Alisher Navoiy ijodida nutq madaniyati masalalari va notiqlik san’ati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Alisher Navoiy ijodida nutq madaniyati masalalari va notiqlik san’ati

Купить

Alisher N av oiy
ijodida nut q
madaniy at i
masalalari v a
not iqlik san’at i

reja:
Mutafakkir asarlarida nutq madaniyati xususida.
1
“ Muhokamat ul-lug’atayn” asarida til va tafakkur
masalalari . 2
“ Mahbub ul-qulub” da voizlar va til odobi haqida. 3
3

O`zbek adabiy tilining asoschisi
Alisher Navoiy turkiy tilda go`zal nutq
tuzishning bayroqdori sifatida o`zbek
tili boyliklarini namoyon etuvchi
mashhur asarlar yaratdi. Navoiyning
sa`y-harakatlari tufayli XV asrda
o`zbek tili olamga dong’i ketadigan
adabiy asarlar yaratishga qodir til
ekanligini isbotladi.
Alisher Navoiyning nutq madaniyati masalalariga
bag’ishlangan fikrlari yanada mukammalroq ifodalangan asari
“Mahbub ul-qulub” dir. Chunki shoir bu asarida tilning
ahamiyati, undan foydalanish, nutq so`zlovchi dilidagi fikrni
to`g’ri aks ettirish lozimligi haqida fikrlar bayon qiladi.

Mutafakkir asarlarida o`zbek tilining leksik boyliklaridan, sinonim
va omonimlaridan, xalq ta`biri, maqol va matallaridan, frazeologik,
ideomatik birikmalaridan, jumla tuzilishidan keng foydalandi.
Hattoki, fors-tojik tilida, ekvivalenti
bo`lmagan o`zbekcha so`zlarni misol
keltiradi. “Muhokamatul lug’atayn” asari
bevosita tilshunoslining nazariy
muammolarini hal qilishga, o`zbek
tilining boshqa tillar orasida tutgan o`rnini
belgilab berishga, o`zbek nutqi
madaniyatini o`rganishga qaratilgan.

Navoiy tilni o`sib, rivojlanib boruvchi, jamiyatning ehtiyojiga
muvofiqlashuvchi zarurat ekanligini anglab, tillar o`zaro
aloqada bo`ladi, bir-biriga chatishadi deb hisoblaydi. Navoiy
kishining nutq qobiliyatini tug’ma ekanligini ta`kidlaydi.
“ Saodatbaxsh ruh zuloliga
matla` ham til. Tilga iqtidorlig’-
hakimi xiradmand, so`zga
ixtiyorsiz-layni najand.
Tilki fasih va dilnazir bo`lgay, xubroq bo`lgay agar ko`ngil
bila bir bo`lgay” deb yozadi Navoiy.

Navoiy kishining nutq qobiliyatini tug’ma ekanligini ta`kidlaydi.
“Muhokamatul-lug’atayn” asarida arab tili “kalomi ilohiy” deb
ulug’lanadi, fors va turkiy tili solishtiriladi. Olim bu asarda ikki tilning
lug’at boyligi, so`z yasalishi, fonetik tarkibi, stilistikasi kabi
xususiyatlarini chog’ishtirib, badiiy imkoniyatlari jihatidan turkiy
tilning fors tilida qolishmasligini isbotlaydi. Navoiy til deganda nutqni
ko`zda tutgan. Til, ya`ni so`z
o`zining ko`p yaxshi fazilatlari
bilan nutq uchun material
ekanligini, nutqning qo`polligi,
maqsadga muvofiq bo`lmasligi
so`zlovchiga zarur yetkazishini
alohida ta`kidlab o’tadi.

Nutq nazariyasi bilan jiddiy shug’ullangan shoir “Mahbubo’l-
qulub” asarining 24-bobini voizlik ilmiga bag’ishlaydi.
Navoiyning o`zi ham notiqlik san`atini o`z davrida yuksak
darajaga ko`targan. “Tilga ixtiyorsiz-elga e`tiborsiz” yoki
“Ma`dani inson gavhari so`z durur, gulshani odam samari so`z
durur” deb yozadi.
Navoiy 24 bob “Nasihat ahli va
voizlar zikriga” bag’ishlangan bo`lib,
shoirning fikricha “voiz uldurki,
majlisg’a kirgan to`lg’ay va to`la kirgan
holi bo`lg’ay”.

“ Mahbubul-qulub” da “Og’ziga
kelganni demoq-nodonning ishi”,
“Aytar so`zni ayt, aytmas so`zdan
qayt”, “Chin so`z-mo``tabar yaxshi
so`z-muxtasar” kabi hikmatli so`zlar,
maqollar anchagina. Navoiy ham shu
mazmundagi baytlar yaratadi.
Shoir nazarida so`z o`likni tiriltirish kuchiga ega:
Ham so`z ila elga o`limdin najot,
Ham so`z ila topub o`luk tan hayot.
Ba`zan bir so`z bilan tirik vujud,

“ So`z” deganda Navoiy nimalarni nazarda tutadi? Professor
A.Hayitmetov shunday yozadi: “Navoiy “so`z” ni o`z asarlarida ko`p
ma`noda ishlatadi. U “so`z” termini ostida insoniyatning hamma
ma`naviy boyligini-alohida ijtimoiy kategoriya bo`lgan tilni ham,
ideologiya shakllaridan hisoblangan falsafa va badiiy adabiyotni ham
tushuna beradi hamda ularni ko`p vaqt bir-biridan farq qilmaydi”.
Navoiy “so`z” haqida gapirganda qo`yidagilarni e`tiborga oladi:
3. So`z-badiiy ijodda, mazmunni shakllantiruvchi
vosita tarzida. 1. So`z-til ma`nosida.
2. So`z-muomala, gapirish, nutq mohiyatida.

Ha, Navoiy so`zni ajib, sehrli va qimmatbaho gavhar sifatida e`zozlaydi.
Ko`pgina baytlarda, ayniqsa “Xamsa”, “Mahbubo’l qulub” singari
asarlarida so`z, uning o`rni, inson hayotidagi ahamiyati, so`zlash
madaniyati, so`zning badiiy ijoddagi mavqie, so`z odobi kabi tomonlar
xususida mulohazalar bildiradi.
Shoir nazarida “So`z jahon bahrida durdona”, inson qalbining
ma`dani- “Ma`dani inson guzari so`z”, “gulshani odam samari”, “ajab
guzar”, “bahru mavjvar”, “dur”, “javhari ruz”, “aytib sovumas
tarona”, “olib qurimas xizona” - tuganmas xazina:
Aytib sovumas tarona sen-sen,
Olib qurumas xizona sen-sen.

Adabiyotlar:
1. Mallayev N. O`zbek adabiyoti tarixi. T., 1976.
2. Qudratov T. Nutq madaniyati asoslari. T., 1993.
3. Nusratullo Atoullo o`g’li Jumaxo`ja. Istiqlol va ona
tilimiz. T., 1998.
4. Qilichev B., Qilichev B.E. Nutq madaniyati va
uslubiyat asoslari. Buxoro, 2002.

Alisher Navoiy ijodida nutq madaniyati masalalari va notiqlik san’ati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish