Alisher Navoiy lirik merosining o‘rganilishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	541.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Alisher Navoiy lirik merosining o‘rganilishi

Купить

Mav zu: A lisher
Nav oiy lirik
merosining
o’rganilishi
(1441-1501)

Reja
•
1. Hay ot y o‘li .
•
2. Lirik merosi haqida.
•
3. X amsa asari haqida.

Alisher Navoiy
•
Alisher Navoiy
(1441, 9 fevral-1501,
3 yanvar) ulug‘
o‘zbek shoiri,
mutafakkiri va
davlat arbobi
bo‘lgan. G‘arbda
chig‘atoy
adabiyotining buyuk
vakili deb qaraladi,
sharqda «nizomi
millati va d-din» (din
va millatning
nizomi) unvoni bilan
ulug‘lanadi.

Hay ot y o‘li
•
A sl ismi Ni zomi ddin Mir A li sher.
U Hirot da t ug‘il ib, shu y erda
umrining asosiy qismini
o‘t k azgan. Nav oiy ning ot asi
G‘iy osiddin Bahodir t emuriy lar
xonadoniga y aqin bo‘lgan. She’r
zav qi v a ist e’dodi ert a
uy g‘ongan. Bolal ik day oq
Farididdi n A t t orning « Mant i qut -
t ay r» asarini y od olgan,
Sharafi ddin A li Yazdiy nazariga
t ushgan, Mav lono Lut fi y y osh
shoir ist e’dodiga y uqori baho
bergan, K amol Turbat iy e’t irofi ni
qozongan.
•
Sayy id Hasan A rdasher,
Pahlav on Muhammad k abi
ust ozl ardan t a` lim olgan,
A bdurahmon J omiy bilan i jodiy
hamk orlik da bo` l gan. Nav oiy
1469 y i lgacha t emuriy lar
orasidagi ichk i nizolar sababl i
Hirot dan y i roqroqda y ashagan.

•
Husay n Boy qaro X uroson t axt iga o` t irgach (1469),
N av oiy hay ot i v a ijodida y angi bosqich boshlanadi,
muhrdorlik (1469) mansabiga, v azirlik (1472) v a
Ast robod hok imligi (1487)ga t ay inlanadi. 1480—
1500 y illar mobay nida o` z mablag` lari hisobidan
bir necha madrasa, 40 rabot (safardagi
y o` lov chilar t o` xt ab o` t ish joy i), 17 masjid, 10
xonaqoh, 9 hammom, 9 k o` prik , 20 t a hov uz
qurdiradi. Husay n Boy qaro A lisher N av oiy ga
« muqarrabi hazrat i sult oniy » (« sult on
hazrat larining eng y aqin k ishisi» ) degan unv onni
beradi. Unga k o` ra N av oiy dav lat ning barcha
ishlariga aralasha olardi.
•
Alisher N av oiy t arjimai holi o` z dav rida X ondamir,
Vosifi y, Husay n Boy qaro, Bobur k abi t arixchi v a
dav lat arboblarining asarlarida ak s et gan.
•
O` zbek olimlari O. Sharafi ddinov, V.Mahmud,
Oy bek , Ya. G` ulomov, I.Sult on. A .Zohidov,
V.A bdullaev, A .Qay umov, S.G` aniev a v.b.
N av oiy ning hay ot y o` li haqida asarlar
y arat ishgan.

Lirik merosi
•
Navoiy ijodi ixlosmandlari uning
she`rlarini yig`ib, «Ilk devon» (1464-65)
tuzgan edilar, so`ngra «Badoyiul-bidoya»
(«Go`zallikning boshlanishi»),
«Navodirun-nihoya» («Nodirliklar
nihoyasi») nomli devonlar (1470-yillar)
tartib berilgan. Lirik merosi umumiy
hajmi 50000 misradan ortiq «Xazoyinul-
maoniy» nomli to`rt devon (1491—
1498)ga jamlangan. Navoiy
she`riyatining mavzular doirasi keng,
janrlar ko`lami (16) xilma-xil. G`azallari
«oshiqona, orifona, rindona»
(Shayxzoda) sifatlar bilan o`rganiladi.
G`azallarida insoniy muhabbat, ilohiy
ishq bilan uyg`un holda ulug`lanib,
«majoz - haqiqat ko`prigi» aqidasiga
amal qilingan. Alisher Navoiy
she`riyatidagi zohiriy ma`no yangiliklari
bilan birga botiniy sifatlarni ham
o`rgangandagina ularni idrok etishga
erishish mumkin.

•
«Nazmul-javohir» (1485) Hazrat Alining «Nasrul-laoliy» asarining
turkiy nazmga solingani bo`lib, 266 ruboiydan iborat bu asarda
axloqiy-ta`limiy qarashlar o`z aksini topgan.
•
O`R FA ShIda (3-fond) Navoiyga mansub 24 asarning 254
qo`lyozmasi saqlanadi, undan ko`pchiligi devonlarning nusxalari.
Navoiy devonlari prof. H.Sulaymon tomonidan yig`ilib, tasnif
etilgan. «Ilk devon» Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shedrin
kutubxonasida (inv.564) saqlanadi. «Navodirun-nihoya» O`R FA
ShI (inv.1995) dagi nusxalari nihoyatda nodir bo`lib, ular Navoiy
davrida Hirotda Sulton Ali Mashhadiy (1487), Abdujamil kotib
(1487-88) tomonidan ko`chirilgan.

X amsa
•
Alisher Navoiy ijodining yuksak
cho`qqisi «Xamsa» asari (1483-85)dir,
shoir birinchilardan bo`lib, turkiy tilda
to`liq «Xamsa» yaratdi va turkiy tilda
shunday ko`lamdor asar yozish
mumkinligini isbotlab berdi.
•
«Xamsa» tarkibiga «Hayratul-abror»,
«Farhod va Shirin», «Layli va Majnun»,
«Sab`ai sayyor», «Saddi Iskandariy»
kabi dostonlar kiradi.
•
«Hayratul-abror»da hamd, munojot,
na`t, hayrat boblaridan keyin shoirning
Yaratganga, borliqqa, tabiatga, insonga
bo`lgan falsafiy, ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiy, ilmiy, ma`rifiy, axloqiy va
estetik munosabati aks ettirilgan.
Podshoh bilan ulusning insonlik nuqtai
nazaridan ayirmasiz, farqsizligini,
podshohning hunar, axloq, adl, insof,
mantiq, taqvo yo`lida ulusdan o`ta
olmaganini anglatish bilan o`zining
adolatli shoh haqidagi qarashlarini
anglatadi.

•
«Farhod va Shirin»da qahramonlar sevgi
sarguzashtlari orqali insonning tarix va
kelajak oldidagi vazifasini belgilaydi, insonlik
faqat muhabbatda emas, balki o`sha sharafli
nomning himoyasi orqali ekanini uqdiradi.
Sharq tarixidagi Xusrav va Shirin voqeasini
badiiy jihatdan qayta ishlab, Farhod orqali
o`zining komil inson haqidagi qarashlarini
ifoda qilgan. Navoiy dostoni orqali Firdavsiy,
Nizomiy, Dehlaviy an`analari yangilangan
bo`lsa, undan keyin bu syujet turk mumtoz
adabiyotining o`zak muammolarini hal
etishda asosiy o`rin tutdi va bu yo`nalishda
Ahmad rizvon, Jaliliy, Harimiy, Bafqiy, Urfi
Sheroziy, Lamiiy, Nizoriy v.b. dostonlari
yaratildi.

•
«Layli va Majnun» dostonida arab
ertaklari orqali ma`lum syujet o`zining
tugal shaklini topdi, unda ishq falsafasi
betakror uslubda ifoda qilindi. Keyinroq
yaratilajak Fuzuliy, Andalib, Sayqaliy
dostonlari uchun ma`naviy zamin bo`ldi.
«Xamsa» tarkibidagi «Sab`ai sayyor» va
«Saddi Iskandariy»da shohlik bilan
bog`liq masalalarni birinchi o`ringa olib
chiqdi. Bu dostonlar xamsanavislik
an`anasida o`zining ijtimoiy-siyosiy
xarakteri va originalligi bilan ajralib
turadi. «Xamsa»ga ustoz Abdurahmon
Jomiy (1414—1492) yuqori baho berdi.

•
O`R FA ShI qo`lyozmalar fondida 15-20
asrlarda ko`chirilgan 166 qo`lyozma
saqlanadi. Ulardan 84 tasida beshlikning
hamma dostonlari berilgan.
•
«Xamsa» haqida xorijiy olimlar A.Vamberi,
J.Malokolin, F.Richard, L.Vari, Y.Ekman,
E.Partele; rus tadqiqotchilari I.Krachkovskiy,
V.Bartold, E.Bertels, Konrad, B.Jirmunskiy,
A.Yakubovskiy, A.Semyonov; turk olimlari
F.Ko`prulu, A.S.Levend, K. Eraslon; ozar
olimlari H. Arasli, G. Aliev; o`zbek olimlari
Fitrat, I.Sulton, V.Zohidov, A.Qayumov,
T.Jalolov, S.Nazrullaeva, A.Abdug`afurov,
M.Hakimov, S.Hasanov v.b. ishlari ma`lum.
•
O`zMUda «Xamsa»ni tadqiq etish borasida
B.Qosimov, B.Akrom, H.Boltaboev, A.Erkinov,
D.Farmonova tadqiqot ishlari olib
bormoqdalar.

Tasav v ufi y asarlari
•
Navoiyning tasavvufiy qarashlari deyarli barcha
asarlarining ruhiga singgan bo`lsa-da, maxsus
«Lisonut-tayr» dostoni(1499)da, «Nasoyimul-
muhabbat» manqabasi]]"(1495-96)da, «Tarixi anbiyo
va hukamo»(1485-8), «Arbain», «Munojot» singari
asarlarida aks etgan.
•
«Lisonut-tayr»da borliq va ilohiyot haqaidagi
qarashlarini, inson, tabiat va hayot haqidagi fikrlarini
qushlar tili va sarguzashtlari orqali bayon qilgan.
•
O`zbekiston mustaqillikka erishganidan so`ng Navoiy
asarlarini diniy va so`fiylik jihatidan o`rganish
kengaydi, ular ob’ektiv va ilmiy bahosini olmoqda.
«Arbain», «Munojot» kabi asarlari chop etildi.
Jomiyning «Nafahotul-uns min hazarotil-quds»
tazkirasini tarjima qilib va to`ldirib, so`z yuritilgan
618ta shayxlar sonini 770 taga yetkazdi.

N asriy asarlari
•
Navoiy merosining salmoqli qismi nasriy
asarlardan iborat. Ular ijtimoiy-siyosiy,
axloqiy-ta`limiy va ilmiy-falsafiy yo`nalishdadir.
•
«Mahbubul-qulub»(1500-01) Navoiyning
so`nggi yirik asari bo`lib, unda ulug`
mutafakkir adibning hayoti davomidagi
kuzatishlari, to`plagan boy tajribasi o`z yuqori
darajasida aksini topgan. Uch qismdan iborat
bu asarda «Soriun-nosning af 'ol va ahvolining
kayfiyati» (1), axloqiy muammolar (2),
«mutafarriqa favoyid va amsol surati» (3)
masalalari ifodalangan.

•
Xamsatul-mutahayyirin»(«Besh hayrat»,1494)
asarida ustozi va do`sti Abdurahmon Jomiy,
uning hayoti lavhalari, tariqati, yozishmalari,
asarlari haqida hayratomuz hikoyalar
keltiriladi.
•
«Holoti Sayyid Hasan Ardasher» (1488-89),
«Holoti Rahlavon Muhammad»(1493) asarlari
manoqib-holot yo`nalishida bo`lib, ularda
shoirga ustozlik qilgan buyuk shaxslar hayoti,
faoliyati yoritilgan.
•
«Munshaot» (1498-99) Navoiyning maktublari
to`plami (jami 88 ta xat) bo`lib, ular sog`inchlik
xatlari, navro`z tabriklari, ta`ziyanomalar,
siyosiy o`gitlar, sulhnomalar va boshqa
yo`nalishlardadir. Ular Husayn Boyqaro,
Badiuzzamon va boshqa tarixiy shaxslarga
bitilgan.

Ilmiy -fi lologik merosi
•
«Majolisun-nafois» (1490-91; 1497-98) tazkirasi turk
tilidagi yozilgan dastlabki tazkira bo`lib, unda shoir
sakkiz majlis doirasida 459 shoir va adib haqida
ma`lumot bergan. Birinchi va ikkinchi majlisda tazkira
tartib berilganda hayot bo`lmagan shoirlar, uchinchi
majlisda shoirning zamondoshlari, to`rtinchi majlisda
beshinchi majlisda Xuroson, oltinchisida
Movaraunnahr, Kichik Osiyo va Eron, yettinchi va
sakkizinchi majlislarda temuriylar sulolasiga mansub
ijodkor shoh va shahzodalar haqidagi ma`lumotlar
jamlangan. Asar Fahriy Hirotiy(1521-22), Muhammad
Qazviniy(1522-23), Shoh Ali Abdulali (1598)
tomonidan uch marta fors tiliga tarjima qilingan.

•
Navoiy «Muhokamatul-lug`atayn» asarini o`z
zamonidagi turkiy lahjalar, ziyolilar nutqi, badiiy va
ilmiy asarlarning leksik-grammatik xususiyatlarini
forsiy til xususitlari bilan qiyoslashga bag`ishladi. Jonli
xalq tilida qo`llanilgan ko`plab so`zlarni asarga kiritib,
adabiy tilda qo`llanilishiga sababchi bo`ldi. O`zigacha
ishlatilgan so`zlarni yangi ma`no qatlamlarini ochdi.
O`zbek tili grammatikasini Mahmud Koshg`ariydan
so`ng ilmiy asosga soldi. O`zbek tilining badiiy va
estetik imkoniyatlari kengayishiga sababchi bo`ldi.
Fors va turk tillarida yaratilgan eng yirik va e`tiborli
asarlarga murojaat qildi, shoir va olimlarni til istiqloli
uchun kurashga chorladi.
•
Aruz nazariyasiga bag`ishlangan «Mezonul-
avzon»(1492) asarida arab va fors aruzi qoidalarini
turkiy tilda aniq va ravon tushuntirdi. Turk yozma va
og`zaki she`riyati namunalarining vazn xususiyatlarini
o`rgandi. Turkiy aruz tabiatini yoritish bilan birga turk
she`riyati murakkab aruz tizimini boyitganini anglatdi.
Bahrlar va doiralar haqidagi tasavvurni kengaytirdi.
To`qqizta yangi vazn va she`riy shaklni aniqladi.
Turklik tarixida ilk bor milliy vazn haqidagi
qarashlarni ilgari surdi.

•
Navoiyning ilmiy-filologik merosini muntazam tadqiq
qilish 20 asrning 20-yillaridan yo`lga qo`yildi. Bu
yo`nalishda Fitrat, Oybek, A.Sa`diy, O.Sharafiddinov,
A.Hayitmetov, I.Sulton, H.Qudratullaev kabi
adabiyotshunos va A.K.Borovkov, O.Usmonov,
A.Rustamov kabi tilshunos olimlarning ishlari
e`tiborli.

Alisher Navoiy lirik merosining o‘rganilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish