbu qasida zimdan
o‘qilganda barcha bani-basharga qarata yozilganligi ayon bo‘ladi, chunki Navoiy
qasidani tugatar ekan, qasidam odamlarga gumrohlikdanqutulishlari uchun najot
yo‘li bo‘lsin, shuning uchun u “Minhoj un-najot” bo‘ldi, deya keltiradi, buning
boshlanmasidagi hamd va na’tga ajratilgan o‘rinlarida ham ayniqsa nasihatomuz
fikrlar bayonini keltirgan.
“Sittai zaruriya”ning oltinchisi “Nasim ul-xuld” 122-baytida Navoiy ushbu
qasidani aynan Husayn Boyqaroga bag‘ishlagani va sababi esa bu qasidaning har
bayti tanga jannat shabadasidek bahra berishi aytilgan. Ushbu qasidaning 100 bayti
maslahat va shohga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishga qarata bitilgan bo‘lib, 101-baytidan
boshlab mabjud shohlardan Husayn Boyqarogina shohlikdan ko‘ra darvishlikni
ustun qo‘ygan shoh, u faqirlikni odat qilgan va shohlik va darvishlik va faqirlik
Haq taolo tomonidan inoyat qilingan, uning ajdodida sultonlik Odam Ato davridan
boshlangan, olamdagi barcha sultonlar unga mulozimlardir, shuning uchun ham u
xon ibn xon laqabi nisbat qilingandir. Mulkni boshqarishda Doro va unga
48

o‘xshaganlar unga quldirlar. Mamlakatni tartib bilan boshqarishda esa Soson va
Somonlar unga xizmatchidir, mamlakatni idira etishda Jamshidning boshqaruv uy
tartiblari unga nopisand. Molk-mulk bag‘ishlash, ya’ni saxovatpeshalikda esa
Sulaymonning mulki arzimas bo‘lib ko‘rinadi. Uning amri kuchi ta’siri tog‘ga
tegsa, tog‘ a’zosi titrab, qulab tushadi. Kudarz binni Kashvod uning kamtar saroy
xizmatchilaridan bo‘lsa, Somning o‘g‘li Narimon uning lashkarlariga bir
xizmatkor, bunday podshohning yaxshi xulqidan o‘lik tanga jon kiradi. Uning
saxovati havosidan bahordagi bulut kabi yuzlarcha sadaflar durga to‘lgan kabi
bo‘ladi. Xalqni qabul qilib, uning uchun dasturxon yozganda minglab dasturxonlar
yoyiladi. Shunday ekan, uning kamonining o‘qi toshlarni teshib, yorib o‘tishi
yomg‘ir qatralari havoni teshib o‘tishiga mengzatiladi. Uning qilichi
yalang‘ochlansa, qizil kiyim kiygan jalloddekdir. Shoh yig‘lagudek bo‘lsa,
yomg‘irli bulut chaqmog‘i toshni yorib tashlagandek toshbag‘irlarning yuragini
ham pora qilib tashlaydi, deb Husayn Boyqaroni yuksak maqomda ulug‘laydi.
Bu kabi madhiyalar Navoiyning “Fusuli arba”, ya’ni “To‘rt fasl” nomli
forsiy qasidasida ham o‘zining yorqin ifodasini topgan. Unga ko‘ra, birinchi fasl
“Saraton” (“Yoz”) qismida Husayn Boyqaroning adolatli ish olib boorishi sabab
butun jahon jannat bog‘iga aylangani, salobati hech qaysi shohga tenglasha
olmasligi – hattoki vajohati baland bo‘gan, uyasidan kuchga to‘lib chiqqan sher
ham chumolidek narsa, mast filning shavkati Husayn Boyqaro shavkati oldida
pashshadek, saxovatpeshaligi aqlga sig‘mas, xulqiga boqsang, go‘yoki do‘zax
olovini jannat gulzoriga aylantirgan kabidir. Lekin qahriga uchraydigan bo‘lsang,
yuzidagi qahr olovi uchquni tog‘ga tushadigan bo‘lsa, kuydirib kul qiladi.
Uning ehsonidan butun olam chekkasigacha zarga to‘ladi, xuddiki quyosh
nuri butun olamni yoritib, isitgani kabi; uning bog‘i, chamanzori hech qaysi
podshoh mulkiga o‘xshamaydi: shabada esib qolsa, uning toza havosi yurak
uynog‘iga davodir, yuzingdan yog‘iladigan nurdan quyosh ham uyalib, sariqligini
yo‘qotib qo‘yadi. Husayniydek shoh davrida na gado va na muhtoj bor.
49

Ushbu qasidaning har bir fasli inson umriga qiyosan yozilgan bo‘lib, yaxshi-
yomon, baxt va baxtsizlik, saodat, yoshlik-qarilik kabi tushunchalar inson boshidan
o‘tkazadigan hodisalardir, aynan mana shu tomonlarni ham didaktik nuqtayi
nazardan Husayn Boyqaroga ham o‘xshatma sifatida bitgan desak
yanglishmasmiz. “Bahor” qismida har bir bahor (umrning) xazoni (qarilik va
o‘lim) borligi aytilsa-da, ushbu fikrni rad qiluvchi yana bir fikrni aytib, bu faqat
Husayn Boyqaroga xos sifat deya uqtiriladi: bexazon bahorni ko‘rishni istasang,
ko‘rishing mumkin – bu Eron-u Turon podshohi, xalqning bahoristoni, yetti otasi
sulton ibn sulton, yetmish avlodi xon ibn xon bo‘lgan Sulton Husayndir.
Abulg‘oziy – saltanat gumbazi, nutqi Maryam Isosining nutqidan o‘tkir, dunyodagi
barcha yaratilishlar sirini ochishda Yunon Aflotuni uchun ham yashirin sirlar kaliti
undadir.
Jang maydonida ham Husayn Boyqaro qo‘li doim baland ekanligi, zoti
Musoga, nayzasi esa ajdahoga qiyos etiladi. Ushbu fasl yakunida Husayn
Boyqaroni martabasi kuz shamolidan omonda bo‘lishini, kamol va shavkat, iqboli
yakun – zavol topmasin, adolatingdan Eron va Xuroson mulkini saodat chulg‘asin,
deya duo qiladi. “Qish” faslida ham Husayn Boyqaro madhi takrorlanmas tarzda
ifodalangan.
Umuman olganda, XV-XVI asr Xuroson davlati tarixida Husayn
Boyqaroning o‘rni beqiyos, aql-zakovat borasida, davlatni boshqarish qobiliyat va
salohiyati baland edi. O‘z navbatida, milliy davlatchilik tizimi ham tarix
sarvaraqlarida benazirdirHukmronlik qudrati bilan bobosi Amir Temurning
davlatchilik an’analarini davom ettira olgan podshoh. Bekorga Navoiy qasidalari,
umuman, barcha asarlarida Husayn Boyqaroni ulug‘lab o‘tmaydi va aynan Odam
Ato davridan boshlab shohlik meros bo‘lib kelayotganligini yozadi va bu bilan
barcha ajdodining Yofasga qadar borib taqalishi kabi e’tiborli tomonlarni qalamga
oladi. (Yofas Nuh payg‘ambar o‘g‘li bo‘lib, (MATning 20-jildi 486-betida bu
haqida ma’lumot berib o‘tilgan) suv toshqini paytida o‘g‘illari, ya’ni Yofasga
50

Turon va Xo‘tan, Somga Eron, Hindiston Homga berilgan. Yofas ushbu joylar
egasi bo‘gani uchun unga Abu Turk deb laqab berilgan.)
III BOB. Navoiy dostonlari va nasriy asarlarida Husayn Boyqaro
shaxsiyatining badiiy ko‘rinishi
3.1. Dostonlarida shoh va shoir munosabatining badiiy talqini
Buyuk ong, aql va zehn egasi bo‘lmish Alisher Navoiy podshohsiz
mamlakat va davlat parokanda bo‘lishini barcha asrlarida ifodalashga va bunday
xalqni cho‘poni yo‘q qo‘ylar galasiga o‘xshatishi bejiz emas edi. Shunga ko‘ra
ham u podshoh – sultonning qanday bo‘lishi, qanday sifat va xislatlarga ega
51

bo‘lishi, mamlakatni qanday idora qilish to‘g‘risidagi qarashlari haqida ko‘p bor
qalamini qo‘lga oladi va “Xamsa” tarkibidagi barcha dostonlarda shoh
madhiyasiga o‘rin ajratadi va, ayniqsa, oxirgi doston “Saddi Iskandariy”dagi bosh
qahramon obrazida to‘la namoyon qiladi.
“Hayrat ul-abror” dostoniga tegishli umumiy muqaddimaning 16-bobi
Sulton Husayn Boyqaro madhiga bag‘ishlangan va unda Sulton Husaynni
osmonni egallagan quyoshga mengzatadi, kuch-qudratda Firdavsiy qahramoni
Rustamga va adolat, komillik borasida Jamshidga tenglashtiradi. U mingan ot
yugursa yashindek tez va kishi anglab qolmas darajada shiddatli deb ta’riflarkan,
uni Badpo deb atashlarini ham aytib o‘tadi.
27-bobida Husayn Boyqroning adolatli ish tutgani va qaysiki podshoh
bo‘lmasin xalqiga shunday adolat bilan javob qaytarishi lozimligi uqtiriladi: Shoh
G‘oziy qahrining garmseli bir qaysar boshoqni barbod etgani, adolatining suvi esa
o‘sha boshoq bitgan buzuq ekinzorni obod qilgani, ya’niki uning qo‘l ostidagi
yigitlaridan biri jang vaqtida vafot etgan va shu yigitning onasi uning xunini talab
qilib shoh huzuriga keladi va undan adolat talab qiladi, shunda shoh G‘oziy
kampirning yoniga qopda oltin va bir yoniga tig‘ qo‘yib, agar pul dardida kelgan
bo‘lsa, qopdagi oltinlarni olishini, agarda xun talabi bo‘lsa boshini o‘sha tig‘ bilan
olishi mumkinligini aytadi, kampir uning bu harakatidan ta’sirlanib, bu ishda
yengilgani va da’vosidan kechganini aytadi. Saroy uning adolatidan yanada
munavvar bo‘ladi.
Ushbu bobdan oldingi 26-bob – uchinchi maqolat Husayn Boyqaroga
nasihat tarzida yozilgan bo‘lib, Alloh podshohlarni yerda hukmdorlik qilishi uchun
va adolat bilan ish yurgizishlari uchun (bu adolat zilol suvdek tiniq bo‘lsinki,
bog‘lar yashnasin, gullar tinchlik va farog‘at deb nom olsin, deya keltirib o‘tadi)
yaratdi. Shunday ekan, ushbu ne’matga shukr qilib, ilgingdan adolatni tushirma,
xalq poda bo‘lsa, sen cho‘pon, agar mevali bog‘ bo‘lsa, sen esa bog‘bon; cho‘pon
o‘z podasiga e’tiborli bo‘lmasa, och bo‘rilar bu podani gumdon qiladi, shu singari
52

bog‘bon ham o‘z bog‘ini tun-u kun parvarish qilmasa, bog‘ining gullari-yu
mevalari yaksondir, demak, podsho ham shu singaridek. Qo‘l ostingdagi ma’lum
bir odamga zulm nononi ushotib, adolat qilmasang va martaba va boylikda senga
yetolmasa ham insoniy qadr-qimmati senikidan ortiqdir va bu dunyodagi tortgan
azoblar uchun u narigi dunyoda sening hozirgi o‘rningdek martabaga erishishi
mumkin, sen esa uning hozirgi martabasiga tushishing mumkin, chunki Alloh
qiyomat kuni podshoh-u gadoni savol-javob qilgay, har kuni aysh-ishratli bazm
yaxshilikka olib kelmaydi, mastlik sergaklikni yo‘qotadi va tongda ham g‘aflatdan
g‘avg‘o kelib chiqadi va mamlakatda muvozanat yo‘qoladi, mazlumlar ko‘payib,
qo‘l ostingdagilar xalqni talashga kirishib ketadi. Birovga quyoshdek tig‘ solsang,
tezda mehr-muruvvat urug‘ini ushotgin, deya uqtiradi Navoiy va Shoh G‘oziy
bularni to‘la anglagan, deya vasf etadi.
Navoiy yashayotgan zamonasi podshohini 20-bob 3-hayratda shunday
tasvirlaydiki, ushubu xayolotidagi saroy manzarasi o‘ngidagi saroy manzarasi,
podshohi esa ayni Sulton Husayn bo‘lishini o‘ylagan, desak xato bo‘lmaydi va
ushbu bob jannatni eslatadi, bularning barchasi tub negizida odil sulton
boshqarayotgan mamlakatdagi adolat, tartib, osudalik evaziga ekanligi
anglashiladi.
“Farhod va Shirin” dostonining 10-bobi, “Layli va Majnun”ning yettinchisi,
“Sab’ai sayyor” dostonining to‘qqizinchi bobi, “Saddi Iskandariy” dostonining 9-
boblari shoh Abulg‘ozi Husayn Boyqaro ta’rifiga bag‘ishlangan.
“Farhod va Shirin” dostanida Sulton Husayn sultonlar ichra sulton Shoh
G‘oziy, g‘azot maydonida Haydar (Ali ibn Abu Tolib), shariat rivojida payg‘ambar
singaridir deb ulug‘laydi va adolatli, saxovatli hukmdor – qilichingdan yovlar
g‘amga botsa, xalq shodlanadi (bu o‘rinnda shoh suvga qiyos qilinadi – suv ham
vayron, ham obod qiladi, bu suv toshsa, ofatga aylanadi). Oti Badpo bu dostonda
ham yana bir bor tilga olinib, chaqmoqdek shiddatli, devbod tulpor deya
53

ta’riflanib, parvardigordan podshoh saltanati boqiy va o‘zini soqiy qilsin, bu
soqiyning uzatgan qadahidagi may obi hayot bo‘lsin, deb duo qiladi.
Umuman, “Farhod va Shirin” dostonidagi bosh qahramon Farhod va uning
otasi munosabatlari zamona podsho – sultonlari va ularning taxt vorisi bo‘lmish
o‘g‘illariga o‘rnak sifatida ham keltirilgan, zeroki, bu o‘rinda Farhodning otasiga
taxtni egallashga hali yoshlik qilishi va otasi sultonlikni hali hayot ekan o‘zida
bo‘lishini aytgan javobini eslab o‘tish kifoya. Shu bilan bir qatorda, Xusravdek
sultonlarning g‘alabasi abadiy emasligi ularning yuritgan siyosatlaridagi zulm-
adolatsizlikning oqibati ekanligi juda chiroyli ifodalab berilgan. Zeroki, xalq ham
bunday podshohlarni taxtda ushlab turmasligi bilan ham ifodalash o‘rinlidir.
Ushbu dostondagi madhiyaning asosiy mazmun va mohiyati Sultonning
harbiy ishlarini kuylashga qaratilgan. “Hayrat ul-abror” va “Farhod va Shirin”
dostonlaridagi sulton madhiyasi, asosan, bir-biriga juda yaqin: sulton Bahodirning
harbiy shavkati va bazmi tasviriga o‘rin ajratilgan.
“Layli va Majnun” yettinchi bobi madhiyada Sulton Husaynning davlat
ishlarini yurgizishda din sha’riga qanchalar e’tiborli ekani va vu qonun-qoidalarga
roiya qilishi alohida “islom” so‘zidagi harflar bilan ifodalab berilgan, Navoiy
do‘sti shoh Sultonning ilmga muhabbati va har bir fanni chuqur egallagani
xususidagi fikrlari bayonini keltiradi, ya’ni majlisda o‘rtaga tashlangan biror bir
savol yo masala uning yordamisiz yechilmay qolmaydi. Bunday bilimga ega
bo‘lishi xuddi Alloh tomonidan payg‘ambarlarga yetkazilgan vahiydek gapligi
anglashiladi. Bu shoh binokorlikda ham tengsiz bo‘lib, soldirgan xonaqoh, masjid
va rabotlaridan odamlar faqat huzur topadilar: u tutgan kosalar Jamshid jomiday,
noni Quyosh kulchasiday, ochlar totli va huzurbaxsh taomlar yeydilar va
yalong‘ochlar kiyimli bo‘ladilar. Savdogarlarga ko‘rsatgan marhamati ham ulug‘
va saxovatidan; savdogarlarni tamg‘adan ozod qilgan. Aholisi rohat-farog‘atda umr
go‘zaronlik qiladi: don-duni, g‘allasi serob. Shaharda tilanchini uchratib
bo‘lmaydi. Bunday tinch, osuda-osoyishta, bexavotir turmush sultonining adolati
54

ketidandir, Husayn Boyqaro zamonida adl va itifoq, birlik hukmrondir. Madhiya
Sultonni duo qilish va ulug‘lash bilan yakunlanadi:
Aydoqki tilar muyassar ayla,
Olamni unga musaxxar ayla.
Qaysidir ma’noda Navoiy Qays – Majnun obrazida ham aynan o‘z
kechinmalarini ifodalagan, desak xato bo‘lmas. Negaki, Suyima G‘aniyeva
fikrlariga asoslanadigan bo‘lsak, Majnun obrazida Navoiy feadal muhit
sharoitidagi bo‘g‘iq hayot kechirayotgan keng xalq ommasining turmushi tasvirini
beradi. Majnun zo‘ravonlik, qabohat, razolat bor joyda yashashdan ko‘ra o‘limni
afzal ko‘rishi va razolat va qabohatdan nafratlanishi ochib beriladi. Eng asosiysi
Majnun xalqni sevadi, unga xizmat qilishga tayyor va unga befarq emas.
To‘rtinchi doston “Sab’ai sayyor” 9-bobida Husayn Boyqaroni madh qilar
ekan, uni sof dur, xalifalik ma’danining yonib turuvchi la’l toshi, saltanat, dunyo
va dinning muhtaramli kishisi deb sarlavha kiritadi va Sultonning otasi ham,
otasining otasi ham, onasi ham xonlardanligi boshqa madhiyalardagi kabi tilga
olinadi. Uning ajdodlari, hatto Chingiz va Alanquva avlodidan ekanligi aytiladi.:
Shoh Sulton Husayn bin Mansur
Kim berib nusrati jahonga surur.
Anga Chingiz ulug‘ ato kelgan,
Onasi xud Alanquvo kelgan. 38
Bor boylik-u saltanatidan faxrlanish tuyg‘usi unga begona, unga darveshlik
pesh, din ichra Shoh G‘oziy, janglarda qo‘li ustun keluvchi mard kurashchi, tez
fuesatda butun dunyoni zabt etishga qodir zot, turar yeri Jamshidning uyi va qadahi
38
Алишер Навоий. 10-жилд. МАТ: “Сабъаи сайёр”. – Тошкент: Фан, 1992. 60-б.
55

quyosh jomiday deya ta’riflanar ekan, uning o‘ziga xos fazilat egasi ekanligi
bazmdagi ishtirokida anglashiladi, xususan, musiqaga oshno ekanligi, bu navolarni
chin idrok, ishtiyoq, nafosat bilan tinglashi e’tirof etilishi bilan bir qatorda oldingi
dostonlarda amyxo‘rlik yaxshi sifatlar bilan ifoda etilmaganligi asnosida bu
dostondagi o‘rinda may ichsa-da, sergak ekanligi, nafs balosiga qul emasligi, uni
jilovlay olishi, oz-ozdan may ichish gunoh emasligi, faqat me’yorni bilish va o‘zini
ortiqchalikdan asrash ustunligi ifoda etilgan. Shoh erta tongdan xalq dardini
eshitishga tayyor, arz qilgani kelganlarni ochiq yuz va shirin so‘z bilan qarshi
oladi. Odamlar dardini eshitib, ularga adolat bilan javob aytib, ko‘ngillarini shod
etadi. Bunday siyosatdan odamlar bir zumdayoq mirodiga yetadilar. Uning bu
siyosatidan No‘shiravoni Odilning o‘zi ham hayrtaga tushadi.
Aaziz Qayumov e’tirof etishicha, Sultonning barcha ishlari ushbu
madhiyada o‘z aksini topgan: uning janglardagi bahodirligi va g‘olibligi, shu bilan
birga, bazmlardagi musiqiy taronalar huzuri evazida bo‘ladigan mayxo‘rligi,
ayniqsa, kun bo‘yi amalga oshar ishlari, adolatli siyosati, odamlarga yengillik
tug‘diruvchi amaliyotini shoir tasvirlab chiqqan:
Adldin toki bo‘lg‘ay ovoza,
Har kuni o‘lsunadolating toza.
Shohlik xil’ati qading bila xo‘b,
Shohlar qaddi ham ayog‘inga ko‘b.
Dodu adling bila jahon obod
Kim, bu bo‘lg‘ay jahonda adl ila dod.
56

Olim Sharafiddinovning “Alisher Navoiy” kitobida shunday deyiladi: ushbu
doston xotimasida shoir charchab uxlagan va tushida shoh Bahromni ko‘rib,
suhbatlashganini tasvirlaydi. Suhbatlarida Bahrom qochirma qilib, so‘zni sulton
Husayn ustiga buradi. Navoiyga shunday deydi: Shohingga mendan salom ayt.
Dunyo vafosizdir. Shoh ming yillar umr ko‘rsa ham uning g‘arazi o‘lgandan keyin
yaxshi nom qoldirishi kerak:
Shohki ming yil aning hayotidur,
G‘araz o‘lganda yaxshi otidur…
Yaxshilik birla gar qolur oti,
Bu erur mujibi, mubohoti.
Ushbu bayt dostonning umumiy g‘oyaviy yo‘nalishini belgilovchi nuqta
bo‘lib, Navoiy ifodalagan voqealar negizida o‘z zamonasi hayoti, xalq – odamlar,
shoh va shahzodalar, amir, amaldorlar, yaxshilik, yomonlik, zulm-zo‘ravonlik ham
aks ettirilgan. Bu bilan Navoiy, ayniqsa, shohlar xulq va harakatlari, siyosatidan
norozi ekanligi, bu o‘rinda ularga qarata kinoya qilishi sezilib turadi.
Navoiy mamlakat, xalq turmiushiga qayg‘urgan davlat arbobi va
siyosatchidir. Zulmatni, yomonlikni yo‘qotib, yorug‘lik va yaxshilikni barpo
qilishni orzu qiladi. Yorug‘lik nurining boshqa yurtlarga ham yetib borib, ilitishini
umid qilib, o‘tkir qalami bilan qog‘ozga tushuradi.
Navoiy Bahromni chavandoz, usta mergan, odil podshoh, dushmanga qarshi
omonsiz kurashuvchi qahramon, shu qatorda, rahmdil, pok inson sifatida ham
tasvirlaydi.
Navoiyning odil shoh haqidagi ideali aynan “Saddi Iskandariy” dostonida
to‘la ifodalangan. Shoh Iskandar orqali Navoiy o‘zi orzu qilgan mukammal va
57

ma’rifatli shohni ifodalaydi. Undagi bosh g‘oya hamma xalqlarni shoir
tushunchasidagi zulm va zo‘ravonliklardan, razolat va tutqunlikdan qutqarish
bo‘lib, bunga Iskandar orqali erishiladi. Ana shunday shoh xarakter va holatida
ozodlik, tinchlik, adolat, forovonlik, obodonchilik, ilm-ma’rifat, fan rivoji kabi
g‘oyalarni ham singdirib ketgan.
Dostondagi Husayn Boyqaroga ajratilgan madhiyada Sulton Husaynni
Muhammad payg‘ambar (s.a.v.) qanday odamlarni to‘g‘ri yo‘lga boshlagan bo‘lsa,
xuddi shunday ko‘rinishda beradi.
Vujudini ofoq aro zebu zany
Ulus xoni binni xon Sulton Husayn.
Navoiy sulton Husaynni shoh Iskandarga qiyoslaydi, o‘xshatadi.Jang va
urushlardan qo‘lga kiritgan barcha narsasini olam ahkiga ehson qiladi:
Mulozimlarini Skandar far et,
Adolat uyin “Saddi Iskandar” et.
Iskandar – ilmparvar, ya’ni limning kuch-qudratiga ishonadi. Dunyodagi
jamiki yaratiliq sirlarini o‘rganishga, anglashga intiladi. U harbiylikda ham yuqori
pog‘onada va, shu bilan birga, qonun va adolatga, ilmlarga, hayotiy masalalarga,
axloq va odobga doir fikrlari o‘ta chuqurdir. Iskandarni Iskandar qilib ko‘rsatuvchi
sifatlardan eng yuqori o‘rinda turuvchi belgisi sifatida uni adolatparvar shoh
sifatida tasvirlanishidir, u shoh bo‘lishidan tashqari olim va oliyjanob inson
hamdir. U kishiga ilm-fan yetkazadigan ma’naviy boylikni toj-u taxtidan ko‘ra
afzal biladi, butun hayoti davomida olimlar, ustozlari bilan bamaslahat, kengashib
ish ko‘radi. Uni zulmkor, o‘zini o‘ylaydigan amaldor va saroy a’yonlariga o‘ta
shafqatsiz va shu jihatdan mehnatsevar xalqi, ilm ahliga nisbatan muruvvatli,
mehribon podshoh sifatida ham tanib olamiz.
58

Suyima G‘aniyeva: “Bu dostondagi masala,- deydiki, - Navoiy davri uchun
mustasno ahamiyatga ega bo‘lgan markaziy davlat g‘oyasini targ‘ib va tarannum
etishdir, xalq manfaatiga mamlakat butunligi va osoyishtaligiga qarshi qaratilgan,
beboshlik bilan mashg‘ul bo‘lgan prinsipsiz ixtilofchi beklar, vazirlar va shularga
o‘xshash boshqalarni jilovlash, yo‘qotish,mamlakatni idora etish ishini
markazlashtirish, odil hukmdor qo‘lida to‘plash g‘oyasini o‘rtaga tashlashdir”, -
deya e’tirof etishi bejiz emas.
Valiahd Iskandar, Navoiy iborasi bilan aytganda, “ulusni yig‘ib” majlis –
“anjuman” tuzadi hamda nutq so‘zlab, shohlikka munosib kishi tanlashni,
boshqacha aytganda, shoh saylashni taklif etadi:
Ne bor shohliq aylarga niyat manga,
Ne aylay desam qobiliyat manga.
Size mdi o‘zingizga shohe toping!
Bu kishvarg‘a kishvarpanohe toping!
Bugina emas, u shu nutqda bo‘lajak, ya’ni saylanajak shoh qanday
fazilatlrga ega bo‘lishi kerakligini ham birma-bir aytib o‘tadi. Uning ta’kidicha,
topilajak shoh: quyoshdek qudratli va “ravshan zamir” – pok yurak, ochiq ko‘ngil,
baland idrokli bo‘lsin, dushmanga chorasoz, ayni zamonda mamlakatni Eram
bog‘iga aylantiradigan xalqparvar, raiyatnavoz, “adoalat aro fasli navro‘zdek”
bo‘lsin; u xalqqa zulm qiladigan amaldorlarning qo‘lini kesishi, yo‘llarni
qaroqchilardan tozalashi, o‘g‘rilarni, yurt talovchilarni jazolashi, yaxshilarni
ardoqlashi va juda odil bo‘lishi kerak. 39
84 -bobdagi Sulton Husayn Boyqaro madhida uni Iskandari soniy deya
ataydi:
39
“Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo konfeensiyasi materiallari: Ikromov Amriddin . Navoiy
ijodida odil hukmdor tasviri . –Toshkent – Boku – 2023. 470-474 -bet lar .
59

Bari shohlar sarfarozini bil,
Skandar sifat Shohi G‘oziyni bil.
Erur olam ahli nigahboni ul,
Nigahbon, yo‘q, Iskandari soniy ul.
Shu o‘rinda aytish joizki, Navoiy kinoya orqali Iskandar ko‘p xazinalarni
qo‘lga kiritib, yig‘gan bo‘lsa va Iskandar tilsimini yaratgan bo‘lsa, Husayn
Boyqaro ko‘proq o‘z xazinasida bor narsalarni sarf etganini yozadi.
Gar ul ganjlar uzra qildi tilsim,
Munga ganj sarf aylamak bo‘ldi qism.
…Gar ul erdi hikmat tariqida chust,
Bu keldi tavakkal yo‘lida durust. 40
Shuni ham aytish mumkinki, Shoh Husaynni Iskandardan bir qatra ustun
qo‘yib, Iskandar zulmatdan obihayot qidirgan bo‘lsa, podshohning, Husaynning
har bir so‘zi obihayotning o‘zidir. Iskandar fitnalarni bostirish bilan band bo‘lsa,
shoh G‘oziyning mamlakatiga fitna yaqin yo‘lolmaydi, Iskandarning farzandi yo‘q,
ammo Alloh unga o‘n oltita farzand bergan. Ushbu madhiyadan so‘ng Iskandarga
qarata Arastu, Platon (Aflotun), Suqrot, Gippokrat (Buqrot), Faysog‘urs (Pifagor),
Askalinus, Hurmus (Germes)lar aytganlari Husayn Boyqaroga Navoiy aytmoqchi
bo‘lgan pandlardir.
Avvalo, Iskandarga qarata Arastu so‘zga kiradi: “Olam vafosizki, ham
baqosizdur, unda barqarorlik – doimiylik yo‘q ekan, bir Haqgina boqiy va
40
Алишер Навоий. 1 1 -жилд. МАТ: “Садди Искандарий”. – Тошкент: Фан, 1993. 613-617-бетлар.
60

o‘zgarmasdir. Alloh senga marhamat qilgani kabi sen ham xalqqa marhamat
qilishing zarur. Bechora, zaiflarga yaxshilik yo zulm qiladigan bo‘lsang,
kuchlilardan ham shuni talab qilgin, xalqni noumid qila ko‘rma, o‘zingga ravo
ko‘rmaganingni ham unga ravo ko‘rma”.
Shundan so‘ng Platon (Aflotun) hikmati yog‘ila boshlaydi: “ey martabasi
ulug‘ zot, Alloh taolo seni xalqdan mumtoz qilib yaratgan ekan, ularga muhtoj
qilib yaratmadi, sening bu qadar shavkating shu xalqning lutf-marhamati tufaylidir.
Qo‘shin yig‘aman deb yer yuzini xuddi tuman singari lashkarga bostirganing bilan
Alloh senga zafar bermasa, nima foydasi bor buning? Lashkar – askarlaring
ko‘nglini lutf – marhamating bilan shod va fuqaroni o‘z adolating bilan obod
qilgin, bu ikkisiga sendan rozilik va xursandchilik yetsa, shohlik saltanating
gullab-yashnaydi.”
Suqrot esa quyidagicha fikr bildiradi: “Fath – g‘alabani faqat Allohdan umid
qilgin. Tangri taolo seni o‘zining yerdagi soyasi qilib yaratgan ekan, bu soyaning
martabasi ulug‘dir. Ushbu soya el-u yurtga osoyishtalik bag‘ishlashi, uni obod va
ma’murchilik bilan bezashi, ziynatlashi darkor. Fuqaro –xalqingni o‘z adolating
bilan erkin va shod qo‘yginki, u osoyishta va xotirjam bo‘la olsinki, bundan butun
muddaolaring amalga oshaversin.agar xalqingda parokandalik bor ekan, shohlik
ildizing qurib boraveradi. Agar qo‘y bo‘ri podasiga oyoqosti bo‘lar ekan,
cho‘ponning it holiga tushishi muqarrar, haddan tashqari ehtiyotkorlik yaxshi
emas, tavakkal qilib, g‘aflatda qolish ham yaxshi emas, haddan ortiq sertashvish va
beg‘am bo‘lish ham yomon, sultonlar fitna-fasod tarqatuvchi ig‘vogarlarni qattiq
siyosat ostiga olishi yaxshilarning osyishta yashahsiga zamindir”.
Gippokrat (Buqrot): “Hammaning taqdiriga bitilgani bo‘ladi, taqdirdagini
ko‘rmaslikning iloji yo‘q. Elga ranj yetadigan bo‘lsa, mol-davlatdan umid qilish
g‘alatdur. Har ishda chegarasiz g‘am, hadsiz sevinch emas, ishlarning yaxshisi,
o‘rtanchasi ma’qul”.
61

Faysog‘urs (Pifagor): “Shoh poklikdan bahramand bo‘lishi kerak. Negaki,
Alloh uni o‘z xohishi bikan shoh qildi. Shohning ko‘ngli har g‘arazdan pok
bo‘lishi, u xalq oilasini o‘z oilasidek ko‘rishi va bu poklikni o‘ziga shior qilib
olishi zarur. Natijada xalq orasida ham nopoklik va yomonliklar yo‘qoladi. Agar
shoh nafs komiga shung‘isa, buzuq yo‘llarni havas qilsa, sharmandalikka yuz
tutishi muqarrar.”
Asqalinus shunday nasihat qiladi: “Shoh adolati bilan xalqini rozi qilishi
kerak, agarda shoh insofli va adolatli bo‘lmasa, mamlakati obod bo‘lmaydi, xalq
farovonlikda yashamaydi. U zulmkor ekan, boshqa zolimlar ham qo‘l cho‘zishi
muqarrar. Shoh o‘zi yaxshilikni odat qilgan ekan, xalqi ham shundaydir, maktab
yo‘li yopiq bo‘lsa yoshlarga, kattalar ham o‘z yo‘llaridan adashadilar”.
Hurmus g‘amxo‘rlik bilan: “Shoh xalqning m,arhamatiga erishish uchun
saxovatli bo‘lishi zarur. Ammo yengillik bilan va maqtanchoqlik bilan qilingan
sarf-xarajat saxovat emas. Zaruratdan so‘rab kelganga berilgan narsa ham saxovat
emas, saxovat ko‘ngil ko‘zi bilan ko‘rilib, shoh oziq-ovqat bilan yetarlicha
ta’minlab, ishchi va mardikorlarning haqqini yetarlicha bersa va xalqqa in’omlar
qilib turganida ko‘riladi”.
Shundan so‘ng Iskandarning o‘zi urush-yurish qoidalarini so‘zlaydi va
jangchida orom bo‘lmasligini, shoh jasur bo‘lishi, to‘g‘ri siyosat olib borishi
lozimligi va shunda jamoa – xalq va xizmatidagilar ham tartibli bo‘lishini va shoh
o‘yin-kulgida maishatga berilmasligi, fikr-xayoli doimo shohlik va davlatni idora
qilish bilan band etishi lozimligini aytib o‘tadi.
Navoiy esa shohga qarata shariatni mustahkam tutishni va ota-onaga
xizmatda bo‘lish lozimligi va bu ikkining rizoligi bilan Haqqa yetasan, roziligini
ham qo‘lga kiritasan, deya hikmat aytadi va shohni duo qiladi: Iskandar zabt etgan
yeti iqlimni, uning o‘y-fikr so‘zalirini, mol-mulkini bizning shohga ham nasib
et.shohimiz va shahzodamizni Iskandar sifat bo‘lishini nasib et.
62

Suyima G‘aniyeva ushbu dostonning yozilishida uchta masala o‘rtaga
tashlanganini va ular Navoiy xayolotidagi ideal shoh manzarasi chizgilari
ekanligiga to‘xtalib o‘tadi. Jumladan, Navoiy davridan tashqarida – holi bo‘lgan
markaziy davlat g‘oyasini targ‘ib va tarannum etish, xalq manfaatiga va mamlakat
butunligi, ravnaqiga qarshi bo‘lgan beklar, amaldorlar, vazirlar va shu kabilarni
jilovlash, yo‘qotish, mamlakatni markazlashtirish siyosati, uni odil hukmdor
qo‘lida birlashtirish g‘oyalarini singdirishdan iborat bo‘lsa, keying masala barcha
uchun mukammallik kasb etgan zamonning yaxshilanishi, muammolarning
bartaraf etililshi va xalq – jamiyatning yaxshilanishi, taraqqiy qilishiga yordam
beruvchi ilmiy va falsafiy muammolar yechimidir. Bundagi asosiy masala adolatga
borib taqalishi va buning orqasidan tinchlik o‘rnatilishi, mamlakat birligi ta’min
etilishi, xalq va mamlakatlararo do‘stlik va erkinlikka erishish, insonparvarlikning
yuksak cho‘qqisiga erishish mumkinligi yoritiladi.
3.2. Navoiy va Husayn Boyqaro ijodiy hamkorligi tasviri
Navoiy ijodini o‘rganish, uning hayot yo‘li va do‘sti Husayn Boyqaro
xususida qancha gapirilmasin, o‘rganilmasin ochilmagan qirralar ko‘p. Navoiy
do‘sti Husayn Boyqaro bilan saroyda yelkama-yelka turar ekan, Husayn
Boyqaroga davlat ishlarini, siyosatni yurgizishda, davlatni bir xilda barqaror
ushlab turishda o‘z yordamini ayamagan. Husayn Boyqaro ham o‘z navbatida
Alisher Navoiy ijodi, faoliyatida o‘zining benazir hissasini qo‘shgan (ya’niki,
yozilishiga sababchi bo‘lgan), desak mubolag‘a bo‘lmas. Buni Navoiy o‘zining
asarlari, xususan, devonlari debochalarida to‘xtalib o‘tadi:
63

Shohiki, falakka yetsa farmoni aning
Topmoqqa sukun sur’ati davroni aning
Gar hashrga tegru bo‘lsa poyoni aning
Qilmoq harakat bo‘lmag‘ay imkoni aning. 41
(Mazmuni: Shohki, uning farmoni tezlik bilan osmonni aylanib chiqadiki, uni
bajarmaslikning iloji bo‘lmaydi, oxiri to‘planish bilan tugaydi.)
Husayn Boyqaro Navoiy qalami kuchi o‘tkirligi, she’rlari ma’nodorligi,
she’r yozishlari ko‘pligini inobatga olib, oldingi ikki devon: “Badoye’ ul-bidoya”,
“Navodir un- nihoya” bizning taklif hukmimiz bilan nazm ipiga terilgan injular
devon bo‘lib tartibga solindi, undan keyingi yig‘ilgan she’rlarning miqdori oldingi
devonlardan ortgan va bu she’rlar latofati sifat jihatidan yaxshi va yoqimli
suyuklilik bilan bulardan yana ikki devon tartibga keltirsa bo‘ladi, degan fikrlarni
aytadi va buni Navoiy o‘zining devoni “Badoye’ ul-bidoya”da ham qayd qilib
o‘tkanini ko‘rishimiz mumkin:
Barin yig‘ emdi andog‘kim atolar,
Suruk tiflin nechukkim kadxudolar. 42
“Navoiyga armug‘on” 4-kitob (81-82-betlar)da ham ayana Huasayn Boyqaro
tomonidan devon tartib berilishi hukmi haqida ma’lumot keltirib o‘tilgan: “ - Ey
qadimiy bandayi xosu ey boyiriy xodimi zoviy ul-ixtisos, burung‘i ikki devonkim,
bizning hukmi xitobimiz bila murattab qilding. Andin so‘ngra yig‘ilg‘on
ash’oringu nazm rishtasig‘a tortilg‘on durri shahvoring adadi burung‘i devonlardan
ortqan chog‘lig‘dur va bu latofati xo‘blar va malohati simoti mahbublar bila yana
ikki devon tartib bersa bo‘lurdek ma’lum bo‘ladur. Emdi avlo budurkim, bu g‘arib
ishga ko‘ngul keltirgaysen, balki hukm erurkim, bu ajoyib amrg‘a xoma
41
Алишер Навоий, МАТ. 3-том: Хазойин ул-маоний: Ғаройиб ус-сиғар. - Тошкент, 1988. 8-5 б.
42
Алишер Навоий, МАТ. 1 -том : Бадойиъ ул-бидоя. – Тошкент: Фан, 198 7 . 17- б.
64

surgaysenu tafakkur xilvatgohida xayol sho‘xu ra’nolar bila bazm tuzgaysen va to
falak gardish qilur bashar jinsini xayoliga kelmagan a’jubani elga ko‘rguzgaysen”.
Navoiy bu hukmni eshitganidan so‘ng bu xayoldan voz kecholmaganki,
o‘tirsa va tursa ham shu xayol uni butun tanini larzaga solib, bu xayol uni shu
fikrlar tomon qo‘zg‘atavergan. Bu vajdan quyidagi ruboiyni keltiradi:
Dedimki bu ishdakim, bo‘lurmen ma’mur,
Har nechakim tutmasam o‘zumni ma’zur,
Lek ishtaki, ajdahoga kelturgay zo‘r,
Zo‘r etkay o‘ziga, istasa qilmoq mo‘r. 43
Shu ruboiydan so‘ng yana Sulton sohibqironning madhiga o‘tib, qanday
she’r bitsa, uni Sulton saroyiga chekilgan nazmni ko‘rsatmoq uchun yugurishini
ta’kidlaydi. Sulton Husayn ularni o‘qib, qaysi misrada kamchilik- betakalluflik
ko‘rsa, so‘z xazinasidan bu she’r liboslariga o‘zgarish berib, tuzatish kiritishini
yozadi va bu g‘azallar aynan ma’nolar xazinasiga boyligini ta’kidlab “Xazoyin ul-
maoniy” (“Ma’nolar xazinasi”) deb nomlaganini kulliyotining debochasida va
“Badoyi’ ul-bidoya”da aytib o‘tadi: “Va gohi ibratim qusurin tag‘yir bermak bila
aybdin mubarro va gohi maoniyim futurin isloh qilmoq bilan nuqsondin muarro
qilur erdi. Ba’zi baytimdin biror nomunosib lafzni chiqorib, bir dasta subha ichra
bir durri shahvor tortqondek biror lafz kiyirur erdi va ba’zi g‘azallarindin biror
nohanjor baytqa xat urub, bir buzug‘ dasht ichra bir qasri zarnigor yasag‘ondek,
birir baytg‘a dahl berur erdi.”
Yuqorida ta’kidlaganimiz “Badoye’ ul-bidoya” ilk devonida ham Husayn
Boyqaroning she’rni yaxshi tushunganligi, Navoiy bilan ijodda ham hamkor
bo‘lganligi asosi berilgan:
Ravshan qilib ul charog‘i tobanda meni,
43
Алишер Навоий, МАТ. 3-том: Хазойин ул-маоний: Ғаройиб ус-сиғар. – Тошкент: Фан, 1988. 12- б.
65

Mas’ud etib ul axtari farxanda meni,
Har nuqtasi yuz qatla qilib banda meni.
Har shafqati bandaliqda sharmanda meni.
“G‘aroyib us-sig‘ar”da ham Navoiy ta’kidlaydiki, Navoiy she’rlarini Husayn
Boyqaroga taqdim qilar ekan, ham shoh, ham shoir sifatida ko‘zdan kechirib, ba’zi
g‘azallarining ma’no yoki badiiy san’atlarining qo‘llanish jihatidan “betakallufluq”
va “nomunosiblig‘” sezsa, unga tuzatish kiritgan: “…aytilg‘an abyot barcha
latoyifosor va sabt bo‘lgan ash’or barcha zoroyifshiorkim, ellik, oltmish yoki yuz
g‘azalg‘a yaqin yig‘ilsa erdi, hazrati Sultoni sohibqironning firdavsoso
suhbatidavu sipehrfarso hazratida hozir qilib arzg‘a shafqat yuzidin boqib, qaysi
ma’no sho‘xiningkim tarkibi xil’atida va alfozi kisvatida betakallufluq ko‘rsa, o‘z
ganjinayi zamiri xizonasidin munosib alfoz bila ul liboslarg‘a tag‘yir berib va alfoz
kistavida sanoiy’ javohiridin nomunosiblig‘ ma’lum qilsa, oz xizonayi xotiri
ganjxonasidin yoqutu la’li rangin va gavharu durri samin bila ul zebu ziynatqa
tabdil yetkurub har g‘azalni tartib yuzidin o‘z o‘rnig‘a raqm qilur erdi”.
Husayn Boyqaroni, yuqorida bir necha bor ta’kidlaganimizdek, aynan
adolatpesha podshoh deyish barobarida uning ma’rifatga oshno podsho ekanligini
“Majolis un-nafois” asarida alohida ta’kidlab o‘tadi. Haqiqatparvar, xalqparvar
podshohlar doim ma’rifat, ilmlikka osho bo‘lganlari tarixdan ma’lum, shu ma’noda
8-majlis to‘laligicha Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan. Uning she’r aytishda
benazir ekanligi, Sulton hazratning yaxshi she’rlari va suyukli baytlari nihoyasi
yo‘qligi va devon tartib berganligi haqida ma’lumot berib o‘tadi. Husayniy
devonidan o‘rin olgan g‘azallarni arab alifbosi tartibida ikki misradan keltirib
sharhlab o‘tadi. Biz Husayn Boyqaroni adolatli shoh deyish bilan cheklanmasdan
ma’rifatga oshno podsho deyishimizda yana shuni isbot sifatida keltirishimiz
mumkinki, Navoiy “Xazoyin ul-maoniy” debochasida bu haqida to‘xtalgan -
Navoiy devonlarining tartib berilishi, kulliyoti ham uning buyrug‘i asosida vujudga
66

kelgandir: “Umid ulkim, bu to‘rt devonkim, sultoni sohibqiron oti bila mutarraz,
ham aning otidek rub’i maskunda tulg‘ayu ham aning alqobidek to‘rtinchi ko‘kka
degincha muntashir bo‘lg‘ay…”.
Umuman olganda, Navoiyning 1480-yildan keyingi ijod mahsuli kengroq va
u devon tartib berish ishiga bel bog‘lagan vaqtda sog‘lig‘ida ham bir qadar
o‘zgarish yuz beradi, ya’ni saroy ichki muhiti: fisq-fujurlar, fitnalar va ulkan ijodiy
mehnat Navoiydek shaxsni ham ma’nan, ham ham jismonan quvvatini olayotgan
edi. “G‘aroyib us-sig‘ar” 11-betida: “Chun ul tarixdin muddate o‘tti-yu, ul vaqtdin
fursate aro kirdi, falak havodisining ul qatig‘esadurg‘on sarsari taskin tutgan va ul
ranju tashvishdann yillar ranjurluq tortqan tandek, balki jonidin majhur qolg‘an
badandek chiqdim, nabzimg‘a harakat ma’dumi nafsimning kirar-chiqari
noma’lum, tanim o‘n qatla andin, zaifroqkim nol va ko‘nglim bir zamon o‘z holida
bo‘lsa, yana o‘n soat behol”.
Shuning uchiun ham debochada Navoiy shoh buyrug‘iga binoan o‘z ahvolini
bayon qiladi: “Agarchi marazimg‘a sihhat umidi paydo bo‘liptur, ammo hanuz
g‘izo bila sharbatkim, ichilur, yeyilur, misqol tarozusi bila tortilur va tongdin
aqshomg‘acha soat shishasig‘a ko‘z tikilur va agarchi za’ifimg‘a quvvat imkoni
zohir bo‘liptur, ammo hanuz buzug‘ koshonamdan chiqarg‘a ko‘pmoq tilasam,
osilgan idbori ankabut torlari dastgirim bo‘lib madad yetgarmaguncha,
tebranmakka tobu tavon va harakatg‘a makdur, balki imkon yo‘qdur…”.
Husayn Boyqaro debochada ta’kidlanishicha, Navoiyni har jihatdan qo‘llab-
quvvatlashga, moddiy yordam berishga tayyor ekanligini bayon qiladi: “…
Andoqki burung‘I ikki devonning takmilida rioyatdin hech nav’ tag‘oful voqi’
bo‘lmadi va rahnomolig‘u insoniyatdin hech turlug takosul suvrat bog‘lamadi,
emdi dag‘i hamul dastur birla, balki andin ham afzunroq, ahvolingdin xabar
tug‘ulg‘usidir va har oz vaqtda sarvaqtingg‘a yetilgusidir. Chun za’fi holing bizga
zohiru paydodur, shavqatu bandanavozlig‘lar bila ne yerda qolsang o‘tkarilgusidir
67

va chun shikast ahvoling bizga ravshanu xuvaydodur, marhamatu navosizlig‘lar
bila mushkiling bo‘lsa ham qiling‘usidur”.
Navoiy Husayn Boyqaroning bu gaplari – xayrixohligidan ruhlanib “o‘tgan
ayyomda”, “kechgan hangomada bitilgan parishon gavharlarni takmil rishtasiga
tortmoq bila” mashg‘ul bo‘ladi va Navoiy bu o‘rinda avval yozgan g‘azallarini
jamlash va tuzatishlar kiritish bilan bir qatorda yana yangi g‘azallar bitib, ularni
devon qilib, Husayn Boyqaroga taqdim qiladi.
Husayn Boyqaro va Navoiyning ijodda o‘zaro hamkor bo‘lganligini
Navoiyning “Munshaot”idagi maktublar ham isbotlaydi, jumladan 30-maktubda:
“Parishon nazmlaridin bir juz tobutqa yuborildi. Chun muborak nazarlari tushgay –
isloh bila musharraf bo‘lg‘ay,- deyilsa, 33-maktubda,- buyurg‘on g‘zallardin
tayyor bo‘lg‘onlarni yuborildi. Qolg‘onini tugatib, borur kishidin yuborilg‘ay”.
Husayn Boyqaroning Hirot adabiy muhitining yirik vakillaridan ekanligi va
fors-tojik tilini yaxshi bilishiga qaramay, turkey tilde go‘zal g‘azallar yaratganligi
va boshqa shoirlarni ham ona tilida ijod qilishga chaqirganligi va sohibdevon shoh
va shoir ekanligi Navoiydek buyuk shoirning she’rlariga tuzatishlar kiritganligi va
uni islih qilish uchun she’r ilmining eng nozik tomonlarini chuqur bilishligi kabi
faktlar bilan yanada dalillashdi. Shu bulan bir qatorda Navoiy g‘azaliyotida
Husayn Boyqaroning she’r ilmida nihoyatda nozikfahmekanligi ta’kidlangan:
Ey Navoiy, xurdai nazmingga isloh istasang,
Shohi G‘oziydin jahonda xurdadonroq yo‘q kishi.
Yoki:
Har gavhari tufrog‘ uza bir qatra suv yanglig‘ tushgach adam o‘lg‘ay,
Gar qilmasa ishfoq etibon xusravi G‘oziy naming sari parvo.
68

Yuqoridagi ma’lumotlar dan anglashiladiki, Alisher Navoiy devonlarining
bunyodga kelishida, shoir asarlarining kelajak avlod uchun saqlanib qolishida
Husayn Boyqaroning xizmatlari ulkan bo‘lgan. Shuningdek, Husayn Boyqaro
Navoiy ijodiga hurmat bilan qarash barobarida o‘z risolasida Navoiy bilan
zamondosh bo‘lganidan faxrlanishini bayon qilgan, hatto Navoiy dahosi ham
Sulton sohibqiron ostonasining joburkashi bo‘lishga tayyorligini aytib o‘tadi:
“Quvvatim bo‘lgonda supurgu olib, ilgim bila va quvvatim bo‘lmag‘anda supurgu
o‘rnig‘a kirpigim bila ul ostonani supurur bahonasi bila ko‘zumni ul munavvar
ravza tufrog‘idin yorutg‘aymen va bu xidmatni dunyovu oxiratim sharafi
bilgaymen”. 44
Husayn Boyqaroning Navoiy ijodi va uning mamlakat hayotidagi muhim
aahamiyati haqidagi fikri mashhur risolasida ayniqsa yorqin aks etgan. U yozadi:
“… taxallusi “Navoiyg‘a mashhurdir va ash’orida bu taxallus mastdur. Turk
tilining o‘lg‘on jismig‘a Masih ansofi bila ruh kiyurdi va ul ruh topqonlarg‘a turkiy
oyin alfoz toru pudidin to‘qulg‘on hulla va harir kiydurdi va so‘z gulistonida
navbahor tabiatidin ravon oso yog‘inlar bila rangorang gullar ochti va nazm
daryosig‘a sahob fikratidinruhparvar qatralar bila gunogun durlar sochti. Har sinf
she’r maydonig‘akim, takovar surdi, u kishvarni tig‘i zabon bila o‘z xittai
tasarrufig‘a kiyurdi… ”
Bu risolada Husayn Boyqaro Navoiy haqidagi fikrlarini quyidagi ruju’
san’ati asosida yaratilgan ruboiysi bilan yakunlagan edi:
Erur so‘z mulkining kishvarsitoni;
Qayu kishvariston, xusravnishoni.
Dema xusravnishonkim, qahramoni;
Erur gar chin desam, sohibqironi. 45
44
Навоийга армуғон. 4-китоб. – Тошкент: Фан, 2004. 83-84-бетлар.
45
Навоийга армуғон. 2-китоб. – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2000. 14-бет.
69

Mamlakat podshosining shoir haqidagi bunday yuksak fikrlarni izhor etishi
ularning o‘zaro munosabatlari, shohning she’riyat yutuqlariga qarashi bag‘oyat
samimiyligidan nishondir. Bu fikrni, Xuroson podshosi – Husayn Boyqaroni
ko‘zda tutgan holda oradan ko‘p vaqt o‘tmay Iroqda yashab ijod etgan ulug‘
ozarbayjon shoiri Muhammad Fuzuliy ham o‘zining “Layli va Majnun”
dostonining kirish qismida to‘la tasdiqlagan va shunday deydi:
O‘lmishdi Navoiyi suxandon
Manzuri shahanshahi Xuroson. 46
Sulton Husayn Boyqaroning shoirligi haqida Alisher Navoiy “Muhokamat
ul-lug‘atayn”da quyidagilarni bayon etadi: “Abulg‘ozi Sulton Husayn
Bahodirxon… o‘z sharif tab’ va latif zehnlaridin dag‘i agarchi ham forsiy demakka
qodir va ham turkcha aytmoqqa mohir erdi, ammo asliy tab’ iqtizosi va shoye’
takallum munosabati adosi bila turkey devon tadvinig‘a mayl qildilar va dilpazir
abyot va Benazir g‘azaliyot tartib berdilar… Devon demayki, bahri Ummondur…
Turkcha ti l bila bu nav’ devon … voqe’ bo‘ldi va orag‘a tushdi”. 47
Husayn Boyqaro she’riyatining birinchi tadqiqotchisi bo‘lmish Alisher
Navoiy, -deya Boturxon Valixo‘jayev fikr bildiradiki, -uning devonidagi
she’rlarining o‘ziga xos xususiyatlaridan so‘z yuritishidan tashqari uning sabablari
va ahamiyatini ham belgilab bergan. Alisher Navoiy “turkiy” nav’ning g‘oyat
ravonligi, latofati, ruhparvarligi va ravonligi haqida to‘xtalib, Husayn Boyqaroning
devonini boshdan oyoq o‘zi ko‘rib chiqqanligi va devondagi she’rlarning o‘ziga
xosligi haqida to‘xtalib o‘tadi. Husayn Boyqaro Alisher Navoiy g‘azallariga va
muxammaslariga o‘xshatma – javobiyalar yozgan. Bu haqida “Mumtoz siymolar”
kitobining 35-betida ham mufassal ma’lumot berilgan bo‘lib, Sulton Husaynning
she’riyati orasida Alisher Navoiy bilan uchrashuv arafasida bitilgan g‘azallar ham
46
Абдуқодир Ҳайитметов. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. – Тошкент: Фан, 1996. 10-11-бетлар.
47
Алишер Навоий. Муҳокамату-л-луғатайн. //Қосимжон Содиқов таҳлили, табдили ва талқини остида// -
Тошкент: Академнашр, 2017. 51-бет.
70

