Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 283.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Alisher navoiy ijodining xorijda o‘rganilishi (rus sharqshunoslari tadqiqi asosida)

Купить
1ALISHER NAVOIY IJODINING XORIJDA O‘RGANILISHI (RUS SHARQSHUNOSLARI TADQIQI ASOSIDA) SAMARQAND – 2022   MUNDARIJA BET   DISSERTATSIYANING UMUMIY  TAVSIFI……………………………………………………..... 6 I  BOB ALISHER  NAVOIY  IJODINING  RUS  SHARQSHUNOSLIGIDA  O‘RGANILISHI…………... 12 1.1 Rus sharqshunosligida Alisher Navoiy ijodi tadqiqi………………………………………………….... 12 1.2 Alisher Navoiy ijodini o‘rganishda rus sharqshunosligining o‘rni…………………………………….. 22   I bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………………………………... 33 II  BOB ALISHER  NAVOIY  ASARLARI  TADQIQOTCHILARI  VA  TARJIMALARI…………………..   34 2.1 Sergey Ivanov – Navoiy asarlari tarjimoni (“Lison ut-tayr” dostoni misolida) ………………………...   34 2.2 Y.E.Bertels – Navoiy ijodi tadqiqotchisi………………………….......................................................... 48   II bob bo‘yicha xulosa…..…………………………………………………………………………....... 59 III  BOB SHOIR  ASARLARINING  RUS  TILIGA  TARJIMALARI……………………………………....... 60 3.1 Alisher Navoiy lirik asarlarining o‘rganilishi………………………………………………………….. 60 3.2 Alisher Navoiy dostonlarining rus tiliga tarjimalari va tadqiqi………………………………………... 71   III bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………………………… 78   XULOSA…………………………………………………………......................................................... 80   FOYDALANILGAN  ADABIYOTLAR  RO‘YXATI……………………………………………...... 83   ILOVALAR………………………………………………………........................................................ 87 KIRISH Magistrlik dissertatsiyasi  mavzusining  asoslanishi  va  uning  dolzarbligi Mumtoz adabiyotimizning yirik vakili hazrat Navoiy hayoti va ijodini xorijiy olimlar nigohida o‘rganish bugunning muhim vazifalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning “Buyuk  shoir  va   mutafakkir   Alisher   Navoiy   tavalludining   580   yilligini   keng   nishonlash   to‘g‘risida” gi PQ-4865-son Qarorida “Alisher  Navoiy  asarlarida  teran  ifoda  topgan   milliy  va  umuminsoniy  g‘oyalarning  jahon  tamaddunida  tutgan  o‘rnini  hamda   o‘sib  kelayotgan  yosh  avlodning  intellektual  salohiyatini  oshirish,  ular  qalbida   yuksak  axloqiy  fazilatlarni  tarbiyalashdagi  beqiyos  ahamiyatini  nazarda  tutib,   shuningdek,   ulug‘   shoir   va   mutafakkirning   adabiy-ilmiy   merosini   mamlakatimizda   va   xalqaro   miqyosda   yanada   chuqur   tadqiq   qilish   va   keng   targ‘ib  etish…” lozimligi alohida ta’kidlangan. Bu filologiya ilmi va navoiyshunoslik, xususan, adabiy ta’sir, qiyosiy adabiyotshunoslik tajimashunoslik yo‘nalishida ilmiy izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar zimmasiga jahonning ilg‘or texnologiyalari hamda nazariy-amaliy g‘oyalariga hamohang bo‘lgan ilmiy tadiqiqotlarni yaratish vazifasini yuklaydi. Mana   shu  masalalar   mazkur   dissertatsiya   uchun  tanlangan  mavzuning  dolzarbligini   belgilashga  asos  bo‘ladi. Tadqiqot obyekti  va  predmeti . Rus sharqshunosligida Navoiyga bag‘ishlab yaratilgan monografiya, dissertatsiya, ilmiy maqola va kitoblar tadqiqotning   obyekti ni tashkil qiladi. Tadqiqotning   predmeti ni rus sharqshunosligida Navoiy asarlariga ilmiy munosabat, shoirning she’riy hamda nasriy asarlarining tarjimalari tashkil etadi. Tadqiqot   maqsadi   va   vazifalari.   Tadqiqot   maqsadi   xorijda Alish er Navoiy ijodining o‘rganilishini rus adabiyotshunosligi misolida yoritib berish dan iborat . Ana shu maqsaddan kelib chiqqan holda dissertatsiya o‘z oldiga quyidagi vazifalar ni qo‘yadi:  Alisher Navoiy ijodining rus sharqshunosligida o‘rganilishi tadqiqi;  Alisher Navoiy ijodini o‘rganishda rus sharqshunosligining o‘rnini yoritish;  Navoiy asarlari tarjimalari tadqiqi;  Rus sharqshunoslarining Alisher Navoiy ijodi bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari tahlili. Tadqiqotning  ilmiy   yangiligi . Rus sharqshunosligida Navoiyshunoslik masalasi o‘zbek adabiyotshunoslari tomonidan bir necha marotaba o‘rganilgan, asarlari tarjima qilingan bo‘lsa-da, hali bu soahada jiddiy izlanish olib borilmagan. Bu esa ishning  yangiligi ni ko‘rsatadi. Tadqiqot   mavzusi   bo‘yicha   adabiyotlar   sharhi.   Hazrat Navoiyning faoliyati va ijodiyotini rus sharqshunosligida jiddiy o‘rganish M.Nikitskiy ning “Amir  Nizomiddin  Alisher,  uning  davlat  va  adabiyot  sohasidagi  ahamiyati” nomli magistrlik dissertatsiyasi bilan (1856) boshlandi. Nikitskiy Xondamir, Davlatshoh Samarqandiy va Som Mirzoning asarlaridan foydalanib, sharqshunoslikda birinchi bo‘lib, Alisher Navoiyning hayoti va faoliyatini to‘laroq aks ettirgan asar yaratdi. Rus sharqshunos olimi N.I.Ilminskiy Navoiyning tilshunoslikka oid “Muhokamat   ul-lug‘atayn” asarini ancha chuqur o‘rganib, Navoiyni   o‘z   ona tili   –  o‘zbek   adabiy   tili   uchun   kurashgan qudratli  kishi sifatida ta’riflaydi. Shunday qilib, rus sharqshunoslari o‘tmishda Navoiyning hayoti va faoliyati yuzasidan material to‘plash, ularni sistemaga solish, umumlashtirish, Navoiy asarlarini nashr etish, Navoiyning til sohasidagi xizmatlarini o‘rganish va boshqalar bo‘yicha ma’lum yutuqlarga erishgan bo‘lsalar ham, lekin ularning tekshirish ishlari biografiya va lingvistika masalalari bilan chegaralanib qoldi. Rus olimi Y.E.Bertelsning ilmiy izlanishlari navoiyshunoslik faniga katta xazina bo‘lib qo‘shildi. O‘zbekistonda Navoiy ijodining xorijda o‘rganilishi yuzasidan bir qator ishlar amalga oshirilgan. Jumladan, B.Karimov,  Sh.Sirojiddinov,  G.Xalliyeva kabi olimlarning maqola va monografiyalarida bu mavzu yoritilgan bo‘lsa, I.Mirzayev ning “Y.E . Bertels.   Navoiy”, “ Y.E . Betels.   Navoiy  va  Attor”,  “ Y.E . Betels.   Navoiyning   “Saddi   Iskandariy”   dostoni”,   “ Y.E . Betels .   Iskandar   haqida   Navoiygacha  yozilgan  dostonlar”,  “ Y.E . Betels.   Iskandar  haqida  doston  va  uning   Sharqdagi  asosiy  versiyalari ” kabi monografiyalari va ko‘plab maqolari bu sohaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Shunday bo‘lsa-da, rus sharqshunosligida navoiyshunoslik masalasi yetarli darajada ochib berilmagan. Tadqiqotda  qo‘llanilgan   metodikaning   tavsifi.   Tadqiqotda empirik tahlil, tahliliy-qiyosiy usullaridan foydalanildi. Tadqiqotning   nazariy   va   amaliy   ahamiyati.   Tadqiqot natijalarining ilmiy   ahamiyati   mazkur   natijalarning   adabiyotshunoslik , adabiy aloqalar yo‘nalishida amalga oshiriladigan yangi tadqiqotlar uchun ilmiy manba bo‘la olishi bilan belgilanadi. Tadqiqot natijalaridan oliy ta’limda “O‘zbek   adabiyoti   tarixi”,  “Qiyosiy  adabiyotshunoslik ” ,   “ Tarjimashunoslik ” kabi kurslarni o‘qitish hamda shu fanlarga doir darslik va o‘quv qo‘llanmalarini tayyorlashda foydalanish mumkin. Ish   tuzilmasining   tavsifi.   Magistrlik dissertatsiyasi 87 sahifani tashkil etib, ishning umumiy tavsifi, uch bob, xulosa, “Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati”dan iborat. . ASOSIY QISM Mana olti asrdirki, Navoiy   dahosi,   u   yaratgan   durdonalarning   badiiy,   ilmiy,   tarbiyaviy   va   irfoniy   ahamiyati o‘rganilib kelmoqda. Xususan, Hazrat Navoiyning yaratgan nodir asarlari va ularning yaratilishiga manba bo‘lib xizmat qilgan salaflari asarlarining qiyosiy tahlil qilinishi natijasida ijodkorning tafakkur dunyosi ochib berildi. Alisher   Navoiy ning adabiy merosi dunyoning ko‘plab tillariga tarjima qilinib, tadqiq qilindi va tatbiq etildi. Ushbu magistrlik dissertatsiyasida Navoiy ijodining rus adabiyotshunosligida o‘rganilishi tahlilga tortilgan bo‘lib, Rossiyada Alisher Navoiy asarlariga munosabat, doston va lirik asarlarining tarjimasi xususida so‘z yuritilgan.   I BOB.   ALISHER  NAVOIY  IJODINING  RUS  SHARQSHUNOSLIGIDA  O‘RGANILISHI 1.1.   Rus  sharqshunosligida  Alisher  Navoiy  ijodi  tadqiqi Ish uch bob, olti fasl va bob bo‘yicha xulosalardan tashkil topgan. I bob “Alisher  Navoiy   ijodining  rus  sharqshunosligida  o‘rganilishi” deb nomlangan bo‘lib, ikki fasldan tashkil topgan. 1.1-faslda rus sharqshunosligida Alisher Navoiy ijodi yuzasidan rus sharqshunosligida qilingan ilmiy tadqiqotlar haqida fikr yuritilgan bo‘lib, shoir asarlarining tarjimasi, olimlarning shoir asarlari xususidagi fikrlari tahlilga tortilgan. Navoiyning hayoti va ijodi, adib yashagan davrdagi siyosiy, ijtimoiy, adabiy hayot masalasining o‘rganilishiga doir umumiy ma’lumot ko‘rinishidagi ilmiy izlanishlarda rus turkolog olimlari eng muhim, eng dolzarb jihatlarni yoritishga uringanlar. Masalan, A.K.Borovkov Navoiy merosining o‘rganilishiga doir maqolasida navoiyshunoslikning o‘tmish va istiqboli haqida to‘xtaladi. Dastlab Navoiy yashagan davr, adib ijodining xalqchilligi, o‘zbek va boshqa xalqlar ijodiga ta’siri, Alisher Navoiy asarlari uchun tuzilgan lug‘atlar borasida so‘z yurtiladi. Keyin olim shoir ijodini o‘rganish bo‘yicha ilmiy ish olib borgan M.Katremir,   M.Nikitskiy,   M.Belen,   E.Bloshe tadqiqotlari, 1926-yilda Boku adabiy jamiyati tomonidan nashr qilingan “Navoiy” to‘plami xususida to‘xtaladi. 2.1.  Alisher  Navoiy  ijodini  o‘rganishda  rus  sharqshunosligining  o‘rni 2.2- fasl “ Alisher   Navoiy   ijodini   o‘rganishda   rus   sharqshunosligining   o‘rni” deb nomlangan bo‘lib, Navoiy ijodining dunyo adabiyotshunosligida keng talqin etilishida rus adabiyotshunoslarining o‘rni xususida so‘z boradi. Navoiy asarlari rus tiliga tarjima qilingach, bu til orqali dunyo adabiyoti xazinasidan o‘zining munosib o‘rnini egallay boshlaydi. Mazkur dissertatsiya ishida rus ilmiy-nazariy jamoatchiligining turkiy tillarni, adabiyotini o‘rganish va umuman turkiyshunoslik rivojiga qo‘shgan tarixiy hissasi to‘g‘risida bayon qilindi. Bu turkiy tilli respublikalar tarixiy taraqqiyotining turli bosqichlarida davlat tarkibida bo‘lgan tarixning o‘ziga xos xususiyatlari bilan bog‘liq. Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganishda rus olimlari juda faol bo‘ldilar. Ular Rossiyada shoir ijodini talqin etishga bag‘ishlangan turli konferensiya va anjumanlarni tashkil etishda jonbozlik ko‘rsatdilar. Shuningdek, dunyo olimlarini ham bunday tadbirlarda ishtirok etish uchun jalb etdilar. Masalan, Navoiy  tavalludining  500  yilligi munosabati bilan tashkil qilingan ilmiy anjumanda butun sovet davlatlarining olimlari ishtirok etadilar. II BOB.   ALISHER  NAVOIY  ASARLARI  TADQIQOTCHILARI  VA  TARJIMALARI II   bob “Alisher   Navoiy   asarlari   tadqiqotchilari   va   tarjimalari” deb nomlangan bo‘lib, “ Sergey  Ivanov  – Navoiy  asarlari  tarjimoni  (“Lison  ut-tayr”  dostoni  misolida)”   va   “Y.E.Bertels  –  Navoiy   ijodi   tadqiqotchisi”   kabi fasllardan tashkil topgan. Ushbu bobda Navoiy asarlarining tarjimonlaridan S.N.Ivanov va Y.E.Bertelsning tarjimonlik mahorati, navoiyshunoslikka qo‘shgan hissasi haqida fikr yuritilgan. S.N.Ivanov Navoiyning “Lison  ut - tayr” dostonini rus tiliga she’riy yo‘lda tarjima qilib, rusiy zabon aholiga bu noyob asar bilan tanishish imkonini beradi. Shuni alohida qayd etish lozimki, har ikki rus tarjimon olimi Navoiy ijodini o‘rganar va rus tiliga tarjima qilar ekan shoir asarlaridagi yuksak gumanizm, so‘z qo‘llash mahorati va mavzuning dolzarbligidan hayratlanganliklarni yozadilar. S.N.Ivanovning xizmati shundaki, “Lison ut-tayr”ning shunchaki tarjimasini bermasdan, kitobxonlarni ham bevosita asarni o‘qib, undan bahra olishga chorlaydi va asarning mazmunini yushunib anglay olmasangiz, hikoyatlarni va Hudhud va qushlar suhbatini o‘qing, - deya tavsiya beradi. Y.E.Bertels Rossiyada Navoiy ijodi bo‘yicha eng tadqiqot olib borgan olim deyishimiz mumkin. Olim “Xamsa” tarkibidagi besh doston va “Lison  ut-tayr” dostoni yuzasidan ilmiy izlanishlar olim borib, Navoiy fors-tojik shoirlarining tarjimoni va taqlidchi shoir emas, o‘zidan boy ma’naviy meros qoldirgan tengsiz so‘z san’atkori ekanligini ilmiy maqolalari va mon o grafiyalarida yozib qoldirgan. III BOB.   SHOIR  ASARLARINING  RUS  TILIGA   TARJIMALARI 3.1.   Alisher  Navoiy  lirik  asarlarining  o‘rganilishi “ Shoir  asarlarining  rus  tiliga  tarjimalari” deb nomlangan so‘nggi   bobda Alisher Navoiy asarlarining tarjimalari janr nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilgan. “Alisher   Navoiy   lirik   asarlarining   o‘rganilishi” nomli 3.1- faslda rus tiliga tarjima qilingan tuyuq, qit’a, ruboiy, g‘azal va boshqa turkiy tillarda mavjud bo‘lgan janrlari haqida olimlarning fikrlari keltirilgan. Navoiyning lirik asarlaridagi mavzu va kompozitsiya uyg‘unligi xususidagi rus olimlarining fikrlari S.N.Ivanov,   A.N.Malexova,  Y.E.Bertels ilmiy izlanishlari yordamida ochib berilgan. 3.2.  Alisher  Navoiy  dostonlarining  rus  tiliga  tarjimalari  va  tadqiqi “ Alisher   Navoiy   dostonlarining     tarjimalari   va   o‘rganilishi   xususida” deb nomlangan 3.2-faslda shoirning rus tiliga tarjima qilingan dostonlari va ularning nashrlari hamda rus olimlarining bu dostonlar ustida olib borgan ilmiy izlanishlari haqida so‘z boradi. Alisher Navoiyning dostonlari dastlab Niz omiy Ganjaviy asarining tarjimasi, - deb qaralib, e’tiborsiz qoldiriladi. Y.E.Bertels tadqiqotidan so‘ng bu asarga qiziqish ortib boradi. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek , bir qancha ilmiy izlanishlarning tadqiqot obyektiga aylanadi. Shoirning dostonlari 1985-yilda Toshkentda Yosh gvardiya nashriyotida omma bop shaklda rus tilida nashr etiladi. Kitobda “Hayrat  ul-abror” ning tarjimasi X.Ismoilov, qolgan to‘rtta dostonning tarjimasi L.Serekova tomonidan berilgan. Kitob keng kitobxonlar ommasi uchun mo‘ljallanganligi bois dostonlarning sujeti beriladi. XULOSA Jahon navoiyshunosligida rus sharqshunoslari tadqiqotlari alohida ahamiyatga ega. Ikkinchi jahon urushi davri va undan so‘ng ham Rossiyada Alisher Navoiy merosini o‘rganish ishlari olib borildi. Aytish joizki, rossiyalik olimlar Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganishning barcha davrlarida mazkur tadqiqot bilan shug‘ullanayotgan olimlarni hamkorlikka jalb etishga harakat qilganlar. Rossiya bir necha bor munozaralar, davra suhbatlari, konferentsiyalar va boshqa yirik tadbirlarni o‘tkazish tashabbusi bilan chiqdi, bu esa chet ellik hamkasblarining ilmiy ishlari natijalarini hisobga olishga imkon beradi. Ko‘rinib turibdiki, globallashuv va yuqori texnologiyalar jadal rivojlanayotgan hozirgi sharoitda dunyoning turli mamlakatlaridagi ilmiy turkiy maktablar sa’y-harakatlarini birlashtirish buyuk o‘zbek shoiri Alisher Navoiy hayoti va ijodi haqidagi bilimlarni chuqurlashtirish va kengaytirishning samarali vositasidir. Hozirgi vaqtda rossiyalik olimlarning tegishli faoliyati davom etmoqda va to‘plangan materiallar miqdori ortib bormoqda, milliy kutubxonalar va boshqa fan va madaniyat muassasalari arxivlarini to‘ldirmoqda. XULOSA Alisher Navoiy asarlarining janr jihatidan tadqiq qilinishida Y.E.Bertels, A.N.Samoylovich, S.N.Ivanov, A.N.Malexova kabi olimlar ning xizmati katta. Shoirning she’rlari yuzasidan tahlil va izlanish olib borgan olimlar lirik asarlarning janr xususiyatlari, sharqona she’riyatga xos an’ana va o‘ziga xoslik haqida so‘z yuritadilar. Y.E.Bertels Navoiy asarlarining Rossiyada o‘rganilishi yuzasidan eng ko‘p izlanish olib borgan olim hisoblanadi. Jahon adabiyotshunosligida ilk bor Navoiyni taqlidchi va tarjimon shoir emas, balki buyuk so‘z san’atkori ekanligini isbotlab berdi. Bu borada olimning “Xamsa” dostonlari bo‘yicha qilgan tadqiqotlari diqqatga sazovor. Y.E.Bertels asarlarida Hirot adabiy muhiti, Jomiy va Navoiy do‘stligi, Navoiy asarlarining mazmuni xolisona yoritilgan. Shuningdek, “Navoiy va Attor” nomli monografiyasida “Mantiq ut-tayr” va “Lison ut- tayr” dostonlarining batafsil ilmiy tahlili berilgan. Navoiy asarlarining originalligini dalillab beradi. E’tiboringiz uchun rahmat!

Alisher navoiy ijodining xorijda o‘rganilishi (rus sharqshunoslari tadqiqi asosida)

Купить