Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 147.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Alisher navoiyning “badoe’ ul-bidoya” debochasi misolida navoiy lirikasining o‘rganilishi

Купить
ALISHER NAVOIYNING “BADOE’ UL-BIDOYA” DEBOCHASI MISOLIDA NAVOIY LIRIKASINING O‘RGANILISHI AN N OTATSIY A Mumtoz adabiyotning zabardast vakili Mir Alisher Navoiy umri davomida o‘lmas asarlar yaratib, nomini tarix zarvaraqlarida muhrladi . Bizga shoirdan ulkan meros qolgan bo‘lib, nafaqat adabiyot balki turli fan tarmoqlariga oid asarlar yaratgan. Bilamizki, Alisher Navoiy bir nechta devon tartib bergan sohibi devon ijodkordir. Hukmdor do‘sti Temuriyzoda Husayn Boyqaro topshirig‘i bilan “Badoe’ ul-bidoya” devoniga tartib beradi. Ushbu magistrlik ishida shoirning ilk rasmiy devoni “Badoe’ ul-bidoya” devoni va uning tuzilish tarkibi, debochasi badiiyati va unda keltirilgan devon tartib berish mezonlarining keyingi tartib berilgan tadvinlaridagi (“Xazoyin ul-maoniy”) amaliy tatbiqi haqidagi masalalarga bag‘ishlanadi. Yana Navoiygacha bo‘lgan devonchilik tadriji qay tarzda bo‘lgan va shoirdan keyingi davrdagi devonchilik taraqqiyoti kabi muhokamalar ham ilova qilindi. Har bir bobda va ish so‘nggida umumiy xulosalar berildi. AN N OTATION Mir Alisher Navoi, a zabardast representative of classical literature, created immortal works throughout his life and sealed the name in the jewels of history. We have a huge legacy from the poet, creating works not only on literature, but also on various branches of science. We know that Alisher Navoi is the owner Devonian creator, who gave several Devonian procedures. The ruler orders the “Badoe’ ul-bidoya” dynasty with the commission of his friend Temuriyzoda Husayn Boyqaro. In this master’s work, the first official office of the poet is devoted to the issues of the “Badoe’ ul-bidoya” office and its structural composition, the art of debocha, and the practical application of the fevon ordering criteria contained therein in the later ordinated tadvins (“Khazoyin ul-maoniy”). Again, discussions were also attached, such as the manner in which the pre-Nawab devotional teaching took place, and the progress of devotionalism in the post-poet period. General conclusions were made in each chapter and at the end of the work. MUN DA RIJ A KIRISH…………………………………………………………………………4 I BOB. MUMTOZ ADABIY OTDA DEBOCHA N A VISLIK AN ’A N A SI 1.1. Alisher Navoiygacha bo‘lgan davrda devonchilik……………………… 11 1.2. Navoiydan keyingi davrda devonchilikning badiiyati…………………..16 II BOB. “ BA DO E ’ UL-BIDOY A ” DEBOCHA SIN IN G ADA BIY - ESTETIK MOHIY A TI 2.1. “Badoye’ ul-bidoya” debochasida Navoiy adabiy-estetik qarashlarining in’ikosi ………………………………………………………………………….21 2.2. Debochada qo‘yilgan adabiy masalalarning devon miqyosidagi amaliy tatbiqi…………………………………………………………………...27 III BOB. NA VOIY N IN G KEY IN GI DEVON LA RIDA “ BA DOE’ UL- BIDOY A ” DEBOCHA SIDA GI A DA BIY QA RA SHLA RN IN G AMA LIY IFODA SI 3.1. “Badoye’ ul-bidoya” va “Xazoyin ul-maoniy” debochalarining umumiy va farqli jihatlari …………………………………………………………........................34 3.2. “ Badoy e’ ul-bidoy a” debochasidagi adabiy qarashlarning “ X azoy in ul-maoniy ” k ompozit siy asidagi amaliy tatbiqi…………………………………………………………………………..46 3.2.1. “Xazoyin”dagi devonlar ning umumiy tatbiq i…………………………..46 3.2.2. “Xazoyin”dagi lirik janrlar miqyosidagi tatbiq …………………………53 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ...75 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY O T LA R RO‘Y X A TI … … … … … … … … … 77 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek adabiyoti tarixidagi mumtoz asarlar boy xazinadir. Bu xazinani o‘rganish, tadqiq va talqin etish, yoshlar ma’naviy dunyosining milliylik va insonparvarlik zaminida shakllanishiga g‘oyat kuchli ta’sir ko‘rsatadigan vositadir. Mustaqillik sharofati ila milliyligimiz, o‘zligimizni namoyon etadigan barcha sohalar rivoj topib bormoqda. Xususan, milliy va jahon adabiyotini o‘rganishda bu soha eng avvalidadir. O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Mamlakatimizda barcha soha tarmoqlari qatori madaniyat va san’at, adabiyot, ommaviy axborot vositalari 3 rivojiga katta e’tibor berilmoqda. Ayniqsa, keyingi paytda bu soha ravnaqini yangi bosqichga ko‘tarish bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilmoqda”. 1 Ana shu talablar adabiy-badiiy jabhada ham yangicha badiiy tafakkur va tamoyillarni zarurligini isbotlamoqda. Bundan tashqari yoshlarni kitob o ‘ qishga, xalq savodxonligini oshirish, madaniy merosimizni asrab-avaylash zaruriyati tug ‘ ilmoqda. O ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning davlat oldiga qo‘ygan vazifalaridan biri ham aynan kitob chop etishni oshirish haqida : “Kitoblarni chop etish va tarqatishdagi muammolarni hal qilishdir. Bu o‘rinda gap, eng avvalo, yoshlar va aholi o‘rtasida mamlakatimizning boy tarixini, uning betakror madaniyati va milliy qadriyatlarini keng targ‘ib qilish, jahon ilm-fani va adabiyoti yutuqlarini yetkazish uchun zarur muhit va shart-sharoit yaratish haqida bormoqda” 2 . Ayni paytda o‘zbek mumtoz adabiyoti va o‘zbek milliy ma’naviyatining shakllanish va rivojlanish qonuniyatlarini anglash yo‘lida ochqich - kalit vazifasini bajaradigan Navoiy ijodini o‘rganish orqali yoshlarda sog‘lom tafakkur tarzini shakllantirishda muhim omildir. Turkiy xalqlarning “shams ul-millat”i bo‘lgan Nizomiddin Mir Alisher Navoiy jahon adabiyoti xazinasini o‘zining hassos she’riyati, buyuk “Xamsa”si, fan sohalarining turli tarmoqlariga bag‘ishlangan boy ilmiy merosi bilan boyitgan so‘z san’atkoridir. Navoiyning maktabdosh do‘sti, hukmdor Husayn Boyqaro o‘zining “Risola”sida hazrat Navoiyning turkiy tildagi ijodi, xususan, she’riyati hamda “Xamsa” asariga yuksak baho berib, buyuk shoirni “so‘z mulkining kishvaristoni, sohibqironi” deb ulug‘laydi. Alisher Navoiy haqidagi ma’lumotlar XV asrdan keyingi tazkira, tarixiy va badiiy asarlarda ham keltirib o‘tiladi. Xususan, Hasanxo‘ja Nisoriyning “Muzakkiri ahbob” tazkirasi Navoiyning “Majolis un- nafois” tazkirasi asosida yaratilgan bo‘lib, tazkiraning birinchi bob, to‘rtinchi faslida “Amir Haydar Alisherning muqaddas yodi” sarlavhasi ostida buyuk 1 1. Mirziyoyev Sh.M. Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevoridir. //Xalq so‘zi gazetasi. – Toshkent, 2017 yil. 4 - avgust 2 2. Мирзиёев Ш . М . Танқидий таҳлил , қатъий тартиб интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак . – Т .: Ўзбекистон , 2017. 4 shoirning “Xamsa”si va turkiy g‘azallarining umumiy hajmi, forsiy tildagi she’rlaridan parcha keltiriladi. Ya’ni Hasanxo‘ja Nisoriy hazrat Navoiyni tushida ko‘rish sharafiga muyassar bo‘lganligini va Navoiyning “Bizning ash’orimizdan biror narsa yod bilurmisan?” – degan savoliga javoban quyidagi maqta’ni o‘qiganini aytadi: Ey Navoiy, sen kimu mehrob-u masjid istamak, Qaydakim, xo‘blar ayog‘in qo‘ysa, sen boshingni qo‘y! “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotiga kiritilgan she’rlar orasida mazkur maqta’ bilan yakunlanuvchi she’r uchramaydi. 3 Aslida Navoiy qalamiga mansub ko‘pgina she’rlari ilk devon va keyingi devonlarda takrorlangan. Nisbatan oldingi devonlariga qaraganda kullliyot yirik va mukammal. O‘z davridanoq juda mashhur bo‘lgan ushbu asarni Qo‘qon xoni Muhammadalixon 1838-yilda 300 nusxada ko‘chirtirib, xonlikning turli shaharlariga jo‘natgan. 4 Alisher Navoiy yaratgan asarlar navoiyshunoslikda ko‘p jihatdan tadqiq etilgan bo‘lishiga qaramay, uning hali ko‘plab asarlari badiiyati, xususan, devonlari uchun yozilgan maxsus muqaddimalar, ya’ni debochalar va ularning badiiyati, debochalardagi qoidalarning devon miqyosidagi amaliy tatbiqi to‘liq tadqiq etilmagan. Debochalar va ularning badiiyati va devondagi ahamiyati, mazmun- mohiyati to‘liq ochib berilmaganligi ishimizning dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilish darajasi . Adabiyotshunoslikda buyuk daho Alisher Navoiy devonlari va ulardagi debochalarni tadqiq etish bilan bog‘liq masalalar birmuncha ishlar amalga oshirilgan. Bilamizki, mumtoz adabiyotda barcha asarlar an’anaviy muqaddima bilan boshlanib, ular maxsus istiloh - “debocha” atamasi bilan yuritilgan. Debocha istilohi keng ma’noda umuman muqaddimani, tor ma’noda esa devonlarga yoziladigan kirish so‘zlarini anglatgan. Bizning magistrlik ishimizda debochaning 3 3.Sh.Sirojiddinov, D.Yusupova, O.Davlatov Navoiyshunoslik 1-kitob, Toshkkent-2018- 8b, 4 4“Akademik Vohid Abdullayev va Samarqand adabiyotshunoslik maktabi taraqqiyoti” mavzusidagi ilmiy-amaliy materiallari. Samarqand-2022 Quysinova Sh. Alisher Navoiyning devon tartib berishda mezonlari ,maqola 127-bet. 5 ana shu tor ma’nodagi ifodasi nazarda tutiladi. O‘zbek adabiyotida Navoiy debochalari va ularda qo‘yilgan masalalar to‘g‘risida birinchi marta fikr bildirgan adabiyotshunos olim A.Hayitmetovdir. 5 Olim o‘z tadqiqotida Alisher Navoiy adabiy-tanqidiy qarashlarini o‘rganishda shoir debochalarining o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatib beradi. Shuningdek, Navoiyning ustozlari va zamondosh shoirlarga bo‘lgan munosabatini kuzatish borasida, shoir g‘azallarining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilashda debochadagi ma’lumotlar nihoyatda muhimdir. Atoqli navoiyshunos olim Hamid Sulaymonning “Xazoyin ul-maoniy” matnlarini o‘rganish va nashrga tayyorlashning asosiy masalalari” nomli tadqiqotida “Xazoyin ul-maoniy” ning yaratilishi, uning tuzilishi va devonlarning nomlanishi, shuningdek, devonlarga kirgan she’rlarning yosh chegaralarini aniqlashda debochadagi ma’lumotlar muhim ahamiyat kasb etishi haqida so‘z boradi. 6 Navoiyshunos olim Y.Is’hoqovning Navoiy she’riyati va uning poetikasi ustida olib borgan bir necha yillik izlanishlari ham bu jihatdan e’tiborga molikdir. 7 Olim “Navoiyning ilk lirikasi” tadqiqotida shoirning fors-tojik adabiyotidagi an’analarga munosabati va g‘azalchilik sohasidagi yangilik masalasini debochalar muhim manbalardan biri ekanligini ko‘rsatib beradi. “Navoiy poetikasi” kitobida esa shoir g‘azallarining g‘oyaviy mavzusi, tuzilishi, uslubi, badiiyati, qisqasi, o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilar ekan, ulkan bir ochqich sifatida debochalarga murojaat qiladi. Bu bilan shoir devonlaridagi g‘azallarni o‘rganishda debochaning ahamiyati nihoyatda katta ekanligini ko‘rsatib beradi. Y. Is’hoqovgacha o‘zbek g‘azalchiligi masalalari bilan shug‘ullangan olimlar devon debochalariga yetarlicha ahamiyat bermaganlari sababli bu tadqiqot nihoyatda qimmatlidir. M.Solihovaning “Alisher Navoiy devonlariga yozilgan debochalarda shoir biografiyasiga doir ma’lumotlar” 8 5 5. Ҳайитметов А . Алишер Навоийнинг адабий - танқидий қарашлари . – Тошкент : 1959 6 6. Сулаймон Ҳ . “ Хазойин ул - маоний ” матнларини ўрганиш ва нашрга тайёрлашнинг асосий масалалари / Хазойин ул - маоний . 4 томлик, 1-том. – Тошкент, 1959. – Б.5-28 7 7. Исҳоқов Ё. Навоийнинг илк лирикаси. – Тошкент, 1965. Ўша муаллиф: Навоий поэтикаси. – Тошкент: 1983 8 8. Солиҳова М. Навоий дебочаларида шоир биографиясига доир маълумотлар // Адабий мерос. 1-том. – Тошкент: 1968. – Б.94-95 6 maqolasida debochalarda shoirning hayoti, asarlarining yozilish tarixi, ustozi haqida ma’lumotlar mavjudligi to‘g‘ri ta’kidlangani holda bu masalalarning ayrimlari, xususan, shoir devonining g‘oyaviy-badiiy jihatdan mukammalligi, keksalikdagi xastaligi haqidagi fikrlar chala va yuzaki yoritilgan. Alisher Navoiy debochalarini o‘rganish borasida adabiyotshunos olim V.Zohidovning xizmatlari beqiyosdir. Muallif “Debochaning siri” maqolasida Husayn Boyqaro va Alisher Navoiy o‘rtasidagi munosabatlarni, ayniqsa, mamlakat hukmdorining ulug‘ shoir ijodiga bo‘lgan munosabatini “Xazoyin ul-maoniy” debochasi asosida to‘g‘ri yoritishga va xolis baholashga harakat qiladi. “Yana debochaning shahodati” maqolasida “Badoe’ ul-bidoya” debochasi asosida Navoiy va Husayn Boyqaro o ‘ rtasidagi munosabatlarni tahlil qiladi, devonning yaratilish tarixini bayon qiladi. 9 Tadqiqotning maqsadi. Alisher Navoiy ijodi noyob badiiy topilmalarga boyligi, badiiy barkamolligi bilan ajralib turadi. U o’z ijodida janrlar xilma-xilligi va devonlar takomilida takrorlanmas iqtidorini namoyish eta olgan. Shu holatlardan kelib chiqib, tadqiqotimizning asosiy maqsadini Navoiygacha bo‘lgan devonchilik, Navoiyning devon tartib berishdagi mezonlari va shundan keyingi davrda devonchilikdagi farqlar va ularning taraqqiyoti, shoir devoni debochalari asnosida Navoiy lirikasini o‘rganish tashkil qiladi. Tadqiqotning vazifalari. Ishda asosiy maqsadni amalga oshirish asnosida quyidagi vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi: Shoir davrigacha bo‘lgan davrda devonchilik va ularning debochalari badiiyati tadqiqi; Navoiydan keyingi davrda devonchilik taraqqiyoti; Shoir devonlari va ularning tarkib tadqiqi; 9 9.Зоҳидов В. Дебочанинг сири. Ҳаётбахш бадиият тароналари. – Тошкент: 1975. – Б.119-136. Ўша муаллиф. Яна бир дебочанинг шаҳодати. Жаҳон бадиияти зарварақлари. – Тошкент: 1980. – Б.282-298. 7 “Badoe’ ul-bidoya” devoni debochasida devon tartib berishga oid qoidalarning ilmiy tadqiqi; “Badoe’ ul-bidoya” devoni va “Xazoyin ul-maoniy” devonlarining debochalari mushtarak va farqli jihatlarini tadqiq etish; “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotining poetik xususiyati; Navoiy lirikasida janrlar poetikasi va ularning takomillashuv jarayoni, g‘azalning shoir ijodida yetakchi janr ekanligi, turlari, takomili, yangi xususiyatlarini aniqlash; Ish so ‘nggida umumiy xulosa. Tadqiqotning obyekti. Navoiy yigirma tomlik “Mukammal asarlar to ‘plami” ning birinchi tomini shoirning “Badoe’ ul-bidoya” devoni tashkil etadi. Bu nashrga O‘zbekiston Fanlar akademiyasi H.S.Sulaymonov nomli Qo‘lyozmalar institutidagi “Badoe’ ul-bidoya” devonining qo‘lyozma nusxasi (inv.216) asos qilib olindi. Bu qo‘lyozma 1484-yili, Navoiy barhayot paytida ko‘chirilgan. Uning matnini “Badoe’ ul-bidoya” ning qadimiy nusxalari, jumladan Parij milliy kutubxonasida inv. 746 bilan saqlanuvchi 1480-yilda ko‘chirilgan qo‘lyozma hamda Britaniya muzeyidagi inv.401 raqamiga ega bo‘lgan 1482-yilda ko‘chirilgan qo‘lyozmalar fotonusxalari bilan solishtirib chiqildi. Tadqiqotning predmeti ni Navoiy devonlarining amaliy tadqiqi va devonlarining debochalari badiiyatini ilmiy aspektda tahlil etish; Tadqiqotning usullari. Tadqiqot jarayonida tarixiy-qiyosiy, biografik, semantik-struktural, germenevtik tahlil usullaridan foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Alisher Navoiy devonlarining shu paytgacha turli jihatdan ma’lum darajada o‘rganilganligi barchamizga ayondir. Shunday bo‘lsa-da, devonlar takmili yetarlicha ochib berilmaganligi ishimizning qanchalik dolzarbligini belgilaydi. 8 Bilamizki, Navoiy ijodi ulkan xazina, sarhadsiz ummon kabidir. Mana V asrdirki, shoir merosi tadqiqot markazidadir. Turli ilmiy ishlar shoir ijodini tushunishda yaqindan yordam beradi. Navoiy devonlari tarkibi badiiyati, ayrim she’rlarining tahlili, devonchilik taraqqiyoti aspekti yuzasidan mulohazalarga bag‘ishlanadi ushbu ishimiz. Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat: Alisher Navoiy har bir ishda mas’uliyat bilan yondashganlar. U kishining devon tuzish an’anasi arab alifbosining barcha harflariga g‘azal bitish, devonning hamd va na’t g‘azallar bilan boshlanishi, devonni turli janrlar va g‘azalning yakporaligi, devon lirik janr jihatidan turlicha boyitilishi kabi tamoyillarni badiiy asoslagan. Navoiyning barcha devonlarida shu tamoyilning amaliy tatbiqi ilmiy asoslangan. Alisher Navoiydan keyingi davrdagi devonchilikda yuqoridagi tamoyillarning amaliy ifodasi ko‘rib o‘tildi. Kulliyotdagi g‘azallarning va barcha lirik janrlarning qisqacha tahlili berildi. So‘nggida umumiy xulosa keltirildi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. O ‘ zbek mumtoz adabiyotida muhim o ‘ ringa ega bo‘lgan Alisher Navoiy adabiy merosini devonchilik va devon debochalaridagi tamoyillar asnosida lirik janrlarning maxsus talqin etilishi, asarlarining tasavvuf ta’limoti g‘oyalari bilan bog‘liqlikda o‘rganilishi, devonlarining ilmiy tahlil doirasiga tortilishi va mavjud manbalar asosida ilmiy-nazariy umumlashma hamda xulosalarga kelinishi bilan belgilanadi. Ishda Navoiy merosini o‘rganish mobaynida chiqarilgan umumlashma va nazariy xulosalar mumtoz adabiyotning devonlar takomili, tadqiqotda, xususan, sharq olimlarining qarashlaridan qiyosiy foydalanilganligi adabiyotshunoslik fani rivojiga, ko‘plab bahsli masalalarning yechim topishiga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi va nazariyasini yanada boyitishga xizmat qiladi. 9 Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati oliy o‘quv yurtlari uchun darslik va qo‘llanmalar yaratish, ma’ruza va seminar mashg‘ulotlari mazmunini boyitish, malakaviy bitiruv ishlari, magistrlik dissertatsiyalari yozishda, ma’naviy qadriyatlarimizning o‘rni haqida ma’ruzalar o‘qishda foydalanish mumkinligi bilan belgilanadi. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiyaning tarkibi kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. I BOB. MUMTOZ ADABIY OTDA DEBOCHA N A VISLIK AN ’A N A SI 1.1. A lisher N av oiy gacha bo‘lgan dav rda dev onchilik Devon - sharq adabiyotida she’riy to‘plam. Devonda biror shoir she’rlari qofiya yoki radiflariga ko‘ra arab alifbosi tartibida (qofiyalanib keluvchi 10 so‘zlarning oxirgi harflari asosida) joylashtiriladi. Sharqda devon tuzish shoirning yetuklik belgisi bo‘lgan, shoirlar o‘z devonlarining mazmunan va shaklan rang- barang bo‘lishiga e’tibor berganlar. Devon tartib berish, she’rlar majmuasini yuzaga keltirib kitob yaratish arablarda islom dinigacha bo‘lgan davrda mavjud bo‘lgan. Abu Mansur as-Saolibiyning “Yatimat ad-dahr” kitobida yozgan so‘z boshisida olim Ismatulla Abdullayev I.Yu. Krachkovskiy so‘zlariga asoslanib, arab she’riyatida asosiy o‘rin tutgan qasida Muhammad (s.a.v) dan 150 yillar ilgari paydo bo‘lganligi haqida gapiradi. 10 Bundan shunday xulosa chiqarish mumkinki, u paytlarda turli-tuman mavzularni o‘z ichiga qamrab olgan qasidalardan devon tuzish odat bo‘lgan. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” asarining yirik olim Solih Mutallibov tomonidan nashr etilgan nusxasida Qoshg‘ariy tomonidan “shoir yozdi”, “shoir dedi” degan iboralar ishlatiladiki, shuning o‘ziyoq turkiy tilli xalqlar orasida ham she’riy to‘plamlar yuzaga keltirishning uzoq tarixga ega ekanligidan dalolat beradi. Lekin, bizga tanish va tushunarli ma’nodagi devonlar IX-X asrlardan keyin yuzaga kela boshlagandir. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra devonlar qofiya yoxud radiflari ma’lum harflar bilan tugagan she’rlarni bir kitob shaklida muqova bilan tugallash asosida kitob yaratishdan iborat bo‘lgan. So‘ngra, arab yozuvida 28 harf mavjud bo‘lganligi uchun devonlarda ham ana shu harflarni ma’lum miqdordagi she’rlar bilan to‘ldirish asosiy qoidalardan sanalgan. Bilamizki, g‘azal janri forsiy va turkiy tillardagi adabiyotlarda X asrlardan keyin shakllana boshlab, XIV asrlarda o‘z takomilini topadi. 11 Bu hodisa turkiy tildagi adabiyotda forsiy tildagi adabiyotga nisbatan qariyb bir asrdan ko‘proq vaqt keyin sodir bo‘lganligini ham qayd etib o‘tmoq lozimdir. Alisher Navoiygacha bo‘lgan davrda devon tartib berishning yana boshqa talablari ham mavjud bo‘lib, ya’ni shoirlar devon tartib berganda hamd va na’tlardan keyin birinchi galda qasida janrida yozilgan she’rlarni kiritganlar. Keyin boshqa janrdagi she’rlarga o‘rin berilgan. Turkiy adabiyotda Ahmad Yassaviyning “Devoni hikmat” kitobida bir-ikkita g‘azal 10 10. Абу Мансур ас Саолибий. Ятимат ад - дахр. Тошкент - 1976 46 - б. 11 11. М. Шайхзода. Гениал шоир . Тошкент - 1941. 83 - б 11 uchraydi. Forsiygo‘y ijodkor Nosiri Xusrav (1004-1088) ham sohibi devon bo‘lgan. Alisher Navoiy o‘zigacha bo‘lgan davrdagi devonlarga tartib berish an’anasiga tanqidiy munosabat bilan bildirgan. Bu o‘rinda navoiyshunos olim Y. Is’hoqovning: “Navoiyning devon poetikasi sohasidagi mavjud an’analarga tanqidiy munosabati yigitlik davridayoq shakllangan” 12 ligi xususida mulohazasi zamirida katta haqiqat yotadi. Agar “Badoe’ ul-bidoya” ning debochasidagi shoirning mulohazalari, devonning tuzilishi ustida o‘ylaydigan bo‘lsak, Alisher Navoiyning o‘z davri she’riyatidagina emas, balki devon tartib berish sohasidagi kashfiyotiga ham guvoh bo‘lamiz. Ayrim manbalarda devon tuzish XX-XIX asrlardan boshlangan, uning shakllanish davri Shayx Sa’diy zamonasiga to‘g‘ri keladi, - degan qarashlar mavjud. O‘zbek adabiyoti tarixida devon tuzish Lutfiy, Sakkokiy, Atoiy, Gadoiy kabi shoirlar ijodi bilan bog‘liq. Alisher Navoiy Sharq adabiyoti tarixida mukammal devon tartib bergan mualliflardan. Devon shoirning o‘zi tomonidan, shuningdek, boshqalar tomonidan ham tuziladi. Navoiy g‘azallarining ilk devoni noma’lum kotib tomonidan tuzilgan (1465). Unda XV asr adabiyotidagi deyarli barcha she’r shakllarini ko‘rish mumkin. Keyinroq devon tuzish ishiga Bobur, Nodira, Ogahiy, Avaz O‘tar va boshqa shoirlar ham samarali hissa qo‘shganlar. Zamonaviy o‘zbek adabiyotida Habibiy, Sobir Abdulla va boshqalar devon tuzganlar. Ularda g‘azallar hozirgi o‘zbek alifbosi tartibida joylashtirilgan. O‘z davrining “Malik ul-kalom”i bo‘lgan Mavlono Lutfiy devon tartib bergan ijodkorlardan. [A. Navoiy, “Majolis un-nafois”]. Alisher Navoiy Lutfiyning insonparvarligi, yuksak darajadagi donishmandligini alohida hurmat qilgan. Ayni paytda, o‘z ustozining she’rlaridagi tabiiylik, shu tabiiylik zamiridagi zukkolik, shuningdek, tasavvufiy g‘azallardagi teran talqinlarni yuqori baholagan. Mavlono Lutfiyning bizgacha devoni va bir necha asarlari yetib kelgan. Ijodkor devoni kattagina hajmni tashkil qilib, unda shoirning umri davomida yaratgan qasida, g‘azal, ruboiy, tuyuq, fard, qit’a kabi lirik asarlari jamlangan. Devon an’anaga ko‘ra 1 ta hamd g‘azal alif harfi bilan tugaydi, 1ta na’t esa nun harfi bilan tugaydi, Shohruh Mirzo nomiga yozilgan 12 12. А.Мухторов Жомий юрагида Навоий мехри. Халк сузи. 1991. 12 -б 12 qasida bilan boshlanadi. Devonning shoir dasxatidan iborat asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan. Biroq devonning turli davrlarda turli kotiblar tomonidan ko‘chirilgan nusxalarini dunyo kutubxonalarida ko‘plab uchratish mumkin. Shoir she’rlari muxtasar hollarda ham ko‘chirilib bayozlarga kiritilgan. Lutfiy haqida Zaki Validiy, Ko‘pruluzoda va xususan, bizga zamondosh bo‘lgan turk va uyg‘ur olimlari bir qator muhim tadqiqotlarni yaratdilar. Lutfiy devonining Alloh sifatlarini qalamga olgan qayd (murojaat g‘azal) quyidagicha boshlanadi: Ey ikki jahon birliging isbotina go‘yo, Zarroti jahon mazharida kun kibi paydo. Ham avvalu oxirsan-u, ham zohir-u botin, Ham mabdayi ashyosan-u, ham hayyi tavono. Bemisl qudrat egasi bo‘lgan Alloh insonni “olami kubro” (katta olam) deb atadi. Uni o‘z nuridan, ma’rifatidan bahramand etdi. Yana esa shoir she’rida aytilganidek: Ulki husn etti bahona elni shaydo qilg‘ali, Ko‘zgudek qildi seni, o‘zini paydo qilg‘ali. Shu bois inson zotining qalbi, deydi shoir, butun borligi bilan senga vobastadir. Lutfiy ijodida mavzu ko‘lami keng. Shunday bo‘lsa-da, she’rlari bir qarashda mazmun jihatidan ham, mundarija jihatidan ham mo‘jazgina ko‘rinadi. Aslida esa ulardagi har bir ibora, talqin ba’zan bir g‘azalga siqqudek mazmunga ega bo‘ladi. Shuning uchun ham bu asarlar umri boqiy, har bir davr kitobxoni uchun maftunkordir. Shoir devoni ijodkorning hayotlik yillaridayoq tartib berilgan. Bu voqea Lutfiyning 85 yoshida ro‘y berganligiga devonning “Sochingni Lutfiy qildi vasfu” so‘zlari bilan boshlanuvchi g‘azalidagi “Mutavval umrini oxir qilib, so‘z muxtasar qildi” misrasidagi “mutavval” so‘zi ishora qilib turadi. “Mutavval” so‘zi abjad hisobi bilan 85 raqamiga to‘g‘ri keladi. Lutfiy bu muddatdan keyin yana 10 yil umr ko‘rgan. Bu yillarda shoirning devoni keng tarqalib ulgurgan edi. Shu bois uning ilk devonidan keyin yuzaga kelgan talay 13 lirik she’rlarini muxlis kotiblar bir butun holda shakllantirganlar. 13 Hozir biz tanishib chiqqan Lutfiy devoni Filologiya fanlari doktori, professor Sodir Erkinov tomonidan 2009-yilda nashr ettirilgan bo‘lib, devon tarkibiy jihatdan: Debocha keltirilmagan, 1ta hamd g‘azal, 1ta na’t g‘azal, 1ta qasida, 325ta turli mavzudagi g‘azal, 45ta ruboiy, 17ta tuyuq, 9ta qit’a jami - 399 ta she’rdan iborat. Bundan tashqari Lutfiyning fors tilidagi asarlaridan namunalar va Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” asaridan olingan Lutfiy va Jomiyning munosabatlaridan lavhalar ham berilgan. Lutfiy o‘z g‘azallaridan birida muxlislariga qarata: “Agar siz mening she’rlarim durlariga mehr bilan quloq tutsangiz, menga bo‘lgan tahsin va iltifotingiz shu bo‘lar edi” 14 , deb yurak so‘zlarini izhor qiladi. Lutfiyning nazmi duriga solsangiz shohim quloq, G‘oyati tahsinu anvoi’ inoyatdur manga. Shoir she’riyati avlodlar ardog‘idadir. Lutfiyning tahlilga tortganimiz devoni nisbatan to‘liq va yangi nashridir. Yana bir turkigo‘y ijodkor XV asrning birinchi yarmida yashab o‘tgan Shayxzoda Atoyi g‘azalchilik taraqqiyotiga o‘zining munosib hissasini qo‘shgan. Biz Atoyi nomini Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” va “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarlari va Yusuf Amiriyning “O‘q va yoy” munozarasi orqali taniymiz. Mohir g‘azalnavislardan bo‘lgan Atoyi “Majolis un-nafois”da ”Mavlono Atoyi Balxda bo‘lur erdi. Ismoil ota farzandlaridindur, darveshvash, xushxulq va munbasit (ochiqko‘ngil, xushhol, xandon) kishi erdi. Turkigo‘y erdi. O‘z zamonida she’ri atrok (turklar) orasida ko‘b shuhrat tutdi va bu matla’ aningdurkim: Ul sanamkim, suv yaqosinda paritek o ‘ lturur, G ‘ oyati nozukligidan suv bila yutsa bo ‘ lur. Qofiyasida aybg‘inasi bor. Ammo mavlono ko‘b turkona (soda va xalqona) aytur erdi. Qofiya ehtiyotig‘a muqqayyad emas erdi. Qabri Balx navohisidadur” 15 . Atoyi devonini A.N.Samaylovich 1927-yilda topadi: Osiyo muzeyida vaqtinchalik saqlangan qo‘lyozmalar orasida qirralari charmdan ishlangan 13 13. Lutfiy, Devon, G ‘ afur G ‘ ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, T-2012, 11-12- b. 14 14.Qarang shu asar, 13-bet. 15 15.Nasoyim ul-muhabbat min shamoyim ul-futuvvat, T-1989. 14 maxsus yopqichli, karton g‘ilofga solingan bir devon topildi. Yopqichda “Devoni Shayxzoda” deb yozilgan eski yorliq bo‘lib hozirda Sank-Peterburgdagi Sharqshunoslik institutining Sharq qo‘lyozmalari bo‘limida 22V- 2456 raqami bilan saqlanadi. Atoyi devonidagi g‘azallarning barchasi alifbo tartibida joylashtirilgan. An’anaga muvofiq ular ﺍ -alif harfi bilan boshlanib, ( ﻦ - nun harfi bilan tamom bo‘lgan birinchi g‘azal bundan mustasno), ﻯ -yo harfi bilan tugaydi. Devon oxirida 76b varaqning matni ostida jadvalcha bor. Uning o‘rtasida oltin suvi bilan: “Shayxzoda Atoyi kitobi tamom bo‘ldi. Alloh uning oqibatini (oxiratini) obod qilsin!”, deb yozilgan. Shoir lirik merosining umumiy hajmi 1718 bayt, (3436 misra) ni tashkil etib, 5 baytli g‘azallar 58 ta, 6 baytlilari 6 ta, 7 baytlisi 187 ta, 9 baytlisi 8 ta, 11 baytli g‘azal 1 tadir. Atoyi g‘azallari hozirga qadar to‘liq holda nashr etilmagan bo‘lsa ham, uzoq yillar mobaynida undan namunalar A.N.Samoylovich, A.Fitrat, H.Zarif, E.Rustamov kabi olimlar tomonidan nashr etilgan. Shoir fors-tojik she’riyatining Hofiz, Kamol Xo‘jandiy kabi mashhur g‘azalnavislari tajribalaridan ham puxta xabardor bo‘lgan. Atoyi ijodida o‘zbek shoirlari orasida Lutfiy lirikasining ta’siri seziladi. Uning devonida Lutfiy she’rlariga ergashish, o‘xshatmalar bitish yo‘lida yaratilgan g‘azallar bor 16 . Devondagi g‘azallar g‘oyaviy-tematik jihatdan oshiqona, ma’rifiy, diniy- tasavvufiy mavzularda bitilgan. Ijodkor she’rlariga Qur’on va hadislar mazmunini singdirganligini quyida ko ‘ rishimiz mumkin : Din-u iymonimdan ayirma, dami oxir meni, Ey sanamlar zulfini belimga zunnor aylagan. Shoir Navoiy ta’biri bilan aytganda “majoz tariqi bila haqiqat asrori”ni kuylagandir. Uning har bir satridan oshiqligi, darveshligi, din-u iymonda sobitligi sezilib turadi. 17 Yana bir ulug‘ siymo, Navoiyning maslakdosh ustozi hisoblangan Abdurahmon Jomiy ham sohibi devon ijodkordir. Ushbu shoirdan bizga ulkan meros qolgan bo‘lib, shular qatorida fors tilida yaratilgan “Jomi Osor” devoni 16 16.I.Haqqul. She'riyat-ruhiy munosabat. Toshkent, 1989, 56- bet. 17 17.Devoni Shayxzoda Atoyi, Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2008.11-bet. 15 ham bizgacha yetib kelgan. 18 Devonning Dushanbe nashriyoti “Adib” 1989-yilda nashrini ko‘rib o‘tganimizda “Xotimat ul-hayot” bobi bilan boshlanadi, so‘ng to‘rt qatorlik she’r, bir qit’a va bir ruboiy keltirilgan muqaddima berilgan. Tadvin qasida janri bilan boshlanadi. Ushbu bobda yana g‘azal, qit’a, ruboiy va masnaviy janri namunalari keltirilgan. Ikkinchi bobda “Bahoriston” berilgan. Bir necha bo‘limlarga bo‘lingan holda, kichik-kichik hikoya va uni xulosalovchi she’r qit’a va masnaviy bilan tugallagan. Ushbu holat ko‘rib chiqqan boshqa devonlarda uchramaydi. Sababi devon asosan lirik janrlardan tarkib topadi. Yuqorida ko‘rib o‘tganimiz ikkala devonda ham debocha keltirilmagan va hamd va na’t g‘azallardan so‘ng qasida keltirilgan. Navoiy qasida alohida janr ekanligi va uni alohida keltirishlikni aytib o‘tadi. Lekin o‘sha davr tadvindagi asosiy janrni qasida egallagan. 1.2 Nav oiy dan k ey ingi dav rda dev onchilik ning badiiy at i Alisher Navoiy o ‘zidan keyingi davrdagi devonlarga katta o‘zgarishlar kirita oldi desak yanglishmagan bo‘lamiz. Buni bir necha devonlar tarkibi misolida ko‘rib chiqamiz: Yuqorida aytganimizdek devon tuzish Sharq adabiyotida an’ana shaklida mezonlarga amal qilgan holda davom etib kelgan. Shoirning devon tartib berishi uning muxlislari oldidagi bir hisoboti yanglig‘ qabul qilingan. 19 Alisher Navoiyni o‘ziga ma’naviy ustoz hisoblagan, ijodiga yuksak baho bergan ijodkor shoh va shoir Zahiriddin Muhammad Bobur ham toj- u taxt muammolaridan jang-u jadallardan charchagan vaqtlarida go‘zal g‘azallar ijod qilib, ikkita devon ya’ni Kobul va Hind devonlarini tuzadi. Ba’zi qarashlarda bu ikki devon keyinchalik birlashtirilganligi aytiladi. 20 Bobur Mirzo devonlarining qo‘lyozma nusxalari Parij Milliy kutubxonasida, Haydaroboddagi “Salarjang” muzeyi xazinasida, Erondagi “Saltanat” kutubxonasida va Turkiyada 18 18.Abdurahmon Jomiy, Osor, dar hasht child. “Adib” 1989-sol 19 19.S. Shomurodova XX asr o ‘ zbek adabiyotida devonchilik an’anasi: mavzu, tarkib, vazn va badiiy san’atlar. Samarqand-2022. 20 20.Vohidov R, Eshonqulov H. O ‘ zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O ‘ quv qo ‘ llanma.- T.: O ‘ zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg ‘ armasi nashriyoti , 2006, 459-b. 16 mavjud. Mazkur qo‘lyozma nusxalar asosida ingliz olimi Renison Ros (1910), turk olimi Fuod Ko‘pruluzoda (1912-1913), rus sharqshunosi A.N. Samoylovich (1917), o‘zbek olimlari S. Azimjonova va A. Qayumov (1958, 1965) hamda A. Abdug‘ofurov (1994) lar shoirning she’riy merosini nashr etishdi. 1993-yilda S.Xasanov Boburning Parij devoni nusxasini “Maxrami asror topmadim…” nomi bilan nashr etdi. Olimning fikricha, ushbu devon nusxasida Bobur hayotining O‘rta Osiyo davrida ijod etilgan she’rlari o‘rin olgan. Shuningdek, 1983-yilda afg‘onistonlik olima Shafiqa Yorqin tashabbusi bilan ulug‘ shoirning she’rlari Kobulda “Devoni Zahiriddin Muhammad Bobur“ nomi bilan ham nashr etildi. Keyinchalik adabiyotshunos A. Abdug‘afurov ana shu nashr asosida “Zahiriddin Muhammad Bobur Devon” 21 asarini e’lon qildi. Bobur devonida Sharq she’riyatining g‘azal, ruboiy, tuyuq, masnaviy, qit’a, fard, muammo kabi janrlarida ijod etilgan she’rlar jamlangan. Ular orasida g‘azal, ruboiy, tuyuq janrida yaratilgan she’rlar alohida ahamiyat kasb etadi. Boburning devoni mumtoz devonchiligimizda ko‘zga ko‘ringan ishlardandir. Devonni ko‘zdan kechirganimizda uning Navoiy an’analarining munosib davomchisi bo‘lganiga guvoh bo‘lamiz: Temuriylar davrida va undan keyingi xonliklar davrida ham ko ‘plab devonlar tartib berilgan bo‘lib, bular qatoriga Husayniy, G‘aribiy, S hayboniy, Ubaydiy, Mashrab, Munis, Ogahiy kabi shoirlarning devonlari bizgacha yetib kelgan. Ushbu devonlar orqali nafaqat shoirning ijodiy olamini kashf etish mumkin, balki uning ruhiy dunyosi, ijtimoiy qarashlari, tarjimai holi, badiiy didi haqida ham qimmatli ma’lumotlarni olish mumkin. Asrlar davomida madrasalarda she’r ilmi alohida fan sifatida o‘qitilgan. Ilmlar uchligi - “Ilmhoyi segona” ning tarkibiy qismlari: ilmi aruz, ilmi bade’ va ilmi qofiyaning nazariy qoidalari shoirlar tartib bergan devonlarda amaliy jihatdan ifodasini topgan. Ushbu ilmni devonlar misolida tahlil va tadqiq etish an’anasi qadimdan mavjud. 21 21.Bobur Z.M. Devon,- Toshkent:Fan, 1994,- 144b. 17 Hazrat Alisher Navoiyning tom ma’nodagi muxlisi va shogirdi sifatida Muammad Rizo Ogahiyni keltirishimiz mumkin. Ogahiyning “Ta’viz ul-oshiqin” devonida jamlangan she’rlarini o ‘n to‘qqiz xil janrda ekanini hisobga olsak, u ham Hazrat Navoiy an’analarini munosib tarzda davom ettirganiga guvoh bo‘lamiz. Ushbu devonning ilmiy-tanqidiy matni yuzasidan 1998-yilda Fatxulla G‘anixo‘jayev doktorlik dissertatsiyasini 22 himoya qilgan. Mazkur disssertatsiya Ogahiyshunoslikda, uning ijodini o‘rganishda muhim qadamlardan biri bo‘ldi desak yanglishmaymiz. Muhammad Rizo Ogahiyning devoni ham devonchilik an’analariga binoan, radifi, qofiyasi alifbo tartibida tugallangan holda tuzilgan. Devon debochasidan shoirning o‘zi haqidagi ma’lumotlarni bilib olishimiz mumkin. Shuningdek, muallif devonning nomlanishiga doir ma’lumotlarni ham debochada keltirib o‘tgan. “Ta’viz ul- oshiqin” debochasidagi ma’lumotlardan shu anglashiladiki, unda Ogahiyning mustaqil yaratgan asarlarining ro‘yxati bilan birga fors-tojik tilidan turkiy tilga tarjima qilgan asarlarining nomlari ham keltirilgan. Ogahiy devoni ikki qismdan iborat: turkiy va forsiy tilda bitilgan she’rlar. Devonda mumtoz adabiyotning o‘n to‘qqiz janrida yaratilgan she’rlar mavjud: g‘azal, mustazod, muxammas, musamman, tarje’band, qit’a, ruboiy, tuyuq, chiston, musoviyattarafayn, muammo, masnaviy, qasida, bahri ta’vil, forsiy she’rlar: g‘azaliyot, muxammas, musamman, munojot, tavorix va mulamma’. “Ta’viz ul-oshiqin” ning asosiy qismini g‘azallar, shoirning o‘z muxammaslari va boshqa shoirlar ijodiga bog‘langan taxmislari tashkil etadi. Ogahiy g ‘azallarining devondagi soni 445 tadan iborat. She’rlarning joylashish tartibi esa devonda g‘azallardan so‘ng nisbatan yirikroq janr - mustazodlarga o‘rin berilgan. Shoirning 24 baytdan iborat uchta mustazodi keltirilgan. Keyingi yetakchi janr - muxammaslar bo‘lib, ularning jami soni 84 tani tashkil etadi. Bulardan o‘ntasi ta’bi xud muxammaslar bo‘lsa, qolganlari turli 22 22.G ‘anixo‘jayev F.”Ta’viz ul-oshiqin” devoni va uning ilmiy-tanqidiy matni. Filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatasiya, -T.:1998 18 shoirlar g‘azallariga bog‘langan taxmislardir. Bu shoirlar qatoriga Navoiy, Fuzuliy, Munis, Rojiy, Dilovar, Feruz, Amiriy va boshqa shoirlarni kiritish mumkin. Ogahiy muxammaslarining ko‘pchiligi Navoiyga bo‘lgan cheksiz ehtiromi bilan birga uning an’analarini munosib davom ettirganidan dalolat beradi. Devonda musammat tartibidagi she’rlar u qadar ko‘p emas: beshta musaddas, ikkita murabba’, uchta musamman bor. Tarjiband janri haqida to‘xtaladigan bo‘lsak, devonda to‘rtta tarjiband mavjud bo‘lib, 518 misradan iborat. Kichik lirik janrlarning ham Ogahiy devonida alohida o‘rni bor. Devonda 7 ta qit’a bo‘lib, 21 baytni tashkil qiladi. “Ta’viz ul-oshiqin” da 80 ta ruboiy va 10 ta tuyuq bor. Shuningdek, 80 ta muammo, 4 ta chiston, 4 ta masnaviy bor. Devonning ikkinchi qismi esa “Ash’ori forsiy” deb nomlanadi. Bu qismda Ogahiyning fors tilida yaratilgan 23 g‘azali, besh muxammasi, musammani, munojoti, qasidalari va ta’rixlari berilgan. Ogahiyning devonida ham Sharq mumtoz devonchilik an’analariga mahorat bilan rioya qilingan. Alisher Navoiy 16 ta lirik janrda devon tuzgan bo‘lsa, Ogahiy devonida 19 ta janrning mavjudligini ko‘rish mumkin. Ogahiydan so ‘ng ham tadvin sohasiga e’tibor nihoyatda kuchaygan. Chunonchi, Uvaysiy, Amiriy, Nodira, Xoniy kabi saroy shoirlari, shu bilan birga Muqimiy, Furqat, Maxmur, Sadoiy, Muhyi kabi oddiy xalq orasidan yetishib chiqqan shoirlar ham sohibi devon bo‘lganlar. Bu davrga kelib devon muallifi sifatida shuhrat topish shoirlar orasida nihoyatda keng tarqalgan. Bu davrdagi devonlarning bosh xususiyatlari shundaki, ularda mumtoz devonlarimizdagi singari qat’iy tartibga unchalik amal qilinmagan va “barcha lirik janrlarni mukammal berishga intilish sezilmaydi. 23 Qo ‘qon adabiy muhitiga xos bo‘lgan devonchilik an’anasini o‘rgangan olim Otabek Jo‘raboyev o‘z tadqiqotlarida qo‘qonlik bir qator shoirlarning devonlari haqida umumiy xarakterga ega bo‘lgan ma’lumotlar berib o‘tgan. “Adabiyotshunoslikda devon va devonnavislikni davrlarga ko‘ra tasniflash va 23 23. Узбек адабиёти тарихи. Беш томлик. 4 том. Т. 1978 . 9 б. 19 o‘rganish hali izchil yo‘lga qo‘yilmagan dolzarb vazifalardan biridir. Jumladan, devonnavislik juda taraqqiy etgan davrlar, ya’ni ma’lum vaqt (aytaylik, XV yoxud XIX asrlar) mobaynida yaratilgan devonlarni muayyan tasnif doirasiga tortish va shunga ko‘ra tadqiq etish nafaqat, adabiyot tarixi, balki butun adabiyotshunosligimiz uchun ham juda qiziq va yangidan-yangi fakt ma’lumotlarni beradi”. 24 Olimning ushbu fikrlarini ushbu dissertatsiya doirasida ham aytishimiz mumkin bo‘ladi. Chunki, zamonaviy devonlarni o‘rganishda ham ularni muayyan sinflarga bo‘lgan ma’qulroq ish hisoblanadi. Olim o‘z maqolasida Qo‘qon adabiy muhitida tartib berilgan devonlarni bir qancha xususiyatlariga ko‘ra tasniflaydi: Devonlarning xarakter xususiyatiga ko ‘ra tasnifida, asosan, devonlardan o‘rin olgan she’rlarning mavzu mundarijasiga e’tibor qaratilganini ko‘rishimiz mumkin. Unga ko‘ra saroy muhitida yaratilgan devonlar, xalqchil devonlar, lirik, ijtimoiy voqelik aks etgan, diniy-tasavvufiy ruhdagi she’rlar mujassam bo‘lgan devonlar va irfoniy mohiyatdagi asarlar jamlangan devonlar deya tasniflangan devonlarning mualliflari, devondagi asarlarning g‘oyaviy- badiiy xususiyatlari haqida mulohazalar bayon etilgan. Devonlarning tuzilish jihati-tasnifiga ko ‘ra esa Sharq devonchilik an’anasi asosida to‘liq tuzilgan devonlar, devonchilik an’anasiga rioya qilinmagan devonlar, muallifidan so‘ng tartib berilgan devonlar kabi sinflarga guruhlangan. Nodira va Amiriylar ham sohibi devon shoirlar qatoriga kiradi. Nodiradan bizgacha ikki devon yetib kelgan. Nisbatan to ‘liq deb hisoblangan turkiy devonida 189 ta g‘azal jamlangan. Forsiy she’rlari esa “Devoni Maknuna” da jam qilingan. Badiiy ijod qilgan amir - Amiriy devonining salmog‘i 10000 misradan ortiq bo‘lib, unda puxta va ravon debocha, mumtoz janrlardan esa, g‘azal, muxammas, musaddas, musamman, ruboiy va tuyuqlar o‘rin olgan. Muhayyir devonida esa debocha, g‘azal, murabba’, 24 24.Jo ‘ raboyev O. Qo ‘ qon adabiy muhitida devonchilik an’anasi va devonlar tasnifiga doir// O ‘ zbek tili va adabiyoti,-T.:2008. 8-17-betlar. 20 muxammas, musaddas, tarje’band, ruboiy va muammo bor bo‘lib, ularning umumiy hajmi 11000 misradan ortiqdir. Jahon Otin Uvaysiyning devonidan g‘azal, muxammas, musaddas, murabba’, chiston hamda doston kabi janrlar o‘rin olgan. Uning she’rlari, asosan, ishqiy mavzuda. Ularda o‘zining Yaratuvchisiga intizorlik bilan intilayotgan solik banda, Alloh yaratiqlarining eng afzali Payg‘ambar alayhissalomga oshiq ummat, Haq yo‘lida sobit ustozlarga muhabbatli shogird sifatida tarannum etuvchi g‘azallari ham salmoqli. Xulosa qilib aytadigan bo ‘lsak, Alisher Navoiydan keyingi davrda devonchilik an’anasi rivojlanib takomillashib yanada keng doirada takomiliga yetdi. Navoiy tartib berishda ta’kidlagan tamoyillar tadvin tartib berishdagi asosiy dasturilamal bo‘ldi. Va bugungi kun tadvinida arab alifbosi emas balki, lotin alifbosi asosiy dasturulamal hisoblanib, g‘azallar aynan ushbu alifbo tartibida joylashtirilgan bu esa mushtariyga qulaylikni vujudga keltiradi. Zamonaviy devonchilikda, ayniqsa, O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidovning mehnatlari tahsinga sazavordir. Uning “Yoshlik devoni” devonchilikda yangi davrni boshlab berdi. Bu haqda Sitora Shomurodovaning “XX asr o‘zbek adabiyotida devonchilik an’anasi: mavzu, tarkib, vazn va badiiy san’atlar” mavzusida yozgan dissertatasiyasida mufassal yoritilgan. Ya’ni devonchilikning vujudga kelishi va bugungi kundagi takomili bu sohada tub burilish yasagan ijodkorlar devonlari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Dissertatsiya shu mavzu izlanuvchilariga katta baza bo‘lib xizmat qiladi. II BOB. “ BA DO E ’ UL-BIDOY A ” DEBOCHA SIN IN G ADA BIY -ESTETIK MOHIY A TI 21 2.1. “ Badoy e’ ul-bidoy a” debochasida Nav oiy adabiy -est et ik qarashlarining in’ik osi O‘zbek mumtoz adabiyotining cho‘qqisi hisoblanmish Alisher Navoiy asarlari ham an’anaviy muqaddima bilan boshlangan bo‘lib, ularning xarakteri turlicha. Bunga “Xamsa” dostonlari, “Nazm ul- javohir”, “Arba’in”, “Majolis unnafois”, “Mezon ul-avzon”, “Munshaot”, “Mahbub ul-qulub” kabi asarlarining muqaddimalarini keltirish mumkin. Dastlab mumtoz adabiyotda “debocha” so‘ziga berilgan ta’riflarga to‘xtalib o‘tsak. Muhammad G‘iyosiddinning “G‘iyos ul- lug‘at” asarida debocha podshohlarning bezakdor ustki kiyimi, kitobning ziynat berilgan birinchi varag‘i ma’nolarini ifodalashi haqida aytib o‘tilib, “kitob xutbasini (boshlanish qismini) bezash munosabati bilan aytilgan kirish qismiga ham debocha deyilishi” ta’kidlanadi. 25 “Farhangi zaboni tochiki” da “debocha” ning bir nechta ma’nolari keltirilib, ulardan eng asosiylari sifatida “qimmatbaho ipak matodan tikilgan va zaru javohir bilan ziynat berilgan shohona libos”, “zarhal va qimmatbaho ranglar bilan sayqal berilgan qadimgi kitoblar muqaddimasi, ya’ni 1-varag‘i” debocha deb atalashi, shuningdek majoziy ma’noda “so‘zboshi, muqaddima, har narsaning ibtidosi” ma’nolarini ham anglatishi aytib o‘tiladi. 26 Yuqoridagi ta’riflardan ma’lum bo‘ladiki, mumtoz adabiyotda barcha kitoblarning kirish qismlari “debocha” deb atalgan. Debocha 25 25.Муҳаммад Ғиёсуддин. Ғиёс ул луғат. Иборат аз се жилд. Ж.1. – Душанбе: Адиб, 1987. – С.460. 26 26.Фарҳанги забони точики. Иборат аз ду жилд. Жилди 1. – М.: Наука, 1969. – С. 360–361. 22 istilohi keng ma’noda umuman muqaddimani, tor ma’noda esa devonlarga yoziladigan kirish so‘zlarini anglatgan. Ma’lumki, devonlarga bitilgan debochalar boshqa asarlardan masalalarning qo‘yilishi va mazmuni, kompozitsiyasi, bayon uslubi kabi ko‘pgina jihatlari bilan tubdan farq qiladi. Ayniqsa, debochalar shoirning tarjimai holiga oid ma’lumotlar, adabiy faoliyati, asarlarning yaratilish tarixi, adabiy-estetik qarashlarini ifoda etishi jihatidan muhim ahamiyat kasb etadi. 27 Alisher Navoiy debochalari shoirning ilk rasmiy devoni “Badoe’ ul-bidoya” va she’riyatining gultoji bo‘lmish “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotiga bitilgan bo‘lib, mazkur debochalar shoirona uslubning betakror namunasi hisoblanadi. Aslida Alisher Navoiy o‘zining ikkinchi rasmiy devoni “Navodir un-nihoya” uchun ham debocha bitgan. Bu haqda “Xazoyin ul-maoniy”ga bitgan debochasida shunday yozadi: “...Andin so‘ngra dag‘i ul jam’u tartibdin boshqa yana har taqrib bila har nav’ abyotkim, aytilib erdiyu har nav’ g‘azaliyotkim, yig‘ilib erdi, ul xayol shabistonining duraxshon axtarlarinu ul ko‘ngul maxzanining duraxshon gavharlarin dag‘i ikkinchi devonimdakim, “Navodir un- nihoya”g‘a mashhurdur, rabtu tartib berib, debochasinda sharh bila aizzayi ashobu ajillayi ahbob xidmatlarida arz qilib erdim ”. Ushbu qaydlardan ma’lum bo‘lyaptiki, shoirning ikkinchi rasmiy devoni uchun ham debocha bitilgan va unga turli nav’ – janrlardagi 27 27.Karimova F. O ‘ zbek adabiyotida debocha.-T.: MUMTOZ SO ‘ Z,2008.-8B. 23 she’rlar kiritilgan. Lekin afsuski, bu debocha shoirning mazkur devoni qo‘lyozmalari tarkibida uchramaydi. 28 Bilamizki, Temuriyzoda Husayn Boyqaro Hirot taxtiga chiqqanidan so‘ng do‘sti Navoiyni saroyga chaqirib olib, unga lavozimlar taqdim etadi. Shu bilan birgalikda shoirning ijodiy ishlariga bevosita homiylik va tashabbuskorlik ko‘rsata boshlaydi. Shundan so‘ng podshohning topshirig‘i bilan Navoiyning birinchi rasmiy devoni “Badoe’ ul- bidoya” dunyoga keladi. Devon tarkib jihatdan puxta ishlangan bo‘lib, devon uchun maxsus debocha yoziladi. Shoir “Badoe ul-bidoya” debochasida devonni tartib berish jarayonidagi o‘ziga xos jihatlarni, ya’ni devon tuzish tamoyillarini bayon etishga alohida e’tibor qaratadi. Shoir yozadi: “ Bu devon, inshoolloh, bu zobita bilakim mazkur bo‘lur, murattab bo‘lg‘ay, ihyo topgay. Necha nav’ ishkim, munda mar’iy bo‘lubturur, o‘zga davovinda ko‘rulmaydurur” 29 . Faqat Navoiy devoni uchun xos bo‘lgan va boshqa devonlarda uchramaydigan xususiyatlar shoirning devon tuzish tamoyillarini belgilab beradi. Birinchi tamoyil , Navoiyning yozishicha, “Avval budurkim, har kishikim, devon tartib qilibdurur, o‘ttiz ikki harfdinki, xaloyiq iboratida voqe’durur va ulus kitobatida shoyi’ to‘rt harfg‘a taarruz qilmaydururlar. Chun so‘z arusi nazm haririning matbu’ kisvatin va mavzun xil’atin kiyib, jilva og‘oz qilsa, huqqai yoquti dag‘i o‘ttuz ikkita gavhardin qachonkim to‘rtig‘a nuqson voqi’ bo‘lsa, muqarrardurkim, jamolig‘a andin qusur va kalomig‘a andin futur voqi’ bo‘lg‘usidurur. Bul jihatdin ul to‘rt xarf javohirlarin dag‘i o‘zga huruf javohiri silkig‘a tortib, g‘azaliyotni o‘ttuz ikki harf tartibi bila murattab qilindi” (B.20-21) . Bu o‘rinda Navoiy devon tartib bergan 28 28.Bu haqda qarang: Yusupova D. “Navodir ul-nihoya faqat g ‘ azallardan iborat devonmi? Д . Юсупова . / Алишер Навоий ва XXI аср ( Республика илмий назарий анжумани материаллари . – Т .: Т AMADDUN, 2017. – Б . 54 61 29 29. Алишер Навоий. Бадоеъ ул-бидоя. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1987. Т. 1. 24 shoirlar arab-fors alifbosidagi 32 harfning to‘rttasi bilan tugallanuvchi g‘azal bitmasliklarini ta’kidlaydi va o‘z devonidagi g‘azaliyot qismining “o‘ttiz ikki harf tartibi” bilan tasnif qilinganligini bayon etadi. Adabiyotshunos olim Yoqubjon Is’hoqov Navoiy tilga olgan 4 ta harf forsiy va turkiyga xos ( ﭺ – chim, ﮊ – je, ﮒ – gof va ﻼ – lom-alif) harflar ekanligi, bu harflarga Navoiy qator g‘azallar bag‘ishlaganligini ta’kidlaydi. 30 Shu munosabat bilan “Badoe’ ul-bidoya” devonini ko‘zdan kechirganimizda, ( ﭺ chim) harfida 5 ta, ( ﮊ je) harfida 1 ta, ( ﮒ gof) harfida 21 ta g‘azal borligi ma’lum bo‘ldi. ( ﻼ lomalif) harfida bitilgan g‘azallar esa “Navodir un-nihoya” va “Xazoyin ul-maoniy” devonlariga kiritilgan. Olima F.Karimovaning taxminicha, Navoiy ta’kidlagan to‘rtinchi harf forsiy va turkiyga xos (pe) harfi bo‘lishi kerak. “Badoe’ ul-bidoya” da bu harfda 1ta g‘azal mavjud. 31 Ikkinchi tamoyil - Yana bukim, har harf g‘azaliyotining avval bitigan g‘azal bila o‘zga g‘azallar orasida uslub xaysiyatidin tafovut rioyat qilmaydurlar. Muqarrardurkim, har amrda bir lahza haq subhonahu va taolo hamdidin yo rasul alayhissalom na’tidin, yo bu ikki ishga dalolat qilurdek bir amrdin g‘ofil bo‘lmamog‘liq avlodur… (Yana shuki, joylashtirishda keyingi g‘azal oldin bitilgan g‘azal bilan orasida uslub jihatidan tafovut rioya qilmasin, aniqki, har devon Haq subhonahu va taolo hamdidan va Rasul alayhissalom na’tidan yoki ikkisining o‘rnini bosgulik amrdan g‘ofil bo‘lmaslik kerak). 3. Yana bir bukim , go‘yiyo ba’zi el ash’or tahsilidin va devon takmilidin g‘araz majoziy husnu jamol tavsifi va maqsud zohiriy xattu xol ta’rifidin o‘zga nima anglamaydururlar. Devon topilg‘aykim, anda ma’rifatomiz bir g‘azal topilmag‘ay va g‘azal bo‘lg‘aykim, anda ma’vizatangiz bir bayt bo‘lmag‘ay… ( Tag‘in buki, ba’zi she’r tahlilidan va devon komil qilishdan maqsad majoziy husn-u jamolning tavsifi va zohiriy hol ta’rifidan o‘zgani anglamaydurlar. Shunday devonlar borki, unda ma’rifatomuz bir bayt topilmaydi va g‘azallar 30 30. Исҳоқов Ё. Навоий поэтикаси. – Т.: Фан, 1983. – Б 31 31. Каримова Ф. Ўзбек адабиётида дебоча. – Т.: MUMTOZ SO’Z, 2008. – Б. 29. 25 borki, pand-nasihat, o‘git ruhi bo‘lgan bayt uchramaydi). 4. Yana bukim, soyir davovinda rasmiy g‘azal uslubidinkim, shoyi’durur, tajovuz qilib, maxsus nav’larda so‘z arusining jilvasig‘a namoyish va jamolig‘a oroyish bermaydururlar. Va agar ahyonan matlaye maxsus nav’da voqi’ bo‘lg‘on bo‘lsa, hamul matla’ uslubi bila itmom xil’atin va anjom kisvatin kiydurmaydururlar, balki tuganguncha agar bir bayt mazmuni visol bahorida guloroyliq qilsa, yana biri firoq xazonida xornamoyliq qilibdurur… Ul jihatdin sa’y qilindikim, har mazmunda matlaye voqi’ bo‘lsa, aksar andog‘ bo‘lg‘aykim, maqta’gacha surat xaysiyatidin muvofiq va ma’ni jonibidin mutobiq tushkay” . (Yana biri, devonlar sayrida rasmiy uslubi tarqalgan, imkondan oshib maxsus nav’larda so‘z kelinchagining jilvasini namoyish va jamoliga oroyish bermaydurlar, gar matla’ bir mavzuda voqelansa, hamul matla’ uslubi bilan tugash choponini va libosini kiydirmaydilar, balki tugaguncha bir bayti visol bahorida guloroylik qilsa, yana firoq xazonida g‘amzadalik qiladi. Bu jihatdan harakat qilish kerakki, matla’dagi mazmun maqta’gacha saqlanmog‘i kerak). 5. Yana masnaviy bila qasoyiddin boshqakim, inshoolloh, alar dog‘i har qaysi boshqa mujallad bo‘lg‘ay, har nav’ she’rdin, masalan, ruhafzo muxammaslar, barcha xamsaziynat; va ravonoso musaddaslar, barcha sittaziynat; va mufid ruboiyot, barcha latofatomuz; va nofi’ muqattaot, barcha manfaatangiz; va dilpazir mustazodlar, barchaning vasfi zoyidul-had; va benazir fardlar, barcha lutfu ravonlikda mufrad; va nomiy muammolar, barchasi ot yoshurmoqda sotir; va kiromiy lug‘zlar, barchaning mabtunlug‘i zohir; va musalsal tarji’lar, barcha marg‘ub; va mu’tadil tuyug‘lar, barcha turkiy uslub bu abyot zaylida muxayyal va bu ash’or xaylida muzayyal bo‘ldi. Va g‘araz bu fihrastdinkim, bu zebo uzorig‘a yozildi, va maqsad bu debochadankim, bu ra’no ruxsorig‘a bitildi, ul erdikim, chun salotindin qay birikim binoe qo‘yubdururlar mann’ va ayvone chekibtururlar rafi’, ul bino ravoqida va ul ayvon toqida o‘z 26 ismlarin tahrir va alqoblarin tanqir qilibdururlarkim, to ul ayvon toqi bo‘lg‘ay, ul ism anda boqiy bo‘lg‘ay: Kim qilsa imorateki, maqdur o‘lg‘ay, Chun ismi kitobasida mastur o‘lg‘ay Ne choqqacha ul binoki ma’mur o‘lg‘ay, Ul ism ulus tiliga mazkur o‘lg‘ay. Alisher Navoiy bu o‘rinda devonni g‘azallar bilan boshlash, g‘azallarni 28 ta harf emas, balki 32 harf ( ﭺ -chim , je- ﮒ V,ﮋ -gof, va ﻼ -lom-alifni ham qo‘shgan holda) bilan tugallash zarurligi, devonga dastavval Allohga hamd yoki Payg‘ambarga na’t mavzusidagi g‘azallarni joylashtirish, g‘azallariga doir baytlar kiritish, g‘azal matla’sida keltirilgan fikrni maqta’gacha rivojlantirib borish va albatta, devonga janr jihatdan rang-barang she’rlarni kiritishni e’tirof etadi. Alisher Navoiy qasida devon tarkibida emas balki, alohida muqova, jild bo‘lmog‘ini aytib o‘tgan. Ya’ni masnaviy bilan qasidalar boshqakim, ular alohida tom bo‘lg‘ay. Devonda turli navdagi she’rlar masalan, barcha jon bag‘ishlovchi muxammaslar besh ziynatli va jon kabi musaddaslar olti ziynatli; barcha nafli ruboiylar latofatli va nafli qit’alar manfaatlidir. Va barcha yoqimli mustazodlar vasfi ziyoda; tengsiz fardlar lutfda tanho va barcha nomiy muammolar nom yashirmoqda usta; va aziz lug‘zlar barchaning maftunligi oshkor; va bir-biriga zanjir kabi ulangan tarji’bandlar bari sevimli; va mo‘tadil tuyuqlar barchasi turkiy uslub ila adabiyotda faraz va she’rda voqe’ bo‘ldi. Maqsad shuki, yoqimli, chiroyli bitmoq. Debocha shuning uchun yozildikim: kishi saltanatda bino qurar ekan, uning peshtoqida ismini yozadi. Qachonki binoga qalbini bag‘ishlasa, shunda uning ismi boqiy bo‘ladi. Kim qilsa imorateki, maqdur o‘lg‘ay Chun ismi kitobasida mastur o‘lg‘ay Ne choqqacha ul binoki ma’mur o‘lg‘ay, Ul ism ulus tiliga mazkur o‘lg‘ay . (MAT 1-jild 17-bet) 27 Navoiy bu o‘rinda har tomonlama mukammal bo‘lgan devonning janr mundarijasini bermoqda. Navoiygacha bo‘lgan o‘zbek shoirlari ko‘proq g‘azal janrida ijod qilganlar Atoyi, Sakkokiy, Gadoiy, Lutfiy devonlarida g‘azaldan boshqa mustazod, ruboiy, tuyuq, qit’a janrlaridagi she’rlar uchraydi, xolos. Navoiy esa “Badoye’ ul-bidoya” devoniga lirikaning turli janrdagi nodir namunalarini kiritadi. Unda 11 janrga oid jami 1046 ta she’r mavjud. Devonga she’rlar quyidagi tartibda joylashtirilgan: g‘azal-777 ta, mustazod - 3 ta, muxammas 5 ta, musaddas - 2 ta, tarji’band - 3 ta, qit’a - 46 ta, ruboiy 85 ta, lug‘z - 10 ta, muammo - 52 ta, tuyuq - 10 ta, fard - 53 ta. Bu bilan shoir o‘zbek adabiyotidagi lirikaning janr jihatdan rang- barang bo‘lishini ta’minladi. Bu an’ana Navoiydan keyingi davr shoirlari ijodida ham davom ettirildi. Masalan, Munis, Ogahiy kabi shoirlar o‘z devonlarining janr jihatdan rang-barang bo‘lishiga erishganlar. Umuman olganda, Alisher Navoiy o‘z devoni debochasida asosiy masalalardan biri – devon tuzish tamoyillarini ham ilmiy, ham badiiy tarzda bayon etdi. Navoiyning yuqoridagi qaydlarini chuqur o‘rganish, tadqiq qilish shoirning ilmiy va badiiy ijod sohasidagi san’atkorligining muhim qirralarini ochib beradi. Shoir devonidagi she’rlarni chuqur o‘rganishda esa zarur ko‘rsatmalar vazifasini bajaradi. 2.2. Debochada qo‘y ilgan adabiy masalalarning dev on miqy osidagi amaliy t at biqi 28 O`zbek xalqining ulug‘ mutafakkir shoiri Alisher Navoiydan Sharq klassik adabiyotining barcha janrlariga oid juda katta hajmdagi boy meros yetib kelgan. O‘z davrida yuksak g‘oyalarni badiiy tafakkur bilan ifodalab bergan adib asarlari asrlardan asrlarga, nasllardan nasllarga o‘tib ardoqlanib keldi. Yangi avlodlarning ezgu umidlari, ajoyib orzulari zuhuri yo‘lida ham ilhombaxsh kuchga aylandi. Shuning uchun ham ular ilk izlanish davrida qo‘lyozma va bosma holida keng tarqaldi. Shoir asarlarining Respublikamizdagina emas; balki jahon kutubxonalarida ma’lum bo‘lgan nusxalari shundan dalolat beradi. Alisher Navoiy yaratgan asarlar navoiyshunoslikda ko‘p jihatdan tadqiq etilgan bo‘lishiga qaramay, uning hali ko‘plab asarlari badiiyati, xususan devonlari uchun yozilgan maxsus muqaddimalar, ya’ni debochalar poetikasi she’rshunoslik nuqtai nazaridan maxsus tadqiq etilmagan. 32 Bilamizki, Navoiy yosh bolaligidanoq she’rga ixlos qo‘ygan va o‘zi ham she’r mashq qilib yurgan. Yigitlik davrlaridayoq xalqqa mashhur bo‘lib ulgurgan edi. 33 She’riyat ixlosmandlari yosh shoirdan devon tartib berishini iltimos qilganlarida, kamtarlik yuzasidan hali vaqtli degan javobni oladilar. Shundan so‘ng 1465-66-yillarda uning she’rlarini to‘plab, devon tuzadilar. Bu Navoiy o‘zi tuzgan “Badoe ul-bidoya” devoni debochasida “…ammo xaloyiq arosida ming bayt-ikki ming bayt ortug‘roq, o‘ksukrakkim o‘zlari jam’ qilib erdilar, bag‘oyat mashhur bo‘lib erdi”,- deb yozadi. Devon uni nashrga tayyorlagan adabiyotshunos olim Hamid Sulaymonov tomonidan shartli ravishda “Ilk devon” deb ataldi. Devon 391 g‘azal, 41 ruboiy, 1 mustazod, 1 muxammas – jami 434 she’rdan iborat. G‘azallar 28 arab harflari bilan tugallanuvchi qofiya hamda radiflar asosida tuzilgan. Mavzu jihatdan hamd, na’t tartibida joylashtirilgan. “Ilk devon” ruboiy janridagi she’rlar bilan intiho topadi. Devondan jami 41ta ruboiy o‘rin olgan bo‘lib, ular ham g‘azal singari arab alifbosi tartibida joylangan. Mavzu jihatidan ham qoidaga muvofiq dastlab 32 32 .Qurbonova Saodat, Navoiy debochalari poetikasi (“Badoye’ ul-bidoya” va “Xazoyin ul-maoniy” debochalari misolida) 33 33. “Alisher Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur merosi- mo‘tabar madaniy manba” mavzusidagi ilmiy-amaliy anjuman materiallari Toshkent-2023, Quysinova Sh. “Badoe’ ul-bidoya” debochasida qo‘yilgan adabiy masalalarning devon miqyosidagi amaliy tatbiqi 109-b 29 hamd va munojot mazmunidagi ruboiylar keyin na’t ruboiylar berilgan. Tadvindagi dastlabki ruboiy “ Subhonalloh Xoliqi zul-majdu alo” misrasi bilan boshlanib, bunda Yaratganning in’ikosi mehr (quyosh) timsoli vositasida tashbih qilinib, uning nisbati quyosh va zarra munosabatlari orqali ochib beriladi. Va: Kim hashrda mast o ‘ lay xarob ey soqiy, To anglamay etsalar azob ey soqiy. -deb tugallanuvchi so‘nggi ikki misrasi devonga ham yakun yasaydi. Navoiyshunos olim, Filologiya fanlari doktori Aftondil Erkinov 2012-yilda Alisher Navoiyning muxlislari tomonidan tuzilgan yana bir devon qo‘lyozmasini fanga ma’lum qildi. Ushbu tadvin shoirning Oqquyunlilar sulolasi (Ozarbayjon va G‘arbiy Eron hududida 1378-1508-yillarda hukmronlik qilgan o‘g‘uz turklari) hukmronligi hududidagi muxlislari tomonidan tuzilgan bo‘lib, hozircha fanda shartli ravishda “Oqquyunli muxlislar devoni” nomi bilan yuritilyapti. Devonda jami 229 ta she’r bor: 224 g‘azal, 1 mustazod, 3 muxammas va 1 tarji’band. “Oqquyunli muxlislar devoni” qo‘lyozmasi: Ey, safhayi ruxsoring azal xattidin insho, Debochayi husnungda abad nuqtasi tug‘ro , matla’li g‘azal bilan boshlanadi. Va devondagi so‘nggi janr - tarji’bandning: Yodingni qilay harifi majlis, Fikringni etay ko'ngulga munis - bayti bilan yakun topgan. Oqquyunlilar saltanatining asosiy aholisi o‘g‘uz turklari bo‘lgani uchun ushbu qo‘lyozmada Alisher Navoiy she’rlari o‘g‘uz shevasida moslashtirilib ko‘chirilgan. Masalan, quyosh so‘zi gunash, tosh-dosh, ber-ver, yig‘lar-ag‘lar, bor-vor, emas- emaz, sarg‘arib-sararub, yo‘q-yo‘x tarzida berilgan. Navoiyning mashhur g‘azali matla’si ushbu devonda quyidagi holatda uchraydi: Mehr cho‘x go'rsatdim, ammo mehribone dopmadim, Jon base qildim fido, oromi jone dopmadim. 30 “Oqquyunli muxlislar devoni” ning hozirga qadar faqat bitta qo‘lyozmasi ma’lum bo‘lib, u Qohira shahridagi Misr milliy kutubxonasida Lit. Turk. 68 raqami ostida saqlanmoqda. Alisher Navoiy Husayn Boyqaro taxtga chiqqanidan keyin uning topshirig‘i bilan o‘zining birinchi rasmiy devoni "Badoe’ ul-bidoya" (“Badiiylikning boshlanishi”) ni tartib beradi. Devonning Alisher Navoiy hayotlik davrida (1480, 1482 va 1486 yillarda) ko‘chirilgan nusxalari Parij Milliy kutubxonasida (1480 yil, inv. № 746), Britaniya muzeyida (1482 yil, inv. № 401) va Toshkent shahrida (1486 yil, inv. № 216, asos nusxa) saqlanadi. 34 Devon mazkur nusxalar asosida filologiya fanlari nomzodlari Sh.Sharipov va M.Rahmatullayevalar tomonidan nashrga tayyorlangan (MAT, 1-jild). Shu paytgacha ushbu devonning yuqorida sanab o‘tilgan to‘rt nusxasi ma’lum edi. So‘nggi besh yillar ichida filologiya fanlari doktori A.Erkinov, filologiya fanlari nomzodi A.Turdialiyev va filologiya fanlari nomzodi S.Boltaboyev kabi olimlar tomonidan ushbu devonning Navoiy vafotiga qadar ko‘chirilgan yana uch nusxasi navoiyshunoslikka olib kirildi. 35 Shu munosabat bilan hozirda dunyo fondlarida “Badoe’ ul-bidoya” devonining Navoiy ko‘zi ochiqligida ko‘chirilgan yettita qo‘lyozmasi saqlanayotgani aniqlanib, ular ustida turli tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti va Eron Islom Respublikasining Mashhad shahrida joylashgan Kitobxonai Ostoni Qudsi tashkiloti o‘rtasida hamkorlik o‘rnatildi. Buning natijasida Eron tomonidan O‘zbekistonga Navoiy devoni elektron nusxasi taqdim etildi. Navoiyshunos olima Oysara Madaliyevaning aniqlashicha, ayni qo‘lyozma “Badoe’ ul-bidoya devonining 1491-yili kitobat qilingan nusxasi bo‘lib chiqdi. Ushbu nusxa Temuriylar davri mashhur xattoti Darvish Muhammad Toqiy tomonidan Hirotda ko‘chirilgan ekan. Katta ehtimol 34 34. Sirojiddinov Sh., Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik. Darslik. – T.: TAMADDUN, 2018. – 520 b 35 35. Erkino v A., Mustaqilligimizning 31 yilligiga munosib tuxfa: Alisher Navoiy “Badoe’ ul-bidoya”sining sakkizinchi nusxasi aniqlandi. Maqola 2022-yil. 31 bilan Navoiy ushbu qo‘lyozmani ham ko‘rgan bo‘lishi mumkin. Topilgan sakkizinchi nusxa oldingi qo‘lyozmalar bilan solishtirish ishlari olib borilmoqda. Alisher Navoiy tartib bergan ikkinchi rasmiy devon “Navodir un-nihoya” (“Behad nodirliklar”) deb atalib, 1480-1487-yillar oralig‘ida tuzilgan. 80- yillarning oxirida navoiyshunos Suyima G‘aniyeva “Navodir un-nihoya” ning yana bir nusxasini Eronning “Koxi Guliston” muzeyi fondidan topdi va bu nusxa 1991-yili “Navoiy dastxati” nomi bilan ma’lum qilindi. Olimaning fikricha, mazkur nusxada shoirning muhri bosilgan bo‘lib, u “Navodir un-nihoya” ning Navoiy ko‘chirgan musaddava (qoralama) nusxasidir. Devonning tarkibi faqat g‘azallardan iborat bo‘lib, to‘liq emas: “kof” bilan tugallangan g‘azallardan so‘ng matn uzilib qolgan. Devon Navoiyning hamd mazmunidagi mashhur g‘azali bilan boshlanadi: Zihi zuhuri jamoling quyosh kibi paydo, Yuzung quyoshig'a zarroti kavn o‘lub shaydo . Alisher Navoiy 1492-1498-yillarda Husayn Boyqaroning taklifi bilan o‘zining barcha she’rlari, shu bilan birgalikda, avvalgi rasmiy devonlariga kirgan she’rlarini ham to‘plab, “Xazoyin ul-maoniy” (“Ma’nolar xazinasi”) nomli yirik kulliyot yaratadi. Bu devonga ham debocha yozib jami 16 xil janrdan ustalik bilan foydalandi. Kulliyot haqida keyingi o‘rinlarda kengroq o‘rin beramiz. “Badoe’ ul-bidoya” devoni debochasida berilgan tamoyillarni yuqorida mulohaza qilib o ‘tdik. Endi ushbu tamoyillarning devon miqyosidagi amaliy ifodasi haqida fikrlarni aytib o‘tamiz: Devondagi she’rlarning mavzu ko‘lami ham rang-barangdir. “Badoe’ ul- bidoya” ning har bir harfga taalluqli g‘azallarini hamd, na’tlar bilan boshlaydi va avvalgi shoirlarning devonlarida ana shu xususiyat bo‘lmaganligini tanqid qiladi. Hazratning bu tamoyilidan shunday xulosa chiqadiki, shoirlikni o‘ziga hunar deb bilib devon tartib bergan har bir ijodkor bu tabarruk kasbning oyoqosti bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasin, qofiyabozlik, behuda san’atbozlik bilan shug‘ullanmasin. Adab ilmi birinchi navbatda insonshunoslikdir. Adabiyot birinchi navbatda ko‘ngil 32 da’vati bilan aytilgan nafis tafakkur mahsulidir. Jumladan, “Badoe’ ul-bidoya” dagi 6-g‘azalni ko‘zdan kechiraylik. Bu g‘azalda Hazrati Muhammad alayhissalom haqida fikr yuritiladi. Ma’lumki, Muhammmad alayhissalom farishta emas, bashar farzandi bo‘lganlar. Navoiy o‘z g‘azalida ana shu basharning pokiza farzandini ulug‘lash orqali Odam Ato avlodlarini, demakki, oddiy insonni ko‘klarga ko‘taradi: Ey nubuvvat xayliga xotam bani Odam aro, Gar alar xotam sen ul otkim, bo‘lur xotam aro. Yuz eshiging tufrog‘iga surta olg‘aymenmu deb, Charx qasridin quyosh har kun Tushar olam aro. - Payg‘ambarlar elining hotami Muhammad alayhissalom komil inson edilar. Demak, falakning buyuk charog‘i Quyosh ham “bashar farzandining eshigi tuprog‘iga yuzimni surtay”, deb har kun Charxdan Yerga tushadi, o‘zining zarrin nurlarini umidvor va minnatdorona to‘kadi. Alisher Navoiyning “Badoe’ ul- bidoya” devonining o‘zigacha bo‘lgan davrda yaratilgan devonlardan farqi nisbatan va tugal ekanligida ya’ni: - Devonga maxsus debocha yozilgan; - Devonga 32 harf bilan tugallangan g‘azallar kiritilgan; - Har bir harf bilan tugallangan g‘azallarni joylashtirishda avvalida hamd, so‘ng na’t va undan keyin esa boshqa mavzulardagilari joylashtirilgan; - G‘azallarning yakpora bo‘lishiga e’tibor berilgan; - Oshiqona g‘azallar tarkibiga mav’iza, pand va hikmatlar kiritilgan; - She’rlarni joylashtirishda ularning hajmiga e’tibor berilgan. Devon quyidagi misra bilan boshlanadi: Ashraqat min aksi shams il-ka’s anvor ul-hudo, Yor aksin mayda ko‘r deb jomdin chiqdi sado.- Va quyidagi fard bilan yakunlanadi: Sel yo‘lida fano dashtida mujgonim emas, Ko‘z alochuqlarining dud yegon o‘qlaridurur. 33 Yuqorida keltirilgan shoir devoni Navoiy shaxsining naqadar ziyrak, nozikfahm va yosh bo‘lishiga qaramay anchayin dono inson ekanligini anglatib turibdi. Tadvin Navoiy aytgan tamoyillar asnosida mukammal tarzda tarkib topgan. Navoiy devon tartib berishda nafaqat o‘z davri uchun ulkan yangilik kiritdi, balki o‘zidan keyingi devonchilik an’anasi yo‘lini ochib berdi desak yanglishmaymiz. Alisher Navoiy ijodi bo‘yicha bajarilgan ishlar juda ko‘p. Biroq hali ochilmagan sirlar anchagina. Navoiy dahosini tushunish, kishidan bilim va ko‘nikmani talab etadi. Bugungi globallashuv zamonida Navoiy ijodini ko‘proq o‘rganish har qachongidan ham muhim va dolzarbdir. 34 III BOB. NA VOIY N IN G KEY IN GI DEVON LA RIDA “ BA DOE’ UL- BIDOY A ” DEBOCHA SIDA GI A DA BIY QA RA SHLA RN IN G AMA LIY IFODA SI 3.1. “ Badoy e’ ul-bidoy a” v a “ X azoy in ul-maoniy ” debochalarining umumiy v a farqli jihat lari Alisher Navoiy 1492-1498- yillarda Husayn Boyqaroning taklifi bilan o‘zining barcha she’rlari, jumladan, avvalgi rasmiy devonlariga kirgan she’rlarini ham to‘plab, “Xazoyin ul-maoniy” (“Ma’nolar xazinasi”) nomli yirik kulliyot yaratadi. Kulliyot to‘rt devonni o‘z ichiga olganligi uchun “C h or devon” deb ham nomlana di. Kulliyotning Sankt-Peterburg (1498-99, inv. Xanikov-55; 1592-96, inv. Dorn558), Istanbul (1495-97, xattot Darvesh Muhammad Toqiy ko‘chirgan, inv. № 808), Parij (1525-27, kotib al-Hijroniy ko‘chirgan, inv. № 316-317) nusxalari mavjud bo‘lib, ular asosida professor H.Sulaymonov kulliyotning ilmiy- tanqidiy matnini yaratdi (1959-60). Mazkur matn MAT ning 3-6 jildlarini tashkil etuvchi devonlar uchun asos bo‘lgan. Kulliyotga shoirning avvalgi ikki devoni – “Badoe’ ul-bidoya” va “Navodir un-nihoya” ga kirgan she’rlari, shuningdek, keyingi yillarda yaratilgan va turli sabablarga ko‘ra avvalgi devonlarga kirmay qolgan turli janrlardagi she’rlari ham ushbu kulliyotga kiritilgan. XV asr lirikasining buyuk qomusi deb baholangan “Xazoyin ul-maoniy” ulug‘ shoirning deyarli butun hayoti davomida yaratgan va lirik turning 16 xil janriga mansub bo‘lgan she’rlarini o‘z ichiga oladi. U faqat mazmun-mundarijasi bilan emas, balki tuzilishi va nomlanishi jihatidan ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Kulliyotda Alisher Navoiy to‘rt devonning har biriga inson umrining fasllariga moslab nom berdi. Shu ma’noda 7-8 yoshdan 20 yoshgacha bo‘lgan davrni inson umrining bahori deb atadi va kulliyotning birinchi devonini “G‘aroyib us-sig‘ar” (“Bolalik g‘aroyibotlari”) deb nomladi. 20 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan davrni inson umrining yozi deb belgiladi va “Navodir ush-shabob” (“Yigitlik nodirliklari”) deb atadi. 35-45 yoshni umrning kuziga qiyos etdi va “Badoe’ ul- 35 vasat” (“O‘rta yosh go‘zalliklari”) deb nomladi. 45-60 yoshini umrining qishiga o‘xshatib, “Favoyid ul-kibar” (“Keksalik foydalari”) deb atadi. Har bir devonga 650 tadan g‘azal kiritdi, shunga muvofiq boshqa she’riy janrlarga ham o‘rin berd i. Navoiy kulliyot uchun mukammal debocha ham yozgan. “G‘aroyib us-sig‘ar” devonining boshlanish qismidan o‘rin olgan bu debocha pishiq kompozitsion qurilishga ega. Debochada dastlab Holiq hamdi, Rasululloh na’ti keladi. Shoir o‘z ahvoli, a’moli bayonini bevosita hukmdorga bog‘lab turib, eng samarali usulni qo‘llaydi: ham an’anaviy tarzda Sulton sohibqiron Husayn Boyqaroni tarannum etadi, ham Husayn Boyqaroning ushbu devonlarni tuzish borasidagi amri va da’vatini ochiqlaydi. Debochada Navoiy lirik asarlarining yozilishi bilan bog‘liq jihatlarni to‘g‘ri mushohada qilishga imkon beradigan ma’lumotlar juda ko‘p. Unda “Xazoyin ul-maoniy” ning mazmun-mundarijasi, tarkibidagi devonlar, ularning yaratilish tarixi, shoir adabiy-estetik qarashlariga oid masalalar hamda shoirning hasbi holi bilan tanishish mumkin. Shuningdek, debochada shoir muayyan fikrini umumlashtirish, xulosalash uchun ruboiydan s amarali foydalanadi. Debochaning o‘zida 30 ta ruboiy keltirilgan, jumladan, Xoliq hamdi, Rasululloh na’ti, Sulton Husayn Boyqaro madhi, shoirning o‘z sharhi holi, devoni tavsifiga aloqador fikrlari ushbu janrning talablaridan kelib chiqib ifoda etilgan. Ruboiylarda falsafiy-axloqiy mazmun ustuvorlik qiladi. F.Karimova debocha kompozitsiyasini tashkil etgan masalalarning joylashish tartibini 8 ta qismga ajratib ko‘rsatadi. 36 1. Hamd-u sano va na’t . Bu qismda shoir insonni hayvondan ajratib, unga “nutq ila nazm ehtiromi” bergan Qodiri mutlaqni va Payg‘ambar (s.a.v.)ni madh etadi: “Shukru sipos ul qodirg‘akim, chun adam osoyishgohidin vujud oroyishi ogohlarig‘a jilva berdi, insonni soyir maxluqotdin nutq sharafi bila mumtoz qildi. R u b o i ya: Ulkim, chu jahon xilqatin og‘oz etti, Sun’i kilkini naqshpardoz etti. 36 36 .Bu haqda qarang: Каримова Ф. Ўзбек адабиётида дебоча. – Т.: MUMTOZ SO’Z, 2008. – Б. 52. 36 Inson xaylin nutq ila mumtoz etti, Nutq ahlini nazm ila sarafroz etti 37 . ` 2. “Xazoyin ul-maoniy” ning tartib berilish sabablari. Bunda shoir dastlab tartib bergan ikki devoni haqida gapirib, keyingi davrda aytilgan she’rlari ham hajm jihatdan ulardan ko‘pligini aytib o‘tadi. Zamon hodisotlari tufayli yo‘qolib ketmasligi uchun ularni tartibga solish muhim edi: “Va ikki murattab bo‘lg‘an devonlardin yangi aytilg‘an abyot adadi aksar va har bayti lafzu ma’no bila darjlig‘ gavhar demaykim shu’lalig‘ ozar; xotirg‘a kelur erdikim, agar bu avroqqa rabtu tartib berilmasa, bir havodis tundbodi eskach, har sahfasin bir yon sovurg‘ay va agar bu gulbarglarni zebu oyin bila bir guldasta bog‘lanmasa, bir navoyib nasimi yetkach, har varaqin bir yon uchurg‘ay. Va agar rabtu tartibini havas qilsam, havasimg‘a qayda ul quvvatki, ikki baytni bir-biriga marbut bog‘lashtura olg‘ay va xayolimda qayda ul jamiyatu holatki ikki lafzin bir-biriga yarashtura olg‘ay. Bu ajzdin xomam tili lolu bu zabunluqdin o‘z tilim shikasta maqol erdikim, nogah inoyat nasimi hidoyat gulshani royihasin yetkura kirishti va saodat munhiysi davlat ravzasi mujdasin keltura boshladi, ya’ni hukmi qazo jarayonu farmoni vojib uliz’on bu banda otig‘a ul Sultoni sohibqirondin yetishtikim, qullari hukmidin azim ushsha’n salotin bosh torta olmaslar va bandalari farmonidin nofizi farmon xavoqin bo‘yun to‘lg‘ay olmaslar” [MAT 3- jild,11-12-betlar]. 3. Husayn Boyqaroning Navoiy va uning ijodiga munosabati. Navoiy ijodi bilan doimiy ravishda qiziqib borgan Husayn Boyqaro shoirga barcha she’rlarini to‘plab, to‘rt devon tuzish haqida buyruq beradi. Shoirning sog‘ligidan xabardor bo‘lgan shoh unga har tomonlama yordam berishga va’da beradi: “Bu yanglig‘ falaktazyin dargohdinu bu nav’ arshoyin bargohdin xitobi sadmatomizu hukmi hayratangiz yetishti. Mazmuni bukim, ey qadimiy bandayi xosu ey boyiriy xodimi zaviy-ul-ixtisos, burung‘i ikki devonkim, bizning hukmu xitobimiz bila 37 37.Алишер Навоий. Ғаройиб ус-сиғар. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1988. Ж.3. – Б.9. (Бундан кейинги иқтибослар шу нашрдан олинади ва асар саҳифаси қавс ичида кўрсатилади). 37 murattab qilding va kulliyotu juzviyotin bizning mashvaratu ta’limu istisvobimiz bila tuzattingkim, birining ishqomiz abyotidin bu eski dayrning rafi’ toqida ushshoqning sho‘ru g‘avg‘osidur va yana birining shavqangiz g‘azaliyotidin bu qadimiy mani’ gunbad ravoqida muhabbat ahlining xo‘yu alolosi. Andin so‘ngra yig‘ilg‘an ash’orningu nazm rishtasig‘a tortilg‘an durri shahvorning adadi burung‘i devonlardin ortqan chog‘lig‘durur va bu latofati sifoti xo‘blar va malohati simoti mahbublar bila yana ikki devon tartib bersa bo‘lurdek ma’lum bo‘ladur... Emdi avlo budurkim, bu g‘arib ishga ko‘ngul kelturgaysen, balki hukm bu erurkim, bu ajib amrg‘a xoma surgaysenu tafakkur xilvatgohida xayol sho‘xu ra’nolari bila bazm tuzgaysen va to falak gardish qilur bashar jinsining xayolig‘a kelmagan a’jubani elga ko‘rguzgaysen. O‘zung bilursenkim, nazm harimining xoslariyu she’r bahrining g‘avvoslarikim, ruhparvar navolig‘ anfoslaridin zamona bazmi to‘lubtur va xayol daryosidin chiqarg‘on qiymatiy guharlaridin davron libosi javohir bila murassa’ bo‘lubtur, hech qaysi olamning rub’i maskunin ola olmaydur va to‘rt gavhardin murakkab bo‘lg‘an bashar xayli hech qaysidin to‘rt devon yodgor qolmaydur” [12-13-betlar]. 4. “Xazoyin ul-maoniy”ning yaratilish tarixi. Navoiy bevosita Husayn Boyqaroning moddiy va ma’naviy ko‘magi tufayli barcha she’rlarini to‘plab, ularni tahrir qiladi va ular yoniga yangilarini yozib qo‘shadi. Ayrim g‘azallarni faqat matla’sini saqlab qoladi, yoki umuman o‘zgartirib kiritadi ushbu kulliyotga. Bu she’rlarni shohning “kimyo asar nazari” dan o‘tkazadi. Nihoyat, barcha lirik she’rlarini jamlab to‘rt devon tuzadi va uni “Xazoyin ul-maoniy” deb nomlaydi: Yuz hur sifat barchasining nozu fani, Kashmiriyyu rumiyyu xitou xo‘taniy, Kim bir shah uchun keturgay ul toyifani, Tojir o‘zin aylarga baho birla g‘ani. - kashmiriysi sehrsozlig‘da dilrabovu dilkash va rumiysi turktozliqda kofiroyinu farangiyvash va xitoyisi xunrezlig‘da novakzanu shershikor va xo‘taniysan 38 fitnaangizlig‘da sherafkanu g‘izolakirdor, bu shamoyilu oyin bila va bu zebolig‘u tazyin bila Sultoni sohibqironning harami saroyig‘a kiyurur erdim va birin-birin ul hazratning kimyoasar nazarig‘a yetkurur erdim” [17-bet]. 5. “Xazoyin ul-maoniy”ning tuzilishi . Shoir yil fasllari va inson umriga monand to‘rt devonini to‘rt xil nom bilan ataydi. Ya’ni birinchi devon “G‘aroyib us-sig‘ar”, ikkinchi devon “Navodir ush-shabob”, uchinchi devon “Badoe’ ul - vasat”, to‘rtinchi devon “Favoyid ul-kibar” deb nomlangan. Shuningdek, shoir har bir devoniga kirgan she’rlarining yosh chegaralarini ham ko‘rsatadi: “To‘rt faslining muqobalasidakim, to‘rt devon voqi’ bo‘luptur, har qaysig‘a bir - munosib ot darboyist edi, ul sababdin avvalg‘i devonnikim, tufuliyyat bahori g‘unchasining ajib gullari va sig‘ar gulzorining bog‘chasining g‘arib chechaklari bila orosta bo‘lub erdi, “G‘aroyib us-sig‘ar” deyildi. Va ikkinchi devonnikim, yig‘itligu oshuftalig‘ va shabobu oliftalig‘ yoziyu dashtida yuzlangan nodir vaqoyi’ bila piyrosta bo‘lub erdi, “Navodir ush-shabob” ataldi. Va uchunchi devonnikim, vasat ul - hayot mayxonasida ishq bila shavq paymonasidin yuzlangan badii’ nishotlar kayfiyatin yozilib erdi. “Badoyi’ ul-vasat” ot qo‘yuldi. Va to‘rtunchi devonnikim, umrning oxirlarida yuzlangan ishq dardu ranji foyidalarikim, jonso‘z oh urmoqu jon topshurmoqdurkim, anda sabt bo‘lubtur, “Favoyid ul- kibar” laqab berildi”. 6. Shoirning o‘z ijodi haqidagi fikrlari. Navoiy “Xazoyin ul-maoniy” ni yaratishga sarf qil gan yillar davomida “Xamsa” nazmi bilan shug‘ullanganligi, “Nazm ul-javohir”, “Majolis un-nafois”, “Zubdat ut-tavorix” va “soyir tasnif ” lar bitganligini aytib o ‘ tad i. Shu o‘rinda badiiy ijod sohasida erishgan yutuqlaridan nihoyatda mamnun ekanligini faxriya usulida bayon qiladi: Va bu avqot mobaynida har miqdorkim, fursat toptim, xoh “Xamsa” nazmidinu xoh “Nazm ul- javohir” va “Majolis un-nafoyis” u “Zubdat ut-tavorix” va soyir tasniflar ishtig‘olidin ham ul hazrat duoyi davlatig‘a avqotimni sarf qildim. Va bihamdilloh andoq murodlar kasb ettimkim, mening abnoyi jinsimning yuzidin biriga muyassar bo‘lmaydur va andoq maqsudlarg‘a ettimkim, alarkim, mendek 39 yuz, balki ming qullari bor erdi, birining sog‘ari orzusi menga nishot yetkurgan may bila to‘lmaydur” [19-20-betlar]. 7. Keksalikdagi sog‘ligining yomonlashganligi haqida. Shoir yoshi ulg‘aygan chog‘da turli kasalliklar yopishganligi va shu davrdagi ahvoli nihoyatda og‘irligi haqida batafsil xabar beradi: “Qulluq arzadosht ulkim, bu bandag‘a yosh ulg‘ayg‘an chog‘da za’fe yuzlandi, va ul za’f rishtasi rishtadek za’flig‘ paykarimg‘a andoq chirmandikim, ul quyoshdek zamirg‘a ravshandur. Holo mizojim istiqomatdin munharifu badanimda necha marazi muxtalifdur va atibbo ilojimdin ojiz-u ma’zul va ahibbo mizojimdin mutaajjibu malul. Dimog‘im parishonlig‘idin so‘zum nomarbutu xayolim oshuftalig‘idin holim nomazbut. Bag‘rim qizig‘anidin jismimda hummoyi lozim va ko‘nglum ozg‘anidin boshim aylanmog‘iyu ko‘zum qorarmog‘i doyim. Ne tongdin aqshomg‘acha o‘zumga bir dam g‘izodin kom, ne aqshomdin tongg‘acha tarfat-ul-ayne ko‘zumga uyqudin orom. Xotirim savdomiz xayollardin mushavvash, besarudilliqdin har necha dilkash so‘z bo‘lsa ko‘nglumga noxush. Me’damning hazm qilur g‘izosi zamona ahlining izosi, ko‘nglumning nishot bazmida mayi nobi falak tiyg‘i oqizg‘an bag‘ir xunobi”[20-21-bet]. 8. Xotima . Bu qismda shoir go‘yo Sulton sohibqironning davlatli dargohida o‘tgan umriga yakun yasagandek tuyuladi. Husayn Boyqaro davlatidagi xizmatlarini “din va oxiratim sharafi” deb bilgan Navoiy debochani duo, tilak xarakteridagi uch ruboiy bilan yakunlaydi: “So‘zum uzaldiyu ado qiladurg‘an maqsudum yiroq qoldi. Agarchi xomamning gavharafshonlig‘ig‘a nihoyat yiroqdur va lekin duo gavharfishonlig‘i bila ixtisor qilmoq yaxshiroq. [22-23-betlar] R u b o i ya: To dahr uza bu gunbadi davvor o‘lg‘ay, Ul gunbad uza sobitu sayyor o‘lg‘ay, To sobitu sayyorg‘a osor o‘lg‘ay, Tengri bori holingda nigahdor o‘lg‘ay. 40 R u b o i ya: Taxting bo‘lsun sipehri axzar chog‘lig‘, Chatring rif’atda mehri anvar chog‘lig‘. Mulkung baru bahr aro Sikandar chog‘lig‘, Lekin umrung Nuh payambar chog‘lig‘. R u b o i ya: Ham dargahing iqbol makoni, yo Rab, Ham boshing uza toji Kayoniy, yo Rab. Jomingda ziloli zindagoniy, yo Rab, Andin sanga umri jovidoniy, yo Rab. Demak, yuqoridagilardan ma’lum bo‘lyaptiki, debocha kompozitsiyasidagi masalalar bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, unda birorta ham qismning ortiqchaligini sezmaymiz, ushbu masalalar o‘z navbatida “Xazoyin ul-maoniy” kulliyoti tarkibidagi devonlar uchun ham maxsus ochqich vazifasini o‘tagan. Umuman olganda, Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” debochasida qo‘yilgan masalalarning ko‘lamdorligi va ularni joylashtirish tartibidagi izchillik hamda bayondagi uslubiy yetuklik uning kompozitsiyasiga har tomonlama mukammallik baxsh etgan. Chunki, “Xazoyin ul-maoniy”ga bitilgan debocha o‘zbek adabiyotida yaratilgan g‘oyaviy, badiiy jihatdan yuksak devon debochalarining eng go‘zal namunasidir. Alisher Navoiyning “Badoe’ ul-bidoya” devoniga yozgan debochasi shoirona fikrlashning betakror m ahsulidir . Shoir o‘zining badiiy ijod bilan bog‘liq o‘y-fikrlari, nozik hissiyot va kechinmalarini debochada badiiylashtirib harorat bilan ifoda etadi. Debochalardagi nasriy bayon n ing o‘zi ham har qanday ta’sirchan she’riyatdan qolishmaydi . 38 Ushbu debocha matni ustida bir necha tahlillar amalga oshirilib, shundan Nusratullo Jumaxo‘janing “Debocha matni 38 38.Каримова Ф. Ўзбек адабиётида дебоча. – Т.: MUMTOZ SO’Z, 2008. – Б.71. 41 mukammalmi?“ nomi ostida yozgan maqolalari e’tiborga molik. Adabiyotshunosning fikricha: Navoiy asarlarini tahlil etarkanmiz, bunda devonlar matni juda muhim. Chunki Mukammal asarlar to‘plami (MAT) tarkibida berilgan Navoiy asarlarining matnini xatodan holi deb bo‘lmaydi. Ishni, avvalo, debochadan boshlash joiz, zero devonlarining kaliti bu debochadir. Navoiy debochalari mutafakkirning adabiyot va badiiyat haqidagi fikr-g‘oyalari, ilmiy- nazariy tahlil hamda umumlashmalari mujassamlanganligi bilangina emas, balki matn uslubi rang-barang badiiy usullar vositasida ziynatlanganligi bilan ham badiiy san’at namunalaridir.Nashr jarayonida ularning birortasi zarar ko‘rsa, bamisoli kulollik yo chinivorlik san’ati namunalarining bir nozik qirrasi yoki bezagi singani singari, ushbu asarlarning badiiy yetukligiga rahna yetadi. “Badoe’ ul bidoya” devoni debochasi “Fasohat devonining g‘azalsarolari” iborasi bilan boshlanadi. “G‘azalsaro” so‘zi “MAT” nashrida “g‘azalsaroy” shaklida berilgan. Bu-ishtibohli hol. Bunda “saro” so‘zi navoiyxon nigohida hozirgi adabiy tilimizdagi makon ma’nosini bildiruvchi “saroy” so‘zi bilan chalkashtirilgan bo‘ladi. “G‘azalsaroy” so‘zidan “g‘azalning saroyi” degan absurd ma’no chiqadi. Vaholanki, so‘z san’ati olamida bunday tushuncha yo‘q. “G‘azalsaro” so‘zi hozirgi adabiy tilimizdagi “motamsaro”, “g‘urbatsaro” so‘zlariga shaklan o‘xshashdir. Ushbu qo‘shma so‘z tarkibidagi ikkinchi so‘z fors tilidagi “saroidan”-“kuylamoq” fe’lining hozirgi zamon o‘zagi “saro”- “kuyla” dan olingandir. “G‘azalsaro”- g‘azal aytuvchi, g‘azalnavis, g‘azal yozuvchi kabi ma’nolarni anglatadi. “Y ” harfini ortiqcha qo‘llanganligi sabab so‘z ma’nosi o‘zgargan. Matnga begona so‘zning qo‘shilib qolishi ham san’atkor ijodining qimmatini pasaytiradi. Shanday holatga “Badoe’ ul-bidoya” debochasidan: Olib yuz barqdin sur’at samandi, Yangi oy ul oy samandi siynabandi. Misrasini oladigan bo‘lsak, ikkinchi misradagi “oy” so‘zining ortiqcha takrorlanishi baytning vaznini ham buzgan, go‘zal mazmunga ham putur 42 yetkazgan. 39 Bunday xato va kamchiliklarni ikkala debocha matnida ham ko‘plab uchratish mumkin. Bu esa bugungi davrda matn bilan jiddiyroq ishlashni talab etadi. Navoiy har ikki debochasida ham Husayn Boyqaro uning she’rlarini tahrir qilganligini, natijada g‘azallari “sohibnazarlar ko‘ziga mahbubroq va ahli dillar ko‘ngliga marg‘ubroq” bo‘la boshlaganligini katta hurmat va ehtirom bilan shunday aytib o‘tadi: “Chun bu baytlar ayvoni ul islohlar naqshu nigoridin rashki nigorxonai Chin va bu g‘azallar bo‘stoni ul ihtimomlar bahoridin g‘ayrati xuldi barin bo‘la boshladi; sohibnazarlar ko‘ziga mahbubroq va ahli dillar ko‘ngliga marg‘ubroq bo‘lub, hurmati g‘oyatdin va shuhrati nihoyatdin o‘tti...” [18-bet]. Navoiy keltirilgan misolda o‘z fikrlarini badiiy tarzda ochish, uni mushtariyga turli ranglarda yetkazish uchun saj’ san’atidan foydalanadi. Ushbu parchani o‘qiganda jumlalar ma’lum ritmga ega bo‘lgan ohangdosh bo‘laklarga ajralib qolganligini ko‘ramiz, qulog‘imiz ostida ajib bir go‘zal musiqaning yangrayotganini his qilamiz. Navoiy debochalarda nasrning uch turi - erkin nasr, saj’li nasr va vazndosh nasr kabi turlaridan foydalanilgan. Buning o‘ziga xos sabablari bor: debochalarda haqqoniy o‘rinlar, shuningdek, ruhiy-emotsional holatlarning mavjudligi, debochaning ko‘tarinki ruhda bitilganligi kabi xususiyatlar nasrning turli ko‘rinishlarini qo‘llash imkoniyatini keltirib chiqargan. Debochalar, asosan, saj’li va vaznli nasrda yozilgan bo‘lib, saj’li nasr bayonda asosiy o‘rin egallaydi. Vaznli nasr saj’li nasrga qaraganda kam qo‘llangan. Debochalar sharqona mumtoz uslubda yozilganligi uchun undagi saj’lanish xarakteri ham murakkabroq. Debochada ko‘p gaplarning deyarli hamma bo‘laklari saj’lanadi va saj’ning uch turi - saj’i mutavoziy, saj’i mutarraf va saj’i mutavozin - aralash qo‘llanadi. Shuningdek, debochalarda arabcha, fors-tojikcha so‘zlardan ko‘p foydalanganligi uchun ham boshqa tilga xos bo‘lgan so‘zlar ko‘proq saj’lanadi. Bular ifodalanayotgan fikrning oson tushunilishini ma’lum darajada murakkablashtirish. Biroq bu debochalar uslubining xususiyatidan kelib chiqadi. 39 39.Nusratullo Jumaxo ‘ ja “Debocha matni mukammalmi?”, 2011-yil, maqola 43 O‘z navbatida, debochadagi boshqa tillardan kirgan so‘zlarning ko‘proq saj’lanishi Navoiyning arab, fors-tojik nasri poetikasining nozik qirralarini egallashdagi mahorati yaqqol namoyon bo‘ladi. 40 Navoiy devon tuzish tamoyillari haqida gapirarkan, har bir harf g‘azaliyotining avvali orifona g‘azallar bilan boshlanmog‘i kerakligini ta’kidlaydi. Shoir davom etib ta’kidlaydiki: “Agar lahzae bu saodat muyassar bo‘lmasa, har mutaayyin amr iftitohida xud ne nav’ tag‘oful va takosul ravo ko‘rulgay” [21-bet]. Yoki “Xazoyin ul-maoniy” debochasida shoir zamon hodisalari tufayli “oncha dushvorlig‘lar” va “sa’b giriftorlig‘lar” yuzlanganligi, ishq tug‘yoni tufayli tug‘ilgan kechinmalarini dardlashgani bir hamdard yo‘qligini aytadi. Shuning uchun ham shoir ichki kechinmalarini, o‘y-fikrlarini, hissiyotlarini qog‘ozga to‘kadi: “Bu vosita bila ko‘nglum o‘tig‘a orome va ishqim bedodi nohamvorlig‘iga andome hosil bo‘lur erdi” [11-bet]. Ikkala debocha ham ko‘proq ijodiy-biografik xususiyatga ega bo‘lganligi uchun unda keltirilgan she’riy parchalar ham shoir hayotining ma’lum bir davrlari bilan bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun ham ularni baholashda shu davrdagi aniq voqea-hodisalar va holatlar hisobga olinishi lozim . Aks holda umumlashma darajasiga ko‘tarilgan muayyan fikrlarni tushunish, anglash qiyinlashadi. Masalan, Husayn Boyqaro Navoiy g‘azallarini o‘qib, ularni tahlil qilgan. Isloh qilingan misra va baytlarni shoir go‘zal tashbihlar orqali shunday tasvirlaydiki, bu o‘z navbatida, Husayn Boyqaroga bo‘lgan munosabatni belgilashda ham muhimdir: Xoro orasinda erdi gavhar yanglig‘, Yo kumar ichinda erdi axtar yanglig‘, Yoxud tikan ichra guli ahmar yanglig‘, Balkim tan aro ruhi musavvar yanglig‘. 41 Kulliyot uchun bitilgan debochani juda go‘zal va boy badiiy vositalar bezab turadi. Bu badiiy vositalar xilma-xil va rang-barangligi bilan kishini 40 40.Qurbonova S. Navoiy debochalari poetikasi (“Badoe’ ul-bidoya”, “Xazoyin ul-maoniy” debochalari misolida) Bitiruv malakaviy ishi, T-2018 41 41.Qarang o ‘ sha asar 39-bet. 44 hayratda qoldiradi. Debochada shoirning buyuk so‘z san’atkori sifatidagi mahorati juda yorqin namoyon bo‘ladi. U debochada tashbih, sifatlash, istiora, mubolag‘a, tardi aks, talmih, e’not, tanosub kabi ko‘plab ma’naviy va lafziy san’atlardan keng va unumli foydalanadi. Navoiyshunos olim Y.Is’hoqov “Navoiy poetikasi” kitobida shoir asarlarida foydalanilgan tashbih, sifatlash, istioralar haqida gapirib, ular klassik she’riyatning qon-qoniga singib, uning zaruriy elementlariga aylanib ketganligini ta’kidlaydi. 42 Darhaqiqat, Navoiy asarlarini, jumladan, debochalarini ham bu poetik san’atlarsiz tasavvur etish mushkul. “Badoe’ ul-bidoya” devoni uchun bitilgan debochani o‘rganish asnosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. Alisher Navoiy o‘z devoni debochasida devon tuzish tamoyillarini ham ilmiy, ham badiiy tarzda bayon qil di. 2. Shoir debochada devon tartib berishning besh tamoyilini ko‘rsatdi. Bular: devonni g‘azallar bilan boshlash, g‘azallarni 28 harf emas, balki 32 harf ( ﭺ – chim, ﮊ – je, ﮒ – gof va ﻼ – lom-alifni ham qo‘shgan holda) bilan tugallash zarurligi, devonga dastavval Allohga hamd yoki Payg‘ambarga na’t mavzusidagi g‘azallarni joylashtirish, g‘azallarga ma’rifat va mav’iza mavzulariga doir baytlar kiritish, g‘azal matla’sida keltirilgan fikrni maqta’gacha rivojlantirib borish va tadvinda turli lirik janrlarni kiritishdan iboratdir. 3. Alisher Navoiyning “Badoye’ ul-bidoya” devoniga yozgan debochasi shoirona fikrlashning be misl namunasi bo‘lib, debochada 31 o‘rinda she’riy parchalar keltirilgan. 4. Debochadagi she’riy parchalarni devon mazmuni va maqsadini ochiqlashda xizmat qilishiga ko‘ra, quyidagicha tasnif qilish mumkin: a) Hamd mazmunidagi she’rlar. b) Na’t mazmunidagi she’riy parchalar. d) Munojot mazmunidagi she’rlar. e ) Hasbi hol mazmunidagi baytlar. f ) Zamona hukmdori madhi aks etgan she’riy parchalar 42 42.Is’hoqov Y, Navoiy poetikasi.-T.:Fan, 1983.-B.208 45 g) Devonni tartib berishdan ma’no-maqsadni bayon qiluvchi she’riy parchalar. h) O‘zidan avval va o‘zidan keyin keladigan jumlalar o‘rtasida ko‘prik bo‘lgan va ayni damda ikkala qismni ham to‘ldiruvchi baytlar. j) Qissadan hissa tarzidagi xulosa baytlar. 5. Debochadagi she’riy parchalar ruboiy, masnaviy, qit’a, to‘rtlik, fard kabi janrlarda yaratilgan bo‘lib, ularning umumiy miqdori 128 baytni tashkil etadi. 6. She’riy parchalarning eng ko‘pi ruboiy janriga mansub bo‘lib, debochada jami 21 ta ruboiy shaklidagi she’r uchraydi. Ushbu ruboiylarning 19 tasi musarra’ yoki tarona, 2 tasi xasiy yoki erkin ruboiylardir. 7. Debochada 9 ta masnaviy shaklida yaratilgan parchalar mavjud bo‘lib, ularning umumiy hajmi 70 baytdan iborat. Masnaviylar aruz tizimining hazaj, mutaqorib, xafif, ramal bahrlarida yaratilgan. 8. Debochadan to‘rtlik va fard shaklidagi she’riy parchalar ham o‘rin olgan bo‘lib, ular aruz tizimining mujtass, muzori’ va hazaj bahrlarida yaratilgan. 43 “Xazoyin ul-maoniy” kulliyoti debochasi haqida umumiy fikrlarni keltiramiz” 1. Asar to ‘ rt devondan iborat bo ‘ lib debocha birinchi devon “G ‘ aroyib us- sig ‘ ar” devonida keltirilgan; 2. To‘rt devon inson umrining to ‘ rt fasliga tegishli ekanligi aytilgan; 3. Kulliyot tartib berilishi sabablari ochiqlangan va tarkibi haqida hisobot berilgan; 4. Husayn Boyqaroning Navoiy va uning ijodiga munosabati ; 5. S hoirning o‘z ijodi haqidagi mulohazalari ; 6. Keksalikdagi sog‘ligining yomonlashganligi haqidagi fikrlar va xotimadan iborat; 7. Debochada faqat ruboiy she’r turidan foydalanilgan; 8. Kulliyot debochasida jami 30 ta ruboiy keltirilgan; 9. Ruboiylarning barchasi musarra’, ya’ni tarona tarzida qofiyalangan ; 43 43.QURBONOVA SAODAT, NAVOIY DEBOCHALARI POETIKASI (“Badoye’ ul-bidoya” va “Xazoyin ul- maoniy” debochalari misolida), BITIRUV MALAKAVIY ISHI, Toshkent - 2018 , 46 10. Debochadagi ruboiylar hazaj bahrining axrab va axram shajarasida bitilgani holda ularda qator she’riy san’atlar qo‘llangan. Ikkala debochani ham yuqorida ma’lum bir tarzda ochib berishga harakat qildik. Umumiy xulosa keltiradigan bo‘lsak, debochalar devon uchun asosiy kalit vazifasini bajaradi, ya’ni ikkalasida ham devon tuzish sababkorlari keltiriladi, tadvin tuzilishi, qismlari haqida aytiladi. Kulliyot debochasi asosan, hasbi hol dunyo haqida gapirilsa, “Badoe’ ul-bidoya” devoni debochasida ko‘proq devon tartib berishdagi ilmiy qarashlar keltiriladi. Ikkala devon debochasining asosiy farq shunda. Ikkala debocha ham murakkab kompozitsion tuzilishga ega bo‘lib, Navoiy nafaqat devon boshlanishini hamd yoki na’t bilan boshlagan balki debochani ham xuddi shu ko‘rinishda boshlab, alohida asar sifatida shakllantirgan. 3.2. “ Badoy e’ ul-bidoy a” debochasidagi adabiy qarashlarning “ X azoy in ul-maoniy ” k ompozit siy asidagi amaliy t at biqi 3.2.1. “ X azoy in” dagi dev onlar ning umumiy t at biq i Ulug‘ shoir har bir ishda katta mas’uliyat bilan yondashganlar. Devon tartib berishning bir necha qoidalari bo‘lib, o‘zining “Badoe’ ul-bidoya” devoni debochasida keltirib o‘tganlar. Shoir debochada devonni tartib berish jarayonidagi o‘ziga xos jihatlarni, ya’ni devon tuzish tamoyillarini bayon etishga alohida to‘xtaladi. Navoiy yozadi: “Bu devon, inshoolloh, bu zobita bilakim mazkur bo‘lur, murattab bo‘lg‘ay, ihyo topgay. Necha nav’ ishkim, munda mar’iy bo‘lubturur, o‘zga davovinda ko‘rulmaydurur”. Faqat Navoiy devoni uchun xos bo‘lgan va boshqa devonlarda uchramaydigan xususiyatlar shoirning devon tuzish qoidalarini belgilab beradi. Umuman olganda, Alisher Navoiy o‘zidan avvalgi o‘tgan shoirlarning devonlaridagi kamchilikni tuzatgan, ya’ni alifbodagi 32 ta harfning barchasida go‘zal g‘azallar bitib, o‘z devonining bu jihatdan mukammal bo‘lishiga erishgan. Adabiyot tarixidagi dastlabki devonlar, jumladan, fors-tojik 47 shoirlari Unsuriy, Farruhiy, Manuchehriylar, shuningdek turkiy shoirlar Sakkokiy, Hofiz Xorazmiylarning devonlari g‘azal bilan emas, balki qasida bilan boshlangan. Bu davrdagi qasidalarda shoirlarning ijtimoiy-siyosiy, falsafiy- axloqiy mazmundagi qarashlari ham aks etdi. Shuningdek, forsiy adabiyotda qasidalar shoirning badiiy mahoratini belgilashda muhim omillardan sanalgan va shu tufayli ko‘pchilik shoirlar qasida janriga murojaat qilganlar. O‘sha davr adabiy muhitida qasida janrining rivojlanganligi sababli ularning devon boshida berilishi an’anaviy holatga aylandi. Navoiy devon tuzishda uning umumiy kompozitsiyasiga katta e’tibor beradi, shu bilan birga, har bir harf g‘azaliyoti kompozitsiyasining ham mukammal bo‘lishini ta’minlaydi. Ya’ni birinchidan, devonning; ikkinchidan, har bir harf g‘azaliyotining dastlabki g‘azallari yo Tangri taolo madhiyasi bilan, yo Muhammad payg‘ambar maqtovi bilan boshlanadi yoxud orifona ruhdagi g‘azallardan tarkib topadi. Har bir shoir o‘z g‘oya va qarashlarini kitobxonga yetkazish maqsadida eng tez tarqaladigan, eng mashhur janrga murojaat qiladi. Navoiy uchun keng xalq ommasiga ma’qul va manzur janr g‘azal edi. Shoir o‘zining odam, olam haqidagi falsafiy qarashlarini ham shu janrda berishga intildi. Bunday xarakterdagi g‘azallarini o‘z dunyoqarashidan kelib chiqqan holda devon boshida va har bir harf g‘azaliyotining avvalida joylashtiradi 44 . Navoiy merosining o ‘ rganilishi shoirning hayotlik davridan boshlangan. XX asr boshlarida Alisher Navoiy ijodi bo ‘ yicha birmuncha ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Navoiyshunos olim A. Abdug ‘ ofurov Navoiyni mufassal o ‘ rganib, uning to ‘ rt kitobdan iborat “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotidagi tarkib devonlarining tuzilishi davri haqidagi tadqiqotlarida fikrlar bildirib o ‘ tgan. Xususan, olimning ta’kidlashicha, Navoiy kulliyotni tuzarkan, ularni uch qayta tahrir etganligi va ularning oxirgi redaksiyasi 1498-yilga tegishli ekanligini 44 44.QURBONOVA SAODAT NAVOIY DEBOCHALARI POETIKASI (“Badoe’ ul-bidoya” va “Xazoyin ul- maoniy) debochalari misolida) BITIRUV MALAKAVIY ISHI , Toshkent-2018 . 48 aytadi. Shoir bu devonlarini yangi yozilgan she’rlar bilan muntazam to ‘ ldirib borgan. Devonlarning ikkinchi redaksiyasi 1494-95-yillarda, uchinchi redaksiyasi esa 1498-yilda yakunlanadi. Olim kuzatuvlarini Navoiy devonlarining tarkibi (hajm jihatidan) yuzasidan olib borar ekan, shoir tahrirlarida g ‘ azallar matni sohasida ko ‘ zga tashlangan o ‘ zgartirishlarni o ‘ rganishni maqsad qilib qo ‘ ymaydi. Bilamizki, “Xazoyin ul-maoniy” tarkibidagi “G‘aroyib us-sig‘ar” kulliyotning birinchi devoni bo ‘ lib, muqaddima yanglig ‘ tuzilgan. Devon debocha bilan boshlanandi. Debocha tarkibi haqida yuqorida fikrlar bildirib o ‘ tildi. “G ‘ aroyib us-sig ‘ ar”da eng ko‘p qo‘llanilgan janr g‘azal janri bo‘lib, 650 tadan joylashtirilgan. Qolgan janrlar tartibi quyidagicha: ruboiy- 133 ta, qit’alar- 50 ta, masnaviy- 1ta, tarjiband- 1ta, musaddas- 1ta, muxammaslar-1ta, mustazod- 1ta. Devon, Ashraqat min aksi shamsil-ka’si anvorul hudo, “Yor aksin mayda ko‘r” deb, jomdin chiqdi sado - g‘azali bilan boshlanib; Til so‘z bila to qizitti hangomani, Bir ham tiya olmadim bu xudkomamni. Har necha itikrak ayladim xomamni, Ul xoma qaroroq ayladi nomamni - ruboiysi bilan yakun topadi. Devonda bitta masnaviy bo‘lib, Sayyid Hasan Ardasher nomi bilan bog ‘ liq. Masnaviy hajman 148 baytdan iborat bo‘lib, yosh shoirning safar oldidan ustozi va do‘stiga yozgan she’riy maktubini o‘z ichiga oladi. Ushbu masnaviy-maktub shoirning yoshlik lirikasi mahsuli bo‘lib, kulliyotning birinchi devoniga kiritilgan. “G‘aroyib us-sig‘ar” kulliyotning birinchi devoni bo‘lgani uchun debocha yozilgan, lekin xotima berilmagan. Ya’niki keyingi devonlar mantiqiy davomidir. To‘rtala devon yaxlitlikda bitta 49 yirik asarni tashkil etadi. Debocha birinchi devonda berilgan bo‘lsa, so‘nggi devon xuddiki, yakun qismdek tugallangan. Endi g‘azallarning joylashtirilishi haqida gapiradigan bo‘lsak, ular quyidagicha: Alif harfining ofatlarining ibtidosi 1-39 -gacha; Be harfining balolarining bidoyati 40-66- gacha; Pe harfining parivashlarining parvozi 67-68- gacha; Te harfining torojgarlarining tomoshosi 69-88-gacha; Se harfining samin gavharlarining samasarasi 89-91-gacha; Jim harfining jamilalarining jilvasi 92-95-gacha; Chim harfining chobuklarining chehragushoylig‘i 96-100-gacha; He (hoye ho‘tte) harfining haromiylari husnoroylig‘i 101-106-gacha; Xe harfining xo‘blarining xiromi 107-113-gacha; Dol harfining diloromlarining davroni 114-128-gacha; Zol harfining zavuyu-hayotlarining zufununlug‘i 129-131-gacha; Re harfining ra’nolarining rustoxezi 132-198-gacha; Ze harfining zebolarining ziynati 199-222-gacha; Sin harfining siymbarlarining savdosi 223- 241-gacha; Shin harfining sho‘xlarining shamoyili 242-270-gacha; Sod harfining sanamlarining siyti 271- 275-gacha; Zod harfining zamyuronbo‘ylarining ziyosi 276-279-gacha; Te harfining tannozlarining tarovati 280-283-gacha; Ze harfining zariflarining zuhuri 284- 287-gacha; Ayn harfining iyorlarining alomati 288-294-gacha; 50 G‘ayn harfining g‘izolalarining g‘avg‘osi 295-302-gacha; Fe harfining fitnalarining fusuni 303-308-gacha; Qof harfining qiyomatlarining qironi 309-321-gacha; Kof harfining kofirlarining kamoli 322-363-gacha; Lom harfining lu’batlarining latoyifi 364-392-gacha; Mim harfining mahbublarining malohati 393-437-gacha; Nun harfining nozaninlarining nozi 438-505-gacha; Vov harfining vallohiyyat afzolarining vaqoyii 506-520-gacha; He (hoye havvaz) harfining humoyunvashlarining halokangizlig‘lari 521-572- gacha; Lomalifning lolaruxlarining lobasi 573-574-gacha; Yo harfining yag‘molarining yuz ko‘rguzmaklari 575-650- gacha bo‘lgan tartibda joylashtirilgan. Yuqorida sanab o‘tganlarimizdan ko‘rinib turibdiki, harflar soni 31ta va har bir harf o‘z sarlavhasiga ega. Ammo bir Gof harfi sarlavhaga ega emas. Lekin ushbu harf bilan tugaydigan g‘azal kof tarkibida berilgan. ”G‘aroyib us-sig‘ar” devonida: 1- Arab alifbosidagi 28ta hamda ﭺ -chim, je- ﮒ ,ﮋ -gof va ﻼ -lom-alif harflari bilan 32 harfda tugaydigan g‘azallar berilgan; 2- Yuqorida keltirganimizdek “Harflar” sarlavhaga olib yozilgan; 3- Devon g‘azal janri bilan boshlangan; 4- G‘azallar birinchi hamd, so‘ng na’t ma’viza … tarkibdadir; 5- Mavzulari jihatidan g‘azallar rango-rang; 6- Har bir harf boshlanishida hamd, na’t yoki orifona g‘azallar bilan boshlangan; 7- Janrlar hajm jihatidan ketma-ketlikda joylashtirilgan; 8- Devon tarkibida qasida uchramaydi; 51 9- Devonda nafaqat g‘azallar balki qit’a va ruboiylar ham hamd va na’t yoki ma’viza mavzularida boshlangan; 10- Alifbo tartibida joylashtirish faqat g‘azal janriga tegishli bo‘lib, qolgan lirik janrlarga tegishli emas. 45 Keyingi devon “Navodir ush-shabob” bo‘lib, bunda debochada quyidagicha ta’rif berilgan: ikkinchi devonnikim, yig‘itligu oshuftalig‘ va shabobu oliftalig‘ yoziyu dashtida yuzlangan nodir vaqoyi’ bila piyrosta bo‘lub erdi, “Navodir ush- shabob” ataldi. Devonda berilgan g‘azal yoshga nisbatan keltirilgan. G‘azallar joylashtirilishi birinchi devondagi kabi bo‘lib, har bir harf sarlavha orqali berilgan. Devonni ko‘rib o‘tganimizda arab alifbosidagi barcha ya’ni 32 ta harf bilan tugaydigan g‘azallar berilgan. Faqat “Gof” harfi bilan tugaydigan g‘azallar “Kof” harfi tarkibida berilgan. G‘azallarning umumiy miqdori 650 tadir. Kulliyotda yagona hisoblangan, tarkibband Sayyid Hasan Ardasher xotirasiga bag‘ishlangan bo‘lib, marsiya yo‘nalishida. Hajman 7 band, 56 baytdan iborat bu tarkibband quyidagicha boshlanadi: Dahr bog‘iki jafo shoridur har chamani, Juz vafo ahlig'a sonchilmadi aning tikani... So‘ng tadvinda mustazod -1 ta berilgan. Muxammas -3 ta, musaddas – 1 ta, tarji’band -1 ta, tarkibband -1 ta, kichik janr qit’a – 50 ta, so‘nggida esa devon muammo janri bilan tugallanadi. Va ularning soni 52 tani tashkil etadi. U chunchi devonnikim, vasat-ul - hayot mayxonasida ishq bila shavq paymonasidin yuzlangan badii’ nishotlar kayfiyatin yozilib erdi. Va “Badoe’ ul- vasat” deb ataldi. Bu tadvin o‘rta yosh davriga to‘g‘ri keladi. G‘azallar xuddi yuqoridagi kabi tartibda joylashtirilgan va bunda ham “Gof” harfi bilan tugaydigan g‘azallar “Kof” tarkibida berilgan. So‘ng mustazod -1 ta, muxammas – 2 ta, musaddas -2 ta, tarji’band -7 ta, qit’a – 60 ta, chiston -10 ta, tuyuq – 13 ta. Qolgan devonlardan farqli ravishda, umuman Navoiyning barcha devonlaridan 45 45. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences 67.Quysinova Sh.”Badoe’ ul-bidoya” debochasidagi ijodiy tamoyillarning “Xazoyin ul-maoniy” dagi amaliy ifodasi.496- 501-b. 52 farqli ravishda ushbu tadvinda qasida janri berilgan. Qasida hajman 91 baytdan iborat. Qasida 1469-yilning 14-aprelida ramazon hayiti kuni yozib tugallangan va Husayn Boyqaroning taxtga chiqishi munosabati bilan o‘tkazilgan marosimda shohga taqdim etilgan. Qasida Navoiyning yoshlik lirikasi mahsuli bo‘lsa-da, shoir kulliyotning shakliy jihatlarini hisobga olib, uni uchinchi devoni “Badoyi’ ul-vasat”ga kiritadi. Qasida shoirning avvalgi rasmiy devonlariga kiritilmaganligidan uni Navoiy keyinchalik qayta ishlagan va hozirgi tugal holatga keltirgan bo‘lsa kerak degan taxmin kelib chiqadi. Qasidaning “Hiloliya” deb atalishiga sabab, shoir Husayn Boyqaroning taxtga o‘tirishini yangi chiqqan oy - hilolga qiyos qiladi: Yangi oy-u iyd iki qullug‘ching- o‘lsun, ay lagan Sen hilol aning otin, bayram bu yerning kunyatin. Ushbu qasida “Badoe ul-vasat” devonida tarji’banddan so‘ng joylashtirilgan.Navoiygacha bo‘lgan davrda devonni qasida bilan boshlash an’anasi mavjud bo‘lganligini aytib o‘tgan edik, Navoiydan keyingi tartib berilgan devonlarda ham qasidaning tadvin tarkibida kelish holatlari deyarli uchramaydi. T o‘rtunchi devonnikim, umrning oxirlarida yuzlangan ishq dardu ranji foyidalarikim, jonso‘z oh urmoqu jon topshurmoqdurkim, anda sabt bo‘lubtur, “Favoyid ul- kibar” laqab berildi”. “Keksalik foydalari” deb nomlangan ushbu so‘nggi devon tarkib jihatdan quyidagichadir, qoidaga muvofiq g‘azal janri boshlangan, so‘ng 1 ta mustazod, 2 ta muxammas, 1 ta musaddas, 1 ta musamman, 10 ta tarji’band, 32 ta soqiynoma 50 ta qit’a 86 ta fard bilan yakunlanadi. Navoiyning yuqoridagi qaydlarini chuqur o‘rganish, tadqiq qilish shoirning ilmiy va badiiy ijod sohasidagi san’atkorligining muhim qirralarini ochib beradi. Shoir devonidagi she’rlarni chuqur o‘rganishda esa zarur ko‘rsatmalar vazifasini bajaradi. Navoiy bobomiz “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida insoniylikning eng oliy mezoni bu – porsolik (taqvodorlik), 53 pokdomonlik va haqiqatsevarlikdir, deya e’tirof etgan. “Komil inson” g‘oyasi ham hamma zamonlarda birdek targ‘ib etilgan. Alisher Navoiyning asrlar oshgan asarlari bugungi kun uchun ham muhim ahamiyatga ega. 3.2. “ Badoy e’ ul-bidoy a” debochasidagi adabiy qarashlarning “ X azoy in ul-maoniy ” k ompozisiy asidagi amaliy t at biqi 3.2.2. “ X azoy in” dagi lirik janrlar miqy osidagi t at biq Navoiy lirikasi badiiyati sirlarini badiiyat ilmining qonuniyatlari nuqtai nazaridan tahlil etishga intilish shoirning o‘zi hayotlik paytlaridanoq boshlanib, o‘zbek adabiyotshunosligining usluban jahon adabiyotshunosligi mezonlari doirasida taraqqiy etib faoliyat ko‘rsatayotgan hozirgi davrida ham asosiy mavzulardan biri sifatida davom etmoqda. Demak, Navoiy nazmiyoti go‘zalliklarini kashf etish va uning bu sohadagi ilmiy-nazariy qarashlarini o‘rganish tarixi salkam olti asrni ishg‘ol etib turibdi. Bu katta tarixiy jarayonning Navoiy lirik merosini tekshirish uslubi, yo‘nalishlari va ilmiy ahamiyati jihatidan to‘rt bosqichda davom etganligini kuzatish mumkin. Chunonchi, turkiy tildagi g‘azalni yetuk lirik janr sifatida katta taraqqiyot bosqichiga ko‘targan Mavlono Lutfiy, Kamol Turbatiy, A’loyi Shoshiy, Abulqosim Bobur, Sayyid Hasan Ardasher, Pahlavon Muhammad kabi shoir va allomalar Navoiy ilk lirikasi yuksak badiiyligiga tahsin o‘qib, yuqori baho berar ekanlar, buni bevosita yosh shoirning kelgusidagi katta muvaffaqiyatlariga, butun Sharq badiiy tafakkurining o‘lmas dahosi sifatida taniluviga ilk guvohlik, bashorat deb tushunmoq joizdir. 46 She’r san’atining yetuk allomalari Alisher Navoiyning ilk g‘azallarida ham so‘zning yuksak badiiyatiga, ifoda shakliga va bu sohadagi mahoratiga diqqatini qaratganlar. Izlanishlar natijasi esa Navoiy lirikasini o‘rganishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qildi. Shu tariqa shoirning ilk lirikasidagi san’atkorlik 46 46.Dilorom Salohiy, Navoiyning she’riy uslubi masalalari.: Toshkent “Fan” nashriyoti-2005, 8- b. 54 mahoratiga o‘ziga xos yondashuv, uni chin ma’noda yuksak iste’dod sifatida tan olish, targ‘ib etish tarzidagi ijodiy jarayonlar turkiy va fors-tojik she’riyati yetuk mutaxassislari tomonidan yuzaga keldi va bu vaqt Navoiy ijodining 25 yoshgacha bo‘lgan birinchi davrini qamrab oladi. Ushbu davrda yosh Navoiy faqat shoir sifatida tanilgan bo‘lib, uning g‘azal, ruboiy, muxammas, mustazod janrlaridagi asarlari va hasbi hol tipidagi masnaviysi ma’lum edi. Ijod namunasi yuqorida sanalgan 5 tipdagi lirik janr (asosan g‘azal) bo‘lishiga qaramasdan yosh qalamkash bir necha allomalarning tahsini (Lutfiy e’tirofi: bir bayt misolida, Abulqosim Bobur, Sayyid Hasan Ardasher lirik emotsionallik betakrorligi haqidagi xotiralar tafsilotlari kabilar)ga sazavor bo‘ladi. XX asr boshlarida Navoiy ijodini o‘rganish birmuncha ortdi. Ushbu davrda Alisher Navoiy lirikasini nazariy jihatdan tadqiq etishda Maqsud Shayxzodaning ilmiy faoliyati, ayniqsa, diqqatga sazavordir. Olim “Navoiyning lirik qahramoni” nomli ilmiy ishi va shu sohadagi qator maqolalarida shoir lirik qahramoni xususiyatlari, uning g‘oyaviy intilishlari, shoir lirikasidagi badiiy tasvir asoslarini o‘rganish haqida mulohazalar bildiradi. Samarqand navoiyshunoslik maktabi asoschilari akademik Vohid Abdulloh Samarqandiy va professor Abdurahmon Sa’diy tomonidan amalga oshirilgan katta ilmiy qimmatga molik tadqiqotlarda ham Navoiy lirikasi xususiyatlari, undagi badiiy tasvir ko‘rinishlari, nazariy asoslari va adabiy ta’sir doirasi kabi masalalarga ahamiyat beriladi. Natan Mallayevning “O‘zbek adabiyotida g‘azal va uning rivojida Navoiyning roli”, “Navoiy lirikasi”, akademik Vohid Zohidovning “Ulug‘ shoir ijodining qalbi”, A. Abdug‘ofurovning “Navoiy ijodida satira”, shuningdek, M.Yunusov, E.Rustamov, O.Nosirov, I.Haqqulov, Sh.Sharipovlarning monografik tadqiqot va maqolalari shoir lirik merosini turli ilmiy yo‘nalishlarda tekshirishga bag‘ishlanadi. B.Valixo‘jayevning Navoiy badiiyati xususiyatlari va shoir san’atkorligi ko‘rinishlariga bag‘ishlangan bir qator maqolalarida, M.Muhiddinovning adabiy aloqa va o‘zaro ta’sir masalalari aspektidagi “Alisher Navoiy va uning salaflari ijodida inson konsepsiyasi” nomli 55 doktorlik dissertatsiyasida, R.Orzibekovning “O‘zbek lirik poeziyasida g‘azal va musammat” nomli monografiyasida shoir poetikasiga aloqador muhim masalalar tahlil etiladi. Navoiy lirikasini tadqiq etishdagi ushbu katta ilmiy jarayonda yuzaga kelgan umumiy xususiyat shuki, ularda Navoiy lirikasi haqida, shoir poetik tasvirining ayrim usullari, mahorat masalalari va boshqa sohalarda maqola yoki monografik tadqiqot mavzusi doirasida fikr yuritiladi. A.Hayitmetovning “Navoiy lirikasi” va Y.Is’hoqovning “Alisher Navoiy ilk lirikasi”, “Navoiy poetikasi” kabi monografiyalari va bir qator maqolalarida Navoiy lirikasini poetikaning o‘ziga xos tizimi qonuniyatlari nuqtai nazaridan ilmiy-uslubiy yo‘nalishda o‘rganishni boshlab berdi. 47 Yoqubjon Is’hoqov birinchi bo‘lib Navoiy lirikasining badiiy evolutsiyasini bosqichma-bosqich, uning ilk davridan balog‘at bosqichiga yetgunga qadar namoyon bo‘ladigan xususiyatlarini, shu bosqichlar orasidagi umumiy bog‘lanishni o‘rganish maqsadida shoirning “Ilk devon” iga murojaat qiladi. “Ilk devon” ning, uning asosida Navoiy ilk lirikasining maxsus o‘rganilishi shoir ijodiy mahoratining tadrijiy takomili, san’atkorligi va g‘oyaviy dunyoqarashining o‘ziga xos o‘zgarishlari, kamolot bosqichiga yetish jarayonini kuzatishga imkon beradi. Alisher Navoiy asarlari bemisl meros bo‘lib, shoir asarlarining xorijda aniqrog‘i Yevropa mamlakatlarida XVI asrlardayoq ma’lum edi. 1557-yilda Venetsiyada nashr ettirilgan va Xristofor Tabriziyga nisbat beriluvchi “Sarandib shohining uch yosh o‘g‘loni ziyorati” asarining ikkinchi qismida Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostonidan olingan Bahrom va Dilorom hikoyalari keltirib o‘tiladi. 48 Shu bilan bir qatorda, XVII asr Gruziyalik shoir Sitsishvili Navoiyning “Sab’ai sayyor”dostonini ijodiy yondashib tarjima qiladi. Va uni “Yetti go‘zal” deb nomlaydi. 47 47.Qarang o ‘ sha asar, 11-bet. 48 48.So ‘ nggi izlanishlarda “Sarandib shohining uch yosh o ‘ g ‘ loni ziyorati” asarining muallifi X. Tabriziy emas, bunday shaxs yashab o ‘ tmagan, bu nom asarning italyan tiliga tarjimoni Maykl Tramezzinoning xayoliy tasavvuri mahsuli degan fikrlar ilgari surilmoqda (Bu haqda qarang: G.Odilova.Jahon tamaddunining tamaltoshi/Alisher Navoiy va XXI asr (Respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari).- T.:TAMADDUN,2017.-B.155-160.) 56 Fransuz olimi Artoleme d’Erbelo 1697-yilda “Sharq kutubxonasi” nomli ensiklopediyada Navoiy hayot yo‘li va asarlari nomini keltirsa, sharqshunos Silvestre de Sasi o‘z tadqiqotlarida Alisher Navoiyning shoir va davlat arbobi sifatidagi faoliyati haqida gapirib o‘tadi. Shundan so ‘ ng XIX asrga kelib, Yevropada Alisher Navoiy asarlari hamda uning asarlari asnosida yaratilgan lug ‘ atlarni chop etish jarayoni boshlanadi. Fransuz olimi, sharqshunos Katrmer Parijda 1841-yilda Navoiyning “Muhokamat ul-lug ‘ atayn” hamda “Tarixi muluki Ajam” asarlarini nashr qildiradi. Rossiyalik olim I.N. Beryozin o ‘ zining “Turk xrestomatiyasi” nomli kitobiga shoir asarlaridan parchalar keltirib o ‘ tadi. Rus sharqshunos olimi V.V. Velyaminov-Zernov 1868-yilda Aloyi binni Muhibiyning “Al lug ‘ at un-Navoiyot val -istishhodat ul-chig ‘ atoiyat” (“Navoiy lug ‘ ati va chig ‘ atoy tili dalillari”) lug ‘ atini Sankt-Peteburgda chop ettiradi. Yana bir sharqshunos olim Pave de Kurteyl esa Navoiy asarlari asosida lug ‘ at tuzadi. M.Nikitskiyning 1856-yilda shoir ijodiga bag ‘ ishlangan “ Эмир Низам - Эд - Динь - Али Ширь. Государственном и литературном его значении” (“Amir Nizomiddin Alisher: davlat arbobi va shoir sifatida”) nomli ilk magistrlik dissertatsiyasi vujudga keladi. Olim Navoiyning hayot faoliyati va ijodini ancha to‘liq o‘rgangani; Navoiyning shoir, olim va davlat arbobi sifatidagi hayotiga yuqori baho bergani holda Sharq mumtoz adabiyotidagi ijodiy qadriyatlarni anglab yetmagani sabab shoirni “fors-tojik adabiyotining tarjimoni” sifatida e’tirof etadi. Yana bir g‘ayriilmiy qarash fransuz sharqshunoslari M.Belen (“Alisher Navoiy “,1868), E.Bloshe “Milliy kutubxonada saqlanayotgan turkiy qo‘lyozmalar katalogi”, L.Buva (“Temuriylar davri sivilizatsiyasidan lavhalar”, 1926, “Mo‘g‘ul imperiyasi”, 1927), ingliz olimi E. Braun (“Tatar xonliklari davridagi fors adabiyoti tarixi”, 1920), Sharqshunos olim V.Bartoldning tadqiqot va ilmiy maqolalarida davom ettirildi. 49 49 49.Bu haqda to ‘ liqroq ma’lumot olish uchun qarang: Erkinov A.S. Подражатедьност или оригинальность оценка В . В . Бартолдьдом узбекской классической литературы // Русская диаспора в Узбекистане время , события , люди . Материалы научной конференции .- Ташкент , 57 Aslida esa, Musulmon Sharqida ijodkorning qobiliyati G‘arb adabiyotidagidan farqli o‘laroq yangi syujet yaratishiga bog‘liq emas. Balki an’anaviy voqelik , mavzu, qahramonlar doirasida yangi g‘oya ayta olish iqtidoriga qarab baholangan. Mana shu an’anani anglay olmaslik yuqorida sanab o ‘ tilgan olimlarning Alisher Navoiy ijodiga noto ‘ g ‘ ri ta’rif berishiga sabab bo ‘ ldi. Bir necha fursatdan so ‘ ng, sharqshunos olim Y.E.Bertels Alisher Navoiy va Farididdin Attor dostonlarini qiyosiy o ‘ rganish orqali (“ Навои и Аттар ”) hazrat Navoiyning haqiqiy shoir ekanligini isbotlaydi. Shu tariqa Alisher Navoiy faoliyatini xorijda keng ilmiy aspektda xolis o ‘ rganish ishlari boshlab yuborildi. Jahonda yuz berayotgan turli ijtimoiy va siyosiy jarayonlar, ma’naviy tafakkurdagi o ‘ zgarishlar buyuk Sharq mutafakkirlari, xususan Alisher Navoiy ijodiga o ‘ zgacha yondashuvning paydo bo ‘ lishiga zamin hozirladi. XXI asrning ilk yillaridan boshlab dunyoning ko ‘ plab mamlakatlarida Hazrat Navoiy hayoti va ijodiy faoliyatini o ‘ rganishga bag ‘ ishlangan ilmiy-nazariy anjuman va simpoziumlar o ‘ tkazila boshladi. Navoiy tavalludi sharafiga Turkiya, Ozarbayjon, Afg ‘ oniston, Ukraina, Germaniya, Eronda xalqaro konferensiyalarning o‘tkazilishi va unda o ‘ zbekistonlik olimlarning ham ishtiroki tahsinga sazavordir. Xususan, 2015-yil 9-fevralda Eron Islom Respublikasining Firdavsiy nomidagi Mashhad Universitetida “Amir Alisher Navoiyning tafakkuri, merosi va bashariyatga xizmati” nomi bilan xalqaro ilmiy-amaliy kongress bo‘lib o‘tdi. Kongressda dunyoning turli mamalakatlaridan navoiyshunos olimlar ma’ruza tayyorlab kelishadi va tomoshabinlarga o‘qib eshittiradilar. Germaniyaning poytaxti Berlin shahrida Navoiy ijodiga bag‘ishlab avval simpozium, 2016- yilning 9-fevralida esa “Alisher Navoiy va uning jahon adabiyoti hamda madaniyatiga qo‘shgan hissasi” mavzusida umumjahon konferensiyasining o‘tkazilishi va unda yuzdan ziyod rasmiy, ijtimoiy-madaniy, ilmiy-akademik doira vakillari, dunyoning ko‘plab mamlakatlaridan sharqshunos olimlarning ishtirok etishi jahon navoiyshunosligining tobora rivojlanib borayotganligidan 2009.- С .72 -78. 58 dalolat beradi. 50 Bularning barchasi bugungi globallashuv jarayonida Alisher Navoiy ijodi va shaxsiga butun jahonda qiziqish va ehtiyojning ortib borayotgani va har qachongidan ham ko‘proq shoir ijodini o‘rganishni talab etadi. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, “Xazoyin ul-maoniy” kulliyoti yoshga nisbat berilib, to‘rt qismga ajratilgan. Xush, devonlar tarkibida berilgan g‘azallarda bu holatni uchratish mumkinmi, Navoiy lirikasini davrlashtirish bo‘yicha o‘tgan asrning qirqinchi yillarida Maqsud Shayxzoda e’tibor bergan bo‘lib, kulliyot devonlarining nomlanishi nisbiy ekanligini ta’kidlagandi. 51 Shundan so‘ng bu borada Hamid Sulaymonov ham qo‘lyozma nusxalarni solishtirish orqali turkiy tilda bitilgan barcha devonlarini davrlashtirdi. Ushbu tadqiqot Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy” devonida keltirilgan debochasidagi kishi hayoti fasllarini belgilovchi yillar asosida amalga oshiradi. Olimning izlanishlari quyidagicha: Navoiyning inson umrining yoshlik, yigitlik, o‘rta yosh va keksalik davrlarini o‘z ichiga oluvchi yillarda yaratilgan devonlarini uning shu davri lirikasi deb nomladi. Ushbu tasnifga ko‘ra, Navoiyning “Ilk devon”i (7-8 yoshdan 25- yoshgacha) yoshlik davri lirikasi, “Badoe’ ul-bidoya” devoni (25-35 yoshlar) yigitlik davri lirikasi, “Navodir un-nihoya” devoni (35-45 yoshlar) o‘rta yoshlik lirikasi, “Xazoyin ul-maoniy” devonlari (45-60 yoshlar) keksalik lirikasi sifatida baholandi. Ammo, Hamid Sulaymonov ham shoir lirikasini bu shaklda nomlanishi g‘oyat nisbiy ekanligi va har bir alohida olingan g‘azali yuzasidan kelgusida o‘tkaziladigan chuqur ilmiy tekshirishlar bu masalaga oydinlik kiritishi mumkin, degan fikrga keldi. 52 Kulliyot debochasida ham devonlar nomlanishi haqida fikrlar berilgan: Shabob zamonikim, yigirmadin o‘ttuz beshg‘acha desa bo‘lg‘aykim… 50 50.Alisher Navoiy ijodining xorijda o ‘ rganilishi bilan bog ‘ liq ma’lumotlar M.Xolbekov, A. Abduazizov, R. Abdullayeva, G. Xalliyeva, Z.Mirzayeva kabi olimlarning tadqiqot va maqolalarida keltirilgan. 51 51.Shayxzoda . “Alisher Navoiy lirikasining ba’zi bir poetik usullari haqida (G ‘ aroyib us-sig ‘ ar) devoni asosida” 52 52.Sulaymonov H. Navoiy asarlarining manbalari va nashri haqida. -Alisher Navoiy. Asarlar. XV tomlik. 1-t. Toshkent,1963, 37-b 59 Va kuhulat ayyomikim, o‘ttuz beshtin qirq beshg‘acha degincha qiyos qilsa bo‘lg‘aykim… Va qirq beshtin oltmish yaqinig‘achakim tayin qilsa bo‘lg‘aykim, bu fusulning qishidurkim… [“Garoyib us-sig‘ar” 15-b] Ushbu masalaga shoir o‘zining “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida ham to‘xtalib o‘tadi. “Xazoyin ul-maoniy” devonalarining nomlanishi o‘z umrining xronologik davrlari asosida belgilanganligini ta’kidlaydi. Ya’ni har bir devonga shu devon nomi bilan bog‘liq davrda yozilgan she’rlari kirganligini bildiradi. A.Abdug‘afurov “Xazoyin ul-maoniy” jumboqlariga bag‘ishlangan maqolasida quyidagi fikrlarni bayon qiladi: “Xazoyin ul-maoniy”ning muammolaridan yana biri shoirning ijodiy evolutsiyasi bilan bog‘liq masaladir. Navoiyning majmuani tarkib qilgan devonlarni bolalik, yoshlik, o‘rta yosh va qarilik yillari mahsuli sifatida tayin etishi o‘ta shartli ekanligi ma’lum. 1498- yilgacha ona tilida yaratilgan she’rlarini Navoiy to‘rt devonga taqsimlashda haqiqiy xronologiyaga amal qilmaganligi, aytaylik, bolalik yillari devoni deb belgilangan “G‘aroyib us-sig‘ar”da keksalik yillarida yozilgan aniq g‘azallar ham mavjudligi va, aksincha, qarilik davri devoni “Favoyidul-kibar”da bolalik hamda yoshlik yillarining mahsuli bo‘lgan she’rlarining uchrashi bir necha dalillarda qayd etilgan. Ammo, shak-shubha yo‘qki, o‘sha birinchi devondan shoir ijodiy faoliyatining ilk davri ijod namunalari ham o‘rin olgan. 53 Ustoz Dilorom Salohiyning “Navoiyning she’riy uslubi masalalari” kitobida ta’kidlanishicha: Navoiyning hayot fasllari ma’nosidagi baytlarida “yigitlik” va “qarilik” iboralari ko‘proq uchraydi, bolalik va o‘rta yosh davrlariga ishora etuvchi fikrlar yoki iboralar qariyb uchramaydi. Shoir “Xazoyin ul- maoniy” devonlarini inson hayotining va yilning to‘rt fasliga o‘xshatib nomlagan bo‘lsa-da, lirikasini asosan ikki fasl-yigitlik va qarilikka ajratadi. Bu hodisa shoir lirikasini ilmiy davrlashtirishda uning g‘azallari mazmunigagina asoslanish 53 53.Abdug ‘ ofurov A. “Xazoyin ul-maoniy” jumboqlari. Ikkinchi maqola//O ‘ zbek tili va adabiyoti. 1995, 1-son.10-18-b. 60 mazkur masala tadqiqi borasidagi imkoniyatlarni ancha cheklab qo‘yishiga olib keladi. Binobarin, bu masalada shoir barcha devonlarining yaratilish davrlari xronologiyasi ham muammo yechimi uchun jiddiy asos bo‘la olmaydi. 54 Navoiy poetikasi xususiyatlari va lirik uslubi taraqqiyoti masalasi uning bu sohadagi ijodini ilmiy-tarixiy nuqtai nazardan davrlashtirishni talab etar ekan, bu bir necha yo‘nalishda ilmiy tadqiqotlar olib boorish zaruratini tug‘diradi. Shoir lirik merosida eng katta maydonni ishg‘ol etuvchi g‘azallarning davriy hududlarini belgilash esa mazkur masalaning umumiy yechimida jiddiy ilmiy imkoniyat yarata oladi. Kulliyotdagi she’rlarning taqsimlanishi nisbatan olingan bo‘lib, Navoiy o‘z g‘azallarini devonlarga taqsimlaganda ularning xronologiyasiga emas, balki har bir she’rning ruhi, uslubiga ko‘proq e’tibor qaratadi.Shuning uchun ham yoshlik davrida bitgan she’rlarining ba’zilari keyingi devonlarida, qarilik chog‘ida yozgan she’rlari avvalgi uch devonga kirib qolganligini kuzatish mumkin. Alisher Navoiy “Xazoyin ul-maoniy”ga ungacha tuzilgan devonlaridagi g‘azallarini ham kiritadi. G‘azallarni kiritishda ayrim she’rlarni o‘z holicha ayrimlarini bir-ikki baytlarini qayta ishlab, ayrim she’rlarni esa faqat matla’sini saqlagan holatda ko‘chirgan. Ba’zi g‘azallarni kiritishni lozim topmagan. Demak, fikrimcha, kulliyotni biz bekorga Navoiyning ijodining qomusi, gultoji deb atamaymiz. Zeroki, u eng sara lirik janrlar bilan boyitilgan, sayqallangan asaridir. Navoiyning bizga qoldirgan merosi bitmas-tuganmas xazinadir. Ayniqsa, lirik merosi, ajoyib tashbihlari tahsinga loyiqdir. Navoiy lirikasini badiiy jihatidan o ‘ rganish, Navoiy ijodidagi go ‘ zalliklarni kashf etish demakdir. Avvalo badiiy asarlarda, xususan, poetikada badiiylikni ta’minlovchi bosh omillar: birinchidan Alisher Navoiyning ta’kidlashicha, poetik mazmundir. Shoirning katta ishonch bilan uqtirishicha, poetik mazmun badiiy asarning joni bo ‘ lsa, boshqa omillar go ‘ yo insonga komillikni, bashariy qiyofani bag ‘ ishlovchi chiroyli libosga qiyoslanadi. 54 54.Dilorom Salohiy. Navoiyning she’riy uslubi masalalari. Toshkent -2005. 175-b 61 Jumladan, buyuk daho “Hayrat ul-abror” asarida mazmun va shakl haqida fikr yuritib, quyidagi mulohazalarni bayon etgan: Ravzai nazm o ‘ lg ‘ ali rangin manga, Harne yo ‘ luqdi sanami Chin manga. Bore di mashshotai tab’im ishi, Bermak alar husnining oroyishi. Shona urib sunbuli gisusig ‘ a, Surma chekib nargisi jodusig ‘ a, Qon yosh ila orazini ole tib, Yuzida ko ‘ z mardumini xol etib. Lafz libosin tikibon rang-rang, Kiymak uchun ul sanami sho ‘ xu shang. Kiydiribon hullai mabzun anga, Zevar etib yuz duri maknun anga, Qilsam etib boshdin ayoq jon ani, Hajlai noz ichra xiromon ani. Mazmuni: She’riyat bo ‘ stoni menga go ‘ zal va dilkash bo ‘ lib ko ‘ ringach, ko ‘ zimga Chin go ‘ zali tushgandek bo ‘ ldi. Shoirlik tab’imning ishi ana shu go ‘ zallar husniga oroyish berishdan iborat bo ‘ lib qoldi. Tab’im mashshotasi ularning sunbul sochlarini tarash, jodu ko ‘ zlariga surma qo ‘ yish bilan shug ‘ ullandi. Men esa, qon yoshim bilan go ‘ zallar yuziga qizillik yuritdim, ko ‘ zim qorachiqlarini ham ularning yuziga xol qildim. Turli nafis so ‘ zlardan ularga libos tikdim. Shunday qilib, zeb-u ziynatdan xoli bo ‘ lgan go ‘ zallik chinakam jonga aylandi va haqiqiy inson sifatida noz-u istig ‘ no bilan qadam tashladi. 55 Yuqoridagi misralardan ko ‘ rinib turibdiki, poetikada faqat mazmunning o ‘ zi yetarli emas. Garchi badiiy asarda mazmun bosh omil sanalsa-da, u shakliy unsurlarsiz to ‘ liq badiiy asar bo ‘ lolmaydi. Demak, Alisher Navoiy badiiy asarda mazmun boshchiligida shakl detallarining ham o ‘ rni muhim ekanligini 55 55.Dilorom Salohiy “Badoe ul-bidoya” malohati. T- 2004-yil 6- b. 62 ta’kidlagan va o ‘ z ijodida ana shu qoidaga doimo amal qilgan. Shoirning tushunchasiga ko ‘ ra poetika insonning his-tuyg ‘ ulariga, ruhiga ta’sir qilishi, mushtariyni turli emotsiyaga solishi kerak. Masalan, Oshiq mashuqa kuyida zor- sargardon bo ‘ lib qolgan, uning bu ahvolidan atrofidagilar hayratda, oshiq esa bunga e’tibor bermaydi sababi u mashuqaning husnidan lol-u hayron. Ul parivashkim, bo ‘ lubmen zor-u sargardon anga, Ishqidin olam manga hayron-u men hayron anga. [Badoe’ ul-bidoya, 23-g ‘ azal] Bu o ‘ rinda, shakliy unsurlar: vazn, o ‘ xshatish, sifatlash, mubolag ‘ a, tazod kabilarni mazmunni yuzaga chiqarishdagi roli muhimligini yaqqol ko ‘ rish mumkin. Poetika haqida so ‘ z borarkan, yana shuni ham aytish o ‘ rinlidir: Navoiy lirik she’rda mavzu nuqtai nazaridan yakporalikni ma’qul ko ‘ radi, ya’ni, uningcha, g ‘ azal, ruboiy kabi janrlarda yozilgan she’rlarda bir mavzu yoritilsa, u she’rning boshidan oxirigacha tadrijiy o ‘ sgan holda o ‘ zining turli tomonlarini o ‘ qiguvchi ko ‘ z o ‘ ngida gavdalantirib tursa, bunday she’r muvaffaqiyatli yozilgan asar hisoblanadi. Ushbu qoidaga quyidagi misrani namuna qilib keltirish mumkin: Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro ‘ kelmadi, Ko ‘ zlarimg ‘ a kecha tong otguncha uyqu kelmadi. “Kelmadi” radifli ushbu g ‘ azal Navoiyning “Ilk devoni” so ‘ ng ikkinchi rasmiy devoni “Navodir un-nihoya” keyinchalik “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotiga kiritilgan bo ‘ lib, bunda matla’ni quyidagicha sharhlaymiz: Yor kechasi kelaman deb va’da berib kelmadi, yorni kutgan oshiqning ko ‘ ziga tonggacha uyqu kelmadi . Matla’da oshiqning yorni kutgandagi iztiroblari obrazli tarzda ifodalanib ochib beriladi va maqta’gacha voqelik asosida sharhlab o ‘ tiladi. Yetti baytdan iborat g ‘ azal aruzning ramali musammani mahzuf vaznida yozilgan. Alisher Navoiy badiiy mazmun va badiiy shakl detallaridan ularning o ‘ zaro uzviy bog ‘ lanishi asosida ustalik bilan foydalana olganligi uchun ham ijodining ilk davrlaridayoq malik ush-shuaro Lutfiy kabi ijodkorlarning e’tiborini torta 63 olgan. Davlatshoh Samarqandiy shoirning forsiy va turkiy tilda yozilgan she’rlarini chuqur o ‘ rganar ekan, o ‘ zining “Tazkirat ush-shuaro” asarida shunday misralar orqali shoirning poetik mahoratiga tasanno o ‘ qiydi: Turkiysin ko ‘ rib qilurlar erdi tarku tavba ham, Gar tirik bo ‘ lsalar erdi Lutfiy birlan Kardariy. Bovujudi forsiy dar janbiy she’ri komilash. Chist ash’ori Zahiru, kist bore Anvariy. Navoiyshunoslikda shoir g‘azallarini tasniflashda shoirning “Favoyid ul- kibar” devonidagi qit’asiga diqqat qaratiladi. Navoiy ushbu qit’ada : G‘azalda uch kishi tavridur ul nav’ Kim, andin yaxshi yo‘q nazm ehtimoli - deb yozar ekan, Xusrav Dehlaviyning oshiqona, Hofiz Sheroziyning rindona va Abdurahmon Jomiyning orifona g‘azallaridan ruhlanganini aytib o‘tadi. Kulliyotdagi har bir devonning so‘nggi g‘azallarini o‘zaro qiyosan o‘rganish asnosida e’tiborli bir holat e’tiborga molik: “G‘aroyib us-sig‘ar”da Xusrav Dehlaviy, “Navodir ush-shabob”da Hofiz Sheroziy nomiga urg‘u qaratilgan bo‘lsa, “Badoyi’ ul-vasat” Abdurahmon Jomiy yodi bilan yakunlanadi. “Favoyid ul-kibar”da Navoiy “to‘rt daftar”, ya’ni devonlarni yakunlayotganiga ishora qilar ekan, o‘z so‘zini aynan Rasulluloh madhi bilan tugallamoqchi ekanligini alohida ta’kidlaydi: Sening madoyihi na’tingda, yo Rasululloh, Tamom bo'ldi Navoiy takallumi poki . Bu holat buyuk shoirning Rasululloh (s.a.v.) ga bo‘lgan cheksiz mehr-muhabbati, Ul zotning shafoatiga muyassar bo‘lish istagini ifodalaydi. 56 “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida eng ko‘p qo‘llanilgan janr bu, shubhasiz - g‘azaldir. Shoirning turkiy tilda bitilgan 2600 g‘azali ushbu kulliyotdan o‘rin olgan. Navoiy g‘azallari faqat miqdor jihatidan emas, balki g‘oyaviy-badiiy ko‘lami jihatidan ham Sharq mumtoz g‘azalchiligining yuksak namunalari si- 56 56.Sirojiddinov Sh, Yusupova D, Davlatov O. Navoiyshunoslik, 1-kitob, Toshkent-2018. 64 rasiga kiradi. Ma’lumki, g‘azal arabcha “oshiqona so‘z”, “ishq izhor qilish” ma’nolarini bildirib, a-a, b-a, d-a, e-a... tarzida qofiyalanuvchi, 3 baytdan 19 baytgacha hajmda bo‘lgan baytli she’r shaklidir. Adabiyotshunoslikda g‘azal janri haqida ilk ma’lumot Shams Qays Roziyning “Al-Mo‘jam” asarida (XIII asr) keltirilgan. Olim bunda g‘azalning asosiy lug‘aviy ma’nosi ayollarga muhabbat qo‘yish bilan bog‘liq ekanligiga e’tibor qaratadi. O‘zbek adabiyotida 5-10 baytli g‘azallar ko‘p uchraydi. Navoiy g‘azallari esa asosan 7 baytdan 13 baytgacha hajmda bo‘lib, bu haqda shoirning o‘zi “Badoyi’ ul-vasat” devoniga kiritilgan qit’asida shunday ma’lumot beradi: Navoiy she’ri to'qquz bayt-u, o‘n bir bayt, o‘n uch bayt Ki, lavh uzra qalam ziynat berur ul durri maknundin. Bukim albatta yetti baytdin o'ksuk emas, ya’ni Tanazzul aylay olmas rutba ichra yetti gardundin. G‘azalning birinchi bayti matla’ yoki mabda’, oxirgi bayti esa maqta’ deb ataladi va maqta’da shoir taxallusi qo‘llaniladi. Agar ikkinchi bayt ham matla’ singari qofiyalansa, ya’ni g‘azal qo‘sh matla’ga ega bo‘lsa, “husni matla’” yoki “zebi matla’”li g‘azal deb ataladi. G‘azalning dastlabki namunalari VIII-IX asrlarda arab adabiyotida paydo bo‘lgan, fors-tojik adabiyotida ilk g‘azal yozgan shoir sifatida Ro‘dakiy tilga olinadi. O‘zbek adabiyotida esa dastlabki g‘azal Rabg‘uziyning “Qisasi Rabg‘uziy” asarida (XIV asr) uchraydi. G‘azalning dostonlar tarkibida uchrashi ilk bor Xorazmiyning “Muhabbatnoma”sidan (1353- 54) boshlanadi. Navoiy turkiy tildagi g‘azal janrini o‘zigacha mavjud an’analardan foydalangan holda yangi bosqichga ko‘tardi. Forsiy g‘azalchilikning tajriba va yutuqlarini o‘rganib, uning eng yaxshi jihatlarini turkiy g‘azaliyot taraqqiyotiga xizmat qildirdi. G‘azallaridagi irfoniy-ma’rifiy, ishqiy va rindona mavzular badiiy talqinining ildizlariga ishora qiladi. Navoiy g‘azallarini mavzusiga ko‘ra shartli ravishda quyidagicha tasnif qilish mumkin: 65 1. Hamd g‘azallar: Zihi zuhuri jamoling quyosh kibi paydo, Yuzung quyoshig'a zarroti kavn o'lub shaydo. (“Navodir ush-shabob”, 1-g‘azal) 2. Na’t g‘azallar: Ey nubuvvat xaylig'a xotam bani Odam aro, Gar alar xotam, sen ul otkim, erur xotam aro . (“G‘aroyib us-sig‘ar”, 6-g‘azal) 3. Oshiqona yoki ishqiy mavzudagi g‘azallar: Tun oqshom bo‘ldi-yu kelmas mening sham’i shabistonim, Bu anduh o‘tidin har dam kuyar parvonadek jonim. (“G‘aroyib us-sig‘ar”, 403-g‘azal ) 4. Orifona yoki tasavvufiy-falsafiy mavzudagi g‘azallar: Dema, ne sud erur o‘lmoq fano harimig'a xos, Yana ne sud kerak o'zlugungdin etsa xalos . (“G‘aroyib us-sig‘ar”, 271-g‘azal) 5.Axloqiy-ta’limiy mavzudagi g‘azallar: Sen o'z xulqungni tuzgil, bo'lma el axloqidin xursand, Kishiga chun kishi farzandi hargiz bo'lmadi farzand. (“G‘aroyib us-sig‘ar” , 115-g‘azal) 5. Ijtimoiy mavzudagi g‘azallar: Topmadim ahli zamon ichra bir andoq hamdame 66 Kim, zamon osibidin bir-birga aytishsoq g'ame. (“Navodir ush-shabob”, 576-g‘azal) 6. Rindona g‘azallar: Soqiyo, tut bodakim, bir lahza o'zumdin boray, Shart bukim, har necha tutsang labolab sipqoray. (“G'aroyib us-sig‘ar”, 588-g‘azal) 7. Tabiat tasviri aks etgan g‘azallar: Bulut hayvon zuloli birla tirguzdi havo jonin, Sevunmak ashkidin shodob qildi sabza mujgonin. (“G‘aroyib us-sig‘ar”, 440-g‘azal) 8. Hajviy mavzudagi g‘azallar : Ul shayxki, minbar uza afsung'a berur tul, Shaytondur o'zi, majlisining ahli suruk g'ul. (“Favoyid ul-kibar”, 377-g‘azal) Aslida bunday tasnif nisbiy bo‘lib, ba’zan Alisher Navoiyning ishqiy mavzudagi g‘azallari tarkibida (ko‘pincha maqta’dan oldingi baytda) ijtimoiy masalalar bilan bog‘liq baytlar, tabiat tasviri aks etgan g‘azallarida yor tasviri mazmunidagi baytlarni ham kuzatish mumkin. “Xazoyin ul-maoniy”da qirqdan ortiq hamd va qirqqa yaqin na’t g‘azallar mavjud. Shoir hamd g‘azallarda Allohni madh etib, ta’rif-u tavsif qilar ekan, Uning azaliy va abadiyligini, qudrati, lutfi, mehri-yu qahrini bu olamdagi tajalliysi vositasida badiiy ifodalaydi. Na’t mavzusidagi g‘azallarda Rasulullohga muhabbat va bu muhabbatning otashi, shiddati butun bo‘y-basti bilan namoyon bo‘lsa, rindona g‘azallarda may va u bilan bog‘liq holda soqiy, qadah, mayxona, mug‘bacha timsollaridan mohiyat va hodisani badiiy talqin etishda foydalanilgan. 67 Shoirning zohiran muayyan mavzuni - oshiqona mazmunni ifodalagan ko‘pgina g‘azallari botinda orifona mohiyatga ega. Buning natijasida bayt yoki g‘azalda qo‘llanilgan obraz va timsollar bir necha ma’nolar qatlamini o‘zida aks ettiradi. Navoiyning peyzaj mavzusidagi g‘azallarida tabiat tasviri bosh mavzuda qo‘yilib, muayyan ijtimoiy-falsafiy mohiyat kasb etadi. Y.Is’hoqovning qayd etishicha, shoir doimo tabiat bilan inson o‘rtasida umumiylik ko‘radi va ko‘pincha ularni bir-biriga tamsil tarzida tasvirlaydi. Ijtimoiy va axloqiy-ta’limiy mavzudagi g‘azallarda g‘azalning lirik qahramoni faylasuf va murabbiy sifatida olam va odamning mohiyati haqida o‘z qarashlarini bayon etadi. Yuqorida aytilganidek, Navoiy g‘azaliyotida ishq mavzusi asosiy o‘rinni egallaydi. Bu mavzu umuman musulmon Sharqi she’riyatida ham yetakchi o‘rinda bo‘lib, Alisher Navoiy unga o‘z ijodining deyarli barcha bosqichlarida murojaat qilgan: Ey Navoiy, ishq atvorini hifz aylay degan, Barcha ishni tark etib, qilsun bizing devonni hifz. Buyuk mutafakkir “Mahbub ul-qulub” asarida ishqni 3 darajaga ajratadi: 1) avom ishqi; 2) xoslar ishqi (majoziy ishq); 3) siddiqlar ishqi (haqiqiy ishq). Alisher Navoiy ijodida ishqning quyi bosqichi - avom ishqini tasvirlash maqsad qilib olinmagan, zero, uning fikricha, bunday ishqning “zikri tarki adabdur va bayoni behijobliqqa sabab”. Shu ma’noda shoir ishqiy lirikasining asosini majoziy va haqiqiy ishq tarannumi tashkil etadi. Ta’kidlash joizki, Navoiy she’riyatida majoziy ishq haqiqiy ishqqa qarama-qarshi qo‘yilmaydi, balki majoziy ishq haqiqiy ishq uchun ko‘prik, degan g‘oya ilgari suriladi: Majozdin manga maqsud erur haqiqiy ishq, 68 Nedinki, ahli haqiqatqa bu tariqat erur. Majozdin chu haqiqatqa yo'l topar oshiq, Qilur majozni nafyi ulki, behaqiqat erur. (“Favoyid ul-kibar, 5-qit’a) Shoirning majoz tariqida boshlangan g‘azallari nihoyada haqiqiy ishq vasfi bilan intiho topadi, g‘azallarida tasvirlangan “yor” tushunchasi tor ma’noda mashuqa timsolini ifodalash bilan birga keng ma’noda “do‘st”, “rafiq”, “ustoz”, “piri komil”, Rasululloh (s.a.v.) va Alloh ma’nolarida ham kelishi mumkin. Alisher Navoiyning ishqiy mavzudagi g‘azallaridan birini ko‘rib chiqsak: Bo'lsa ikimizning yuzi aksi suda paydo, Ul su ne taraf borsa, ochilg'ay guli ra’no. Zulfung g‘ami ko'nglumni beling fikriga soldi , Ko'rkim, ne taxayyulg'a soliptur ani savdo. G‘avg‘o qilur el mahvashlar ko'yida, lekin Mahvashlar ishi qilmoq aning ko'yida g'avg'o. Ahvolima Farhod ila Majnung‘a taajjub, Ishq etti xirad ahli qoshida meni rasuo. Har sori tamoshog'akim, ul sho'x qilur azm, Yo'q anga tamoshoki, erur elga tamosho. Davron sanga zulm etsa, qadahlar to'la may ich, Qon yutsang ayog'lar to'la, davrong'a ne parvo. Ul sho'xki maydon aro ko'rganga solur tiyg', Ko'rmasga solur, yetsa Navoiy sari, amdo. 69 G‘azal 7 baytdan iborat bo‘lib, “G‘aroyib us-sig‘ar” devonidan o‘rin olgan. Mazkur g‘azal zohiran qaraganda majoziy ishq tarannumi o‘laroq taassurot qoldiradi. Ammo matn bilan yaqindan tanishar ekanmiz, majoz vositasida haqiqiy ishqqa ishora qilinganiga ham guvoh bo‘lamiz. Dastlabki baytda shoir o‘zi va ma’shuqasining holatini tasvirlaydi: go‘yoki u va yorining yuzi akslanib, suvga tushsa, bu suv oqib borgan joydan ra’nogullar ochilar ekan. Savol tug‘iladi: nima uchun aynan ra’nogul? Chunki ra’nogulda qizil va sariq rang omuxta bo‘ladi va shoir guldagi bu xususiyatni hisobga olib, uning qizilligini yorning chehrasiga, sariq rangini esa o‘zining za’faron yuziga qiyos qiladi. Ikkinchi baytda oshiq o‘zining ishq savdosida aqldan ozganini aytadi. Bayt mazmuniga ko‘ra, yorning sochni ko‘rgan oshiq uning belidan quchishni orzu qila boshlaydi. Ammo bel boshqa, zulf boshqa-ku! Demak, ishq uni esidan og‘dirib, shunday xayollarga bandi qilib qo‘ygan: Zulfung g‘ami ko‘nglumni beling fikriga soldi, Ko‘rkim, ne taxayyulg‘a soliptur ani savdo. Alisher Navoiy bu nozik ifoda orqali oshiqning asl kayfiyatini yorqin aks ettirgan. Mazkur ikki bayt oshiqning ma’shuqaga bo‘lgan cheksiz muhabbatini ifodalaydi va bu o‘rinda biz majoziy muhabbat izhorini kо‘rib turibmiz. Lekin navbatdagi bayt g‘azalning mazmunini keskin o‘zgartiradi va uning asl mohiyatini ochib beradi: G‘avg‘o qilur el mahvashlar ko'yida, lekin Mahvashlar ishi qilmoq aning ko'yida g‘avg‘o. Yuqorida tasvirlangan Yor bu baytda tilga olinayotgan mahvashlarni ham o‘ziga oshiq qilgan ekan. Holbuki, xalq mahvashlarning ishqida g‘avg‘o, to‘polon qiladi. Savol tug‘iladi: xo‘sh, mahvashlarni ham o‘ziga maftun etgan kim? Bu savolning javobi keyingi baytlar vositasida ochila boradi. Oshiq ishq ko‘yida o‘z holatining g‘aribligini bayon qilar ekan, hatto oshiqlar timsoli bo‘lgan Farhod va 70 Majnun ham uning bu holidan taajjubda ekanliklarini bayon qiladi, ishq uni oqil kishilar orasida shunday rasvo qilib qo‘ygan: Ahvolima Farhod ila Majnung'a taajjub, Ishq etti xirad ahli qoshida meni rasvo. G‘azalning ushbu nuqtasiga qadar quyidagi aniq holatlar bayon etildi: 1) oshiq ma’shuqasini sevadi, agar ikkisi suvga qarasa, suv borgan joyda gulira’no ochiladi; 2) odamlar oy kabi go‘zal bo‘lgan mahvashlarga oshiq, ammo mahvashlar ham g‘azalda tasvir etilayotgan go‘zalga oshiqdir; 3) oshiq - lirik qahramon yorning ishqida xirad ahli - aqlli insonlar o‘rtasida rasvo bo‘lgan, chunki u ishq yo‘lida es-hushidan ayrilgan. Alisher Navoiy biz o‘qiydigan keyingi baytda Yorning muhim belgisini keltiradi, ya’ni ul sho‘x - Yor olamni tomosha qilaman desa, jamiki xaloyiq uni tomosha qila boshlaydi: Har sori tamoshog‘akim, ul sho'x qilur azm, Yo‘q anga tamoshoki, erur elga tamosho. Bir qaraganda oddiy tasvir: Navoiyga xos o‘ta nuktadonlik bilan Yorning go‘zalligi ifoda etilgan. Ammo bu bayt Yorning kimligini bizga aniqlab beradigan kalitdir. Gap shundaki, Alisher Navoiyning deyarli barcha asarlarida butun olam, koinot Allohning qudratini ko'rsatib turuvchi ko‘zgu deb ta’riflangan. Masalan, “Hayrat ul-abror” dostonida Alloh olamni o‘zi uchun ko‘zgu etib yaratdi, o‘zi ham nozir (nazar soluvchi), ham manzur (nazar solingan) bo‘ldi, degan fikr ilgari suriladi. Shu ma’noda, inson atrofga nazar solib, Allohning qudratini, Allohning jamoli nurini ko‘rishi mumkin. Baytda tilga olingan Yorning tomosha qilgani har sori borishi Alloh taoloning qudrati butun olamni qamrab olganiga ishoradir. El esa uni tomosha qilishi - inson Allohning qudratiga, san’atiga lol qolishini bildiradi. Demak, anglashiladiki, lirik qahramonning qalbidagi ishq bu dunyoviy, avomga xos bo‘lgan ishq emas, balki o‘zini yaratgan Zotga bo‘lgan muhabbatdir. Ammo bu muhabbatning hijroni og‘ir, g‘ami og‘ir. 71 Bu toifa oshiq taqdirning - davronning zulmini hammadan ko‘ra ko‘proq his etadi, bu zulmdan qutulish uchun esa, qadah to‘la may ichish kerak, ya’ni Alloh zikri ila qalbini dunyo g‘amlaridan ozod etish kerak, shu eng maqbul yo‘l. Chunki insonlar qon yutadimi, may ichadimi davronga farqi yo‘q: Davron sanga zulm etsa, qadahlar to'la may ich, Qon yutsang ayog'lar to'la, davrong'a ne parvo. Maqta’da Alisher Navoiy ul sho‘x - Yor maydon aro kim unga qarasa, tig‘ bilan halok etayotganini tilga olgan, ammo u ataylab o‘z oshig‘iga qaramaydi, ya’ni unga tig‘ urmaydi. Bu yerdagi tasvir tasavvufdagi insonning holi bilan bog‘liq. Ya’ni zikr bilan qalbi mast bo‘lgan kishining ko‘nglida Allohning nuri aks etadi, bu nur esa uni olamga qalb ko‘zi bilan nazar solishga undaydi. Shoir Ul sho‘xki maydon aro ko‘rganga solur tiyg‘ misrasi orqali ushbu haqiqatga ishora qiladi. Ko‘rib o‘tganimizdek, mazkur g‘azal Alisher Navoiyning badiiyati yuksak, mazmuni chuqur asarlari sirasiga mansub bo‘lib, unda ham majoziy, ham haqiqiy ishq tasviriga oid ma’no qatlamlarini topish mumkin. Navoiy g‘azallari kompozitsiyasi ham uning mazmuni va tasvir usullari kabi rang-barang bo‘lib, kulliyotdagi 2600 g‘azalning har biri o‘ziga xos kompozitsiya va semantik struk- turaga ega. Y.Is’hoqovning ma’lumot berishicha, shoir “Xazoyin ul-maoniy” debochasida o‘z g‘azallarining semantik strukturasiga oid ayrim qaydlarni bayon qilgan va shu asosda Navoiy g‘azallarini shartli ravishda usluban ta’rif, tavsif, madh, sharhi hol kabi turlarga ajratish mumkin.Ta’rif va tavsif, ta’rif bilan madh bir-biriga yaqin tursa-da, ular orasida o‘ziga xosliklar mavjud. Ta’rif madhga nisbatan torroq tushuncha bo‘lib, badiiy funksiyasi jihatidan uning tarkibiga kiradi, ta’rif ko‘pincha yorning husn-u jamolini umumiy tarzda aks ettirsa, madhda mamduh (maqtalayotgan obyekt)ning barcha zohiriy va botiniy fazilatlari maqtaladi. Ta’rif va tavsif ham ko‘p o‘rinda qo‘shilib ketgandek tuyulsa-da, lekin tavsifning qo‘llanish doirasi kengroq: uning uchun insoniy sifatlar ham, tabiat manzaralari ham, oshiqning iztirobli tuyg‘ulari bayoni ham obyekt bo‘la oladi. 72 Ya’ni ta’rif, asosan ijobiy xarakterga ega bo‘lsa, tavsif ancha keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Sharhi ho l tarzidagi g‘azallar esa ichki kechinmalarning to‘g‘ridan- to‘g‘ri bayoni va sharhidan iborat. Navoiy g‘azallarning usluban bunday tasniflanishi ham nisbiy bo‘lib, ishqiy mavzudagi g‘azallarda, ko‘pincha, ta’rif, tavsif va madh birlashgan holda keladi. Navoiy g‘azalining yana bir xislati uning mantiqiy tarzda tuzilishi, bir voqeaning ikkinchi bir voqeadan o‘sib chiqishidir. Bu juda muhim bir xislatdir. Chunki ko‘p g‘azalnavis shoirlarda she’r go‘zal va alohida baytlardan iborat bo‘ladi va ularning o‘rni almashtirib qo‘yilganda ham farqi mushtariyga deyarli sezilmaydi. Sababki, g‘azal sujet asosida yozilmagan, ya’ni voqeaband emas. Alisher Navoiyda bo‘lsa, eng kichik lirik janrlarini ham mantiqiy iplar bilan bog‘lay oladi. Masalan, Havo xush erdi-yu ollimda bir qadah mayi nob, Ichar edim vale g‘amdin qadah-qadah xunob. Ki hozir erdi o‘shul sarvi nargisi maxmur, Valek rag‘mima qilmas edi qadahg‘a shitob. Manga ne zahrai ulkim, desamki, bir qadah ich, Ne onsiz ichkali may, ne qaroru toqatu tob; Bu g‘ussa birla ichim qon bo‘lib nechukki qadah, Ko‘zumg‘a har nafas ashk evrulur misoli hubob, Chu angladiki borur ixtiyor ilgimdin, Kulub qadah kabi lutf ayladi-yu qo‘ydi itob. Qadahni ichdi-yu yuz loba tutti manga, Ki oning ichkani -o‘q qildi mani masti xarob. Chu soqiy etti qadah ko‘zgusida jilvali husn, 73 Ne ayb oshiqi mayxora ko‘ngli bo‘lsa kabob. Navoiy vasl bihishtida shukur qil bu nafas, Ki yona chekmagasen hajr do‘zaxinda azob. Ushbu g‘azalda tom ma’noda ajib bir lavha ko‘zimiz oldida jonlanadi. Biz bu yerda nimani ko‘ramiz: Bahor chog‘i shoir go‘zal bir bog‘da o‘tirganda, uning oldida sharob ibriqi turibdi. U sharobdan quyib ichadi, lekin u xunob! Chunki uning yonida o‘ltirgan go‘zal yor, shoirni joni qasdida u taklif qilgan qadahni olmaydi. Yorning iltifotisizligidan bog‘ning gullari ham shoirning ko‘ziga arzimas bir hashak. Oshiq na yolg‘iz sharob ichmoqqa mayli bor va na sharob ichmasdan turishga toqati. Alamidan uning ichi qizil sharobga (qonga) to‘lgan qadahga o‘xshaydi. Ko‘zlaridan har dam bulutdan quyilgan yomg‘irdek yosh to‘kilmoqda. Ma’shuqa esa oshiqning behol bo‘lib qolishidan xavfsiraydi va koyish ta’nalarini qo‘yib, iltifot qiladi, kulib qadahdagi mayni ichib yuz xil noz-u ishva qilib, oshiqqa ham qadah tutadi. Bundan oshiq mayni ichib mast-u sarxush bo‘ladi. Qadahdagi mayda ma’shuqaning jamoli aks etsa, buni ko‘rib oshiqning bag‘ri kabobdek kuysa uyat emasku axir. Shu vasldan xushnud bo‘lgan oshiq bu baxtlik fursat uchun hayotga mushtarakdir. Bu mufassal manzaradan ko‘rinadiki, Navoiy mazkur g‘azalida mukammal voqeaband sujetli lirik bir holat yaratadi. Go‘zal voqea orqali oshiq va mashuqa holati ochib beriladi. G‘azalda ma’lum voqea keng ma’noda yarata bilish, baytlarni ma’nan, fikran va suratan bog‘lash u yoki bu darajada Navoiy lirikasiga xos bo‘lgan yetakchi badiiy usuldirki, bunday g‘azallarni istagancha topish mumkin. Navoiy g‘azallarining semantik strukturasi uchun xos bo‘lgan keyingi xususiyat shundaki, shoirning aksariyat g‘azallarida maqta’dan oldingi bayt mazmun va uslub jihatidan butun g‘azal tarkibidagi boshqa baytlardan ajralib 74 turadi. Bunday bayt, oldingi baytlardagi tasvir usulidan qat’i nazar, ikkinchi shaxsga (mazmunan kitobxonga yoki umuman barchaga) qaratilgan murojaat, xitob tarzidagi o‘git (ba’zan kinoya, ta’na) yoki umumlashgan ibratomuz xulosadan iborat bo‘ladi. Shoir, ko‘pincha, o‘z fikrini soqiyga yoki boshqa biror obyektga (ma’shuqaga, shohga, gulga) murojaat shaklida izhor qiladi. Shuni ham qo‘shimcha tarzida aytish kerakki, Alisher Navoiy mav’izatomuz baytlarda soqiy, bog‘bon, ko‘ngul, rafiq, do‘st, yor kabi obrazlarga murojaat qilsa-da, baytdagi xulosa va umumlashmalar eng avvalo, shoirning o‘ziga qaratilgan bo‘ladi. Voizlar, xatib va ulamolarning da’vatidan farqli o‘laroq shoirlar barcha ayb-u nuqsonlarni o‘zlaridan axtarib, teran nazar bilan “o‘z nuqsonini isbot qilish”ga uringanlar. Navoiyning ajib bir xislati shundaki, u hech qachon kibr va manmanlikka yo‘g‘rilgan ruhiy yuksakliklardan quyiga nazar solmaydi. Balki inson nomiga noshoyista bo‘lgan kamchiliklar nishonalarini o‘zidan axtarib, keskin tanqid qiladi va shu orqali shaxsiy o‘rnak ko‘rsatib, boshqalarni ham ma’naviy tozarish, ruhiy poklanishga chorlaydi. A. Hayitmetov bunday baytlarni “lirik chekinish tarzidagi baytlar” deb atagan edi. Navoiyning Sharq she’riyatidagi buyukligi ham shunda. 75 XULOSA Magistrlik ishi bo‘yicha umumiy xulosalar: 1. Sharq adabiyotida devonchilik an’anasining vujudga kelishi XX-XIX asrlarga Shayx Sa’diy zamoniga borib taqaladi. Bu davrdagi devonlar nisbatan soddaroq ko‘rinishda bo‘lgan. 2. O‘zbek mumtoz she’riyati tarixida lirik janrlar rivojining yangi bosqichga ko‘tarilishi bevosita Alisher Navoiy lirikasi bilan bog‘liq. Navoiy she’riyat maydoniga kirib kelgan davrda o‘zbek adabiyotida lirik turning qasida, g‘azal, masnaviy, tuyuq, fard kabi janrlari she’riy shakl sifatida o‘z takomiliga yetgan, qit’a, ruboiy, musamman, tarkibband, tarji’band kabi janrlar esa shakllanish bosqichida edi. 3. Alisher Navoiygacha turkiy she’riyat maydonida Atoyi, Gadoiy, Sakkokiy, Lutfiy, Hofiz Xorazmiy kabi sohibdevon shoirlar qalam tebratib, ularning aksariyati haqida Navoiy o‘z asarlarida ma’lumot berib o‘tadi. Atoyi devoni faqat g‘azal janridagi she’rlardan iborat bo‘lsa, Sakkokiy devonining bizgacha yetib kelgan nusxalarida 40 ga yaqin g‘azal va 11 (ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra 13 ta qasida mavjud. Gadoiy va Lutfiy devonlari lirik janrlar ko‘lamining biroz kengligi bilan xarakterlanadi. 4. Hassos shoir o‘z davri adabiyoti uchun ulkan yangilik kirita oldi, ya’ni o‘zining “Badoe’ ul-bidoya” devoni debochasida devon tartib berish mezonlarini ishlab chiqdi va devon miqyosida ushbu mezonlarga amal qildi natijada tarkib jihatdan mukammal devon vujudga keldi. 5. Umri davomida fors tilida 1ta turkiy tilda bir nechta (ayrimlari muxlislari tomonidan) devon tartib bergan alloma yuqorida keltirilgan 5 qoidani har bir devonida asosiy mezon qilib belgiladi. 6. Devon tartib berish mezonlari: devon g‘azal janri bilan boshlanishi, arab alifbosidagi 32ta harf bilan tugaydigan g‘azallar joylashtirilishi, mavzu jihatdan Alloga hamd va Payg‘ambarimizga na’t qabilida bo‘lishi lozim. Keyingi mezonlar g‘azalning matla’sida boshlangan g‘oya maqta’gacha tadrijiy davom 76 ettirilishi va so‘nggisi devon lirik tur jihatdan rango-rang tarzda ya’ni turli janrlar bilan boyitilmog‘i lozim. 7. Navoiy o‘z oldiga turkiy she’riyatni janrlar jihatidan mukammal bir holatga keltirishni maqsad qildi va o‘z devonlarida 16 janrni muvaffaqiyat bilan qo‘lladi. Ba’zi janrlarning turkiy adabiyotga kirib kelishi Alisher Navoiy nomi bilan bog‘liq bo‘lsa, ayrimlarining keng ko‘lamdagi rivoji shoir adabiy faoliyati bilan bog‘liq. 8. Alisher Navoiydan keyingi davrdagi devonchilik shoir mezonlari asosida rivojlanib takomiliga yetdi. 9. Bugungi kundagi sohibi devon ijodkorlar devonlarida arab alifbosidan emas, balki lotin alifbosidan foydalanishmoqda. 77 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. SIYOSIY ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston. NMIU, 2017. 488-b. 2. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik o‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –Toshkent: O‘zbekiston. 2016. 56-b. 3. Mirziyoyev Sh. Qonun ustivorligi va inson manfaatlarini ta ] minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi . – Toshkent . O‘zbekiston. 2017. 48-b. 4. Mirziyoyev Sh. Kitob mahsulotlarini chop etish va tarqatish tuzimini rivojlantirish, kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini oshirish hamda targ‘ibot qilish bo‘yicha komissiya tuzish to‘g‘risida \\ Prezident Farmoni “Xalq so‘zi” gazetasi. 2017-yil 13 - yanvar. - №9. – B.1. 5. Mirziyoyev Sh . M . Tanqidiy tahlil , qat ’ iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo ‘ lishi kerak .- T .: O ‘ zbekiston , 2017. II. ILMIY ADABIYOTLAR 6. Sirojiddinov Sh, Yusupova D, Davlatov O. Navoiyshunoslik 1- kitob, Toshkkent-2018 8b. 7. “Akademik Vohid Abdullayev va Samarqand adabiyotshunoslik maktabi taraqqiyoti” mavzusidagi ilmiy-amaliy materiallari. Samarqand- 2022 Quysinova Sh. Alisher Navoiyning devon tartib berishda mezonlari, maqola 127-bet. 8. Ҳайитметов А . Алишер Навоийнинг адабий - танқидий қарашлари . – Тошкент : 1959. Исҳоқов Ё. Навоийнинг илк лирикаси. – Тошкент, 1965. Ўша муаллиф: Навоий поэтикаси. – Тошкент: 1983 78 9. Солиҳова М. Навоий дебочаларида шоир биографиясига доир маълумотлар // Адабий мерос. 1-том. – Тошкент: 1968. – Б.94-95 10. Зоҳидов В. Дебочанинг сири. Ҳаётбахш бадиият тароналари. – Тошкент: 1975. – Б.119-136. Ўша муаллиф. Яна бир дебочанинг шаҳодати. Жаҳон бадиияти зарварақлари. – Тошкент: 1980. – Б.282- 298. 11. Махсуд Шайхзода. Гениал шоир . Тошкент - 1941. 83 - б 12. Мухторов А . Жомий юрагида Навоий мехри. Халк сузи. 1991. 12 -б 13. Ibrohim Haqqul. She’riyat-ruhiy munosabat. Toshkent-1989, 56- bet. 14. Shomurodova S ., XX asr o ‘ zbek adabiyotida devonchilik an ’ anasi : mavzu , tarkib , vazn va badiiy san ’ atlar . Filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya,- Samarqand-2022. 15. Vohidov R., Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. O‘quv qo‘llanma. -T.:O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti , 2006, 459-b . 16. G‘anixo‘jayev F.”Ta’viz ul-oshiqin” devoni va uning ilmiy- tanqidiy matni. Filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatasiya, -T.:1998 17. Узбек адабиёти тарихи. Беш томлик. 4 том. Т. 1978 . 9 б . 18. Jo‘raboyev O. Qo‘qon adabiy muhitida devonchilik an’anasi va devonlar tasnifiga doir// O‘zbek tili va adabiyoti,-T.:2008. 8-17-betlar. 19. Qurbonova S . , Navoiy debochalari poetikasi (“Badoye’ ul-bidoya” va “Xazoyin ul-maoniy” debochalari misolida) 20. “Alisher Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur merosi- mo‘tabar madaniy manba” mavzusidagi ilmiy-amaliy anjuman materiallari Toshkent-2023, Quysinova Sh. “Badoe’ ul-bidoya” debochasida qo‘yilgan adabiy masalalarning devon miqyosidagi amaliy 79 tatbiqi 109-b. 21. Юсупова Д. “Наводир ун-ниҳоя” фақат ғазаллардан иборат девонми? / Алишер Навоий ва XXI аср (Республика илмий назарий анжумани материаллари. – Т.: ТAMADDUN, 2017. – Б. 54 61). 22. Исҳоқов Ё. Навоий поэтикаси. – Т.: Фан, 1983. – Б 23. Каримова Ф. Ўзбек адабиётида дебоча. – Т.: MUMTOZ SO’Z, 2008. – Б. 29. 24. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences 67. Quysinova Sh. ”Badoe’ ul-bidoya” debochasidagi ijodiy tamoyillarning “Xazoyin ul-maoniy” dagi amaliy ifodasi.496-501-b. 25. Dilorom Salohiy, Navoiyning she’riy uslubi masalalari.: Toshkent “Fan” nashriyoti-2005, 8-b. 26. Odilova G . Jahon tamaddunining tamaltoshi/Alisher Navoiy va XXI asr (Respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari).- T.:TAMADDUN,2017.-B.155-160.) 27. Erkinov A . S . Подражатедьност или оригинальность оценка В.В.Бартолдьдом узбекской классической литературы// Русская диаспора в Узбекистане время, события, люди. Материалы научной конференции.- Ташкент, 2009.- С.72 -78 . 28. Алишер Навоий. Айёми висол улди яна: Янги топилган газаллар (Нашрга тайёрл. Ф. Су лаймонова). — Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1995. 29. Ис ъ хоков Ё. Алишер Навоийнинг илк лирикаси: Филол. фан. номз. дис... - Т., 1963. 30. Хайитметов А. Навоий лирикаси. - Т.: O’zbekiston, 2016 . 31. Алишер Навоий: комусий лугат. 1 - 2-жилдлар / Масъул мухаррир Ш.Сирожиддинов. - Т.: Sharq, 2016. 32. Алишер Навоий ва XXI аср (Республика илмий-назарий анжумани материаллари). - Т.: TAMADDUN, 2017. 80 33. Алишер Навоий. Xazoyin ul-maoniy. Нашрга тайёрл. О.Давлатов. Турт жилдлик. - Т.: TAMADDUN, 2011. 1-4-ж. III. BADIIY ADABIYOTLAR 34. Алишер Навоий. Хазойин ул-маоний. Мукаммал асарлар туплами. 20 жилдлик. - Т.: Фан, 1988-1990. 3-6- ж. 35. Алишер Навоий. Ғаройиб ус-сиғар. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1988. Ж.3. – Б.9. 36. Алишер Навоий. Бадоеъ ул-бидоя. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1987. Т. 1. 37. Zahiriddin Muhammad Bobur, Devon ,- Toshkent:Fan, 1994,- 144b. 38. Abdurahmon Jomiy, Osor, dar hasht child. “Adib” 1989-sol. 39. Devoni Shayxzoda Atoyi, Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2008.11-bet. 40. Lutfiy, Devon . G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, T-2012, 11-12b. 41. Alisher Navoiy, Nasoyim ul-muhabbat min shamoyim ul-futuvvat. T-1989. 42. Абу Мансур ас Саолибий. Ятимат ад - дахр. Тошкент - 1976 46 43. Сулаймон Ҳ. “Хазойин ул-маоний” матнларини ўрганиш ва нашрга тайёрлашнинг асосий масалалари / Хазойин ул-маоний. 4 томлик, 1-том. – Тошкент, 1959. – Б.5-28 81

Alisher navoiyning “badoe’ ul-bidoya” debochasi misolida navoiy lirikasining o‘rganilishi

Купить