Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 98.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Alisher navoiyning maktab madrasalariga o’qituvchi ustoz haqida hamda komil insonni shakllanishiga oid qarashlari shakllanishi

Купить
MAVZU: NAVOIY VA HUSAIN VOIZ IJODIYOTIDA AXLOQIY TARBIYADAGI UZVIYLIK MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………….................................3 I BOB. NAVOIY VA HUSAYN VOIZ HAYOTI VA IJODI 1.1. Navoiyning shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari ……………………………………….......................8 1.2. Komil inson tarbiyasida Voiz Koshifiyning ilmiy merosining ahamiyati …… 14 II BOB. NAVOIY VA HUSAYN VOIZ IJODIYOTIDA AXLOQIY TARBIYADAGI UZVIYLIK 2.1. Alisher Navoiyning komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlar …….…… 23 2.2. Navoiy va Husa y n Voiz ijodiyotida axloqiy tarbiyadagi uzviylik ……….. …..26 XULOSA................................................................................................................30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.........................................32 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Tarixdan ma'lumki, jamiyat rivoji ta'lim- tarbiyaning tadrijiy taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqdir. “Aslida ta'lim-tarbiya sohasidagi islohotning chegarasi yo‘q. Toki hayot davom etar ekan, ta'lim ham, tarbiya ham zamon o‘rtaga qo‘yayotgan yangi-yangi talablarga ko‘ra mustaqil ravishda o‘zgarib-yangilanib boraveradi”.[2] O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy etishi ezgu ma'naviy-axloqiy sifatlarga ega bo‘lgan, muayyan soha bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni puxta o‘zlashtirgan, kasbiy faoliyatida yutuqlarga erisha oladigan kadrlarning tayyorlanishiga bog‘liq. Bunda ta'lim jarayonida o‘quvchilarda Alisher Navoiy asarlari qahramonlariga xos ezgu ma'naviy fazilatlarni shakllantirish katta o‘rin tutadi. Ammo bugunning o‘quvchisiga bugunning usuli bilan ta'lim berilgandagina samaraga erishish mumkin. Demak, Navoiy epik asarlarini o‘quvchilarga ta'limning zamonaviy usullari orqali o‘rgatish yo‘llarini tadqiq etish dolzarb ilmiy-pedagogik muammodir. Alisher Navoiy adabiy merosining yosh avlod tarbiyasida tutgan o‘rni haqida: “Biz bu bebaho merosdan xalqimizni, ayniqsa, yoshlarimizni qanchalik ko‘p bahramand etsak, milliy ma'naviyatimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu insoniy fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma'rifiy qurolga ega bo‘lamiz” 2 ,- degan edi. Chindan ham Navoiyning ma'naviy, aqliy, jismoniy jihatdan yetuk qahramonlar tasvirlangan asarlari yoshlarning barkamol bo‘lib shakllanishida muhim o‘rin tutadi. Demak, Alisher Navoiyning komil insonga xos ma'naviy fazilatlar aks ettirilgan epik asarlarini o‘rgatishning samarali usullarini tadqiq etish, bu borada o‘qitish amaliyotiga qo‘l keladigan tavsiyalar tizimini ishlab chiqish o‘ta dolzarb ilmiy-metodik muammodir. [ 12 ] Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalari asosida mashg‘ulotlarini tashkil etish masalalari E.V.Bondarevskaya, I.A.Kolesnikova, N.G.Svinina, N.A.Alekseyev, S.V.Kulnevich, M.R.Davletshin, E.G‘oziyev, J.G‘.Yo‘ldoshev, R.G‘.Safarova, Sh.Qurbanov, E.Seytxalilov, B.R.Adizov, R.SH.Ahliddinov, O‘.Q.Tolipov, 3 Sh.Q.Mardonov, F.R.Yuzlikayev, U.Sh.Begimqulov, N.M.Egamberdiyeva, U.Q.Musayev, G.N.Najmiddinova, E.R.Yuzlikayeva, B.X.Xodjayev, B.Ma’murov kabi mutaxassislarning ishlarida o‘rganilgan. Bu sohada ko‘p qirrali yondashuvlarning mavjudligiga qaramasdan shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini tashkil etish, uni boshqarish, o‘qituvchi faoliyatini mazmun, metod va sifat jihatdan takomillashtirish, uni shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini amalga oshirishga tayyorlash kabi muammolar o‘z yechimini kutmoqda. So‘nggi yillarda pedagogik menejment va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini boshqarish sohasiga oid V.A.Karakovskiy, Y.A.Konarjevskiy, L.I.Novikova, M.M.Po tashnik, R.X.Shakurov, T.I.Shamova, R.Sh.Ahlidinov, R.H.Djurayev, Sh.Qurbanov kabilarning ishlari bunga misol bo‘la oladi. [2] Masalaning ikkinchi jihati zamonaviy ta’lim texnologiyalarini Alisher Navoiy epik merosiga tatbiq etishdir. Yildan yilga navoiyshunoslikning hududi va ilmiy qamrovi ortib, alohida fan maqomiga yetdi. Ammo sho‘ro davrida shoir asarlarini o‘rganish muayyan cheklanishlar bilan amalga oshirilgani ma'lum. Alisher Navoiy asarlarini o‘qitish borasida tadqiq qilinishi lozim bo‘lgan masalalar juda ham ko‘pligidan uni ochilmagan qo‘riq deyish mumkin. Garchi, maktablarda adabiyot tizimli yo‘sinda o‘qitila boshlangandan buyon Alisher Navoiy asarlari o‘rganib kelinsa-da, uni o‘quvchilarga o‘rgatishning samaradorligini oshirish yo‘llari yetarlicha tadqiq etilmagan. G.Rahimovaning “Alisher Navoiy hayoti va ijodini sakkiz yillik o‘zbek maktablarida o‘rganish” mavzusidagi nomzodlik ishi bu boradagi ilk qadamlardan edi. G.Rahimovaning dissertatsiyasi Alisher Navoiy ijodini V-VIII sinflarda o‘rganish muammosiga bag‘ishlanib, shoir hayoti va faoliyati, uning dasturga kiritilgan asarlarini o‘rgatish yo‘llari tadqiq etilgan. Dissertatsiyada ulug‘ shoir epik asarlari tarkibidagi masal, hikoya va asosiy matndan uzib olingan ayrim parchalarni o‘rgatish muammolariga to‘xtalgan. Chunki olima o‘z tadqiqotini o‘quv dasturlari holatiga moslashga majbur bo‘lgan. Ishda shoirning epik asarlariga sho‘ro davri talablari asosida yondashilgani sababli chiqarilgan ilmiy xulosalarning katta qismi bugungi pedagogik qarashlarga ham, adabiy ta'limning maqsadiga ham mutlaqo to‘g‘ri kelmaydi. 4 A.Hasanovaning “Yuqori sinflarda Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish” 2 mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasinining uchinchi bobi “Xamsa”ning asosiy dostonlaridan biri “Farhod va Shirin”ni o‘rganish usullariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda dostonni o‘tishda matn ustida ishlash, sharhli o‘qish, doston mazmuni asosida insho yozdirish yo‘llari haqida to‘xtalingan, tavsiyalar berilgan. Ishda dostonni o‘tishda suhbat metodidan foydalanish yo‘llari ham ko‘rsatilgan. Ammo timsollardan keltirib chiqarilgan xulosalar, obrazlarning o‘zaro munosabatlari borasidagi fikrlar sho‘ro mafkurasi talablariga moslashtirilgani uchun ham asar mohiyatini ochishga yetarlicha xizmat qilmagan. S.Dolimov, H.Ubaydullaev, Q.Ahmedov, A.Zunnunov, S.Ahmedov kabi tadqiqotchilar ham o‘z vaqtida Alisher Navoiy ijodini o‘rgatishning turli muammolari yuzasidan tadqiqot olib borganlar. [ 3 ] Maktabda Alisher Navoiy asarlarini o‘qitish muammolariga sog‘lom qarashlar asosida yondashish istiqlol davrida yuzaga kela boshladi. Professor Q.Yo‘ldoshev “Yangicha pedagogik tafakkur va umumta'lim maktablarida adabiyot o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari” deb nomlangan doktorlik dissertatsiyasida epik asarlarni o‘qitishning yo‘l-yo‘riq va metodlariga to‘xtalgan. Jumladan, epik asarlarni o‘qitishda o‘quvchilarning yosh va ruhiy xususiyatlarini hisobga olish, asarning hajmi yoki murakkablik darajasidan kelib chiqib, turli o‘quv tadbirlarini qo‘llash yuzasidan tavsiyalar bergan. Adabiyotshunos B.To‘xliyev: “Xamsa” dostonlarini o‘rganishda har bir dostonning tabiatiga ko‘ra o‘qitish metodini tanlashni hamda “Xamsa” dostonlarini talqin qilishda sujet va kompozitsiyaga alohida urg‘u berishni tavsiya qiladi. “Hatto ayni bir janrdagi epik asarlar tahlilida ham o‘ziga xos yondoshuvlar talab etiladi. Alisher Navoiyning “Xamsa”si tarkibida besh doston bor. Ularning barchasi bir xil janrda. Shunga qaramay, ularning har biri o‘z oldiga mutlaqo boshqa-boshqa badiiy-estetik maqsadlarni qo‘ygan. Demak, ularni tahlil qilishda ham shu andozadan kelib chiqish zarur bo‘ladi.” Olima Q. Husanboyeva tomonidan tayyorlangan maxsus metodik tavsiyalarda Navoiyning “Hayrat ul-abror”, “Mahbub ul-qulub” dostonlari, ruboiy va qit'alarini 5 o‘rgatish yo‘l-yo‘riqlari haqida zamonaviy adabiy ta'lim talablariga monand ravishda metodik tavsiyalar bergan. Bu borada metodist olim V. Qodirovning qarashlari alohida qimmat kasb etadi. U daho adib asarlarini o‘rgatishning umumiy muammolarini konkret asarlar misolida ko‘rsatib bergan. “Mumtoz adabiyotni o‘rgatishdagi keyingi murakkablik tasavvuf ta’limotining mumtoz asarlar poetikasiga ta’siri masalalari bo‘yicha o‘qituvchilar bilimining yetarli emasligidadir. Tasavvuf bizda nisbatan keyinroq o‘rganishga kirishilgan ilm bo‘lib, unga bo‘lgan munosabat, qarashlar endigina shakllanmoqda. U haqida yetarli tasavvur va to‘xtamga kelish uchun hali ko‘p ishlar qilinishi kerak... 90- yillar boshlarida adabiyot muallimlari tasavvuf ta’limoti to‘g‘risida eshitib- eshitmay, dastur va darsliklarga so‘fiyona asarlar kiritilgan edi. Bugungi kunda ham darsliklarda o‘rganish uchun havola etilayotgan mumtoz asarlarning aksariyati tasavvufga u yoki bu darajada aloqador bo‘lgan adiblarga tegishli. Ayniqsa, ishqiy mavzudagi she’rlarga munosabatni, tahlil va talqindagi yondashuvni oydinlashtirish zarur. Ularni o‘rganilayotganda ko‘pincha Yor obrazi zohiriy ma’noda inson (ayol), botinda Alloh nazarda tutilgan qabilidagi tahlillar urf bo‘lib qoldi. Hamma she’rlarda ham shundaymi? Agar “ha” deyilsa, buni qanday isbot etiladi? “Yo‘q” deyilsa, qaysi she’rlarda Yor faqat inson obrazini, qanday she’rlarda zohirida insonu, botinida Yaratgan ifoda etilgan? Yor doim ham botinda Allohmi yoki boshqa xilqatlarni ham ifoda etadimi?.. Shuningdek, Navoiy “Xamsa”si dostonlaridagi tasavvufiy haqiqatlarni anglash va o‘quvchilarga tushuntirish uchun fundamental tadqiqotlar olib borilishi kerak.” [ 12 ] Axloq masalalarini yoritishda Koshifiyning "Axloqi Muxsiniy" (Husayn Boyqaroning o‘g‘li - Abdulmuhsin Mirzoga bag’ishlangan) asari eng mashhur va muhim ahamiyat kasb etadi. Koshifiy o‘z asarlarida siyosat, davlatni boshqarish masalalari bo‘yicha ham o‘z davri uchun muhim fikrlarni olg‘a suradi. Bu Voiz Koshifiy axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyasidir. U salbiy axloqiy xislatlarni qoralaydi va ularning inson hayotida va jamiyat uchun katta zarar olib kelishini kator hikoyat va rivoyatlar bilan ko‘rsatadi. [ 11 ] 6 Husayn Voiz Koshifiy yaxshilik va yomonlik, adolat, vijdon, burch tushunchalari haqida ham atroflicha fikr yuritadi. Axloq normasi - insonlarning xulq, fe’l-atvorlarini tartibga solib turuvchi axloqiy talablardir. Koshifiy ijobiy xislatlarni kishilarda bo‘lishi shart bo’lgan insoniy fazilat deb tushunadi va sabr, hayo, iffat, pokizalik, sobiqqadamlik, saxiylik, sahovat, rostguylik, shijoat, kamtarlik, hushyorlik, baland himmatlik, diyonatlilik, ahdiga vafolik, andishalilik, izzat-hurmatni bilish, sir yashira olish kabi fazilatlarni birma-bir ta’riflab o‘tadi. Ko¬shifiy axloqli inson deganda, ilm-ma’rifatga intiluvchi, haqiqat va adolatni sevuvchi, adolatsizlikka qarshi kurashuvchi, mard, harakatchan, olijanob, sahiy, ochiq qalb insonni tushungan. Lekin bu ishlarning birortasida ham Alisher Navoiy epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish tizimini ishlab chiqish alohida ilmiy muammo sifatida qo‘yilmagan. Kurs ishining maqsadi – Navoiy va Husain Voisning ijodiyotida axloqiy tarbiyadagi uzviylikni o‘rganish. Kurs ishiing vazifalari: 1. Shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining pedagogik imkoniyatlarini aniqlash; 3. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalarining mazmun-mohiyatini yoritish; 4. Navoiy va Husain Voisning shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida o‘qitishning o‘ziga xos jihatlarini tadqiq etish; Kurs ishi ob'ekti – Alisher Navoiy va Husain Voiz ijodini zamonaviy ta'lim texnologiyalar asosida o‘rganish va o‘rgatish jarayoni. Kurs ishining tuzilishi. kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7 8 I BOB. NAVOIY VA HUSAYN VOIZ HAYOTI VA IJODI 1.1. Navoiyning shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari Adabiyot darslarida o‘rganish ko‘zda tutilgan epik asarlar hajman yirikligi, ularni lirik asarlar singari bir zarb bilan o‘qib bo‘lmasligi sababli bir o‘quv soati ichida matn bilan tanishish va tahlil qilish imkonsizdir. Ayni shu jihat epik asarlarni tahlil qilishning o‘ziga xosligini keltirib chiqargan ilk omildir. Epik asarlarda muallifning kechinmasi, tuyg‘usi lirikadagi kabi ochiq-oshkor tasvirga tortilmaydi. Bu tur asarlarda ko‘pincha hissiyot voqealar qa'riga berkitilgan bo‘ladi. Qahramonlar tabiatini hayotiy voqealar asnosida ko‘rsatish xususiyati epik asarlarda insoniy kechinmalarni tasvirlar zamiriga joylash imkonini beradi va o‘quvchidan bu sezimlarni ilg‘ab olish talab qilinadi. Shu bois adabiyot o‘qituvchisi o‘z o‘quvchilarida epik asar zamiridagi badiiy ma'noni ilg‘ay olishi va mantiqiy xulosaga kela bilish malakasini shakllantirishi muhim vazifa hisoblanadi. [2] Umuman, mumtoz epik asarlarni, xususan Navoiyning shu tur asarlarini tahlil qilishning qiyinchiliklari oz emas. Ayniqsa, bu asarlarda eskirgan turkiy, fors va arab so‘zlarining ko‘pligi, davr badiiy an'analari, bevosita adib uslubi bilan bog‘liq holatlar muayyan mushkulliklar keltirib chiqaradi. Buning ustiga, yirik epik asarlarni o‘rganish uchun talab etiladigan vaqt ko‘pincha juda cheklangan bo‘ladi. Bugungi o‘zbek ta’lim tizmidan ko‘zlangan bosh maqsad o‘quvchilarda komillik sifatlarini shakllantirish ekan buning uchun, avvalo, asarlardan olingan parchalarni har jihatdan maqsadaga muvofiqligini e’tiborga olish lozim. Mumtoz adabiyot namunalari mazkur maqsad hamda vazifalarni amalga oshirishda katta imkoniyatlarga ega. Faqat bu imkoniyatlardan to‘g‘ri foydalana olish kerak. Adabiy asarning, jumladan, epik turga mansub bo‘lgan asarlarning matni ustidagi ish adabiy ta'limning o‘zak masalalaridan biridir. Bugungi kunda badiiy adabiyot namunalarini zamonaviy usullar asosida o‘rgatish masalasi kundan-kunga dolzarblashib bormoqda. Chunki bugungi adabiyot darslari o‘quvchini tayyor 9 iste'molchi emas, balki ijodiy fikrlovchi, mustaqil qarash hamda xulosalarga ega shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan. Alisher Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish quyidagi natijalarga olib kelishi mumkin: · zamonaviy o‘qitish usul va vositalarini qo‘llash o‘quvchilarda Navoiyning epik asarlariga qiziqish uyg‘otadi; · Alisher Navoiy epik asarlarini o‘qitishda zamonaviy usullarni qo‘llash o‘quvchilarni ta'lim jarayonining ijrochisiga aylantiradi va adabiy ta'lim samaradorligini oshiradi; [2] · Alisher Navoiyning epik asarlarini o‘rganish zamonaviy usullarda tashkil etilganda o‘quvchilarda shaxsiy fikr, munosabat, xulosa paydo bo‘lishiga erishiladi. Bugungi adabiy ta'limda uni tashkil etuvchi maqsad, vazifalar, kutilayotgan natijalar, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlari, o‘qitish tamoyillari, ta'lim mazmuni, metodi, shakli, vositalari, nazorat va baholash mexanizmi kabi unsurlar garmoniyasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Adabiy ta'lim tarkibiy tuzilmasidan birortasi yaxshi ishlamasa, butun tizim ishlamaydi, bu esa ta'lim jarayoni oldiga qo‘yilgan maqsadga erishmaslik xavfini yuzaga keltiradi. Adabiyot darslari tarkibiy qismining barcha unsurlari ishini bir maromda tashkil etishda interfaol usullarning o‘rni kattadir. Zamonaviy usullarning zarur shartlaridan biri ta'lim jarayonida o‘qituvchining vazifasi bir qadar o‘zgarib, o‘quvchilarning mustaqil bilim olishlarini ta'minlovchi, yo‘naltiruvchi, maslahat beruvchiga aylanishidan iboratdir. Ta'limning zamonaviy usullari o‘quvchilarni o‘qitishga emas, balki ularni faollashtirishga yo‘naltirilgani uchun jiddiy tarbiyaviy mohiyat ham kasb etadi. Shu bois to‘g‘ri qo‘llanilgan interfaol usullar o‘quvchida a) jamoa bilan ishlash ko‘nikmasi; b) xushmuomalalik; v) xushfe'llik; g) ko‘nika bilish; d) o‘zgalar fikriga hurmat bilan munosabatda bo‘lish; 10 ye) faollik; yo) mas'ullik; j) ishga ijodiy yondashish; z) o‘z faoliyatining samarali bo‘lishiga qiziqish; k) o‘zini holisona baholay olish kabi sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Interfaol usullar ta'limiy hamkorlik, muammoni yechish yoxud o‘quvchilarning mustaqil ishlashini yo‘lga qo‘yishdangina iborat deb hisoblash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki bunday usul bir vaqtning o‘zida o‘quvchini ham muammoning yechimini topishga, ham mustaqil xulosa chiqarishga, ham hamkorlikda ishlashga yo‘naltirishi lozim. [ 12 ] Interfaol usullar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga odatlantirishi, ularda o‘zaro hamkorlik, o‘zaro yordam tuyg‘ularini shakllantirishi, faol muloqotga asoslanib ta'lim olishga imkon berishi, eng muhimi, badiiy matnni mustaqil ravishda, o‘z nuqtai nazaridan kelib chiqib qabul qilishga odatlantirishi bilan e'tiborga loyiqdir. Zamonaviy usullar aniq didaktik natijaga erishishda vaqt va inson resurslaridan maqsadli foydalanishga asoslanib, ta'lim kechimi ishtirokchilarining o‘zaro hamkorligini yuzaga keltirishga qaratilgan usullardir. Zamonaviy usullar adabiy ta'limda o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi o‘zaro tenglikka asoslangan faol muloqot, ta'lim jarayonida o‘quvchilarning yetakchilik qilishlari, bir-birlari bilan fikr almashishlari, o‘rganilayotgan mavzu yoki o‘quv materiali bo‘yicha mustaqil fikrlash, o‘z qarashlarini ilgari surish, ularni dalillar yordamida asoslash va ma'lum xulosalarga kelish orqali ta'lim maqsadlariga erishish imkonini beradi. Bundan tashqari, interfaol metodlar quyidagi qo‘shimcha didaktik imkoniyatlarga ham ega: · o‘qituvchi va o‘quvchi, o‘quvchi va o‘quvchi, har bir o‘quvchi va barcha o‘quvchilar o‘rtasida o‘zaro ta'lim hamkorligini yuzaga keltiradi; · o‘quvchilarning o‘qituvchi bilan o‘zaro samarali muloqot qilishlariga erishiladi; [ 12 ] 11 · o‘quvchilarda o‘rganiladigan asar yuzasidan mustaqil fikrlash, muammo qo‘yish, yechimini izlash, qaror qabul qilish va xulosaga kelish malakasini shakllantiradi; · o‘quvchilarda mumtoz epik asarni individual tarzda idrok etish va izohlash ko‘nikmasini shakllantiradi. Ko‘rinadiki, keyingi vaqtda keng tarqalayotgan zamonaviy ta'lim usullari o‘quvchilarning mustaqil o‘qishlari va erkin fikrlashlarini ta'minlashda katta samara keltiradi. Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, Navoiy epik merosi tarkibiga kiruvchi “Layli va Majnun”, “Saddi Iskandariy” dostonlari yuzasidan topshiriqlarni qayta-qayta tushuntirishga, yo‘naltiruvchi savollar bilan murojaat qilishga ehtiyoj ko‘proq seziladi. Bu vaziyatning sababi quyidagilar bilan izohlanadi: · tilining murakkabligi; · mazkur dostonlar mazmun - mohiyatining tasavvufiy yo ‘ nalishda ekanligi ; · ushbu dostonlar yuzasidan qo ‘ shimcha manbalarning kamligi , mavjud metodik ashyolarning o ‘ quvchilar yosh xususiyatlariga mos emasligi ; · o‘qituvchilarning bir qolipda dars o‘tishi; · dars ko‘rgazmaliligi va texnik ta'minotining qashshoqligi; · aksariyat o‘qituvchilarning “Xamsa” asari mohiyatini tushuntirishda syujetbozlikka yo‘l qo‘yishi; · dars jarayonida lug‘at bilan ishlashga kam e'tibor berilib, darslikdagi nasriy bayon bilangina cheklanilishi. [ 12 ] O‘quvchilar o‘zlashtirish darajasining DTS talablarida ko‘zda tutilganidan pastligining bosh sababi uni o‘rgatish davr talablari darajasida emasligidir. Alisher Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullar orqali o‘rgatishning o‘ziga xos jihatlari: a) o‘quvchilarga asarning asl badiiy qimmatini to‘laroq anglash, timsollar mohiyatini teranroq tushunish imkonini berishi; 12 b) interfaol usullar o‘quvchilarni faollashtirishi, ular ulug‘ shoir asarlarini o‘zlari mustaqil o‘zlashtirishga kirishishi, o‘quvchilar o‘zaro bahs-munozara asnosida asar mohiyatini teranroq anglashi; v) o‘quvchilarda samarali muloqot va o‘z fikrini to‘g‘ri, ravon, ifodali bayon etish hamda asosli himoya qilish malakalari rivojlanishi; g) adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanish amaliyotining tahlili ko‘pchilik o‘qituvchilar usul, shakl, vosita kabi tushunchalar va ular orasidagi bog‘liqlik haqida chalkash qarashlarga ega bo‘lishgani bois, interfaol usullardan stixiyali ravishda foydalanishayotgani; d) tajribali o‘qituvchilarning ko‘pchiligi an'anaviy ta'lim usullarini yagona maqbul usullar deb hisoblashlari. O‘qitishning zamonaviy usullari ham har qanday progressiv metodlar kabi, eng avvalo, o‘qituvchidan alohida tayyorgarlikni talab qiladi. O‘quvchilarning o‘quv faoliyatini interfaol asoslarda tashkil etishda usulning mohiyati, uni amalga oshirish yo‘llari va buning uchun zarur shartlar to‘g‘risida o‘quvchilarni xabardor qilish, interaktiv metodning turini tanlashda sinfdagi o‘quvchilarning imkoniyatlarini hisobga olish, ta'lim jarayonining har bir bosqichida amalga oshiriladigan vazifalarni to‘g‘ri tushuntirish darsning samarali bo‘lishini ta'minlaydi. [ 13 ] Ta'limni an'anaviy usullarda tashkil etishda imkoniyati o‘rtacha bo‘lgan o‘quvchi me'yor qilib olinadi, har bir o‘quvchining betakror shaxs ekanligi, ularning faollik va mustaqil fikrlash darajasi e'tibordan chetda qoladi. Ta'lim beruvchi, ya'ni pedagog subyekt sifatida bu jarayon markazida turadi va uni boshqaradi. Bunday holatda o‘quvchi yangi asar, mavzu, ma'lumotlarni o‘zlashtirishda majburiylik tuyadi, tobelikni his qiladi. Chunki u birov tomonidan boshqarilayotgan bo‘ladi. Adabiyot mashg‘ulotlari interfaol usullar asosida tashkil etilganda esa, asosiy qadriyat o‘quvchi shaxsi, egallanishi mo‘ljallangan marra uning mustaqil fikrlashi, o‘zlashtiriladigan bilim esa uning ta'limiy muammoni mustaqil yecha olishi hisoblanadi. Ko‘rinadiki, bunday holatda ta'lim jarayonining mohiyati tubdan o‘zgaradi. 13 O‘qitish zamonaviy usullarda tashkil etilganda “o‘qituvchi – ta'lim jarayoni – o‘quvchi” munosabati yuzaga kelib, o‘qituvchi bilan o‘quvchi bir chiziqda, teng sub'ektlar sifatida faoliyat olib boradi. Ta'limning biror zamonaviy usulini tanlash va qo‘llashdan oldin o‘qituvchi: · ushbu usulning o‘quvchilarning yoshi, rivojlanish darajasi, qiziqishlari, aqliy imkoniyatiga mos kelishiga; · sinf xonasida bemalol harakatlanish maydonining mavjudligiga (ayrim interfaol usullar sinf xonasida o‘quvchilarning tez-tez joy o‘zgartirishi, harakatlanishini taqozo etadi); · dars yo‘nalishi (maqsadi, turi, mavzusi, mazmuni)ga to‘g‘ri kelishiga; · darsdan kutilayotgan maqsadga erishish uchun sarf qilinadigan vaqtga; · dars uchun zarur bo‘lgan didaktik va texnik vositalarning mavjudligiga; · dars jarayonida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan chekinishlar, taktikaning o‘zgarishiga sabab bo‘luvchi vaziyatlarni oldindan sezish, alternativ yondashuvlarni qo‘llash kabi holatlarga tayyor bo‘lishi lozim. Agar o‘qituvchi pedagogik mahoratga, yuqori darajadagi kasbiy sifatlarga hamda yetarli muloqot qobiliyatiga ega bo‘lmasa, ta'lim jarayonida qo‘llanadigan vositalar qanchalik zamonaviy va xilma-xil bo‘lmasin, kutilgan samarani berolmaydi. Adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanishda o‘quvchilarning imkoniyatlari interfaol usullarning tabiati hamda maqsad va vazifalariga mos kelishi, o‘qituvchining o‘quvchilar guruhlariga ta'sir ko‘rsata olish layoqatiga egaligi ta'lim samaradorligini oshirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda asosiy narsa o‘quvchilarning bir-birlari bilan o‘zaro hamkorlik qilishi, birgalikda ta'lim olishlarini uyushtirishda ekani nazarda tutiladi. [ 25 ] Ta'lim-tarbiya jarayonida birgalikda o‘qish metodlaridan foydalanish har bir o‘quvchini doimiy qizg‘in aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o‘rgatish, ularda shaxs sifatida mustaqillikni tarbiyalash, insoniy qadr-qimmat tuyg‘usini vujudga keltirish, o‘z kuch va qobiliyatiga ishonchi tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi. Birgalikdagi ta'lim har bir o‘quvchining o‘z 14 muvaffaqiyati guruh muvaffaqiyatiga olib kelishi yoki aksincha bo‘lishini anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy mehnat qilishga, o‘quv topshiriqlarini sifatli bajarishga, o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishiga intilishni shakllantiradi. 1.2. Komil inson tarbiyasida Voiz Koshifiyning ilmiy merosining ahamiyati Husayn Voiz Koshifiy asarlarini o‘z davrining ilmiy tili – fors tilida yozgan bo‘lib, undan ko‘pgina ilmiy, badiiy tarjima asarlari ham meros qolgan. U falsafa, axloq, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, siyosat, tarix, kimyo, astronomiya, matematika, musiqa, voizlik, she’r san’ati, din tarixi, fiqh, tibbiyot kabi fanlarga oid 200 dan ortiq asar yozganligi 1990 yili Toshkentda nashr qilingan “Navoiy zamondoshlari maktublarida” nomli risolada qayd etilgan.[1] Lekin shunga qaramay qo‘lyozma manbalar va zamonaviy tadqiqotlarda Koshifiyning asarlarining soni haqida aniq bir fikr bildirilmagan. Dastlab Koshifiy qalamiga mansub asarlar ro‘yxatini eronlik olim Ali Akbar Qazviniy – Dehxudo (1879- 1956) 38ta deb keltirgan, so‘ng doktor Zabihullo Safo 28ta deb, A.T.Tagirjanov esa 26ta nom bilan qayd etganlar.[2] Koshifiyning O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi SHarqshunoslik instituti fondida va H.Sulaymonov nomidagi Majmuada 45 nomdagi asarlarining 197 qo‘lyozma va 75 toshbosma nusxalari saqlanmoqda. O‘zFA Sharqshunoslik instituti fondining o‘zida olib borgan izlanishlarimiz natijasida mazkur xazinada Koshifiyning 18ta nomdagi asari mavjudligi va ularning 212ta qo‘lyozma va 75ta toshbosma nusxalari borligi aniqlandi. Bundan tashqari u o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan ilohiyotchi olimi bo‘lib, hadisni, Qur’oni Karimni yoddan bilgan, hatto Qur’onga to‘rt kitobdan iborat sharh ham yozgan. Uning bir qancha asarlari dunyo bo‘ylab keng tarqalgan va O‘zbekiston, Hindiston, Eron, Rossiya va Tojikistonda bir necha bor nashr qilingan. Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya”, “Anvori Suhayliy”, “Futuvvatnomai Sultoniy”, “Tafsiri Husayniy”, “Javohirnoma” kabi o‘ndan ortiq asari arab, tatar, eski o‘zbek tili, urdu, turk, nemis, ingliz, fransuz va 15 boshqa tillarga tarjima qilingan. Hozirgi kunda Koshifiy asarlari Iroq, Turkiya, Eron, Afg‘oniston, Hindiston, Bangladesh va boshqa sharq mamlakatlarida, shu bilan birga Parij, London, Berlin, Sankt-Peterburg, Moskva kabi shaharlarning kutubxonalarida saqlanmoqda. Uning asarlari g‘arb tillarida chop qilingan qator kataloglarda ilmiy tavsiflangan.[3] Chet mamlakatlarda Koshifiy asarlariga qiziqish XVIII-XIX asrlardayoq kuchli bo‘lib, G‘arbiy Ovro‘poning X. G. Kin, M. Duayt, D. D. Donalьson, E. Braun, A. A. Arberri, E. S. Kennedi, E. Rozentalь, X. Masse, K. S. Lambton, R. Levi, A. M. SHasteri kabi mashhur olimlari Markaziy Osiyo va Eronning XIV-XV asrlardagi madaniyati tarixini atroflicha o‘rganishga harakat qilganlar va Koshifiyning ijodi, merosiga yuqori baho berganlar. Koshifiy o‘z asarlarida ijtimoiy-axloqiy hayot, ma’naviyat masalalariga katta o‘rin ajratadi, siyosat, davlatni boshqarish, shoh bilan fuqarolar o‘rtasidagi munosabat, jamoani idora etish, etuk insonni tarbiyalash muammolari uning ijodida katta o‘rin egallaydi. Ularda insonparvarlik, xalqparvarlik, yuqori ma’naviyatga ega bo‘lish, madaniy yuksalish g‘oyalarini ilgari suradi. Uning “Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya”, “Anvori Suxayliy”, “Axloqi Karim”, “Javohirnoma”, “Lubbi lubobi ma’naviy fi-intixobi masna’viy”, “Iskandar oynasi”, “Tafsiri Husayniy”, “Futuvvatnomai Sultoniy” kabi asarlari shular jumlasidandir. Bu asarlardan Xuroson mamlakatida, Hirotda va boshqa shaharlardagi madrasalarda talabalar uchun darslik sifatida foydalanilgan. Mutafakkir bu asarlarida o‘zining hayotdan olgan soboqlari, tajribalari asosida xalqchillik, insonparvarlik, ijtimoiy hayot, adolat, xalollik, sofdillik, poklik, to‘g‘rilik, rostgo‘ylik haqidagi fikrlarini o‘qimishli, qiziqarli hikoyalar, rivoyatlar yordamida bayon etadi. Bu asarlar Koshifiy tili bilan aytganda “Hikmati amaliy” asosida yozilganligidan bugungi kunda ham juda katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. [ 14 ] Axloq masalalarini yoritishda Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy”[4] asari eng mashhur va muhim ahamiyat kasb etadi. Koshifiy o‘z asarlarida siyosat, davlatni boshqarish masalalari bo‘yicha ham o‘z davri uchun muhim fikrlarni olg‘a suradi. U davlatni odilona boqarishda siyosatdan foydalanish kerakligini alohida 16 ta’kidlaydi, hamda “Jahonda pok suv ichmakka bo‘lmas hech kim qodir. Agar shohlar siyosat tig‘in eliga qilmasa zohir” – degan fikrni ilgari suradi. Husayn Voiz Koshifiyning ilmiy merosini fan sohalariga ajratgan holda ko‘rsatib o‘tilsa, yanada maqsadga muvofiq bo‘ladi. Jumladan, Qur’on ilmiga doir “Javohir ut-tafsir li tuhfat il-Amir”, “Muxtasar ul-Javohir”, “Jome’ us-sittiyn yo tafsiri surai YUsuf”, “Mavohibi Aliyya”, “Tafsiri oyati faroiz” asarlari, Hadis ilmlariga oid “Risolat ul-oliyya fi ahodis in-nabaviyya”, tasavvuf ilmiga doir “Futuvvatnomai sultoniy” risolasi mavjud. Undan tashqari adabiyotga oid “Lubbi lubobi ma’naviy fi intixobi masnaviy”[5], “Anvori Suhayliy”, “Badoe’ ul-afkor fi sinoat il–ash’or”[6] asarlari, tilshunoslikka doir “Manzumai avomil”[7], astronomiyaga doir “Sab’ai Koshifiy”, “Lavoyih ul–qamar” va “SHash risola”. Insho ilmiga oid “Maxzan ul–insho”, “Sahifai shohiy”, ahloqqa oid “Axloqi Muhsiniy”, islomning turli davrlariga oid “Ravzat ush–shuhado”, “Tuhfat us– salavot” asarlari mavjud. Koshifiyning tarixiy, adabiy hamda odob-ahloq mavzularini o‘zida aks ettirgan asarlari ham mavjud bo‘lib, ulardan biri “Risolai Hotamiya” yoki “Qissai Hotam Toyi” nomi bilan keng tarqalgan dostondan iborat risolasidir. Asar 891/1485-1486 yilda Sulton Husayn Bayqaroga bag‘ishlab yozilgan.[8] Koshifiyning asarlari birma-bir o‘rganib chiqilishi natijasida uning O‘zRFASHI fondida mavjud bo‘lmagan asarlari aniqlandi. Ular “Manoqib al- avliyo”, “Oyinai Iskandariy” (yana bir nomi “Jomi Jam” deb nomlanadi), “SHarhi sahifai sajjodiya”, “Kitobi ad’iya”, “Rasoil dar avrod va ad’iya”, “SHarhi asmo ul- husno”, “Fazli salavot un-nabiy”, “Al–mirsod ul–usno fi sharhi asmoalloh il– husno”, “Ansobi sibt ar–rasul”, “Mavludnoma”, “Risola dar ilmi a’dod” kabilar fihrist kitoblarida qayd etilgan.[9] Husayn Voiz Koshifiyning ba’zi risolalari chet mamlakatlarda chop etilgan. Xususan, uning “Risolai Hotamiya”si 1883 yilda Parijda SHarlь SHefer tomonidan bosilgan. SHuningdek, ushbu asar Eronda ham chop etilgan. Olimga shuhrat keltirgan “Axloqi Muhsiniy” esa bir necha bor qayta ko‘chirilgan, turk va eski o‘zbek tillariga tarjima qilingan. Mashhur o‘zbek shoiri 17 Ogahiy 1858 yiliasarni o‘zbek tiliga o‘girgan, undan ham oldinroq, ya’ni 1566- 1567 yillarda u “Anis ul-orifin” nomi bilan turk tiliga tarjima qilingan. SHuningdek, Voiz Koshifiyning ushbu risolasi 1851 yili X.G.Kin tomonidan ingliz tiliga, 1848 yili esa nemis tiliga tarjima etilib, bosilib chiqqan. Bularning hammasi G‘arbda ham, SHarqda ham mutafakkirning ilmiy va adabiy merosiga qiziqish katta bo‘lganligidan dalolat beradi. Ijodiy merosini o‘rganish borasida Moskvada mutafakkirning she’riyat nazariyasiga bag‘ishlangan risolasi nashrdan chiqqan.[10] U kirish qismi, ikki bob va xulosadan iborat bo‘lib, unda har xil she’riy tushuncha va iboralar talqin qilinadi, nazmning turlari va janrlari haqida so‘z ketadi. Boshqa bir ilmiy tadqiqotda mutafakkirning “Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya” asarlaridan parchalar tarjima qilingan.[11] Voiz Koshifiyning SHarqda keng tarqalgan risolalaridan biri “Anvori Suhayliy” asari juda mashhur bo‘lib, Eron, Hindiston va boshqa mamlakatlarda chop etilgan. U 1979 yili Tojikistonda nashrdan chiqadi.[12] Kitobning kirish qismida aytilishicha, Voiz Koshifiy Abdulmaali Nasrulloning “Kalila va Dimna” asarini qayta ishlab chiqqan, unga ko‘p hikoyalar, maqol va matallar, arab tilida yozilgan she’rlar o‘rniga o‘z zamonasida yashagan shoirlarning she’rlaridan kiritgan. Ushbu kitob o‘rta maktabning yuqori sinf o‘quvchilariga mo‘ljallanganligi uchun undagi ijtimoiy masalalarga bag‘ishlangan joylari qisqartirilib, olimning axloqqa oid fikrlari saqlab qolingan. Ushbu asarning yoshlar tarbiyasida muhim qo‘llanma vazifasini o‘tashi ta’kidlangan. Bulardan tashqari, tojik olimi M.Ahmadov[13], afg‘on olimi M.Behruz[14] va H.Alimqulov o‘z tadqiqotlarida “Anvori Suhayliy”, “Axloqi Muhsiniy”, “Risolai Hotamiya”, “Sahifai shohiy” va “Mahzan ul-insho” asarlariga to‘xtalib o‘tadilar va ularning mazmunini har tomonlama o‘rganib, mohiyatini ochib berishga intiladilar. O.R.Usmonova birinchi marta Voiz Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy”asarini maxsus o‘rganadi. Ushbu asarni o‘z maqolalari va ilmiy tadqiqotlarida filologik nuqtai nazaridan tahlil qiladi.[15] Muallif “Axloqi Muhsiniy” asarining bir necha nusxalarini bir-biri bilan solishtirib qiyosiy 18 o‘rganadi, uni fors tilidan rus tiliga tarjima qiladi. Eron olimi Abdurahim Nabuhiyning ta’kidlashicha, oliy o‘quv yurtlarida Davoniyning “Axloqi Jaloliy” va Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy” asarlari axloq ilmi bo‘yicha asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa, Koshifiyning “Anvori Suhayliy” asari Tehronda tahsil ko‘rayotgan ingliz talabalarida katta qiziqish uyg‘otib kelgan. Hindistonda esa davlat muassasalariga ishga kiruvchi xizmatchilar uchun qo‘llanma vazifasini o‘tagan.[16] Bularning hammasi mutafakkirning ilmiy va adabiy merosiga qiziqish naqadar zo‘r ekanligidan guvohlik beradi. [ 19 ] Husayn Voiz Koshifiy XV asrda yashab o’tgan mutafakkirlardan biridir. Uning falsafa, axloq, nafosat, pеdagogika, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, astronomiya, kimyo, musiqashunoslik, din tarixi va din qonuniyatlariga oid 200dan ortiq bеbaho asarlari bizga mеros qolgan. Husayn Voiz Koshifiyning “Lavomе'ul qamar”, “Lubbi lubobi Masnaviy”, “Maqbubul zuxal”, “Badoе-ul afgor fi sanoеul ash'or”, “Tafsiri Husayniy”, “Javohirot tafsir”, “Javohirot” va asosan, axloq- odobga oid qarashlari ifodalangan “Axloqi Muhsiniy”, “Futuvvatnomai sultoniy”, “Anvori Suhayliy”, “Risolai Hotamiya” kabi asarlari o’z davridayoq butun Xuroson madrasalarida darslik vazifasini o’tagan edi. Bu asarlar juda ko’p tillarga tarjima qilingan bo’lib, jahondagi ko’plab mamlakatlarda qiziqish bilan o’rganilmoqda. Husayn Voiz Koshifiy o’zining ta'lim-tarbiya va axloq-odobga doir qarashlari bilan pеdagogika rivojiga ham o’zining murosib hissasini qo’shgan buyuk allomalardan biridir. U “Axloqi Muhsiniy” asarida bola tarbiyasi masalalariga alohida to’xtalib, bolalarda insoniy xulq-atvor normalarini tarkib toptirish, aqliy tarbiyani amalga oshirish, yaramas illatlardan poklash, qobiliyatini o’stirish, fikr tarbiyasi va unga ijobiy xislatlarni singdirish yo’llari to’g’risida mufassal bayon etadi. Uning fikricha, bolaga ta'lim-tarbiya bilim bеrish orqali amalga oshiriladi. Bilim orqali insonni qayta tarbiyalash, aqliy qobiliyatini o’stirish mumkinligini alohida ta'kidlaydi. U “Imkon boricha bolaga yaxshi ta'lim-tarbiya bеrishga xarakat qilish lozim, toki u ijobiy xususiyatlarni 19 o’zlashtirsin va yaramas hatti-harakatlardan o’zini muhofaza qilsin”,- dеb ta'kidlaydi. [ 19 ] Alloma bolaning fikrlash qobiliyatini o’stirish haqida gapirib, bu masalada ota-onalar oldida katta ma'suliyatli vazifa mavjud, chunki har bir ota-ona o’z farzandining tarbiyasiga jiddiy yondashib, unga ijobiy xislatlarni yoshlikdan boshlab singdirishi kеrakligini aytadi. Chunki bolada ijobiy xislatlar o’z-o’zidan paydo bo’lmaydi, bunday ijobiy xislatlar bolada tеvarak-atrofidagi kishilarning, oiladagi muhitning ta'sirida paydo bo’ladi,- dеydi. Shuningdеk, u bu borada muallimlarga ham alohida talab qo’yadi. Bolaga tarbiya bеradigan muallim dono, bilimli, shirinso’z, adolali bo’lishi zarur, ular bolaga ta'lim-tarbiya bеrishda lutf va odob qoidalariga rioya qilishi, jamoatchilik joylarida pandu-nasihat qilmasdan xilvatda nasihat bеrishning fursati kеlganda unga muloyimlik bilan murojaat qilishi lozim. Chunki, bizning zamonamizda xushfе'l va muloyim bo’lish maqsadga muofiqdir,-dеydi u. Husayn Voiz Koshifiyning ta'kidlashicha bola yolg’on gapirishdan hamisha tilini tiyishi kеrak, chunki yolg’onchilik kishining dushmanidir. hamma vaqt inson yolg’on gapirishdan, va'daga xilof ish qilishdan o’zini saqlashi kеrak, chunki bu ikki yuzlamachilik nishonasidir. G’iybat va Bo’htondan tilni tiyish darkor, bu ish fosiqlar ishidir. Janjaldan, g’iybatdan, gap tashishdan, o’zini maqtashdan, o’zgalarni yomon duo qilishdan tiyilishi lozim. Har bir kishida muloyimlik, xushmuomalalik bo’lsa, bunday odamlar fayz, kamol topqusidir. Kimki badfе'l bo’lsa vayron bo’lishdan boshqa chorasi yo’qdir. “Xushfе'llik, muloyimlik hamma nе'matlarning yaxshirog’idir”-dеydi Husayn Voiz Koshifiy. Voiz Koshifiy ta'lim-tarbiyaviy qarashlarida hunarga alohida e'tibor bеradi. Jamiyatdagi har bir kishi ma'lum bir hunarning egasi bo’lishini talab etadi, hunar insonning sahovati xazinasi ekanini aytadi. [ 12 ] Mutafakkir axloq haqidagi qarashlarida o’zi yashagan muhitdan kеlib chiqqan holda insonparvarlik, do’stlik, yaxshilik va yomonlik haqida fikr bildiradi. U “Axloqi Muhsiniy” asarida yaxshilikni kеng ma'noda tushunadi. Uning aytishicha yaxshi xulq mamlakatning tuzi ya'ni mazmunini bеlgilovchi 20 omildir. Chunki har bir taom tuzsiz bеmaza bo’lgani kabi, axloqsiz jamiyat va axloqsizlik bilan o’tayotgan umr mazmunsizdir. U yaxshilikni jamiyat, xalq uchun qilingshan ish bilan baholaydi. Inson hayoti oqar daryodеk o’tib kеtavеradi. Gap o’z vaqtini har bir inson foydali, mazmunli ishlarga sarf etshidadir. Uning fikricha inson dunyoda uchta yaxshilik qilishi shart. 1. Odamlar uchun uy, ko’prik, yo’l quish; 2. Mеvali daraxt o’tqazish; 3. Farzand qoldirish. Chunki bu yaxshiliklar olamda sobit qolur. Shuning uchun u nsonlarni yaxshilik qilishga undaydi. Yaxshilik mamlakat husniga ziynat, davlatga esa quvvat baxsh etadi. Uning fikricha yaxshilik faqat yaxshi odamlardagina bo’ladi. Bu xislat mamlakatdagi ayrim odamlardagina emas, balki barchada bo’lishi kеrak. U bu xususda shunday dеydi: “Yaxshilar birla hamsuhbat va donolar birla hamnishin bo’lmoq saodatning abadiy kimyosi va davlat saradi rahnomasidir”, ya'ni yaxshi insonlar bilan amsuhbat bo’lmoq abadiy baxtli bo’lish hamda davlat rahbari e'tiboriga musharraf bulmoqdur. Yaxshilikni osmondan yo’q joydan izlash kеrak emas, balki insonda turmush tajibalari, tarbiya, bilim orqali tarkib topadi,-dеydi u. Hamisha yaxshilikni barqaror qilish uchun yomonlikni bartaraf etish kеrak, ana shundagina еr yuzida yaxshilik g’alaba qiladi dеb maslahat bеradi. Yaxshi insonlarning suhbatini tinglash majburiydir, yomonlar bilan aloqa qilmaslik esa yanada majburiydir. Chunki insonga har qanday suhbat o’z ta'sirini o’tqazadi. Kimki yaxshi bilan birga bo’lsa baxtiyorlikka erishadi, yomon bilan yaqin bo’lgan nadomatga qolishi aniqligini ta'kidlaydi. Mutafakkir g’arazgo’ylik, asadgo’ylik, baxillik, razillik, mumsiklik, xudbinlik, xasislik, g’iybatchilik, yolg’onchilik, laqmalikni eng yomon illat dеb qoralaydi. Olimning uqtirishicha, yaxshi kishi g’arazgo’ylardan uzoq yurishi kеrak. Chunki ular kurinishidan do’stga o’xshasalar ham aslida dushmandirlar, sizni aldab, bе'mani narsalarni da'vo qilib kishilar orasida uyatga qoldiradi. Hasadgo’ylikni, g’arazgo’ylikni yo’qotishning iloji yo’qdir, qasadni fosiqlik paydo qiladi, u xalqqa juda yomon ziyon еtkazadigan illatdir. Hasad o’ti shunday 21 yomonki olov o’tinni kuydirganidеk, insonni kuydiradi, Hеch narsa topilmasa o’zini o’zi kuydiradi. Hasadchi o’z hasadi ta'sirida bir kun halokat chuquriga yiqiladi. Hasad asli aql kaltaligining bеlgisi, dalili, mеvasidir. U insonning yuzini qaro qilguvchi yomon xislatdir,-dеb ta'kidlaydi. [ 14 ] Husayn Voiz Koshifiy xasislik, ochko’zlik, baxillik, g’iybatchilik yomon illat dеb qoralab, “Qur'oni Karim”da kеltirilishicha, g’iybat qiluvchilar-murdor еguvchi qurtlardur va har kishidaki odamiylik bo’yi bordur, murdor go’shtni parxеz qilur”-dеydi. Aqlli odam doim g’iybatchidan yiroq yurishi kеrak, chunki uning so’zini tinglagan ham uning shеrigi bo’lib qolur dеb nasihat qiladi. Husayn Voiz Koshifiy shuni ta'kidlaydiki, yaxshilik ham, yomonlik ham tеvarak-atrofdagi odamlar muhitiga bog’liq. Yaxshilikni tarkib toptirish insonning bilimiga, yomonlikni yo’qotish esa hokimiyatga bog’liqdir. Ta'lim-tarbiya haqidagi qarashlarida adolat masalasiga alohida e'tibor qaratadi. U adolatni insoniy fazilat, ziynat dеb biladi. “Adolatning ma'nosi raiyat haqida barobarlik ko’zlamak bo’lurkim, to raoyo topmagay, adl aybidurkim, mulkka oroyish bеrur va shu oyidurkim, aning nuri birla qarong’ulik yorur va Haq subhonahu taolo bandalariga adl sifatiga buyurur”, ya'ni adolatning ma'nosi shuki, u xalqni tеnglikda ko’rishdan iboratdir, adolat nuri yorug’ida butun qorong’ulik yoritilib, insonlar niyatlariga еtadilar. U adolat insonning eng yaxshi xislati, adolatsizlik esa razil odamlarga xos xislat dеb biladi va adolatni inson aql- qobiliyati bilan bog’laydi. Adolat insonlarning bir-biriga yaxshilik kursatishidir. Adolatning foydasidan barcha barobar bahra oladi, jamiyatning, davlatning taraqqiyoti va rivoji ham adolat tufaylidir,-dеydi. Adolatni adolatsizlikka qarshi qo’yadi, adolatning tarkib topishi mavjud ijtimoiy tuzumga bog’liqligini aytadi. Agar jamiyatda adolat saqlanmas ekan, kuchlilar ham, kuchsizlaru zaiflar, sog’lomlaru-bеmorlar ham qirilib kеtadi, modomiki zaiflar yo’q bo’lar ekan, zo’ovonlar ham saqlanib qolmaydi. Chunki kishilarning hayoti bir-biri bilan chambarchas bag’langan. Dеmak, kishilarning turmush tarzini adolatsiz tasavvur qilish qiyin. Xuddi, shuningdеk, adolatsiz jamiyat rivojlanmaydi. Dеmak, mamlakat rivojlanishi uchun unda adolat boqiy bo’lishi kеrak. Adolat inson nomini 22 mashhur qiladi. Uning fikricha, adolat –insonni baxt-saodatga еtkazadi. Koshifiy o’z ta'limotida siyosatdan tashqariga chiqmagan holda axloq haqidagi ta'limotida islom dinida mavjud bo’lgan insoniylikka oid fikrlarga suyanadi. [ 13 ] Husayn Voiz Koshifiy o’z asarlarida vijdon, or-nomus, baxt tushunchalari haqida alohida to’xtalmagan bo’lsada, bu tushunchalarga yo’l-yo’lakay o’z munosabatini bildirib kеtgan. U vijdonlilikni yaxshilik dеb qaraydi va vijdonni insonni nazorat qiluvchi tuyg’u hisoblaydi. Koshifiy o’z pеdagogik qarashlarida haqiqatni tan olmaydigan, qadrlamaydiganlarni mavjud nе'matlarning qadrini bilmaydigan kishilar hisoblaydi. Bundaylarning hеch qachon baxtlari mukammal, davlatlari poydor bo’lmaydi., hеch qachon bo’lgan ham emas,-dеydi. Xulosa qilib aytganda Koshifiy o’z asarlarida axloqning yaxshilik va yomonlik, adolat, vijdon, or-nomus katеgoriyalai haqida atroflicha fikr yuritadi. Bu katеgoriyalarning har birining asosiy mеzonlarini o’zi yashagan davr nuqtai- nazaridan tahlil qilib bеradi. Uning axloq katеgoriyalaridagi asosiy mеzoni insoniylik, adolatlilik, insoniy munosabatlar, hatti-harakatlardir. Uning bu kabi fiklari hozirgi davr uchur ham qimmatlidir. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Husayn Voiz Koshifiy o‘z davri madaniy hayotining barcha sohalari uchun kerakli va qimmatli bo‘lgan asarlarni yaratdi va bu ulkan ishi orqali nafaqat o‘z davri ma’naviy xazinasini boyitdi, balki bugungi kunimizning madaniy hayotini yuksaltirishiga olib keldi. 23 II BOB. NAVOIY VA HUSAYN VOIZ IJODIYOTIDA AXLOQIY TARBIYADAGI UZVIYLIK 2.1. Alisher Navoiyning komil insonni tarbiyalash xususidagi qarashlar. Musulmon Sharqi epik poeziyasi tarixi xamsachilik an’anasi bilan chambarchas bog‘liq. Dastavval XII asrda vujudga kelgan xamsa janri sakkiz asrga yaqin vaqt davomida yuzlab javob dostonlarga ega bo‘ldi. Sharq adabiyotida birinchi bo‘lib “Xamsa” yozgan shaxs buyuk ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviydir. U 1170-1204 yillar oralig‘ida birin-ketin 5 ta doston yaratdi, bu dostonlar shoir vafotidan so‘ng yaxlit bir to‘plamga birlashtirilib, “Panj ganj” (“Besh xazina”) deb atala boshlandi va keyinchalik “Xamsa” nomi bilan mashhur bo‘ldi. Nizomiy beshligidagi birinchi doston “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinasi”) deb atalib, 1170-yilda yaratilgan. Nizomiy bu dostonini g‘aznaviylar hukmdori Bahromshoh (XII asr)ga bag‘ishlaydi. “Maxzan ul-asror” ning vujudga kelishida XII asr klassigi Hakim Sanoiy “Xadiqat ul-haqoyiq” (“Haqiqatlar bog‘i”) dostonining ta’siri bor. Umuman, musulmon Sharqida falsafiy-didaktik yo‘nalishdagi dostonlarning ibtidosi ham bevosita shu doston bilan bog‘lanadi. Nizomiy beshligidagi ikkinchi doston “Xusrav va Shirin” deb atalib, taxminan 1181-yilda yozib tugallangan. Shoir bu dostonini saljuqiy hukmdor To‘g‘rul II (1174-1194) topshirig‘iga ko‘ra yaratadi. “Layli va Majnun” dostoni esa 1188-89 -yillarda Shirvonshoh Axsitan II topshirig‘iga ko‘ra yaratiladi. [ 12 ] Nizomiy beshligidagi to‘rtinchi doston “Haft paykar” (“Etti go‘zal”) 1196- yilda yozib tugallanadi. Doston 4600 baytdan iborat bo‘lib, hukmdor Alouddin Ko‘rpa Arslon (1174-1207) topshirig‘i bilan yaratilgan. “Haft paykar” asosiy voqea va unga ilova qilingan 7 ta qoliplovchi hikoyatlardan iborat. Nizomiy beshligidagi so‘nggi – beshinchi doston “Iskandarnoma” deb atalib, ikki qism: “Sharafnoma” va “Iqbolnoma”dan iborat. Doston hajmi 10000 baytdan ortiqroq. Dostonning aniq qaysi yilda yaratilganligi ma’lum emas, adabiyotlarda uning 1197-yildan keyin yozilganligi haqida ba’zi qaydlar uchraydi. 24 Nizomiy beshligi yaratilgandan keyin oradan bir asr vaqt o‘tib, Xusrav Dehlaviy (1253–1325) unga javob yozdi va shu bilan xamsanavislik an’anasini boshlab berdi. U 1299-1301-yillarda “Matla ul-anvor” (“Nurlarning boshlanmasi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Hasht behisht” (“Sakkiz jannat”), “Oyinayi Iskandariy” (“Iskandar oynasi”) dostonlarini yaratib, Nizomiy ishini davom ettirdi va natijada adabiyotda xamsachilik an’anasi paydo bo‘ldi. [ 1 ] Dehlaviydan keyin bu an’ana butun Sharq dunyosiga tarqaldi va juda ko‘p xalqlarda Nizomiy dostonlari mavzusi va sujeti asosida asarlar paydo bo‘ldi. Ozarboyjon olimi G‘.Aliev jahon kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozma va manbalarni o‘rganib chiqish asosida Nizomiy beshligiga muayyan tarzda javob yozgan 300 ga yaqin ijodkorni aniqladi va ular haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirib, “Teмы сюжетыmi Низами в литературах народов Востока” nomli monografiyasini yaratdi. Xamsanavislik tarixida XV asr Hirot adabiy muhiti alohida o‘rin egallaydi. Izlanishlardan ma’lum bo‘ldiki, aynan shu davr va shu muhitning o‘zida 20 ga yaqin ijodkor xamsanavislikda o‘z kuchlarini sinab ko‘rganlar. Garchi bu ijodkorlarning barchasi to‘liq “Xamsa” yaratmagan bo‘lsalar-da, lekin beshlikning u yoki bu dostoniga javob yozish bilan mazkur an’anaga o‘z munosabatlarini bildirganlar. Bu davrdagi Nizomiy mavzulariga murojaat qilgan ijodkorlar haqida Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” (1498), Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” (1486), Humomiddin Xondamirning “Makorim ul-axloq” asarlarida ma’lumotlar uchraydi. Ijodkorlar guruhini xamsanavislikka bildirgan munosabatiga ko‘ra shartli ravishda uch guruhga ajratish mumkin: 1. To‘liq xamsa mualliflari. 2. “Xamsa”ning ba’zi dostonlariga javob yozgan ijodkorlar. 3. Bitta dostonga javob yozgan ijodkorlar. To‘liq “Xamsa” mualliflari 25 Jamoliy. Temur va Shohruh zamonida yashagan bu ijodkorning tavallud va vafot etgan yillari haqida aniq ma’lumot yo‘q. Faqat G‘.Aliyev o‘zining “Teмы сюжеты Низами в литературах народов Востока” nomli monografiyasida uning beshligi 1402-1417-yillar oralig‘ida yaratilgan degan fikrni bildiradi. Jamoliy “Xamsa”si quyidagi dostonlardan iborat: 1. “Tuhfat ul-abror” (“Maxzan ul-asror”ga javob) 2. “Mehru Nigor” (“Xusrav va Shirin”ga tatabbu) 3. “Mahzun va Mahbub”. (“Layli va Majnun”ga tatabbu) 4. “Haft avrang” (“Haft paykar”ga tatabbu) 5. Doston nomlanishi aniq emas. Lekin voqealar mazmuni va qo‘llanilgan vazn Nizomiy “Iskandarnoma”sini eslatgani uchun uni Nizomiy beshligidagi so‘nggi dostonga javob tarzida yozilgan deb hisoblash mumkin. Ashraf Marog‘iy Shohruh zamonida yashaganligi va 1450-yilda vafot etganligi ma’lum. Uning beshligi 1428-1444-yy. oralig‘ida yaratilgan bo‘lib, quyidagi dostonlardan iborat: 1. “Minhoj ul-abror” (“Yaxshi kishilarning yo‘li”) 1428-yilda yaratilgan.Nizomiy dostonidan bir oz farqlanib, 21 maqolatdan iborat va ularning har bir-biriga ikkitadan hikoyat ilova qilinadi. 2. “Riyoz ul-oshiqin” (“Sevishganlar bog‘i”, 1432). Ba’zi manbalarda “Xusrav va Shirin” nomi bilan ko‘rsatiladi. [2] 3. “Ishqnoma” (“Layli va Majnun”ga tatabbuh, 1438) 4. “Haft avrang” (“Etti taxt”, 1440) 5. “Zafarnoma” 1444-yilda yaratilgan. Nomlanishdagi o‘zgachalikka qaramay, voqealar bayoni ham, qo‘llanilgan vazn ham “Iskandarnoma”ni eslatadi. Mazkur guruhdagi yana ikki ijodkor Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy “Xamsa”lari haqida mavzu so‘ngida batafsilroq fikr yuritganimiz sababli bu o‘rinda ularga to‘xtalib o‘tirmaymiz. [ 1 ] 26 2.2. Navoiy va Husain Voiz ijodiyotida axloqiy tarbiyadagi uzviylik XV asrning ikkinchi yarmida Xurosonda Alisher Navoiy atrofida to’plangan alloma, shoir va donishmandlar orasida mashhur va qomusiy talant egalaridan biri Voiz Koshifiydir. Kamoliddan Husayn Voiz Koshifiy tahminan 1440 yillarda Xuroson viloyatidagi Sabzavor shahrining Bayhaq kentida tug‘ilgan, uning ota- onasi, bolaligi haqida hozircha hech qanday aniq ma’lumot yo‘q. Bizningcha, u boshlang’ich ma’lumotni Sabzavorda olgan. U arab, fors, turkiy tili, matematika, astronomiya, kimyo, musiqa, adabiyot, fiqhdan to‘liq ma’lumotga ega bo‘lgan. Yoshligidanoq voizlik - so‘z san’ati bilan shug‘ullangan. Koshifiy Sabzavorda tez orada ko‘zga ko‘ringan voiz - notiq bo‘lib tanilgan. Keyinchalik Nishopurda 1455-1468 yillarda esa Mashhadda yashab, voizlik qilgan. 1468 yilning oxirlarida Abdurahmon Jomiyning tavsiyasi bilan Husayn Voiz Koshifiy Xirotga keladi va qolgan umrini asosan Xirotda Temuriylar rahnamoligida o‘tkazadi.Ma’lumki, XV asrning ikkinchi yarmida Temuriylar, xususan Husayn Boyqaro davrida Xirot Sharqning madaniyat markazi edi. Tarixchi olim Sayyid Nafisiyning aytishicha, Koshifiy umrining oxirida Hindistonga qilgan safari haqida ham deyarli ma’lumot yo‘q. Husayn Voiz Koshifiyning ikki qizi va bir o‘g‘li bo‘lib, o‘g‘li Fahriddin Ali as-Safiy o‘z davrining katta shoiri, yozuvchisi va olimi ("Rashohoti ayn al-hayot" asari bilan mashhur) bo‘lib yetishgan. Ali as-Safiyning islom tarixiga, payg‘ambarlar hayotiga, adabiyotga, Xo‘ja Ahrorga, axloqda, kimyoga bag‘ishlangan o‘ndan ortiq ilmiy va badiiy asarlari bor. Husayn Voiz Koshifiy 1505 yilda Xirotda vafot etadi. [2] Kamoliddin Husayn - allomaning ism-sharifi, voiz (notiq) - laqabi, Koshifiy (kashf qilmoq, yaratmoq) - adabiy taxallusidir. Husayn Voiz Koshifiy asarlarini o‘z davrining ilmiy tili - fors tilida yozgan bo‘lib, undan ko‘pgina ilmiy, badiiy tarjima asarlari ham meros qolgan. U falsafa, axloq, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, siyosat, tarix, kimyo, astronomiya, matematika, musiqa, voizlik, she’r san’ati, din tarixi, fiqh, tibbiyot kabi fanlarga oid 200 dan ortiq asar yozganligi manbalardan ma’lum. Ko¬shifiyning O‘zbekiston Fanlar akademiyasi 27 Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik va H Sulaymonov nomidagi Qo‘lyozmalar institutlarida 45 nomdagi asarlarining 197 qo‘lyozma va 75 toshbosma nusxalari saqlanmoqda. Bundan tashqari u o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan iloxiyotchi olimi bo‘lib, hadisni, Qur’oni Karimni yoddan bilgan, hatto Qur’onga to‘rt kitobdan iborat sharh ham yozgan. Koshifiyning "Axloqi Muhsiniy", "Risolai Xotamiya", "Anvori Suxayliy", "Futuvvatnomai Sultoniy", "Tavsiri Husayniy", "Javohirnoma" kabi undan ortiq asari arab, tatar, eski o‘zbek, o‘rdu, turk, nemis, ingliz, fransuz va boshqa tillarga tarjima qilingan. Hozirgi kunda Koshifiy asarlari Parij, London, Berlin, Sankt-Peterburg, Moskva kabi shaharlarda, Iroq, Turkiya, Eron, Afg‘oniston, Hindiston, Bangladesh va boshqa sharq mamlakatlarining kutubxonalarida saqlanmoqda. Chet mamlakatlarda Koshifiy asarlariga qiziqish XVIII-XIX asrlardayoq kuchli bo‘lib, G‘arbiy Ovro‘paning X. G. Kin, M. Duayt, D. D. Donalson, E. Braun, A. A. Arberri, E. S. Kennedi, E. Rozental, X. Masse, K. S. Lambton, R. Levi, A. M. Shasteri kabi mashhur olimlari Markaziy Osiyo va Eronning XIV-XV asrlardagi madaniyati tarixini atroflicha o‘rganishga harakat qilganlar va Koshifiyning ijodi, merosiga yuqori baho berganlar. Koshifiy ijodini o‘z davrining yirik tarixchisi Xondamir "Xulosat ul-axbor" asarida: "Ul janob nujum ilmida ham zo‘r mahoratga ega edi, chunonchi uning ta’birlari Qazo o‘qi singari bexatar bo‘lardi. Uning balog‘atoyotlik hamda fasohatsifatlik kitoblari ko‘p va behisob bo‘lib, ularning ko‘pi oliymaqom amir Alisherning atoqli nomi bilan ziynatlangan. Amir Alisherning inoyati va iltifoti ul janobning hol sahifasiga hamma vaqt tushib turardi..." - deb ta’riflaydi. Alisher Navoiy "Majolis un-nafois" asarining to‘rtinchi majlisida: "Mavlono "Husayn Voiz - "Koshifiy" taxallus qilur, Savzavorlikdur. Yigirma yilga yaqin borkim, shahardadur va Mavlono zufunun va rangin va purkor voqe’ bulubtur. On fan bulg‘aykim, dahli bo‘lmagay. Xususan va’z, insho va nujumki, aning haqidadur va har qaysida muttayyin va mashhur ishlari bor..." - deb yuksak baholagan. Husayn Voiz Koshifiy Xirot madrasalarida talabalarga ta’lim-tarbiya bergan, Xuroson shaharlarida axloq-odobdan va’z aytgan. Koshifiy o‘z asarlarida ijtimoiy- 28 axloqiy hayot, ma’naviyat masalalariga katta o‘rin ajratadi, siyosat, davlatni boshqarish, shoh bilan fuqarolar o‘rtasidagi munosabat, jamoani idora etish, yetuk insonni tarbiyalash muammolari uning ijodida katta o‘rin egallaydi. Ularda insonparvarlik, xalqparvarlik, yuqori ma’naviyatga ega bo‘lish, madaniy yuksalish g‘oyalarini ilgari suradi. Uning "Axloqi Muhsiniy", "Risolai Hotamiya", "Anvori Sixayliy", "Axloqi Karim", "Javohirnoma", "Lubbo ul-ma’naviy fi-intixobi masna’viy", "Iskandar oynasi", "Tafsiri Husayniy", "Futuvvatnomai Sultoniy" kabi asarlari shular jumlasidandir. Bu asarlardan Xuroson mamlakatida, Xirotda va boshqa shaharlardagi madrasalarda talabalar uchun darslik sifatida foydalanilgan. Mutafakkir bu asarlarida o‘zining hayotdan olgan soboqlari, tajribalari asosida xalqchillik, insonparvarlik, ijtimoiy hayot, adolat, xalollik, sofdillik, poklik, to‘g‘rilik, rostguylik haqidagi fikrlarini o‘qimishli, qiziqarli hikoyatlar, rivoyatlar yordamida bayon etadi. Bu asarlar Koshifiy tili bilan aytganda "Xikmati amaliy" asosida yozilganligidan bugungi kunda ham juda katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Husayn Voiz Koshifiy insonni dunyodagi eng yuksak olijanob mavjudot deb biladi. “Odam nomi yaxshilik bilan eslash tufayli boqiydir, Xayotlik ayyomining hosili yaxshi nom orttirishdir”- deydi. Bu Voiz Koshifiy axloqiy ta’limotining yetakchi g‘oyasidir. U salbiy axloqiy xislatlarni qoralaydi va ularning inson hayotida va jamiyat uchun katta zarar olib kelishini kator hikoyat va rivoyatlar bilan ko‘rsatadi. [2] Husayn Voiz Koshifiy yaxshilik va yomonlik, adolat, vijdon, burch tushunchalari haqida ham atroflicha fikr yuritadi. Axloq normasi - insonlarning xulq, fe’l-atvorlarini tartibga solib turuvchi axloqiy talablardir. Koshifiy ijobiy xislatlarni kishilarda bo‘lishi shart bo’lgan insoniy fazilat deb tushunadi va sabr, hayo, iffat, pokizalik, sobiqqadamlik, saxiylik, sahovat, rostguylik, shijoat, kamtarlik, hushyorlik, baland himmatlik, diyonatlilik, ahdiga vafolik, andishalilik, izzat-hurmatni bilish, sir yashira olish kabi fazilatlarni birma- bir ta’riflab o‘tadi. Ko¬shifiy axloqli inson deganda, ilm-ma’rifatga intiluvchi, haqiqat va adolatni sevuvchi, adolatsizlikka qarshi kurashuvchi, mard, harakatchan, olijanob, sahiy, ochiq qalb insonni tushungan. [ 13 ] 29 Axloq masalalarini yoritishda Koshifiyning "Axloqi Muxsiniy" (Husayn Boyqaroning o‘g‘li - Abdulmuhsin Mirzoga bag’ishlangan) asari eng mashhur va muhim ahamiyat kasb etadi. Koshifiy o‘z asarlarida siyosat, davlatni boshqarish masalalari bo‘yicha ham o‘z davri uchun muhim fikrlarni olg‘a suradi. U-“Davlatni odilona boqarishda siyosatdan foydalanish kerakligini alohida ta’kidlaydi: Jahonda pok suv ichmakka bo’lmas hech kim qodir. Agar shohlar siyosat tig’in eliga qilmasa zohir”- deydi. Siyosat mamlakatni boshqarish uchun zarur, u shaxsiy ish emas, balki ijtimoiy ishdir. Siyosat adolatli bo‘lsa, mamlakat, jamiyat rivoj topadi, xalqi farovon yashaydi. Siyosatni odil podshohlar adolat bilan boshqarishlari kerak: Mamlakat tobqoy siyosatdin nizom, Gar siyosat bo‘lmasa yetgay xalal, Topmagay olam ishi aslo tuzut. Besiyosat hech vaqtu hech mahal. Yoki: "... Adl (adolat - R. M.) siyosatsiz mavjud bo‘lmas. Siyosat yo‘q bo‘lsa, sardorlik zaif. Na uchunkim mulku-millat ziynati, dinu davlati musallahi siyosatdur", - deb mamlakat taraqqiyotini, adolat qaror topishini ham Koshifiy siyosatga bog‘laydi. Demak, Husayn Voiz Koshifiy shoir, yozuvchi, olimgina emas, balki dono siyosatchi ham bo‘lgan. Uning jamiyat, davlat, tinchlik, ixtiloflarni osoyishtalik bilan xal etish zarurligi to‘g‘risidagi fikrlari hozir ham o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Voiz Koshifiy Alisher Navoiyning ma’naviy davrasida bo’lgan XV asr Xuroson va Movarounnahr madaniyatining rivojiga katta hissa qo‘shgan hamda o‘z asarlari bilan so‘nggi avlodlarga katta ta’sir ko‘rsatgan mashhur allomalardan bo‘lib tarixda qoldi. U qomusiy ijodi bilan o‘z davri ma’naviy yuksalishi yo‘lida faol xizmat qildi va nafaqat Markaziy Osiyo, balki bugun Sharq umuminsoniy, madaniy boyliklarini kuchaytirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. [ 12 ] 30 XULOSA Keyingi yillarda o‘qitishning yangi pedagogik texnologiyalari pedagog mutaxassislar orasida eng ko‘p tarqalgan fikrlardan biriga aylanib bormoqda. Bunga sabab o‘qitishning avtoritar usuli deb baholanadigan an’anaviy usulda o‘qituvchi faol bo‘lib, o‘quvchi esa tinglovchi, faqatgina obyekt vazifasini bajaradi, xolos. Boshqacha qilib aytganda, avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. Bundan farqli o‘laroq, shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarda o‘quvchi ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko‘ra pedagogik jarayon markaziga qo‘yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga qulay shart- sharoitlar yaratib beriladi. Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta’lim, fan, ishlab chiqarishdan iborat besh tarkibiy qismida «shaxs» asosiy tarkibiy qism – birinchi o‘rinda turadi. Boshqacha aytganda, butun ta’lim tizimi, shu jumladan o‘qitish o‘quvchi shaxsiga yo‘nartirilgan bo‘lishi lozim. Shuning uchun zamonaviy texnologiyalarda pedagogik jarayon – o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalari asosida amalga oshirilishi lozim. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida, ko‘p marotaba ilg‘or pedagogik texnologiyalarni o‘rganib, ularni o‘quv muassasalarimizga olib kirish zarurligi uqtirilgan. O‘qitish texnologiyasi pedagogik strategiya sifatida talaba va o‘qituvchilar faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish vositalariga ega bo‘ladi. Bunday texnologiyalarga quyidagilarni keltirish mumkin: 1. Hamkorlik pedagogikasi; 2. Pedagogik jarayonda shaxsni ko‘zda tutishga asoslangan pedagogik texnologiya (Sh.A.Amonashvili texnologiyasi); 3. O‘quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o‘qitishni jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi); 31 4. O‘quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga qurilgan texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini rejalashtirish texnologiyasi); 5. O‘qitshni individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya, V.D.Shadrikov texnologiyasi); [ 29 ] O‘rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo‘ravonlik pedagogikasidan voz kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo‘ravonlik aslo mumkin emas, jazolash insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi. Oliy ta’limda an’anaviy o‘qitish texnologiyasi o‘zining qator xususiyatlariga ko‘ra zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga tobora zid bo‘lib bormoqda. Chunki, mazkur o‘qitish texnologiyasida pedagogikaning talabaga munosabati avtoritar xarakterga ega, ya’ni ta’lim jarayonida u yagona subyekt sifatida namoyon bo‘ladi, talabalar esa faqatgina obyekt vazifasini bajaradi. Boshqacha qilib aytganda avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Abdug‘afurov A. Buyuk beshlik saboqlari(maqolalar to‘plami). – T . : G‘afur G‘ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1995 . –184 b . 2. Ahmedov S. Adabiyot darslarida epik janrlarni o‘rganish. –T.: O‘qituvchi, 1986. – 92 b. 3. Dolimov S., Ubaydullaev H., Ahmedov Q.. Adabiyot o‘qitish metodikasi. –T.: O‘qituvchi, 1967. 297–315-b. 4. Zunnunov A. Adabiyot o‘qitish metodikasi. –T.: “O‘qituvchi”, 1992. 248– 249-b. 5. Yo‘ldoshev Q. Adabiyot o‘qitishning ilmiy-nazariy asoslari. – T.: O‘qituvchi, 1996. 126-127- b. 6. Yo‘ldoshev Q. Yangicha pedagogik tafakkur va umumta’lim maktablarida adabiyot o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari. Ped. fan. dok… diss. –T.: 1997. – 306 b 7. Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar. – T.: O‘qituvchi, 2004. – 101 b. 8. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat , 2008. – 176 b 9. Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor – ma’naviyatga, kelajakka e’tibor. – T .: O‘zbekiston , 2009. – 40 b. 10. Karimov I.A. Yuksak bilimli va intellektual rivjlangan avlodni tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng muhim sharti. // “Ma’rifat” gazetasi, 2012 yil. 11. Mirsolieva M, Ibragimova G. Ta’lim texnologiyalari va pedagogik mahorat. – T., 20 15 . – 1 05 b 12. Ochilov M., Ochilova N. Oliy maktab pedagogikasi. – T.: Aloqachi, 2008. – 304b 13. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi. Nasaf , 2000. -79 b . 14. Pedagogika nazariyasi va tarixi. 1-qism. Pedagogika nazariyasi / Darslik. M.X.Toxtaxodjaeva va boshq. – T.: “Moliya-iqtisod”, 2007. – 196 b. 33 15. Pedagogika fanidan izohli lug‘at / J.Hasanboev va boshq. Prof. M.X.Toxtaxodjaevaning umumiy tahriri ostida. – T.: Fan va texnologiya, 2009. – 671 b. 16. Rahimova G .Alisher Navoiy hayoti va ijodini sakkiz yillik o‘zbek maktablarida o‘rganish. Ped. fan. nom... diss. -T.: 1966. -243 b. 17. To‘xliev B. Adabiyot o‘qitish metodikasi. –T.: Yangi asr avlodi, 2006. 74– b. 18. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. – T.: Moliya , 200 3 . – 17 2 b 19. Saribaeva M.U., Zakbarov U. Umumta’lim maktablarining 9-sinfida “Hayrat ul-abror” dostonini o‘rganish. // Til va adabiyot ta’limi. 2005. 5-son, 9−14- b. 20. Saribaeva M.U. Umumta’lim maktablarida zamonaviy ta’lim usullarini tatbiq etishning ilmiy-metodik yo‘llari. // Maktab va hayot. -T.: 2007. 5−6-son. 50- 52-b. 21. Saribaeva M.U. Navoiy asarlarini o‘rgatish orqali bolalarda shaxs sifatlarini tarbiyalash tajribalaridan: Respublika ilmiy anjumanining materiallari (2008 yil, 20−21 noyabr). - Guliston: 2008. 131−132-b. 22. Saribaeva M. Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonini zamonaviy usullarda o‘rgatish //Til va adabiyot ta’limi. 2009. 1-son, 16-20 b. 23. Saribaeva M.U, Soibnazarov Yo. Navoiy asarlarida ilm-fanni ulug‘lash- komillik belgisi. Respubliki ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. –T.: O‘ZMU, 2010. 351-352-b. 24. Saribaeva M.U, To‘xtamisheva Sh. Alisher Navoiy epik asarlarini interfaol usullar bilan o‘rganishda o‘qituvchi-o‘quvchi munosabatining xarakteri (2010 yil, 6-7 may). - Guliston: 2010. 256−257-b. 25. Tolipov O‘.Q., Usmonboeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. – T.: Fan, 2005. – 205 b. 26. Xodiev B., Golish L. Mustaqil o‘quv faoliyatini tashkil etish usul va vositalari. – T.: TDIU, 2010. – T.: TDIU, 2010. – 87 s. 34 27. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni// “Barkamol avlod − O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. – T.: Sharq, 1997. − B. 20-29. 28. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”// “Barkamol avlod − O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” kitobida. – T.: Sharq, 1997. − B.31 - 61. 29. Qodirov V. Mumtoz adabiyot: o‘qitish muammolari va yechimlar. –T.: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2009. 214–234- b . 30. Hasanova A. Yuqori sinflarda Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish. Ped. fan. nom... diss. - T.: 1974. -176 b. 31. Husanboeva Q. 6-sinfda Navoiy ijodini o‘rganish. Metodik tavsiya. –T.: Respublika ta’lim markazi, 2001. –12 b. 32. Husanboeva Q. 5-sinfda Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asarini o‘rganish. Metodik tavsiya. –T.: RTM, 2002. Internet saytlari 1. http: // ziyonet.uz 2. http: // wikipedia.ru 3. http//natlib.uz 4. http// eduportal.uz 35

ALISHER NAVOIYNING MAKTAB MADRASALARIGA O’QITUVCHI USTOZ HAQIDA HAMDA KOMIL INSONNI SHAKLLANISHIGA OID QARASHLARI SHAKLLANISHI.docx

Купить