borki, ularda bu uchrashuv lahzasini qanchalik toqatsizlik bilan kutayotgan Husayn
Boyqaroning samimiy his-tuyg‘ulari o‘z ifodasini topgan:
G‘am yema Majnun ko‘ngulkim, dilraboying kelgusi,
Bazmi ayshing tuzguchi ishratfizoying kelgusi.
Aylagil parvoz, ey shahbozi himmatkim, bukun,
Toyiri quds oshyoninda humoying kelgusi.
Tiyra shomi hajrida ko‘b qolma tongkim, mehr ila
Subha davlatdek chiqib tobanda oying kelgusi.
G‘am yema labtashna hijron dashtida hayron qolib
Kim, zuloli vasl icharga rahnamoying kelgusi.
Ey Husayniy, qilmag‘il ishrat navosinkim, bukun
Kim, gulistoni nishotingda Navoying kelgusi. 48
Sulton Husayn Boyqaroning siyosiy faoliyatidan ko‘ra ma’rifatparvar shoh
sifatidagi xizmatlari, jumladan, ilm va adabiyot ahliga ko‘rsatgan marhamatlari,
madrasa va go‘zal qasrlar qurishdagi tashabbusi, mudarris va tolibi ilmlar uchun
qulay sharoitlar yaratish bobidagi ishlari “Tarixi kasira”da samimiyat va iliqlik
bilan qalamga olingan. Masalan, “Sulton Husayn Boyqaro o‘z vaqtini fozil va
donishmandlarning fayzli suhbatlaridan bahramand bo‘lishga bag‘ishlardi.
Ulamolarni imkoni boricha qo‘llab-quvvatlardi. Talabalar undan nihoyatda
xursand edilar, chunki hazrati Sulton ular uchun madrasalar qurdirib, ularda
o‘qiydigan talabalarga maosh va nafaqa belgilagan edi.” Sulton Husayn Mirzo
zamonida Hirotda o‘n ikki ming mull ova talabalar yig‘ilgan edilar. U vaqtda
Xuroson shunchalik obod ediki, uni tasavvurga sig‘dirish amri maholdir. 49

48
Ботурхон Валихўжаев. Мумтоз сиймолар. –Тошкент, 2002. 36-бет.
49
O‘sha asar. 210-bet.
71

Tarixdan ma’lumki, Husayn Boyqaro Alisher Navoiy tomonidan yozilib,
taqdim etilgan “Xamsa” dostonlari bilan tanishib chiqqach, Alisher Navoiyga
tuhfalar taqdim qilish bilan birga shohina oq otiga o‘tqazib, o‘zi jilovdorlik qiladi.
Bu bilan ijod ahliga hurmatini ifodalabgina qolmasdan ularni yangi-yangi ijod
bilan mashg‘ul bo‘lishlariga sababchi bo‘lgan. “ Mumtoz siymolar” kitobida
Husayn Boyqaroning nozik she’rshunos ekanligiga doir yana bir diqqatga sazovor
lavha keltirilgan. Unga ko‘ra, Sulton Husayn Boyqaroning Amir Xusrav Dehlaviy
qalamiga mansub hindcha bayt mazmuniga bo‘lgan munosabati ifodalangan:
bahorning yomg‘irli kunlaridan birida movlono Lutfiy bilan Navoiy uchrashib
qoladilar va Mir Xusravning hinducha she’rida o‘zgacha ma’no borligi va u
quyidagidan iborat ekanligi berilgan:
“Mahbub bahor ayyomida bir yon boradurmish bo‘lg‘ay va yog‘in tufayli
yer balchiq bo‘lmishva uning oyog‘i balchiqdan toyib, yiqilur chog‘ida g‘oyat
nozukligidin yog‘in rishtasi madadi bila tutub qolmish”. Alisher Navoiy ham buni
eshitgach bu uchun ofarinlar aytadi, ammo Navoiy va Lutfiylarni o‘ziga rom etgan
bo‘lsa-da, Husayn Boyqaro bunga e’tiroz bildiradi. Navoiy bu e’tirozni
quyidagicha ifodalagan: “Ul e’tiroz budurkim, ul yog‘in qatrasi yuqoridin quyi inib
keladur, muqarrardurkim, rishtasig‘a ham ul holdir. Rishtayekim, mayli quyi
bo‘lgay, aning madadi bila yiqiladurg‘on o‘zni asramog‘i maholdur.” Bu fikrlarni
eshitib men bildimki, biz bu ma’niga yetmay tahsin o‘qiganimiz g‘alati bo‘libdi,
Husayn Boyqaroning e’tirozlarini eshitib, o‘z xatolarimni e’tirof etdim. Shundan
so‘ng Husayn Boyqaro shu mazmunda meni (Alishe Navoiyni) hayratda qoldirgan
o‘zining:
“Za’fdin kulbamda qo‘pmoq istasam aylar madad,
Ankabute rishta osqon bo‘lsa har devorg‘a” –
baytini taqdim etgani uning juda nozik ma’nolarni idrok etuvchi
she’rshunosligidandir.
72

Alisher Navoiy maoniy ahli haqida so‘z yuritganda hukmdor va do‘sti
bo‘lmish Sulton Husayn Boyqaroni alohida ehtirom bilan tilga oladi:
Anga bu baski jahon mulkin oldi so‘z birla,
Chekib sipohi maoniy dami fusunsozi 50
Ushbu baytdan anglash mumkinki, Navoiy Husayn Boyqaroni sehrli nafasga
yo‘g‘rilgan maoniy lashkarlari orqali so‘z bilan jahon mulkini egallagani madh
etilgan.
Umuman olganda, Navoiyning qaysi asariga boqmaylik, barchasida Husayn
Boyqaroga ajratilgan bob yoki madhiyalarni, fikrlarni uchratamiz, yuqorida bir
necha bor tilga olinganidek, uning hukmronlik yillarida ijodiy faoliyatlar to‘xtab
qolmadi, uning negizida o‘zi bosh-qosh bo‘lib turganligi tarixiy asarlardan ham
ma’lumki, Navoiy bir qadar davlat ishlari va ijodida tanaffus qilmoqchi bo‘lganda
Husayn Boyqarodan Navoiyga noma yuborilgan va unda “Yo‘qtur sanga vaqt
go‘sha tutmoq” mazmuni ifodalangan. Bu haqidagi ma’lumotni Navoiyning
“Vaqfiya” nomli asarida uchratamiz:
Necha biyik aylasang so‘zungni,
Ondin biyik etgabiz o‘zungni…
Chun hukmni anglading dam urma,
Balkim dam urarg‘a dag‘i turma.
Qulluqqa ko‘ngulni chust bog‘la,
Xizmatqa belingni rust bog‘la.
50
“Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo konferensiyasi materiallari: Nurboy Jabborov. Alisher
Navoiy va maoniy ahli. –Toshkent: Boku, 2023. 21-bet.
73

“Vaqfiya”dan o‘rin olgan yigirma sakkiz baytli masnaviy 1480-yillardan
keyingi voqealar bayoni, desak yanglishmasmiz. Bunda sog‘ligidagi o‘zgarishlar
va saroy muhiti kabilarni inobatga olish o‘rinlidir.
Alisher Navoiy ushbu hukmni qabul qilgani haqida quyidagi baytda yozadi:
Qullarg‘a o‘zumni hamdam ettim,
Qulluqqa belimni mahkam ettim.
Aytish mumkinki, Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy o‘zaro hamkorlikda
bir-biriga ham ijodda, ham siyosiy faoliyatda ta’siri sezilarli bo‘lgan, o‘z navbatida
Husayn Boyqaro faqat mamlakat hukmdori – ma’rifatparvar shoh emas, balki
mohir she’rshunos va noziktab’ shoir sifatida ham faoliyat ko‘rsatgan.
Xulosa
Navoiyning boy ijodiy merosidagi nafaqat yuqorida shohga qarata aytilgan
pand, nasihat va madhiyalar va boshqa nazariya – qarashlari chuqur didaktik
ahamiyatga egaligi va o‘z g‘oyaviy mazmun va mundarijasiga ko‘ra
umumbashariyligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.
Alisher Navoiy mashhur va taniqli, dunyoga tanilgan shoirgina bo‘lib
qolmasdan o‘z davrining (va hozirgi kunda ham) eng ma’lumotli kishisi, fan va
san’atni yaxshi tushunadigan, balki chuqur egallagan olim va mutafakkir, tadbirli
va e’tiborli, kelajakni ko‘ra oluvchi, mamlakat va xalq manfaatlarini ko‘zlovchi,
istiqboli haqida qayg‘urgan siyosatchidir.
Navoiy asarlari bosh obrazi sifatida aynan podshohlar keltirilishi mohiyati
davlatning taraqqiy qilishi yoki uning inqirozi, qo‘l ostidagi xalqning ravnaqi yoki
qiynalishi unga bog‘liqligidadir. U Allohdan so‘ng uning yerdagi tajalliysi sifatida
74

podshoh deya qaraydi. Shu tufayli ham qasidalar, maktub, dostonlarida
podshohning adolatga suyanib ish ko‘rishini tashviq etadi. Bu asarlarning
barchasida qonun va adolat shiori butun davlat tashkilotlarida tamom ideal shaklda
bo‘lmog‘i kerakligini ilgari suradi. Navoiy hamma vaqt xalq g‘amini, uning
turmushini o‘ylagan. Shuning uchun ham u davlat mansabida podsho yonida
faoliyat olib brogan vaqtida saroy ma’murlarini ham shu xalq foydasiga ishlashga
undaydi. Bu bejis emas edi: Husayn Boyqaro ko‘proq ziyofat-u mayxo‘rligi sabab
davlat ishlarida bir muncha beparvolik qilardi, bu haqida Boburning “Boburnoma”
asarida ham keltirib o‘tiladi, shu tufayli mamlakat hayoti har doim ham bir tekis
forovonlikda bo‘lavermagan, shu davlat ichki siyosatida boshlangan inqirozning
oldini olish uchun tadbirlar ko‘rish muhim ekanligini Navoiy juda teran his qilgan
va Husayn Boyqarodan ichdan nozozi bo‘lganligidan ham Sulton Bahodir va uning
o‘g‘illariga yozgan maktub va qasida, dostonlari muqaddimalarida podshoh va
mamlakat ishlari haqida ko‘proq gapiradi.
Shu bilan birga, dinni ro‘kach qilib, o‘z maqsadini amalga oshiruvchi
firibgar shayxlarni ham qoralaydi. Zulmkor podshoh-u shayx, amaldorlar o‘z
maqsadi yo‘lida vafo, sadoqat, saxiylik, do‘stlik, fidokorlikni unutib qo‘yadilar va
nafs balosi oqibatida talovchilik, muttahamlik, tekinxo‘rlik, fisq-fujur, bir-birini
ko‘rolmaslik (“Navoiy” romanidagi Nizomulmulk va Majididdin Muhammadlar
o‘rtasidagi voqea va Navoiyga qarata qilingan fisq-fujurlar) avj oladi. Shuning
uchun Navoiy podshohni ogohlikka da’vat etadi. Husayn Boyqaro ham bu illatlarni
vaqtida anglab yetadi va bunday zulmkorlarga qarshi siyosat yurgizadi.
Shunday ichki nizolar sabab ikki do‘st orasiga sovuqchilik yugurgan bo‘lsa-
da, bir-biridan va o‘zaro ishonchdan chekinmaydilar va bugungi kun yoshlari
uchun ham o‘rnakdirlar.
Navoiy didaktik ahamiyatga ega bo‘lgan “Hayrat ul-abror” dostonida zulmni
qoralaydi, qarg‘aydi, zolimlar va el talovchilariga qarshi nafrat tuyg‘usini
singdiradi va zamona podshosiga ham kinoya bilan hujum qiladi.
75

Shuni ham aytish joizki, shoh va shoir Sulton Husayn Boyqaro davrida
mamlakat obodonlashdi, ilm-ma’rifat bir qadar o‘sdi va, ayniqsa, turkiy til o‘z
o‘rniga ega bo‘ldi, adabiy muhit natijasida bir qancha mutafakkir va ziyolilar
shakllandi. Ayniqsa, Hirot ilm, madaniyat va hunarmandlik markazi va maskani
bo‘lib qoldi. Bu ishlarda esa Navoiy xizmatlarini ham unutmaslik darkor.
Ushbu yozilgan asarlarlarni nasihatnomalar tarzida o‘qish va o‘rganish
o‘rinlidir. Faqat Navoiy emas, o‘tmishda o‘tgan barcha ulug‘ mutafakkirlarning
bizga qoldirgan boy merosi hozirgi kun uchun ham dasturulamal vazifasini o‘tab,
inson va uning yashashdan maqsadi, jamiyat, odil va ma’rifatli shoh, komil inson
haqidagi nazariyalar ustuvorlik qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar:
1. “Yangi O‘zbekiston” gazetasi. Dunyoni ma’naviy tanazzuldan qutqara oladigan
mutafakkir. 8-yanvar,2021-y.
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar
1. Milliy nashrlar
2. Ҳасанов. С. Навоийнинг етти туҳфаси. – Т.: Ғафур Ғулом, 1991.
3. Комилов. Н. Хизр чашмаси. – Т.: Маънавият, 2005 .
4. Қаюмов А. Дилкушо такрорлар ва руҳафзо ашъорлар. – Т.: Шарқ, 2014.
5. Давлатшоҳ Самарқандий. Шоирлар бўстони. – Т., 1981. 189- б.
76

6. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. – Toshkent: “Fan” nashriyoti, 2019.
170-179-betlar.
7. Навоий замондошлари хотирасида. “Адабиёт ва санъат” нашриёти, 1985.
32-35- бет
8. Ғиёсиддин Хондамир. Макорим ул-ахлоқ. – Т., 2015. 117-б.
9. Зайниддин Маҳмуд Восифий. Бадоеъул вақоеъ. – Т., 1979. 101-102- бетлар.
10. Shuhrat Sirojiddinov, Dilnavoz Yusupova, Olimjon Davlatov.
Navoiyshunoslik. –Toshkent: Tamaddun, 2018. 12-17-betlar.
11. Ойбек. МАТ, 13- том: Адабий-танқидий мақолалар. –Тошкент: Фан, 1979.
20-б.
12. Олим Шарафиддинов. Алишер Навоий. – Тошкент: Ғафур Ғулом
номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1971. 64-б.
13. Ботурхон Валихўжаев. Мумтоз сиймолар. –Тошкент, 2002. 50- бет.
14. Воҳид Абдуллаев. Танланган асарлар. 2 жилдлик: 1-жилд. – Т.:
Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “Фан” нашриёти, 2002. 35-бет.
(77-б)
15. Навоийга армуғон. 2-китоб. – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ
мероси нашриёти, 2000. 12-13-бетлар.
16. Навоийга армуғон. 4-китоб. – Тошкент: Фан, 2004. 83-84-бетлар.
17. Абдуқодир Ҳайитметов. Темурийлар даври ўзбек адабиёти. – Тошкент:
Фан, 1996. 10-11-бетлар.
18. Алишер Навоий. Муҳокамату-л-луғатайн. //Қосимжон Содиқов таҳлили,
табдили ва талқини остида// -Тошкент: Академнашр, 2017. 51-бет.
2. Xorijiy nashrlar
19. Бертельс Е.Э. Избранные труды. Т. Наваи и Джами. – М.:Наука, 1965;
3. Lug‘atlar
77

20. Навоий асарлари учун қисқача луғат. – Тошкент: Фан, 1993. – 365-
21. Навоий асарлари луғати. . – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва
санъат нашриёти, 1972. -781-
4. Badiiy adabiyotlar
22 . Oybek. Navoiy. – Toshkent: Yangi nashr, 2019. 455-461- betlar.
23. Алишер Навоий, МАТ., 14-том: Вақфия. -Тошкент, 1998. 247-259- б.
24. Алишер Навоий, МАТ., 14-том: Махбуб уль- қ улуб . -Тошкент, 19 9 8.
25. Алишер Навоий, МАТ. 14 -том. : Муншаот - Тошкент, 19 98 . 153-156- б.
26. Алишер Навоий, МАТ, 15-том: Назм ул-жавоҳир. -Тошкент, 19 9 9.
27. Алишер Навоий . МАТ, 5 -том : Ҳилолия. – Тошкент: Фан, 19 90 . 486-495- б.
28. Алишер Навоий. МАТ, 10-том: “Сабъаи сайёр”. – Тошкент: Фан, 1992.
29. Abdurazzoq Samarqandiy. Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. –Toshkent,
2008. -832-
30. Алишер Навоий. МАТ, 11-том: “Садди Искандарий”. – Тошкент: Фан,
1993.
31. Алишер Навоий, МАТ. 3-том: Хазойин ул-маоний: Ғаройиб ус-сиғар. -
Тошкент, 1988. 8-5 б.
32. Алишер Навоий, МАТ. 1 -том : Бадойиъ ул-бидоя. – Тошкент: Фан, 198 7 .
33. Алишер Навоий. Ҳайрат ул-аброр (тўлиқ насрий табдил). –Тошкент: Янги
аср авлоди, 2021. -240-
34. Алишер Навоий. Фарҳод ва Ширин (тўлиқ насрий табдил). ). –Тошкент:
Янги аср авлоди, 2021. -336-
35. Алишер Навоий. Лайли ва Мажнун (тўлиқ насрий табдил). ). –Тошкент:
Янги аср авлоди, 2021. -192-
36. Алишер Навоий. Сабъаи сайёр (тўлиқ насрий табдил). ). –Тошкент: Янги
аср авлоди, 2021. -288-
37. Алишер Навоий. Садди Искандарий (тўлиқ насрий табдил). ). –Тошкент:
Янги аср авлоди, 2021. -452-
78

5. Ilmiy to ‘ plam , jurnal va gazetalardagi maqolalar
38. “Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo konfeensiyasi
materiallari: Firdavs Abdulxoliqov. Alisher Navoiy siymosi Sharq
miniatyuralarida, 129-b.; Burobiya Rajabova. Navoiyning shaxsiy kutubxonasi
haqida 148-149-betlar; Gulandom Yuldasheva. Mariya Sabtelni tadqiqotlarida
Hirot madaniy muhiti tavsifi. 227-bet; Nurboy Jabborov. Alisher Navoiy va
maoniy ahli. 20-bet; “Alisher Navoiy va XXI asr” mavzusidagi uluslararo
konfeensiyasi materiallari: Ikromov Amriddin . Navoiy ijodida odil hukmdor tasviri
(470-474-betlar). –Toshkent – Boku – 2023.
6. Internet saytlari
39. Sherzod Karimov. Husayn Boyqaro – madaniyat va ma’naviyat homiysi.
www.scientificprogress.uz
40. Навоий ижодида миллий давлатчилик ва ҳуқуқ. Давра суҳбати ва Алишер
Навоий олами . ( Н . Комилов ) 9.02.2018. ҳттпс :// кҳ - даврон . уз
79

Alisher navoiy ijodida husayn boyqaro timsoli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish