Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 104.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Alisher navoiyning komil insonni shakllanrishga oid qarashlari

Купить
MAVZU: ALISHER NAVOIYNING KOMIL INSONNI SHAKLLANRISHGA OID QARASHLARI MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………….................................3 I BOB. “NAVOIYNING EPIK MEROSI” MODULINI SHAXSIY- INSONPARVARLIK YONDASHUVI TEXNOLOGIYASI ASOSIDA O‘QITISHNINGNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. “Navoiyning epik merosi” modulini shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari ……….......................8 1.2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining mazmun-mohiyati va pedagogik imkoniyatlari ………………………………………………………….25 II BOB. “NAVOIYNING EPIK MEROSI” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. Milliy g‘oyani o‘qitishda Alisher Navoiyning komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlar ………………………………………………………………28 2.2. Modul yuzasidan ishlanma va amaliy topshiriqlar ………………………...…31 XULOSA................................................................................................................35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.........................................37 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Tarixdan ma'lumki, jamiyat rivoji ta'lim- tarbiyaning tadrijiy taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqdir. “Aslida ta'lim-tarbiya sohasidagi islohotning chegarasi yo‘q. Toki hayot davom etar ekan, ta'lim ham, tarbiya ham zamon o‘rtaga qo‘yayotgan yangi-yangi talablarga ko‘ra mustaqil ravishda o‘zgarib-yangilanib boraveradi” 1 . O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy etishi ezgu ma'naviy-axloqiy sifatlarga ega bo‘lgan, muayyan soha bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni puxta o‘zlashtirgan, kasbiy faoliyatida yutuqlarga erisha oladigan kadrlarning tayyorlanishiga bog‘liq. Bunda ta'lim jarayonida o‘quvchilarda Alisher Navoiy asarlari qahramonlariga xos ezgu ma'naviy fazilatlarni shakllantirish katta o‘rin tutadi. Ammo bugunning o‘quvchisiga bugunning usuli bilan ta'lim berilgandagina samaraga erishish mumkin. Demak, Navoiy epik asarlarini o‘quvchilarga ta'limning zamonaviy usullari orqali o‘rgatish yo‘llarini tadqiq etish dolzarb ilmiy-pedagogik muammodir. Alisher Navoiy adabiy merosining yosh avlod tarbiyasida tutgan o‘rni haqida: “Biz bu bebaho merosdan xalqimizni, ayniqsa, yoshlarimizni qanchalik ko‘p bahramand etsak, milliy ma'naviyatimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu insoniy fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma'rifiy qurolga ega bo‘lamiz” 2 ,- degan edi. Chindan ham Navoiyning ma'naviy, aqliy, jismoniy jihatdan yetuk qahramonlar tasvirlangan asarlari yoshlarning barkamol bo‘lib shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Demak, Alisher Navoiyning komil insonga xos ma'naviy fazilatlar aks ettirilgan epik asarlarini o‘rgatishning samarali usullarini tadqiq etish, bu borada o‘qitish amaliyotiga qo‘l keladigan tavsiyalar tizimini ishlab chiqish o‘ta dolzarb ilmiy-metodik muammodir. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalari asosida mashg‘ulotlarini tashkil etish masalalari E.V.Bondarevskaya, I.A.Kolesnikova, N.G.Svinina, N.A.Alekseyev, S.V.Kulnevich, M.R.Davletshin, E.G‘oziyev, J.G‘.Yo‘ldoshev, R.G‘.Safarova, Sh.Qurbanov, E.Seytxalilov, B.R.Adizov, R.SH.Ahliddinov, O‘.Q.Tolipov, 3 Sh.Q.Mardonov, F.R.Yuzlikayev, U.Sh.Begimqulov, N.M.Egamberdiyeva, U.Q.Musayev, G.N.Najmiddinova, E.R.Yuzlikayeva, B.X.Xodjayev, B.Ma’murov kabi mutaxassislarning ishlarida o‘rganilgan. Bu sohada ko‘p qirrali yondashuvlarning mavjudligiga qaramasdan shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini tashkil etish, uni boshqarish, o‘qituvchi faoliyatini mazmun, metod va sifat jihatdan takomillashtirish, uni shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini amalga oshirishga tayyorlash kabi muammolar o‘z yechimini kutmoqda. So‘nggi yillarda pedagogik menejment va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini boshqarish sohasiga oid V.A.Karakovskiy, Y.A.Konarjevskiy, L.I.Novikova, M.M.Po tashnik, R.X.Shakurov, T.I.Shamova, R.Sh.Ahlidinov, R.H.Djurayev, Sh.Qurbanov kabilarning ishlari bunga misol bo‘la oladi 1 . Masalaning ikkinchi jihati zamonaviy ta’lim texnologiyalarini Alisher Navoiy epik merosiga tatbiq etishdir. Yildan yilga navoiyshunoslikning hududi va ilmiy qamrovi ortib, alohida fan maqomiga yetdi. Ammo sho‘ro davrida shoir asarlarini o‘rganish muayyan cheklanishlar bilan amalga oshirilgani ma'lum. Alisher Navoiy asarlarini o‘qitish borasida tadqiq qilinishi lozim bo‘lgan masalalar juda ham ko‘pligidan uni ochilmagan qo‘riq deyish mumkin. Garchi, maktablarda adabiyot tizimli yo‘sinda o‘qitila boshlangandan buyon Alisher Navoiy asarlari o‘rganib kelinsa-da, uni o‘quvchilarga o‘rgatishning samaradorligini oshirish yo‘llari yetarlicha tadqiq etilmagan. G.Rahimovaning “Alisher Navoiy hayoti va ijodini sakkiz yillik o‘zbek maktablarida o‘rganish” mavzusidagi nomzodlik ishi bu boradagi ilk qadamlardan edi. G.Rahimovaning dissertatsiyasi Alisher Navoiy ijodini V-VIII sinflarda o‘rganish muammosiga bag‘ishlanib, shoir hayoti va faoliyati, uning dasturga kiritilgan asarlarini o‘rgatish yo‘llari tadqiq etilgan. Dissertatsiyada ulug‘ shoir epik asarlari tarkibidagi masal, hikoya va asosiy matndan uzib olingan ayrim parchalarni o‘rgatish muammolariga to‘xtalgan. Chunki olima o‘z tadqiqotini o‘quv dasturlari holatiga moslashga majbur bo‘lgan. Ishda shoirning epik asarlariga sho‘ro davri talablari asosida yondashilgani sababli 1 Lutfullayeva N. Hamkorlik ta’lim texnologiyalari asosida “Ijtimoiylashuv omillari va vositalari” modulini o‘qitish (BLI). – Toshkent: 2016, 69 b. 4 chiqarilgan ilmiy xulosalarning katta qismi bugungi pedagogik qarashlarga ham, adabiy ta'limning maqsadiga ham mutlaqo to‘g‘ri kelmaydi. A.Hasanovaning “Yuqori sinflarda Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish” 2 mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasinining uchinchi bobi “Xamsa”ning asosiy dostonlaridan biri “Farhod va Shirin”ni o‘rganish usullariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda dostonni o‘tishda matn ustida ishlash, sharhli o‘qish, doston mazmuni asosida insho yozdirish yo‘llari haqida to‘xtalingan, tavsiyalar berilgan. Ishda dostonni o‘tishda suhbat metodidan foydalanish yo‘llari ham ko‘rsatilgan. Ammo timsollardan keltirib chiqarilgan xulosalar, obrazlarning o‘zaro munosabatlari borasidagi fikrlar sho‘ro mafkurasi talablariga moslashtirilgani uchun ham asar mohiyatini ochishga yetarlicha xizmat qilmagan. S.Dolimov, H.Ubaydullaev, Q.Ahmedov, A.Zunnunov, S.Ahmedov kabi tadqiqotchilar ham o‘z vaqtida Alisher Navoiy ijodini o‘rgatishning turli muammolari yuzasidan tadqiqot olib borganlar. Maktabda Alisher Navoiy asarlarini o‘qitish muammolariga sog‘lom qarashlar asosida yondashish istiqlol davrida yuzaga kela boshladi. Professor Q.Yo‘ldoshev “Yangicha pedagogik tafakkur va umumta'lim maktablarida adabiyot o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari” deb nomlangan doktorlik dissertatsiyasida epik asarlarni o‘qitishning yo‘l-yo‘riq va metodlariga to‘xtalgan. Jumladan, epik asarlarni o‘qitishda o‘quvchilarning yosh va ruhiy xususiyatlarini hisobga olish, asarning hajmi yoki murakkablik darajasidan kelib chiqib, turli o‘quv tadbirlarini qo‘llash yuzasidan tavsiyalar bergan. Adabiyotshunos B.To‘xliyev: “Xamsa” dostonlarini o‘rganishda har bir dostonning tabiatiga ko‘ra o‘qitish metodini tanlashni hamda “Xamsa” dostonlarini talqin qilishda sujet va kompozitsiyaga alohida urg‘u berishni tavsiya qiladi. “Hatto ayni bir janrdagi epik asarlar tahlilida ham o‘ziga xos yondoshuvlar talab etiladi. Alisher Navoiyning “Xamsa”si tarkibida besh doston bor. Ularning barchasi bir xil janrda. Shunga qaramay, ularning har biri o‘z oldiga mutlaqo boshqa-boshqa badiiy-estetik 5 maqsadlarni qo‘ygan. Demak, ularni tahlil qilishda ham shu andozadan kelib chiqish zarur bo‘ladi.” 2 Olima Q. Husanboyeva tomonidan tayyorlangan maxsus metodik tavsiyalarda Navoiyning “Hayrat ul-abror”, “Mahbub ul-qulub” dostonlari, ruboiy va qit'alarini o‘rgatish yo‘l-yo‘riqlari haqida zamonaviy adabiy ta'lim talablariga monand ravishda metodik tavsiyalar bergan. Bu borada metodist olim V. Qodirovning qarashlari alohida qimmat kasb etadi. U daho adib asarlarini o‘rgatishning umumiy muammolarini konkret asarlar misolida ko‘rsatib bergan. “Mumtoz adabiyotni o‘rgatishdagi keyingi murakkablik tasavvuf ta’limotining mumtoz asarlar poetikasiga ta’siri masalalari bo‘yicha o‘qituvchilar bilimining yetarli emasligidadir. Tasavvuf bizda nisbatan keyinroq o‘rganishga kirishilgan ilm bo‘lib, unga bo‘lgan munosabat, qarashlar endigina shakllanmoqda. U haqida yetarli tasavvur va to‘xtamga kelish uchun hali ko‘p ishlar qilinishi kerak... 90- yillar boshlarida adabiyot muallimlari tasavvuf ta’limoti to‘g‘risida eshitib- eshitmay, dastur va darsliklarga so‘fiyona asarlar kiritilgan edi. Bugungi kunda ham darsliklarda o‘rganish uchun havola etilayotgan mumtoz asarlarning aksariyati tasavvufga u yoki bu darajada aloqador bo‘lgan adiblarga tegishli. Ayniqsa, ishqiy mavzudagi she’rlarga munosabatni, tahlil va talqindagi yondashuvni oydinlashtirish zarur. Ularni o‘rganilayotganda ko‘pincha Yor obrazi zohiriy ma’noda inson (ayol), botinda Alloh nazarda tutilgan qabilidagi tahlillar urf bo‘lib qoldi. Hamma shPe’rlarda ham shundaymi? Agar “ha” deyilsa, buni qanday isbot etiladi? “Yo‘q” deyilsa, qaysi she’rlarda Yor faqat inson obrazini, qanday she’rlarda zohirida insonu, botinida Yaratgan ifoda etilgan? Yor doim ham botinda Allohmi yoki boshqa xilqatlarni ham ifoda etadimi?.. Shuningdek, Navoiy “Xamsa”si dostonlaridagi tasavvufiy haqiqatlarni anglash va o‘quvchilarga tushuntirish uchun fundamental tadqiqotlar olib borilishi kerak.” 3 2 Тўхлиев Б. Адабиёт ўқитиш методикаси. – Т.: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашрёти, 2010. 70 – 71 б. 3 Қодириов В. Умумтаълим мактабларида ўзбек мумтоз адабиёти намуналарини ўқитишнинг илмий-методик асослари. Пед.ф.док. дисс..., - Т., 2012. 50 – 52 б. 6 Lekin bu ishlarning birortasida ham Alisher Navoiy epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish tizimini ishlab chiqish alohida ilmiy muammo sifatida qo‘yilmagan. Kurs ishining maqsadi – “Navoiyning epik merosi” modulini o‘qitishda shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalarining imkoniyatlarini o‘rganish. Kurs ishiing vazifalari: 1. Shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining pedagogik imkoniyatlarini aniqlash; 3. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalarining mazmun-mohiyatini yoritish; 4. “Navoiyning epik merosi” modulini shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida o‘qitishning o‘ziga xos jihatlarini tadqiq etish; 5. “Navoiyning epik merosi” modulining didaktik ta'minotini ishlab chiqish. Kurs ishi ob'ekti – Alisher Navoiy ijodini zamonaviy ta'lim texnologiyalar asosida o‘rganish va o‘rgatish jarayoni. Kurs ishining tuzilishi. kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7 I BOB. “NAVOIYNING EPIK MEROSI” MODULINI SHAXSIY- INSONPARVARLIK YONDASHUVI TEXNOLOGIYASI ASOSIDA O‘QITISHNINGNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. “Navoiyning epik merosi” modulini shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari Adabiyot darslarida o‘rganish ko‘zda tutilgan epik asarlar hajman yirikligi, ularni lirik asarlar singari bir zarb bilan o‘qib bo‘lmasligi sababli bir o‘quv soati ichida matn bilan tanishish va tahlil qilish imkonsizdir. Ayni shu jihat epik asarlarni tahlil qilishning o‘ziga xosligini keltirib chiqargan ilk omildir. Epik asarlarda muallifning kechinmasi, tuyg‘usi lirikadagi kabi ochiq-oshkor tasvirga tortilmaydi. Bu tur asarlarda ko‘pincha hissiyot voqealar qa'riga berkitilgan bo‘ladi. Qahramonlar tabiatini hayotiy voqealar asnosida ko‘rsatish xususiyati epik asarlarda insoniy kechinmalarni tasvirlar zamiriga joylash imkonini beradi va o‘quvchidan bu sezimlarni ilg‘ab olish talab qilinadi. Shu bois adabiyot o‘qituvchisi o‘z o‘quvchilarida epik asar zamiridagi badiiy ma'noni ilg‘ay olishi va mantiqiy xulosaga kela bilish malakasini shakllantirishi muhim vazifa hisoblanadi. Umuman, mumtoz epik asarlarni, xususan Navoiyning shu tur asarlarini tahlil qilishning qiyinchiliklari oz emas. Ayniqsa, bu asarlarda eskirgan turkiy, fors va arab so‘zlarining ko‘pligi, davr badiiy an'analari, bevosita adib uslubi bilan bog‘liq holatlar muayyan mushkulliklar keltirib chiqaradi. Buning ustiga, yirik epik asarlarni o‘rganish uchun talab etiladigan vaqt ko‘pincha juda cheklangan bo‘ladi. Bugungi o‘zbek ta’lim tizmidan ko‘zlangan bosh maqsad o‘quvchilarda komillik sifatlarini shakllantirish ekan buning uchun, avvalo, asarlardan olingan parchalarni har jihatdan maqsadaga muvofiqligini e’tiborga olish lozim. Mumtoz adabiyot namunalari mazkur maqsad hamda vazifalarni amalga oshirishda katta imkoniyatlarga ega. Faqat bu imkoniyatlardan to‘g‘ri foydalana olish kerak. Adabiy asarning, jumladan, epik turga mansub bo‘lgan asarlarning matni ustidagi ish adabiy ta'limning o‘zak masalalaridan biridir. Bugungi kunda badiiy adabiyot namunalarini zamonaviy usullar asosida o‘rgatish masalasi kundan-kunga 8 dolzarblashib bormoqda. Chunki bugungi adabiyot darslari o‘quvchini tayyor iste'molchi emas, balki ijodiy fikrlovchi, mustaqil qarash hamda xulosalarga ega shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan. Alisher Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish quyidagi natijalarga olib kelishi mumkin: · zamonaviy o‘qitish usul va vositalarini qo‘llash o‘quvchilarda Navoiyning epik asarlariga qiziqish uyg‘otadi; · Alisher Navoiy epik asarlarini o‘qitishda zamonaviy usullarni qo‘llash o‘quvchilarni ta'lim jarayonining ijrochisiga aylantiradi va adabiy ta'lim samaradorligini oshiradi; · Alisher Navoiyning epik asarlarini o‘rganish zamonaviy usullarda tashkil etilganda o‘quvchilarda shaxsiy fikr, munosabat, xulosa paydo bo‘lishiga erishiladi. Bugungi adabiy ta'limda uni tashkil etuvchi maqsad, vazifalar, kutilayotgan natijalar, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlari, o‘qitish tamoyillari, ta'lim mazmuni, metodi, shakli, vositalari, nazorat va baholash mexanizmi kabi unsurlar garmoniyasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Adabiy ta'lim tarkibiy tuzilmasidan birortasi yaxshi ishlamasa, butun tizim ishlamaydi, bu esa ta'lim jarayoni oldiga qo‘yilgan maqsadga erishmaslik xavfini yuzaga keltiradi. Adabiyot darslari tarkibiy qismining barcha unsurlari ishini bir maromda tashkil etishda interfaol usullarning o‘rni kattadir. Zamonaviy usullarning zarur shartlaridan biri ta'lim jarayonida o‘qituvchining vazifasi bir qadar o‘zgarib, o‘quvchilarning mustaqil bilim olishlarini ta'minlovchi, yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchiga aylanishidan iboratdir. Ta'limning zamonaviy usullari o‘quvchilarni o‘qitishga emas, balki ularni faollashtirishga yo‘naltirilgani uchun jiddiy tarbiyaviy mohiyat ham kasb etadi. Shu bois to‘g‘ri qo‘llanilgan interfaol usullar o‘quvchida a) jamoa bilan ishlash ko‘nikmasi; b) xushmuomalalik; v) xushfe'llik; g) ko‘nika bilish; 9 d) o‘zgalar fikriga hurmat bilan munosabatda bo‘lish; ye) faollik; yo) mas'ullik; j) ishga ijodiy yondashish; z) o‘z faoliyatining samarali bo‘lishiga qiziqish; k) o‘zini holisona baholay olish kabi sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Interfaol usullar ta'limiy hamkorlik, muammoni yechish yoxud o‘quvchilarning mustaqil ishlashini yo‘lga qo‘yishdangina iborat deb hisoblash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki bunday usul bir vaqtning o‘zida o‘quvchini ham muammoning yechimini topishga, ham mustaqil xulosa chiqarishga, ham hamkorlikda ishlashga yo‘naltirishi lozim. Interfaol usullar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga odatlantirishi, ularda o‘zaro hamkorlik, o‘zaro yordam tuyg‘ularini shakllantirishi, faol muloqotga asoslanib ta'lim olishga imkon berishi, eng muhimi, badiiy matnni mustaqil ravishda, o‘z nuqtai nazaridan kelib chiqib qabul qilishga odatlantirishi bilan e'tiborga loyiqdir. Zamonaviy usullar aniq didaktik natijaga erishishda vaqt va inson resurslaridan maqsadli foydalanishga asoslanib, ta'lim kechimi ishtirokchilarining o‘zaro hamkorligini yuzaga keltirishga qaratilgan usullardir. Zamonaviy usullar adabiy ta'limda o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro tenglikka asoslangan faol muloqot, ta'lim jarayonida o‘quvchilarning yetakchilik qilishlari, bir-birlari bilan fikr almashishlari, o‘rganilayotgan mavzu yoki o‘quv materiali bo‘yicha mustaqil fikrlash, o‘z qarashlarini ilgari surish, ularni dalillar yordamida asoslash va ma'lum xulosalarga kelish orqali ta'lim maqsadlariga erishish imkonini beradi. Bundan tashqari, interfaol metodlar quyidagi qo‘shimcha didaktik imkoniyatlarga ham ega: · o‘qituvchi va o‘quvchi, o‘quvchi va o‘quvchi, har bir o‘quvchi va barcha o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro ta'lim hamkorligini yuzaga keltiradi; · o‘quvchilarning o‘qituvchi bilan o‘zaro samarali muloqot qilishlariga erishiladi; 10 · o‘quvchilarda o‘rganiladigan asar yuzasidan mustaqil fikrlash, muammo qo‘yish, yechimini izlash, qaror qabul qilish va xulosaga kelish malakasini shakllantiradi; · o‘quvchilarda mumtoz epik asarni individual tarzda idrok etish va izohlash ko‘nikmasini shakllantiradi. Ko‘rinadiki, keyingi vaqtda keng tarqalayotgan zamonaviy ta'lim usullari o‘quvchilarning mustaqil o‘qishlari va erkin fikrlashlarini ta'minlashda katta samara keltiradi. Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, Navoiy epik merosi tarkibiga kiruvchi “Layli va Majnun”, “Saddi Iskandariy” dostonlari yuzasidan topshiriqlarni qayta-qayta tushuntirishga, yo‘naltiruvchi savollar bilan murojaat qilishga ehtiyoj ko‘proq seziladi. Bu vaziyatning sababi quyidagilar bilan izohlanadi: · tilining murakkabligi; · mazkur dostonlar mazmun - mohiyatining tasavvufiy yo ‘ nalishda ekanligi ; · ushbu dostonlar yuzasidan qo ‘ shimcha manbalarning kamligi , mavjud metodik ashyolarning o ‘ quvchilar yosh xususiyatlariga mos emasligi ; · o‘qituvchilarning bir qolipda dars o‘tishi; · dars ko‘rgazmaliligi va texnik ta'minotining qashshoqligi; · aksariyat o‘qituvchilarning “Xamsa” asari mohiyatini tushuntirishda syujetbozlikka yo‘l qo‘yishi; · dars jarayonida lug‘at bilan ishlashga kam e'tibor berilib, darslikdagi nasriy bayon bilangina cheklanilishi. O‘quvchilar o‘zlashtirish darajasining DTS talablarida ko‘zda tutilganidan pastligining bosh sababi uni o‘rgatish davr talablari darajasida emasligidir. Alisher Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullar orqali o‘rgatishning o‘ziga xos jihatlari: a) o‘quvchilarga asarning asl badiiy qimmatini to‘laroq anglash, timsollar mohiyatini teranroq tushunish imkonini berishi; 11 b) interfaol usullar o‘quvchilarni faollashtirishi, ular ulug‘ shoir asarlarini o‘zlari mustaqil o‘zlashtirishga kirishishi, o‘quvchilar o‘zaro bahs-munozara asnosida asar mohiyatini teranroq anglashi; v) o‘quvchilarda samarali muloqot va o‘z fikrini to‘g‘ri, ravon, ifodali bayon etish hamda asosli himoya qilish malakalari rivojlanishi; g) adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanish amaliyotining tahlili ko‘pchilik o‘qituvchilar usul, shakl, vosita kabi tushunchalar va ular orasidagi bog‘liqlik haqida chalkash qarashlarga ega bo‘lishgani bois, interfaol usullardan stixiyali ravishda foydalanishayotgani; d) tajribali o‘qituvchilarning ko‘pchiligi an'anaviy ta'lim usullarini yagona maqbul usullar deb hisoblashlari. O‘qitishning zamonaviy usullari ham har qanday progressiv metodlar kabi, eng avvalo, o‘qituvchidan alohida tayyorgarlikni talab qiladi. O‘quvchilarning o‘quv faoliyatini interfaol asoslarda tashkil etishda usulning mohiyati, uni amalga oshirish yo‘llari va buning uchun zarur shartlar to‘g‘risida o‘quvchilarni xabardor qilish, interaktiv metodning turini tanlashda sinfdagi o‘quvchilarning imkoniyatlarini hisobga olish, ta'lim jarayonining har bir bosqichida amalga oshiriladigan vazifalarni to‘g‘ri tushuntirish darsning samarali bo‘lishini ta'minlaydi. Ta'limni an'anaviy usullarda tashkil etishda imkoniyati o‘rtacha bo‘lgan o‘quvchi me'yor qilib olinadi, har bir o‘quvchining betakror shaxs ekanligi , ularning faollik va mustaqil fikrlash darajasi e'tibordan chetda qoladi. Ta'lim beruvchi, ya'ni pedagog subyekt sifatida bu jarayon markazida turadi va uni boshqaradi. Bunday holatda o‘quvchi yangi asar, mavzu, ma'lumotlarni o‘zlashtirishda majburiylik tuyadi, tobelikni his qiladi. Chunki u birov tomonidan boshqarilayotgan bo‘ladi. Adabiyot mashg‘ulotlari interfaol usullar asosida tashkil etilganda esa, asosiy qadriyat o‘quvchi shaxsi, egallanishi mo‘ljallangan marra uning mustaqil fikrlashi, o‘zlashtiriladigan bilim esa uning ta'limiy muammoni mustaqil yecha olishi hisoblanadi. Ko‘rinadiki, bunday holatda ta'lim jarayonining mohiyati tubdan o‘zgaradi. 12 O‘qitish zamonaviy usullarda tashkil etilganda “o‘qituvchi – ta'lim jarayoni – o‘quvchi” munosabati yuzaga kelib, o‘qituvchi bilan o‘quvchi bir chiziqda, teng sub'ektlar sifatida faoliyat olib boradi. Ta'limning biror zamonaviy usulini tanlash va qo‘llashdan oldin o‘qituvchi: · ushbu usulning o‘quvchilarning yoshi, rivojlanish darajasi, qiziqishlari, aqliy imkoniyatiga mos kelishiga; · sinf xonasida bemalol harakatlanish maydonining mavjudligiga (ayrim interfaol usullar sinf xonasida o‘quvchilarning tez-tez joy o‘zgartirishi, harakatlanishini taqozo etadi); · dars yo‘nalishi (maqsadi, turi, mavzusi, mazmuni)ga to‘g‘ri kelishiga; · darsdan kutilayotgan maqsadga erishish uchun sarf qilinadigan vaqtga; · dars uchun zarur bo‘lgan didaktik va texnik vositalarning mavjudligiga; · dars jarayonida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan chekinishlar, taktikaning o‘zgarishiga sabab bo‘luvchi vaziyatlarni oldindan sezish, alternativ yondashuvlarni qo‘llash kabi holatlarga tayyor bo‘lishi lozim. Agar o‘qituvchi pedagogik mahoratga, yuqori darajadagi kasbiy sifatlarga hamda yetarli muloqot qobiliyatiga ega bo‘lmasa, ta'lim jarayonida qo‘llanadigan vositalar qanchalik zamonaviy va xilma-xil bo‘lmasin, kutilgan samarani berolmaydi. Adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanishda o‘quvchilarning imkoniyatlari interfaol usullarning tabiati hamda maqsad va vazifalariga mos kelishi, o‘qituvchining o‘quvchilar guruhlariga ta'sir ko‘rsata olish layoqatiga egaligi ta'lim samaradorligini oshirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda asosiy narsa o‘quvchilarning bir-birlari bilan o‘zaro hamkorlik qilishi, birgalikda ta'lim olishlarini uyushtirishda ekani nazarda tutiladi. Ta'lim-tarbiya jarayonida birgalikda o‘qish metodlaridan foydalanish har bir o‘quvchini doimiy qizg‘in aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o‘rgatish, ularda shaxs sifatida mustaqillikni tarbiyalash, insoniy qadr-qimmat tuyg‘usini vujudga keltirish, o‘z kuch va qobiliyatiga ishonchi tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi. Birgalikdagi ta'lim har bir o‘quvchining o‘z 13 muvaffaqiyati guruh muvaffaqiyatiga olib kelishi yoki aksincha bo‘lishini anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy mehnat qilishga, o‘quv topshiriqlarini sifatli bajarishga, o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishiga intilishni shakllantiradi. Buyuk Navoiyning “Xamsa” asarini o‘quvchilar tomonidan puxta va samarali o‘zlashtirilishiga erishishda “Bumerang”, “Tarmoqlar”, “Kichik guruhlarda ishlash”, “Charxpalak”, “BBB”, “Zig-zag”, “Yelpig‘ich”, “FSMU” kabi interfaol usullar eng qulay va qiziqarli metodlar ekani bois, ularni amaliyotga qo‘llash ijobiy samara keltiradi. Masalan, interfaol ta'limning samarali usuli bu “Charxpalak” usulidir. “Charxpalak” metodi mavzu yuzasidan ma'lumotlarni umumlashtirgan holda puxta o‘zlashtirishda samarali usul sanaladi. Ushbu usulni qo‘llash quyidagicha amalga oshirilishi mumkin: 1. Guruh kichik guruhlarga bo‘linadi. 2. Har bir guruhga savollar bo‘lib beriladi. 3. Har bir guruhga qog‘oz beriladi va guruh a'zolari 4-5 daqiqa mobaynida o‘zaro fikrlashib, javobni qog‘ozga yozadilar. 4. Belgilangan vaqt o‘tgach, o‘qituvchining ishorasi bilan mikroguruhlar raqamiga qarab javoblar yozilgan qog‘ozni keyingi guruhga uzatadilar. 5. Guruh har bir savolga o‘zidan oldingi guruh yozgan qo‘shimcha javobiga qo‘shimcha qiladilar. 6. Har bir guruh a'zolari o‘zining yozgan javobini izohlab beradi. 7. Har bir guruhning savollarga yozgan javobi boshqa guruhlarning qo‘shimcha izohlari berilgan holatda o‘ziga qaytib keladi. Demak, savollar yozilgan qog‘oz guruhlar orasida aylanib, to‘ldirilgan javoblar shaklida keladi. 8. O‘qituvchi yozilgan javoblarga qarab mikroguruh a'zolarini baholaydi. Tajriba-sinov ishlari jarayonida bu usuldan Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonini o‘rgatish bo‘yicha foydalanildi. Ushbu metodning afzalligi shundan iboratki, bunda guruh a'zolari oldindan tayyorlab qo‘yilgan mazmunni, ya'ni savollarga bo‘lib tashlangan mavzuni to‘liq 14 o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Har bir guruhning fikrlari muhokama qilinishi natijasida guruh a'zolari o‘z yutuq va kamchiliklarini aniqlab oladi. Eng muhimi, o‘quvchilar mustaqil fikrlashga, faollikka yo‘naltiriladi va ularda bilim shakllanibgina qolmay, bir-birlarini baholay olish ko‘nikmasi ham paydo bo‘ladi. Shu yerda muammoli va hamkorlikdagi ta'lim usullari o‘zaro uyg‘unlashadi. Ya'ni, o‘quvchi ham yolg‘iz izlanadi, ham o‘z fikrini o‘rtoqlariga yetkazib, asoslash orqali birgalikda bilim o‘zlashtiradi. «Tushunchalar tahlili» mavjud bilimlar, o‘quvchilar uchun o‘tilgan mavzularni yodga olish, biror bir mavzu bo‘yicha ta’lim beruvchi tomonidan berilgan tushunchalarga mustaqil ravishda o‘z izohlarini berish, shu orqali o‘z bilimlarini tekshirib baholashga imkoniyat yaratish va o‘qituvchi tomonidan qisqa vaqt ichida barcha o‘quvchilarni baholay olishga yo‘llantirilgan. Ta’lim oluvchilarning o‘tilgan mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalarni o‘zlashtirib olganlik darajalarini aniqlash, o‘z bilimlarini mustaqil ravishda erkin bayon eta olish, bilim darajalarini baholash, yakka va guruhlarda ishlash, safdoshlarining fikriga hurmat bilan qarash, shuningdek, o‘z bilimlarini bir tizimga solishga o‘rgatadi. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi: – o‘quvchilar guruhlarga ajratiladi; – ishtirokchilar mashg‘ulotni o‘tkazishga qo‘yilgan talab va qoidalar bilan tanishtiriladi; – tarqatma materiallar guruh a’zolariga tarqatiladi; – ishtirokchilar tarqatma materialda mavzu bo‘yicha berilgan tushunchalar yoniga egallagan bilimlari asosida izoh yozadilar; – o‘qituvchi tarqatma materialda mavzu bo‘yicha berilgan tushunchalarni o‘qiydi va jamoa bilan birgalikda har bir tushunchaga to‘g‘ri izohni belgilaydi yoki proyektor orqali uzatilib, ekranda har bir tushunchaning izohi berilgan taqdimot orqali (imkoni bo‘lsa) tanishtiriladi; 15 – har bir o‘quvchi to‘g‘ri javob bilan belgilangan javoblarning farqlarini aniqlaydilar, kerakli tushunchaga ega bo‘ladilar, o‘z-o‘zlarini tekshiradilar, baholaydilar, shuningdek, bilimlarini yana bir bor mustahkamlaydilar. Masalan, “Navoiyning epik merosi” mavzusi yuzasidan quyidagi jadval har bir talabaning qo‘liga tarqatiladi. Ular 10 daqiqa ichida tushunchalarini yozadilar. Tushunchalar Mazmuni Epik tur Janr Adabiy an’ana “Xamsa” Masnaviy Lirika Vazn Obraz Kompozitsiya Sujet Shuni ta’kidlash kerakki, tushunchalarga og‘zaki yoki yozma berilgan qisqa izoh bilan kifoyalanib qolmaslik lozim. Sababi, bu tushunchalar ortida ularni to‘ldiradigan, mohiyatini keng ochib beradigan boshqa tushunchalar borki, ular albatta eslanishi, tahlilni kengaytirishi lozim. «Bumerang» texnologiyasi dan dars va darsdan tashqarida turli adabiyotlar, matnlar bilan ishlash, o‘quvchilar tomonidan o‘rganilgan materialni yodda saqlab qolish, so‘zlab berish, fikrini erkin holda bayon eta olish, qisqa vaqt ichida ko‘p ma’lumotga ega bo‘lish hamda o‘qituvchi tomonidan barcha o‘quvchilarni baholay olish, darslik va matn bilan ishlashda, amaliy mashg‘ulotlar, seminar yoki laboratoriya mashg‘ulotlari hamda suhbat-munozara shaklidagi darslarda foydalanish mumkin. 16 Mashg‘ulotda tinglovchi mustaqil o‘qishi, o‘rganishi va o‘zlashtirib olishi uchun mo‘ljallangan tarqatma materiallar (qisqa matn, suratlar, ma’lumotlar)dan foydalanish kerak bo‘ladi. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi: – ta’lim oluvchilar kichik guruhlarga ajratiladi; – ular darsning maqsadi va tartibi bilan tanishtiriladi; – guruhlarga mustaqil o‘rganish uchun mavzu matnlari tarqatiladi; – berilgan matnlar guruhlar tomonidan o‘rganiladi; – har bir guruh a’zolaridan yangi guruh tashkil etiladi; – yangi guruh a’zolarining har biri guruh ichida navbati bilan o‘rgangan matnlari asosida axborot almashadi, ya’ni bir-birlariga so‘zlab beradilar va matnni o‘zlashtirib olishlariga erishadilar; berilgan ma’lumotlarni o‘zlashtirganlik darajasini aniqlash uchun guruh ichida ichki nazorat o‘tkaziladi, ya’ni guruh a’zolari bir-birlari bilan savol-javob qiladilar; – yangi guruh a’zolari dastlabki holatdagi guruhlarga qaytadilar; – o‘quvchilar tomonidan barcha matnlar qay darajada o‘zlashtirilganligini aniqlash maqsadida o‘qituvchi o‘quvchilarga savol va topshiriqlar bilan murojaat etadi, og‘zaki so‘rov o‘tkazadi; – savollarga berilgan javoblar asosida guruhlarning to‘plagan umumiy ballari aniqlanadi; – har bir guruh a’zosi tomonidan guruhdagi matnning mazmunini hayotga bog‘lagan holda bittadan savol tuziladi; – guruhlar tomonidan tayyorlangan savollar orqali savol-javob tashkil etiladi. Masalan, “Navoiyning epik merosi” mavzusi doirasida “ Xamsachilik an’anasi. Alisher Navoiygacha ijod qilgan xamsanavislar va ularning asarlari haqida ma’lumot” nomli reja mavjud. Ushbu rejadagi ma’lumotlarni «Bumerang» texnologiyasi asosida quyidagicha o‘rganish mumkin: 3 ta kichik guruh tashkil qilinib, har bir guruhga quyidagi nazariy ma’lumotlar taqdim qilinadiva ularni mustaqil o‘rganish topshiriladi. 17 1-guruhga: Nizomiy Ganjaviy (taxallusi; asl ism-sharifi Abumuhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad) (1141 — Ganja shahri, Ozarbayjon — 1209.12.3) — ozarbayjon shoiri va ma’rifatparvari. Ota-bobolari Eronning Qum shahridan bo‘lib, onasi (Ganja atrofidagi qishloqlardagi) sarkardalaridan birining qizi bo‘lgan. Nizomiy Ganjaviyning 20 ming baytdan iborat she’riy devoni bo‘lgan. Shoirning lirik she’rlari turli bayoz va to‘plamlardan tarkib topib, jamlangan. Lekin undan ayrim parchalar: 16 qasida, 192 g‘azal, 5 qit’a, 68 ruboiy va 17 bayt saqlanib qolgan, xolos. Asosiy asari “Xamsa”: 1. “Mahzan ul-asror” (“Sirlar xazinasi”, 1173 yoki 1180)da muqaddima va xotimadan tashqari 20 maqola bo‘lib, har maqolaga oid 20 hikoya mavjud. Asarda shoir yashagan davrning muhim ijtimoiy-siyosiy va axloqiy-ta’limiy masalalari aks etgan. Keyinchalik bu asarga javoban forsiy va turkiy adabiyotlarda 40 dan ortiq dostonlar yaratilgan. 2. “Xusrav va Shirin” (1181) sevgi va sa-doqat mavzuida; 3. “Layli va Majnun” dostoni (1188) arab rivoyatlari asosida yaratilgan; 4. "Haft paykar" dostoni (1196) Baxrom Go‘r va uning nomi bilan bog‘liq voqealarga asoslangan. Asar hikoya ichida hikoya tarzida yozilgan bo‘lib, ularda inson tarbiyasi, xulq-atvori bilan bog‘liq g‘oyalar ilgari surilgan. Hikoyalarida xalq ertaklari ta’siri sezilib turadi; 5. “Iskandarnoma” dostoni (1190—1200) da Nizomiy Ganjaviy o‘zining odil va ma’rifatli shoh, komil inson, ideal jamiyat haqidagi orzularini Iskandar obrazi va xayoliy tasvirlar orqali ifodalagan. “Xamsa” Sharq xalqlari adabiyotlari rivojiga katta ta’sir etgan. 13- asrdan boshlab bir qancha shoirlar (Amir Xusrav Dexlaviy, Navoiy, Jomiy va boshqalar) “Xamsa” yozganlar. Navoiydan tortib barcha o‘zbek shoirlari Nizomiy Ganjaviyni o‘zlariga ustoz deb bilishgan. Navoiy “Nasoyim ul-muhabbat"da uni shayxlar qatorida zikr etgan. XIVasr o‘rtalarida Qutb Xorazmiy “Xusrav va Shirin” dostonini turkiy tilga tarjima qilgan. Haydar Xorazmiy shoirning “Maxzan ul- asror” asariga javoban “Gulshan ul-asror” dostonini bitgan. Ogahiy “Haft paykar”ni nasriy tarjima qilgan. 2-guruhga: 18 Xusrav Dehlaviy (taxallusi; to‘la nomi Yaminiddin Abdulhasan) (1253, Patyoli — 1325.27.9 Dexdi) — fors shoiri, adabiyotshunos, bastakor. Nizomiy Ganjaviy “Xamsa”siga javob yozish bilan xamsanavislik an’anasini boshlab bergan. Uning 1299—1302 yillarda yozilib, Alouddin Xiljiyga bag ishlanganʻ “Xamsa”si quyidagi dostonlarni o‘z ichiga oladi: “Matla ul-anvor” (“Nurlarning chiqish joyi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Oinayi Iskandariy” (“Iskandar oyinasi”), “Hasht bihisht” (“Sakkiz jannat”). U Nizomiy dostonlarining shakli va sujeti, obrazlar silsilasini saqlagan holda, ularni o‘ziga xos talqin etgan va yangi mazmun bilan boyitgan. Nizomiy dostonlari shoir dunyoqarashining kengligi va bilimining teranligini namoyish etsa, Xusrav Dehlaviy "Xamsa"si ruhiyat teranligi va qalb boyligiga ega. Xusrav Dehlaviy “Xamsa”si o‘zidan keyingi shoirlarga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. 3-guruhga: Abdurahmon Jomiy ijodining gultoji, shubhasiz, uning “Haft avrang” deb nomlangan dostonlar majmuasidir. Bu dostonlarida Jomiy fors-tojik adabiyotida yaratilgan Nizomiy Ganjaviy (1141—1209) va Amir Xusrav Dehlaviyning (1253 —1325) “Xamsa”laridagi eng yaxshi g‘oyaviy va adabiy an’analarni davom ettirib, XV asrning ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy hayotida mavjud muammolarga o‘z munosabatini bildirishga harakat qilgan. 1480-yildan 1485-yilning oxiriga qadar Jomiy o‘zining buyuk “Haft avrang”i tarkibiga kirgan dostonlarini yaratish ustida ish olib bordi. Sharq adabiyotidagi xamsachilik an’analari asosida yozilgan bu dostonlardan “Silsilat uz-zahab”, “Tuhfat ul-ahror”, “Suhbat ul-abror” g‘oyaviy tematik jihatdan falsafiy-axloqiy yo‘nalishda, janr e’tibori bilan pandnoma tipida bo‘lib, o‘z davrining eng dolzarb masalalariga bag‘ishlangan edi. “Yusuf va Zulayho”, “Layli va Majnun”, “Salamon va Absol”, “Xiradnomayi Iskandariy” dostonlarida esa shoir an’anaviy sujetlarning yangicha talqinlarini berdi. O‘quvchilar o‘z guruhida matnlarni diqqat bilan o‘qishadi. So‘ngra yangi guruhlar tashkil qilinadi. Guruh a’zolari o‘zlari o‘qigan matnlarni sheriklariga tushuntirib berishadi. Matnlar ishtirokchilar tomonidan o‘zlashtirilgach, guruh 19 ichida mustahkamlanadi. So‘ngra guruh a’zolari oldingi holatdagi guruhlariga qaytishadi. Yangi mavzu yuzasidan savol-javob o‘tkaziladi. Savolga to‘liq javob olinsa 3 ball, to‘liq bo‘lmasa 2 ball, boshqa guruh to‘ldirsa 1 ball beriladi. Har bir guruhga 4 tadan savol beriladi. Beriladigan savollarning konseptual xarakterda bo‘lishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ularga javob berish uchun o‘quvchilar matnni diqqat bilan o‘rganishlari, turli fanlaridan olgan bilimlarini ham tatbiq etishlari kerak bo‘ladi. Chunki «o‘rinli berilgan muayyan muammolik darajasiga ega har qanday savol va topshiriq bolani mustaqil fi krlashga chorlaydi». «Blits» so‘rovi o‘quvchilarda harakatlar ketma-ketligini to‘g‘ri tashkil etish, mantiqiy fikrlash, o‘rganilayotgan xilma-xil fikrlar, ma’lumotlar ichidan keraklisini tanlab olish, shu bilan bir qatorda, o‘zgalar fikrini hurmat qilish va ularga o‘z asosli fikrini o‘tkaza olish hamda o‘z faoliyatini to‘g‘ri rejalashtirishni o‘rgatishga qaratilgan. Mashg‘ulot bir necha bosqichda o‘tkaziladi: Yakka tartibda 1-qadam: – materialni sinchiklab o‘rganish va unda berilgan harakatlar ketma-ketligini to‘g‘ri belgilash; – belgili qog‘ozda ajratilgan «yakka baho» bo‘limiga berilgan harakatlarning mantiqiy ketma-ketligini raqamlar bilan belgilash. 2-qadam: Guruh ishi (Yonlaridagi kishilar bilan 3 kishilik guruhni tashkil etishadi). – Kichik guruhdagilarning har biri o‘z qog‘ozidagi «yakka baho» bo‘limida belgilangan harakatlar ketma-ketligi bilan bir-birlarini tanishtiradilar, keyin 3 kishida uch xil bo‘lgan ketma-ketlikni birgalashib (bir-birlari bilan tortishib, bahslashib, bir-birlariga ta’sir o‘tkazib, o‘z fikrlariga ishontirib) kelishgan holda tarqatilgan qog‘ozdagi «guruh bahosi» bo‘limiga muqobil raqamlarni belgilab chiqadilar; 20 – guruhlar ishi yakunlanadi. 3-qadam: Javoblar va tahlillar: – harakatlar ketma-ketligi bo‘yicha ta’lim beruvchi to‘g‘ri javoblarni beradi; – berilgan javoblar ishtirokchilar tomonidan «to‘g‘ri javob» bo‘limiga yoziladi; – «to‘g‘ri javob» bo‘limida berilgan raqamlar «yakka baho» hamda «guruh bahosi» bo‘limidagi raqamlar solishtiriladi va kattasidan kichigi ayriladi. Ayirmalar mos holda «yakka xato» va «guruh xatosi» bo‘limlariga yoziladi. 4-qadam: Umumlashtirish. Mashg‘ulot yakuni Blits-so‘rov: «Xamsa»dagi dostonlar Guruh bahosi Guruh xatosi To‘g‘ri javob Yakka xato Yakka baho Dostonlarnin g nomlanishi Yillar «Hayrat-ul abror» «Farhod va Shirin» «Layli va Majnun» «Sab’ayi sayyor» «Saddi Iskandariy» 21 2-3 ta to‘g‘ri javob – «qoniqarli». 4 ta to‘g‘ri javob – «yaxshi». 5 ta to‘g‘ri javob – «a’lo». «FSMU» interfaol metodi munozarali masalalarni hal etish, bahs-munozaralar o‘tkazish yoki chorak, o‘quv yili yakunida o‘quvchilarning dars mashg‘ulotlari hamda o‘tilgan mavzulardagi muammolarga nisbatan fikrlarini bilish maqsadida qo‘llaniladi. Bu texnologiya o‘quvchilarni o‘z fikrini himoya qilish, erkin fikrlashga o‘rgatadi. Undan foydalanishda o‘qituvchi o‘quvchilar bilan bahs mavzusini belgilab oladi va guruhlarga FSMU texnologiyasining 4 bosqichi yozilgan qog‘oz varaqlarini tarqatadi va uni to‘ldirishni topshiradi. Bunda: F – fikringizni bayon eting; S – fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating; M – ko‘rsatgan sababingizni asoslovchi misol keltiring; U – fikringizni umumlashtiring. O‘qituvchi kichik guruhlarning yozgan fikrlarini jamoa o‘rtasida himoya qilishlarini so‘raydi. Mashg‘ulot o‘qituvchi tomonidan muammo bo‘yicha bildirilgan fikrlarni umumlashtirish bilan yakunlanadi. Namuna: 1. Vazifa: Alisher Navoiyning epik merosi merosi yuzasidan fikrlaringizni bayon qiling. F – Alisher Navoiyning epik merosi Sharqda mavjud adabiy an’analar asosida yaratilgan. S – Navoiy yoshligidan fors adabiyoti bilan oshno bo‘lgan, adib ijod qilgan davrga qadar mintaqada fors adabiyoti hukmron mavqeda edi, qolaversa, Navoiyga qadar turkiy adabiyotda epic ijod an’analari ko‘p qo‘llanmagan edi. M – “Xamsa” va “Lison ut-tayr” dostonlari U – Navoiy fors adabiyotidagi an’analardan ijodiy foydalangan holda turkiy adabiyotda yangi epik an’analarni shakllantirdi. 22 Yuqorida keltirilgan interfaol usullar namunalarining barchasi bir xulosaga olib keladi: ta’limda qo‘llanayotgan har qanday usul mazmunni to‘laqonli yetkazishga xizmat qiladigan, ta’lim va tarbiya uyg‘unligini ta’minlaydigan samara vositasidir. Bunda o‘qituvchining o‘z fanini qay darajada bilishi, his etishi, pedagogik texnologiyalar hamda interfaol usullarning ma’nosi, qo‘llanish o‘rni va imkoniyatidan yaxshi xabardor bo‘lishi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Soddaroq va ochiqroq qilib aytganda, dars o‘tishdan maqsad interfaol usullarni qo‘llash emas, balki dars (ta’lim) mazmunini yetkazishda shakl, vosita va usullarning eng muvofiqini to‘g‘ri tanlash va qo‘llay bilish muhimdir. Alisher Navoiyning epik merosini o‘rganishda innovatsion faoliyatini quyidagi bosqichlarda tashkil qilish tavsiya etiladi: 1. O‘qitishning interfaol usullari mohiyatini o‘rganish. 2. Ushbu usullarning nima uchun qanday o‘quv natijalariga olib kelishini anglash. 3. O‘z oldiga interfaol usullarni o‘zlashtirib olish maqsadini qo‘yish. 4. Maqsadga erishish uchun strategiya tanlash. 5. Kerakli vositalar, ma'lumotlar bazasini aniqlash. 6. Interfaol usulni o‘z pedagogik faoliyatida qo‘llab ko‘rish. 7. Natijalarni tahlil qilishni o‘rganish, ya'ni ushbu usullarni tatbiq qilgangacha bo‘lgan va undan keyin erishilgan ko‘rsatkichlarni qiyoslash. 8. Natijalar tahliliga ko‘ra yangi maqsadlar belgilash. Alisher Navoiy epik asarlarini o‘rgatishni samarali tashkil etishda o‘quvchilarning qiziqish va maqsadlari umumiy bo‘lishiga erishish eng muhim shartlardan biridir. Chunki har qanday ishni boshlashdan oldin inson ko‘z o‘ngida mo‘ljal namoyon bo‘ladi, u shu mo‘ljalga yetish uchun o‘z oldiga vazifalar qo‘yadi. Shundan so‘ng vazifalarni qanday tartibda, qaysi vositalar orqali amalga oshirish mumkinligi ustida fikr yuritadi. Ushbu jarayonning borish tartibi asar mazmunini o‘zlashtirish uchun ham xosdir. Ya'ni, har qanday o‘qitish jarayoni 23 aniq maqsadga yo‘naltiriladi. Maqsad aniq va real bo‘lsa, natijalar ham samarali bo‘lishi tabiiy. Bundan tashqari, pedagogik jarayonning amalga oshirilishi unda qo‘llaniladigan usul va vositalarning maqsadga muvofiq tanlanishiga ham bog‘liqdir. O‘rganuvchi tadqiqotda o‘qituvchilarning darslarga qo‘yayotgan maqsadlari bilan uni olib borish bosqich va usullari bir-biriga to‘g‘ri kelmasligi kuzatilgan edi. Darsga qo‘yilayotgan maqsad va unga erishish uchun tanlangan usul, vositalarning bir-biriga mos bo‘lishiga erishish maqsadida o‘qituvchilar uchun “Ta'limiy maqsadlarni belgilash”, “Tarqatma materiallar tayyorlash” talablari ishlab chiqildi. Shu tariqa Alisher Navoiy epik asarlarini o‘rgatishda zamonaviy ta'lim usullari, ya'ni interfaol metodlardan foydalanishda o‘qituvchilarning ruhiy va kasbiy tayyorligi, o‘quvchilar mashg‘ulotlar mobaynida foydalanishlari lozim bo‘lgan pedagogik ashyolarning mavjudligi, o‘quvchilarda o‘zlari bildirgan fikrlar va taklif etgan yechimlar uchun hech kim tomonidan tanqid qilinmasligi kabi omillar zarurligi aniqlandi. 24 1.2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining mazmun-mohiyati va pedagogik imkoniyatlari Keyingi yillarda o‘qitishning yangi pedagogik texnologiyalari pedagog mutaxassislar orasida eng ko‘p tarqalgan fikrlardan biriga aylanib bormoqda. Bunga sabab o‘qitishning avtoritar usuli deb baholanadigan an’anaviy usulda o‘qituvchi faol bo‘lib, o‘quvchi esa tinglovchi passiv, faqatgina obyekt vazifasini bajaradi, xolos. Boshqacha qilib aytganda, avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. Bundan farqli o‘laroq, shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarda o‘quvchi ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko‘ra pedagogik jarayon markaziga qo‘yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga qulay shart- sharoitlar yaratib beriladi. Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan, ishlab chiqarishdan iborat besh tarkibiy qismida «shaxs» asosiy tarkibiy qism – birinchi o‘rinda turadi. Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan o‘qitish o‘quvchi shaxsiga yo‘nartirilgan bo‘lishi lozim. Shuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon – o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida, ko‘p marotaba ilg‘or pedagogik texnologiyalarni o‘rganib, ularni o‘quv muassasalarimizga olib kirish zarurligi uqtirilgan. O‘qitish texnologiyasi pedagogik strategiya sifatida talaba va o‘qituvchilar faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish vositalariga ega bo‘ladi. Bunday texnologiyalarga quyidagilarni keltirish mumkin: 1. Hamkorlik pedagogikasi; 2. Pedagogik jarayonda shaxsni ko‘zda tutishga asoslangan pedagogik texnologiya (Sh.A.Amonashvili texnologiyasi); 3. O‘quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o‘qitishni jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi); 25 4. O‘quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga qurilgan texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini rejalashtirish texnologiyasi); 5. O‘qitshni individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya, V.D.Shadrikov texnologiyasi); Xususan, hamkorlik pedagogikasi XX asrning 80-yillarida rivojlana boshladi va ta’limdagi ko‘pgina innovatsion jarayonlarni hayotga chorladi. Bu texnologiya negizida taniqli rus va chet el pedagoglarining tajribasi yotadi. Ular K.D.Ushinskiy, N.P.Pirogov, L.N.Tolstoy, J.J.Russo, Y.Korchak, K.Rodjers, E.Bern, S.T.Shaskiy, V.A.Suxomlinskiy va boshqa ko‘plab taniqli mutaxassislardir. Shulardan biri Shalva Aleksandrovich Amonashvili, taniqli pedagog olim va amaliyotchidir. U o‘zining eksperimental maktabida hamkorlik pedagogikasini, shaxsiy yondashuvini, tili va matematika o‘qitishning ajoyib pedagogikasini ishlab chiqdi va hayotga tatbiq etdi. Sh.A.Amonashvilining asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat edi: 1. Bolaning shaxsiy xislatlarini namoyon qilish orqali unda oliyjanob insonning shakllanishi, rivojlanishi va tarbiyalanishiga imkon tug‘dirish; 2. Bolaning qalbi va yuragini ulug‘lomoq; 3. Boladagi bilishga bo‘lgan kuchlarni rivojlantirish va shakllantirish; 4. Keng va chuqur bilim hamda malaka olish uchun sharoit tug‘dirmoq; 5. Ideal tarbiya –bu o‘z-o‘zini tarbiyalamoq. Sh.A.Amonashvili o‘zining texnologiyasini amalga oshirish uchun quyidagi metodika va metodik usullardan foydalandi:  insonparvarlik;  shaxsiy yondashuv;  oila pedagogikasining qo‘shimcha imkoniyati;  o‘quv faoliyati.  muloqot mahorati; 26 Sh.A.Amonashvili texnologiyasida bola faoliyatini baholash alohida ahamiyatga ega. Baholardan foydalanish o‘ta cheklangan. Miqdoriy baholashdan ko‘ra sifatli baholashga urg‘u beriladi, ya’ni tavsif, natijalar paketi, o‘z-o‘zini baholash kabi. O‘quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o‘qitishni jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi)ni Viktor Fedorovich Shatalov ishlab chiqdi hamda hayotga joriy qildi. U o‘qitishning an’anaviy sinf- dars usulining hali ochilmagan katta imkoniyatlarini ko‘rsatib berishga harakat qildi. O‘qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo‘llash, o‘qitish jarayonini yagona shaklga keltirish va yuqori samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Endi shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarning nima uchun bugungi kunda dolzarb bo‘lib borayotganligi, nima uchun mazkur texnologiyalar ta’limning hozirgi kuni, kelajagi bo‘lib qolganligi hamda ularning mohiyati haqida qisqacha to‘xtalsak. Oliy ta’limda va akademik litseylarda an’anaviy o‘qitish texnologiyasi o‘zining qator xususiyatlariga ko‘ra zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga tobora zid bo‘lib bormoqda. Chunki, mazkur o‘qitish texnologiyasida pedagogikaning talabaga munosabati avtoritar xarakterga ega, ya’ni ta’lim jarayonida u yagona subyekt sifatida namoyon bo‘ladi, talabalar esa faqatgina obyekt vazifasini bajaradi. Boshqacha qilib aytganda avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. 27 II BOB. “NAVOIYNING EPIK MEROSI” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. Milliy g‘oyani o‘qitishda Alisher Navoiyning komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlar. Musulmon Sharqi epik poeziyasi tarixi xamsachilik an’anasi bilan chambarchas bog‘liq. Dastavval XII asrda vujudga kelgan xamsa janri sakkiz asrga yaqin vaqt davomida yuzlab javob dostonlarga ega bo‘ldi. Sharq adabiyotida birinchi bo‘lib “Xamsa” yozgan shaxs buyuk ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviydir. U 1170-1204 yillar oralig‘ida birin-ketin 5 ta doston yaratdi, bu dostonlar shoir vafotidan so‘ng yaxlit bir to‘plamga birlashtirilib, “Panj ganj” (“Besh xazina”) deb atala boshlandi va keyinchalik “Xamsa” nomi bilan mashhur bo‘ldi. Nizomiy beshligidagi birinchi doston “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinasi”) deb atalib, 1170-yilda yaratilgan. Nizomiy bu dostonini g‘aznaviylar hukmdori Bahromshoh (XII asr)ga bag‘ishlaydi. “Maxzan ul-asror” ning vujudga kelishida XII asr klassigi Hakim Sanoiy “Xadiqat ul-haqoyiq” (“Haqiqatlar bog‘i”) dostonining ta’siri bor. Umuman, musulmon Sharqida falsafiy-didaktik yo‘nalishdagi dostonlarning ibtidosi ham bevosita shu doston bilan bog‘lanadi. Nizomiy beshligidagi ikkinchi doston “Xusrav va Shirin” deb atalib, taxminan 1181-yilda yozib tugallangan. Shoir bu dostonini saljuqiy hukmdor To‘g‘rul II (1174-1194) topshirig‘iga ko‘ra yaratadi. “Layli va Majnun” dostoni esa 1188-89 -yillarda Shirvonshoh Axsitan II topshirig‘iga ko‘ra yaratiladi. Nizomiy beshligidagi to‘rtinchi doston “Haft paykar” (“Etti go‘zal”) 1196- yilda yozib tugallanadi. Doston 4600 baytdan iborat bo‘lib, hukmdor Alouddin Ko‘rpa Arslon (1174-1207) topshirig‘i bilan yaratilgan. “Haft paykar” asosiy voqea va unga ilova qilingan 7 ta qoliplovchi hikoyatlardan iborat. Nizomiy beshligidagi so‘nggi – beshinchi doston “Iskandarnoma” deb atalib, ikki qism: “Sharafnoma” va “Iqbolnoma”dan iborat. Doston hajmi 10000 baytdan ortiqroq. Dostonning aniq qaysi yilda yaratilganligi ma’lum emas, adabiyotlarda uning 1197-yildan keyin yozilganligi haqida ba’zi qaydlar uchraydi. 28 Nizomiy beshligi yaratilgandan keyin oradan bir asr vaqt o‘tib, Xusrav Dehlaviy (1253–1325) unga javob yozdi va shu bilan xamsanavislik an’anasini boshlab berdi. U 1299-1301-yillarda “Matla ul-anvor” (“Nurlarning boshlanmasi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Hasht behisht” (“Sakkiz jannat”), “Oyinayi Iskandariy” (“Iskandar oynasi”) dostonlarini yaratib, Nizomiy ishini davom ettirdi va natijada adabiyotda xamsachilik an’anasi paydo bo‘ldi. Dehlaviydan keyin bu an’ana butun Sharq dunyosiga tarqaldi va juda ko‘p xalqlarda Nizomiy dostonlari mavzusi va sujeti asosida asarlar paydo bo‘ldi. Ozarboyjon olimi G‘.Aliev jahon kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozma va manbalarni o‘rganib chiqish asosida Nizomiy beshligiga muayyan tarzda javob yozgan 300 ga yaqin ijodkorni aniqladi va ular haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirib, “Teмы iжетыmi Низами в литературах народов Востока” nomli monografiyasini yaratdi. Xamsanavislik tarixida XV asr Hirot adabiy muhiti alohida o‘rin egallaydi. Izlanishlardan ma’lum bo‘ldiki, aynan shu davr va shu muhitning o‘zida 20 ga yaqin ijodkor xamsanavislikda o‘z kuchlarini sinab ko‘rganlar. Garchi bu ijodkorlarning barchasi to‘liq “Xamsa” yaratmagan bo‘lsalar-da, lekin beshlikning u yoki bu dostoniga javob yozish bilan mazkur an’anaga o‘z munosabatlarini bildirganlar. Bu davrdagi Nizomiy mavzulariga murojaat qilgan ijodkorlar haqida Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” (1498), Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” (1486), Humomiddin Xondamirning “Makorim ul-axloq” asarlarida ma’lumotlar uchraydi. Ijodkorlar guruhini xamsanavislikka bildirgan munosabatiga ko‘ra shartli ravishda uch guruhga ajratish mumkin: 1. To‘liq xamsa mualliflari. 2. “Xamsa”ning ba’zi dostonlariga javob yozgan ijodkorlar. 3. Bitta dostonga javob yozgan ijodkorlar. To‘liq “Xamsa” mualliflari 29 Jamoliy. Temur va Shohruh zamonida yashagan bu ijodkorning tavallud va vafot etgan yillari haqida aniq ma’lumot yo‘q. Faqat G‘.Aliyev o‘zining “Teмы iжеты Низами в литературах народов Востока” nomli monografiyasida uning beshligi 1402-1417-yillar oralig‘ida yaratilgan degan fikrni bildiradi. Jamoliy “Xamsa”si quyidagi dostonlardan iborat: 1. “Tuhfat ul-abror” (“Maxzan ul-asror”ga javob) 2. “Mehru Nigor” (“Xusrav va Shirin”ga tatabbu) 3. “Mahzun va Mahbub”. (“Layli va Majnun”ga tatabbu) 4. “Haft avrang” (“Haft paykar”ga tatabbu) 5. Doston nomlanishi aniq emas. Lekin voqealar mazmuni va qo‘llanilgan vazn Nizomiy “Iskandarnoma”sini eslatgani uchun uni Nizomiy beshligidagi so‘nggi dostonga javob tarzida yozilgan deb hisoblash mumkin. Ashraf Marog‘iy Shohruh zamonida yashaganligi va 1450-yilda vafot etganligi ma’lum. Uning beshligi 1428-1444-yy. oralig‘ida yaratilgan bo‘lib, quyidagi dostonlardan iborat: 1. “Minhoj ul-abror” (“Yaxshi kishilarning yo‘li”) 1428-yilda yaratilgan.Nizomiy dostonidan bir oz farqlanib, 21 maqolatdan iborat va ularning har bir-biriga ikkitadan hikoyat ilova qilinadi. 2. “Riyoz ul-oshiqin” (“Sevishganlar bog‘i”, 1432). Ba’zi manbalarda “Xusrav va Shirin” nomi bilan ko‘rsatiladi. 3. “Ishqnoma” (“Layli va Majnun”ga tatabbuh, 1438) 4. “Haft avrang” (“Etti taxt”, 1440) 5. “Zafarnoma” 1444-yilda yaratilgan. Nomlanishdagi o‘zgachalikka qaramay, voqealar bayoni ham, qo‘llanilgan vazn ham “Iskandarnoma”ni eslatadi. Mazkur guruhdagi yana ikki ijodkor Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy “Xamsa”lari haqida mavzu so‘ngida batafsilroq fikr yuritganimiz sababli bu o‘rinda ularga to‘xtalib o‘tirmaymiz. 30 2.2. “Xamsa”ning ba’zi dostonlariga javob yozgan ijodkorlar Kotibi Turshiziy.Bu ijodkorning Nishopurdan kelganligi va 1434 -1436- yillarda Astrobodda vafot etganligi haqida Ye.E.Bertels o‘zining Навои и Джами” tadqiqotida ma’lumot keltiradi. Turshiziy 10 ga yaqin masnaviy-dostonlar muallifi, ulardan faqat uchtasi “Xamsa” dostonlariga tatabbuh tarzida vujudga keldi: 1. “Gulshan ul-abror” (“Yaxshi kishilarning gulshani”). 2. “Layli va Majnun”. 3. “Bahrom va Gulandom”. Abdulloh Hotifiy 1445/ 50-1521 yy. oralig‘ida yashagan. Manbalarda Abdurahmon Jomiyning jiyani sifatida tilga olinadi. “Xamsa”ning quyidagi dostonlariga javob yozganligi mahlum: 1. “Layli va Majnun”. 2. “Shirin va Xusrav” (1490) 3. “Haft manzar” (“Etti manzara”) “Haft paykar”ga tatabbu tarzida yaratilgan. 4. “Temurnoma”. “Iskandarnoma” vaznida bitilgan bu doston Amir Temurning zafarli yurishlariga bag‘ishlangan. Ko‘rinadiki, Hotifiy dostonlari orasida faqat “Maxzan ul-asror”ga javob tarzida yozilgan doston uchramaydi. Badriddin Hiloliy Asli astrobodlik bo‘lgan bu ijodkor XV asrning 70-yillarida tug‘ilgan. 1529- yilda qatl etilgan.“Xamsa” dostonlariga javoban yozilgan 2 ta dostoni bor: 1. “Sifat ul-oshiqin” (“Maxzan ul-asror”ga javob) 2. “Layli va Majnun”. Shahobiddin Jomiy Bu ijodkorning tug‘ilgan va vafot etgan yillari haqida aniq ma’lumot yo‘q. Faqat Xondamirning “Makorim ul-axloq”da Shahobiddin Jomiyning Alisher Navoiy maslahatiga ko‘ra, “Layli va Majnun” va “Xusrav va Shirin” dostonlarini yozganligi haqidagi ma’lumotiga tayanadigan bo‘lsak, muallifning XV asrning 31 ikkinchi yarmida yashaganligi ma’lum bo‘ladi. Shahobiddin Jomiyning bu ikki dostoni bizgacha yetib kelmagan yoki haligacha topilmagan. Bitta dostonga javob yozgan mualliflar[1] Bu guruhni g‘oyaviy yo‘nalishiga qarab ikkiga ajratish mumkin: 1) “Maxzan ul-asror” tipida doston yozgan mualliflar: Osafiy Hiraviy, Nargisiy, G‘iyosiddin Sabzavoriy, Fosih Rumiy, Sayyid Qosimiy. 2) “Layli va Majnun” tipida doston yozgan mualliflar: Shayxim Suhayliy, Ali Ohiy, Xoja Imod Loriy, Xoja Hasan Xizrshoh, Zave Qozisi. Xamsachilik tarixida fors-tojik adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Abdurahmon Jomiy (1414-1492) beshligi alohida o‘rin tutadi. Jomiy ijodkor bo‘lish bilan birga so‘fiy ham edi, bu holat u yaratgan asarlarda ham namoyon bo‘ladi. Sharqshunos olim Konradning ta’biri bilan aytganda, “u – shoir, u – faylasuf, u – filolog, u – musiqashunos. Lekin shu bilan bir qatorda u ko‘proq so‘fiy. Uning uchun borliqni anglashning ikki ko‘rinishi mavjud – borliq sirlari va ijod sirlari” (Konrad N.I. Zapad i Vostok, 276-bet). Adabiyotshunoslikda Jomiyning “Xamsa” yozgan-yozmaganligi bilan bog‘liq bahsli fikrlar mavjud. Ayrim adabiyotshunoslar Jomiy dostonlariga “Xamsa” tarzida emas, balki yettilik –“Haft avrang” (“Salomon va Absol” hamda “Silsilat uz-zahab” dostonlarini ham qo‘shgan holda) shaklida qarash zarurligini ta’kidlaydilar. Lekin Jomiyning o‘zi “Xiradnomayi Iskandariy” xotimasida o‘z asarini “Panj ganj” deb ataganligi uchun Jomiyni “Xamsa” yaratgan ijodkorlar qatoriga kiritish to‘g‘riroq bo‘ladi. Abdurahmon Jomiy “Xamsa”sining birinchi dostoni “Tuhfat ul-ahror” 1481-yilda yaratilgan. Falsafiy-axloqiy masalalarga bag‘ishlangan bu doston Nizomiy “Maxzan ul-asror”iga javob tarzida vujudga keldi. Dostonlar nomlanishidagi ohangdoshlik, kompozitsion qurilishdagi o‘xshashlik va qo‘llanilgan she’riy o‘lchov bu fikrni tasdiqlaydi. 32 1482-83 yillarda “Xamsa”ning ikkinchi dostoni “Subhat ul-abror” (“Yaxshi kishilarning tasbehi”) maydonga keldi. An’anaga muvofiq, xamsaning ikkinchi dostoni ishqiy mavzuga bag‘ishlanishi kerak edi. Lekin Jomiy bu o‘rinda an’anadan butunlay chekinib, falsafiy yo‘nalishdagi yana bir doston yaratadi. Lekin u birinchi doston kabi 20 ta maqolatdan emas, balki 40 ta bo‘lim – “iqd” (tasbeh donasi)dan iborat bo‘lib, har bir nazariy qismdan keyin alohida hikoyat va munojot ilova qilib boriladi. Abdurahmon Jomiy beshligidagi uchinchi doston “Yusuf va Zulayho” deb atalib, 1483-yilda yaratilgan. Nizomiy beshligida bunday mavzu va sujetdagi doston uchramaydi. Jomiy “Xusrav va Shirin” mavzusidagi an’anaviy doston yaratishdan voz kechib, Qur’onda “ahsan ul- qisas” – “qissalarning sarasi” deb ta’riflangan Yusuf qissasi bayoniga bag‘ishlangan “Yusuf va Zulayho” dostonini yaratadi. Abdurahmon Jomiy “Xamsa”sidagi to‘rtinchi doston “Layli va Majnun” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, 1483-yilda yaratilgan. “Xamsa”dagi so‘nggi – beshinchi doston “Xiradnomayi Iskandariy” ham Jomiyning an’anaga rioya etishi bilan xarakterlanadi. Ko‘rinadiki, Abdurahmon Jomiy yaratgan masnaviy- dostonlar orasida falsafiy yo‘nalishdagi dostonlar yetakchi o‘rinda turishi bilan xarakterlanar ekan. Fors adabiyotida Nizomiy beshligiga birinchi javob bitgan ijodkor Xusrav Dehlaviy bo‘lsa, Navoiy bu vazifani turkiy tilda ado etdi. Navoiy beshligida xamsanavislikning barcha shartlariga qat’iy amal qilinganligini ko‘ramiz. Chunki xamsanavislik an’anasidan bir oz bo‘lsa-da chekinish, turkiy tilda xamsadek buyuk asarni yozib bo‘lmaydi degan fikrga olib kelishi mumkin edi. Navoiy o‘z “Xamsa”si misolida an’anaviy shakl doirasida ham yangi fikr ayta olish imkoniyatini, belgilab berilgan shakllarni jilvalantirish usullari mavjudligini ko‘rsatib berdi va uning bu asari umumjahon adabiyotining yuksak cho‘qqisi bo‘lib qoldi. Navoiy “Xamsa”si ajdodlarimiz ma’naviy holatining ko‘zgusi bo‘lib, unda o‘tmish davr ijtimoiy turmushi, xalq hayoti, urf-odatlari, din-diyonat, axloq- odob haqidagi qarashlar o‘z aksini topgan. Navoiy “Xamsa”si bir-biri bilan ich- 33 ichidan mustahkam bog‘langan beshta dostonni o‘z ichiga oluvchi yaxlit asardir. Buyuk shoir unda zamonasining barcha dolzarb masalalarini qalamga oladi. Mundarijaviy doston bo‘lmish “Hayrat ul-abror”da shoir umr, uning mazmuni, tabiat, jamiyat va inson munosabatlariga doir savollarni qo‘ysa, keyingi dostonlarda muayyan taqdirlar, voqealar misolida ularga javob berishga harakat qiladi. “Xamsa” dostonlaridagi muqaddimalar dostonlar voqeligiga shunchaki an’anaviy kirish qismi bo‘lmay, balki dostonlar mundarijasi uchun ochqich vazifasini ham o‘taydi. Shu ma’noda muqaddimalarda keltirilgan fikrlarga alohida e’tibor berish dostonlar tagzaminida yashiringan ramziy ma’nolarni ochishga yordam beradi. Aynan muqaddimada buyuk mutafakkirning olam va odam, tabiat, kishilik jamiyati, umr va uning mazmuni haqidagi falsafiy-axloqiy qarashlari, ijodkor sifatidagi buyuk salohiyati u qo‘llagan badiiy timsollar, tashbeh-u tamsillar vositasida butun bo‘y-basti bilan namoyon bo‘ladi. 34 XULOSA Keyingi yillarda o‘qitishning yangi pedagogik texnologiyalari pedagog mutaxassislar orasida eng ko‘p tarqalgan fikrlardan biriga aylanib bormoqda. Bunga sabab o‘qitishning avtoritar usuli deb baholanadigan an’anaviy usulda o‘qituvchi faol bo‘lib, o‘quvchi esa tinglovchi, faqatgina obyekt vazifasini bajaradi, xolos. Boshqacha qilib aytganda, avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. Bundan farqli o‘laroq, shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarda o‘quvchi ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko‘ra pedagogik jarayon markaziga qo‘yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga qulay shart- sharoitlar yaratib beriladi. Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan, ishlab chiqarishdan iborat besh tarkibiy qismida «shaxs» asosiy tarkibiy qism – birinchi o‘rinda turadi. Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan o‘qitish o‘quvchi shaxsiga yo‘nartirilgan bo‘lishi lozim. Shuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon – o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida, ko‘p marotaba ilg‘or pedagogik texnologiyalarni o‘rganib, ularni o‘quv muassasalarimizga olib kirish zarurligi uqtirilgan. O‘qitish texnologiyasi pedagogik strategiya sifatida talaba va o‘qituvchilar faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish vositalariga ega bo‘ladi. Bunday texnologiyalarga quyidagilarni keltirish mumkin: 1. Hamkorlik pedagogikasi; 2. Pedagogik jarayonda shaxsni ko‘zda tutishga asoslangan pedagogik texnologiya (Sh.A.Amonashvili texnologiyasi); 3. O‘quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o‘qitishni jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi); 35 4. O‘quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga qurilgan texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini rejalashtirish texnologiyasi); 5. O‘qitshni individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya, V.D.Shadrikov texnologiyasi); O‘rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo‘ravonlik pedagogikasidan voz kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo‘ravonlik aslo mumkin emas, jazolash insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi. Oliy ta’limda an’anaviy o‘qitish texnologiyasi o‘zining qator xususiyatlariga ko‘ra zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga tobora zid bo‘lib bormoqda. Chunki, mazkur o‘qitish texnologiyasida pedagogikaning talabaga munosabati avtoritar xarakterga ega, ya’ni ta’lim jarayonida u yagona subyekt sifatida namoyon bo‘ladi, talabalar esa faqatgina obyekt vazifasini bajaradi. Boshqacha qilib aytganda avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Абдуғафуров А. Буюк бешлик сабоқлари(мақолалар тўплами). – T . : Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1995 . –184 б . 2. Аҳмедов С. Адабиёт дарсларида эпик жанрларни ўрганиш. –Т.: Ўқитувчи, 1986. – 92 б. 3. Долимов С., Убайдуллаев Ҳ., Аҳмедов Қ.. Адабиёт ўқитиш методикаси. – Т.: Ўқитувчи, 1967. 297–315-б. 4. Зуннунов А. Адабиёт ўқитиш методикаси. –Т.: “Ўқитувчи”, 1992. 248–249-б. 5. Йўлдошев Қ. Адабиёт ўқитишнинг илмий-назарий асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1996. 126-127- б. 6. Йўлдошев Қ. Янгича педагогик тафаккур ва умумтаълим мактабларида адабиёт ўқитишнинг илмий-методик асослари. Пед. фан. док… дис. –Т.: 1997. – 306 б 7. Йўлдошев Ж.Ғ., Усмонов С. Илғор педагогик технологиялар. – Т.: Ўқитувчи, 2004. – 101 б. 8. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – T.: Маънавият , 2008. – 176 б 9. Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. – T .: Ўзбекистон , 2009. – 40 б. 10. Каримов И.А. Юксак билимли ва интеллектуал ривжланган авлодни тарбиялаш мамлакатни барқарор тараққий эттириш ва модернизация қилишнинг энг муҳим шарти. // “Маърифат” газетаси, 2012 йил. 11. M ирсолиева М, Ибрагимова Г. Таълим технологиялари ва педагогик маҳорат. – T., 20 15 . – 1 05 б 12. Очилов М., Очилова Н. Олий мактаб педагогикаси. – Т.: Ало қ ачи , 2008. – 304б 13. Очилов М. Янги педагогик технологиялар. – Қарши. Насаф , 2000. -79 б . 14. Педагогика н азарияси ва тарихи. 1- қ исм. Педагогика назарияси / Дарслик. М.Х.Тохтаходжаева ва бошқ. – Т.: “ Moliya - iqtisod ”, 2007. – 196 б. 37 15. Педагогика фанидан изоҳли луғат / Ж.Ҳасанбоев ва бошқ. Проф. М.Х.Тохтаходжаеванинг умумий таҳрири остида. – Т.: Fan va texnologiya, 2009. – 671 б. 16. Раҳимова Г .Алишер Навоий ҳаёти ва ижодини саккиз йиллик ўзбек мактабларида ўрганиш. Пед. фан. ном... дис. -Т.: 1966. -243 б. 17. Тўхлиев Б. Адабиёт ўқитиш методикаси. –Т.: Янги аср авлоди, 2006. 74–б. 18. Саидаҳмедов Н. Янги педагогик технологиялар. – T.: Молия , 200 3 . – 17 2 б 19. Сарибаева М.У., Закбаров У. Умумтаълим мактабларининг 9-синфида “Ҳайрат ул-аброр” достонини ўрганиш. // Тил ва адабиёт таълими. 2005. 5- сон, 9−14- б. 20. Сарибаева М.У. Умумтаълим мактабларида замонавий таълим усулларини татбиқ этишнинг илмий-методик йўллари. // Мактаб ва ҳаёт. -Т.: 2007. 5−6- сон. 50-52-б. 21. Сарибаева М.У. Навоий асарларини ўргатиш орқали болаларда шахс сифатларини тарбиялаш тажрибаларидан: Республика илмий анжуманининг материаллари (2008 йил, 20−21 ноябрь). - Гулистон: 2008. 131−132-б. 22. Сарибаева М. Алишер Навоийнинг “Фарҳод ва Ширин” достонини замонавий усулларда ўргатиш //Тил ва адабиёт таълими. 2009. 1-сон, 16-20 б. 23. Сарибаева М.У, Соибназаров Ё. Навоий асарларида илм-фанни улуғлаш- комиллик белгиси. Республики илмий-амалий конференция материаллари. – Т.: ЎЗМУ, 2010. 351-352-б. 24. Сарибаева М.У, Тўхтамишева Ш. Алишер Навоий эпик асарларини интерфаол усуллар билан ўрганишда ўқитувчи-ўқувчи муносабатининг характери (2010 йил, 6-7 май). - Гулистон: 2010. 256−257-б. 25. Толипов Ў.Қ., Усмонбоева М. Педагогик технология: назария ва амалиёт. – Т.: Фан, 2005. – 205 б. 26. Ходиев Б., Голиш Л. Мустақил ўқув фаолиятини ташкил этиш усул ва воситалари. – Т.: ТДИУ, 2010. – Т.: ТДИУ, 2010. – 87 с. 38 27. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни// “Баркамол авлод − Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори” китобида. – Т.: Шарқ, 1997. − Б. 20-29. 28. Ўзбекистон Республикасининг “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”// “Баркамол авлод − Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори” китобида. – Т.: Шарқ, 1997. − Б.31 - 61. 29. Қодиров В. Мумтоз адабиёт: ўқитиш муаммолари ва ечимлар. –Т.: Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2009. 214–234- б . 30. Ҳасанова А. Юқори синфларда Алишер Навоий ҳаёти ва ижодини ўрганиш. Пед. фан. ном... дис. - Т.: 1974. -176 б. 31. Ҳусанбоева Қ. 6-синфда Навоий ижодини ўрганиш. Методик тавсия. –Т.: Республика таълим маркази, 2001. –12 б. 32. Ҳусанбоева Қ. 5-синфда Алишер Навоийнинг “Маҳбуб ул-қулуб” асарини ўрганиш. Методик тавсия. –Т.: РТМ, 2002. Internet saytlari 1. http: // ziyonet.uz 2. http: // wikipedia.ru 3. http//natlib.uz 4. http// eduportal.uz 39

ALISHER NAVOIYNING KOMIL INSONNI SHAKLLANRISHGA OID QARASHLARI.docx

Купить